Thema s: hersenen en huid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Thema s: hersenen en huid"

Transcriptie

1 LIJFMAGAZINE Tijdschrift over gezondheid en leefstijl Nummer 4 april-mei 2012 neem gratis mee! Aangeboden door uw huisarts Huid: zuinig zijn op de verpakking Reuma kent vele gezichten Als eten een obsessie wordt Thema s: hersenen en huid Migraine: ziekte vol raadsels

2 NORMADERM INNOVATIE VAN VICHY De 1 e complete hydraterende verzorging van Vichy tegen onzuiverheden. Voor een zichtbaar gezonde huid na 7 dagen **. TECHNOLOGIE GEPRESENTEERD OP HET WERELDCONGRES VOOR DERMATOLOGIE. Sterke dermatologische peeling bestanddelen (LHA + Glycolzuur + Salicylzuur). De huid wordt gezuiverd. Dag na dag, wordt de huid zichtbaar getransformeerd. Geschikt voor gevoelige huid. GA VOOR ADVIES NAAR UW APOTHEEK Onzuiverheden Poriën Glimmen Roodheid Vlekjes Onregelmatige teint * Parfum is zo geformuleerd dat het risico op allergieën wordt geminimaliseerd. ** Zelfevaluatie, 129 vrouwen. *

3 Raadsels van ons lichaam In dit vierde nummer van LIJFMAGAZINE bieden wij u weer een groot aantal artikelen over gezondheid, de werking van het menselijk lichaam en een gezonde leefstijl. Een kleine greep uit de inhoud. Gezondheid Gezonde voeding Musea Wetenschap Vrije tijd Theater Preventie Kunst Fotografie Sport Bewegen Wandelen Citytrip Praktijkverhaal Bijzondere huisartsen Lijfverhaal Gezond ouder worden Leefstijl Werking van het menselijk lichaam Ons brein is een belangrijk maar raadselachtig orgaan. Je kunt er niet bij en je kunt het niet voelen. Je merkt het eigenlijk pas als er iets mis is. Hoe onze hersenen werken leest u in het omslagartikel. Volgens bepaalde schattingen zouden zo n twee miljoen Nederlanders lijden aan een burn-out. Maar wat is een burn-out en hoe kom je er vanaf? De redactie van LIJFMAGAZINE zet de belangrijkste feiten op een rijtje. De huid is het grootste orgaan van ons lichaam. Zij beschermt ons tegen invloeden van buitenaf. We voelen de dingen die we aanraken en de temperatuur om ons heen. En wat we van elkaar zien is de huid. Goed voor je huid zorgen is dus belangrijk. Minstens anderhalf miljoen Nederlanders ervaren de ongemakken van migraine. Het is een ziekte vol raadsels. Voor de redactie van LIJFMAGAZINE tijd om feiten en fabeltjes op een rijtje te zetten. Mensen met eetproblemen zijn zo sterk bezig met eten en met hun gewicht dat het een obsessie wordt. Wanneer is er sprake van eetproblemen en hoe zijn ze te herkennen? Reuma is de meest voorkomende volksziekte en kan zowel jongeren als ouderen treffen. Het is een ziekte met vele gezichten. In het Lijfverhaal vertelt Monique van Oosten over haar leven met clusterhoofdpijn. Met een revolutionaire nieuwe behandeling zijn haar dagelijkse pijnaanvallen sterk gereduceerd. In de rubriek Vrije tijd neemt de redactie u mee naar Antwerpen, een wereldstad in zakformaat. Als u op de hoogte wilt blijven van LIJFMAGAZINE bezoek dan onze website Daar kunt u alle artikelen en vorige uitgaven van het tijdschrift nog een rustig nalezen. Wij wensen u veel leesplezier. Pieter van Dam, uitgever/hoofdredacteur en Jan Huizinga, huisarts/hoofdredacteur 3

4 inhoud Omslagverhaal Ons brein is een belangrijk orgaan. Het regelt onze bewegingen. Het verzamelt en verwerkt informatie over onze omgeving. Maar het is ook raadselachtig. Je kunt er niet bij. Je kunt het niet voelen. Je merkt het eigenlijk pas als er iets mis is. Wat gebeurt er eigenlijk allemaal daarboven? 4 april-mei 2012 LIJFMAGAZINE

5 Jaargang 2 nummer 4 april-mei Gezondheid 6. Kort Nieuws: Blessureleed bij voetballers, Verhoogde kans op trombose bij vliegtuigraam 18. Onze huid: zuinig zijn op de verpakking 23. Antwoorden op alledaagse medische vragen: Hoe verwijder je een teek? 28. Migraine: ziekte vol raadsels 32. Reuma kent vele gezichten 36. Wetenschap: Gezond ouder worden met eten uit de oertijd, Diagnose AHDH te vaak en te snel gesteld praktijkverhalen 27. Zeerotten in de wachtkamer Voeding 30. Eetstoornissen: wanneer eten een obsessie wordt Cultuur 14. Kunst als medicijn 17. Musical Soldaat van Oranje: absolute theaterhit. 43. Bijzonder fotowerk van The New York Times Magazine 45. Nostalgie naar de twintigste eeuw Preventie 12. Steeds meer mensen zijn opgebrand 40. Fitness in plaats van fatness Vrije tijd en beweging 34. De dynamiek van Antwerpen LIJFverhaal 38. Unieke behandeling van clusterhoofdpijn LIJFMAGAZINE april-mei

6 kort nieuws Zes op tien amateurvoetballers lopen blessures op Elk voetbalseizoen lopen zes op de tien spelers een blessure op met als gevolg dat ze gemiddeld vijf dagen niet kunnen werken en ruim twee weken niet kunnen sporten. Dat blijkt uit onderzoek van het Universitair Medisch Centrum Utrecht en de KNVB. Voor het onderzoek werden 23 teams uit twee districten een seizoen lang gevolgd. Zestig procent van de spelers raakte in die periode geblesseerd, voornamelijk aan het bovenbeen, de knie of enkel. In totaal werden 427 blessures geregistreerd. In de helft van de gevallen ging het om spier- en peesblessures en bij ruim een kwart van de blessures om letsel aan gewrichten en bindweefsel. Bij zes van de tien van de voetballers werd de blessure behandeld met ijs en/of koeling; ruim de helft van de spelers bezocht een fysiotherapeut. Bij 70 procent van de spelers duurde het één tot vier weken tot zij hersteld waren. Het doorsnee sportverzuim duurde 16 dagen. Slechts 5 procent verzuimde door de blessure van werk of school. Om het risico op blessures te reduceren, gaat de KNVB bijscholing geven aan sportverzorgers en fysiotherapeuten van amateurclubs. Ook tijdens de trainersopleiding moet volgens de KNVB meer aandacht komen voor het voorkomen van blessures. De voetbalbond pleit ook voor een betere toegankelijkheid tot sportartsen en ziet een bezoek aan een sportarts het liefste opgenomen in de basisverzekering. Nederlander eet te veel zout Een ruime meerderheid van de Nederlanders gebruikt dagelijks meer zout dan goed voor ze is. Uit onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) blijkt dat 85 procent van de bevolking boven de maximum richtlijn van 6 gram per dag zit. Volwassen mannen eten gemiddeld 9,9 gram per dag en vrouwen 7,5 gram per dag. De hoge zoutconsumptie begint al op jonge leeftijd. Jongens krijgen via voeding dagelijks gemiddeld 8,3 gram binnen, meisjes 6,8 gram. Het RIVM onderzocht ook de bronnen van het teveel aan zout. Het meeste zout zit in vleesproducten, sauzen, brood en kaas. Veel zout in het voedsel kan hoge bloeddruk veroorzaken waardoor het risico op hart- en vaatziekten toeneemt. Verhoogde kans op trombose bij vliegtuigraam Passagiers die in het vliegtuig bij het raam gaan zitten hebben twee keer zoveel kans op trombose als passagiers die aan het gangpad zitten. Dat concluderen onderzoekers van het American College of Chest Physicians in een studie over de risico s van lange-afstandsvluchten. Bij trombose wordt een bloedstolsel in de aderen gevormd, waardoor sommige delen van het lichaam geen of minder zuurstof krijgen. De oorzaak van het ontwikkelen van trombose tijdens vluchten is het stilzitten en de kans op beweging is aan de raamkant simpelweg kleiner. Passagiers die aan het gangpad zitten gaan makkelijker even naar het toilet of een stukje lopen, concluderen de onderzoekers. Of de passagier economy class, business class of eerste klasse reist, maakt daarbij niet uit. Vaak verhuizen lijkt ongezond Kinderen die tijdens hun jeugd vaak verhuizen lijken op latere leeftijd meer last te hebben van psychische aandoeningen en vaker alcohol of sigaretten te gebruiken. Ook is hun algehele gezondheidstoestand dan beduidend minder in vergelijking met mannen en vrouwen die tijdens hun jeugd minder vak verhuisden. Dat blijkt uit onderzoek van Social and Public Health Sciences Unit in Glasgow aan de hand van gegevens uit een langlopende bevolkingsstudie. Volgens de onderzoekers speelt vooral het veranderen van school een grote rol in de gezondheidsverschillen. 6 april-mei 2012 LIJFMAGAZINE

7 Tekst Pieter van Dam Beeld Pieter van Dam, Dirk Ketting Vrouwen proberen dik zestig diëten Popcorn is gezonde snack Volgens onderzoekers van de University of Scranton in de Verenigde Staten is popcorn een zeer gezonde snack. Popcorn bevat weinig calorieën en meer gezonde antioxidanten dan bijvoorbeeld groenten en fruit. Van antioxidanten wordt verondersteld dat zij een positief effect hebben op onze gezondheid. Zij zouden bijvoorbeeld ontstekingen afremmen en een beschermende werking hebben tegen hart- en vaatziekten. Een andere verrassende bevinding van de onderzoekers is dat de kern van de popcorn, het deel waar niemand graag op kauwt en dat zo lekker tussen je tanden gaat zitten, de hoogste concentratie antioxidanten bevat. Ook is popcorn de enige snack die voor honderd procent bestaat uit onbewerkt graan. Alle andere granen zijn bewerkt en verdund met andere ingrediënten. Één portie popcorn bevat 70 procent van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid aan granen. De meeste mensen krijgen maar de helft binnen. Met het eten van popcorn kun je dus op een erg prettige manier dat tekort aanvullen. De bereiding van popcorn is echter bepalend voor hoe gezond de snack daadwerkelijk is. Met suiker, boter en zout maak je van popcorn al snel weer een caloriebom. De onderzoekers benadrukken wel dat popcorn verse groenten en fruit niet kan vervangen. Groente en fruit bevatten vitaminen en mineralen die noodzakelijk zijn voor een goede gezondheid. Betrouwbare medische site van huisartsen Voor mensen met vragen of klachten over hun gezondheid is internet de meest geraadpleegde informatiebron. De gevonden informatie is volgens huisartsen echter niet altijd even betrouwbaar, waardoor mensen voor zichzelf soms de verkeerde conclusie trekken. Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), de wetenschappelijke vereniging van de huisartsen, heeft daarom een website gelanceerd met betrouwbare medische informatie over gezondheid: Wanneer vrouwen de leeftijd van 45 jaar bereiken hebben zij gemiddeld zo n 61 diëten uitgeprobeerd om overtollig gewicht kwijt te raken. Dat blijkt uit een Brits onderzoek onder zo n mannen en vrouwen. De meeste diëten hebben dus blijkbaar niet het gewenste effect. In het onderzoek gaven ook zes op de tien mensen aan dat hun kinderen gevraagd hebben om bepaalde voedingsmiddelen te vermijden, zoals brood, aardappelen en fruit. Hun kinderen denken dat dit ongezonde producten zijn. De helft van de ouders schrapt deze etenswaren ook daadwerkelijk van het menu, terwijl ze prima in een gezond voedingspatroon passen. Volgens de onderzoekers kunnen diëten dus een nadelig effect hebben op onze eetgewoonten en op een gezond en evenwichtig voedingspatroon. Kinderen eten gezonder dankzij kookles Kinderen die kookles krijgen of thuis meehelpen met koken gaan gezonder eten, weten ook beter wat gezonde voeding is en krijgen meer zin in gezond eten. Dat blijkt uit een onderzoek van de City University London. LIJFMAGAZINE april-mei

8 omslagartikel De vele raadsels van het brein Ons brein is een belangrijk orgaan. Het regelt onze bewegingen. Het verzamelt en verwerkt informatie over onze omgeving. Maar het is ook raadselachtig. Je kunt er niet bij. Je kunt het niet voelen. Je merkt het eigenlijk pas als er iets mis is. Wat gebeurt er eigenlijk allemaal daarboven? O nze hersenen wegen ongeveer anderhalf kilo, niet meer dan 2% van ons lichaamsgewicht. Toch gaat 20% van alle zuurstof in ons lichaam naar onze hersenen. Er wordt hard gewerkt in onze bovenkamer. Onze hersenen zorgen bijvoorbeeld dat we rechtop in onze stoel kunnen zitten, een tijdschrift kunnen vasthouden, onze blik op de letters gericht houden en lezen wat er staat. Dankzij onze hersenen kunnen we horen, zien, ruiken, proeven en voelen. Zonder onze hersenen zouden we geen gevoelens of gedachten hebben. Onze hersenen doen dus wel iets met al die zuurstof en voeding die erheen gaan. Zenuwstelsel Onze hersenen maken deel uit van ons zenuwstelsel. Zenuwen zorgen in ons hele lichaam voor het transport van informatie. Het zijn als het ware de glasvezelkabels van ons lijf. Hersenen en ruggenmerg verwerken al die informatie. Samen heten zij het centrale zenuwstelsel. Het ruggenmerg zit in de ruggenwervels, de hersenen in de schedel. Het centrale zenuwstelsel is dus goed beschermd door bot. Het centrale zenuwstelsel is een soort computer die informatie verzamelt en allerlei processen in het lichaam bestuurt. Voortdurend gaan er stromen informatie van en naar onze hersenen. Gelukkig hoeven we niet al die signalen bewust te ervaren. We kunnen het aan onze hersenen overlaten dat ons lichaam goed werkt. Omgekeerd moet ons lichaam ook zorgen dat onze hersenen blijven werken. Daarvoor is veel zuurstof nodig. En veel brandstof. Dat wordt aangevoerd via het bloed. Er gaat dan ook veel bloed vanuit het hart rechtstreeks naar de hersenen. Als de bloedtoevoer stopt, stoppen de hersenen. Dan verliezen we al binnen enkele seconden het bewustzijn. Ontwikkeling De ontwikkeling van onze hersenen begint al in de baarmoeder. In het begin lijkt een 8 april-mei 2012 LIJFMAGAZINE

9 Tekst Pieter van Megchelen Beeld Hans Oostrum, Shutterstock Beroerte: schade door zuurstoftekort mensenkind nog sterk op andere zoogdieren. Maar al snel beginnen onze hersenen harder te groeien dan die van andere dieren. En dat gaat door tot lang na de geboorte. De eerste twintig jaar van ons leven zijn onze hersenen nog in de groei. Zij groeien van ongeveer 400 gram tot de anderhalve kilo van een volwassene. En dat is maar goed ook. Het hoofd van een volwassene is immers te groot om geboren te worden. Bevallingen zijn nu al zwaar genoeg. Een pasgeboren kind is aangewezen op reflexen. Dat zijn geprogrammeerde bewegingen. De zuigreflex zorgt dat het kind direct na de geboorte al kan drinken. De grijpreflex zorgt ervoor dat een kind iets heel stevig kan vastpakken. Maar voor de rest is het kind volledig afhankelijk van de ouders. Langzamerhand gaat het de omgeving herkennen. Na een week of zes reageert de baby op een bekend gezicht. Met een paar maanden kun je al kiekeboe spelletjes doen. Daarna gaat het hard. Het kind krijgt steeds meer controle over het eigen lichaam. Door te spelen leert het ook de omgeving kennen. Met de handjes kijken is daarbij heel belangrijk. Kinderen die beperkt zijn in beweging, ontwikkelen ook minder ruimtelijk inzicht. Mensenkinderen leren ook al vroeg met andere mensen om te gaan. Die eerste schattige glimlach is het begin. Al snel leert het kind reacties uit te lokken. Van ouders, van andere kinderen. En dat gaat nog Hersenen hebben voortdurend zuurstof nodig. Problemen met de aanvoer van zuurstof leiden dan ook al gauw tot beschadiging van de hersenen. Dat zie je duidelijk bij een beroerte. Door een probleem met de bloedtoevoer krijgt een deel van het brein geen zuurstof. Er gaan dan hersencellen dood. De patiënt kan overlijden. Ook kan er blijvende uitval zijn. Bewegen, praten, maar ook denken en concentreren kunnen moeilijk worden. Jaarlijks worden meer dan dertigduizend mensen in ons land getroffen door een beroerte. Je hebt twee soorten beroertes: herseninfarcten en hersenbloedingen. Bij een infarct raakt een slagader naar de hersenen verstopt door een bloedpropje. Een deel van de hersenen krijgt dan geen zuurstof. Met medicijnen is dat propje tegenwoordig op te lossen. Daardoor kan de schade worden beperkt. Bij een hersenbloeding barst een slagader. Ook dan krijgt een deel van de hersenen geen zuurstof. In beide gevallen spreekt men van een beroerte. De gevolgen zijn hetzelfde. Dokters hebben het ook wel eens over een stroke, dat is Engels voor beroerte, of over een CVA. Die afkorting staat voor cerebrovasculair accident en betekent letterlijk: een ongeluk in de bloedvaten in de hersenen. makkelijker als je kunt praten. Dat begint meestal al voor de eerste verjaardag. In het tweede levensjaar komt de taalontwikkeling goed op gang. Meisjes zijn daarin vaak wat sneller dan jongens. En uiteindelijk kunnen de meeste kinderen zich met vier jaar prima redden op de kleuterschool. De ontwikkeling van de hersenen is dan nog lang niet klaar. Je kunt dat bijvoorbeeld zien met een heel simpele test. Een volwassene kan gemakkelijk met zijn handen een snelle afwisselende draaibeweging maken. Alsof je een schroef er snel in en uit draait. Een kleuter kan dat nog lang niet zo snel. Volgens neurologen betekent dit dat de kleine hersenen nog in ontwikkeling zijn. Dat onze hersenen zo lang in ontwikkeling zijn, heeft grote gevolgen. Het betekent dat mensenkinderen lang kwetsbaar zijn. Een pasgeboren veulen kan na een paar uur al meedraven met de kudde. Een mensenkind gaat pas na ongeveer een jaar lopen. Zelfstandig overleven kunnen we meestal pas in onze tienerjaren. In Nederland vinden we het heel normaal als kinderen 18 jaar of langer bij hun ouders wonen. Dat vraagt een flinke investering van de ouders. >>> Vlinders in je buik Verliefdheid. Bijna iedereen kent het wel. Dat gevoel van vlinders in je buik. Niet helemaal helder kunnen denken. Het voelt enorm goed, maar je houdt het geen jaren vol. Dat gevoel. Ook wetenschappers zijn er nieuwsgierig naar. Op verschillende manieren hebben ze onderzocht wat er gebeurt als je verliefd wordt. Je kunt je wel afvragen hoe ze dat onderzoek precies gedaan hebben. Want wie echt verliefd is, gaat natuurlijk niet in een laboratorium zitten. Maar goed, uit onderzoek blijkt dat verliefd worden heel snel kan gaan. In een vijfde van een seconde. Er blijken allerlei chemische stoffen in je hersenen vrij te komen. Sommige daarvan lijken op drugs als cocaïne. Vanuit de hersenen gaan signalen naar je hart. Dat gaat sneller kloppen. Sommige van die signalen voel je vooral rond je maag. Vlinders in je buik dus. Wetenschappelijk verantwoord. LIJFMAGAZINE april-mei

10 omslagartikel Met uiterst moderne apparatuur is het mogelijk beschadigingen aan de hersenen op te sporen. De vogels die rond in de lente uit het ei komen, zijn na een paar maanden zelfstandig. De kinderen die dit voorjaar geboren worden, zijn nog tot 2030 leerplichtig. Maar dat nadeel heeft ook voordelen. Een pasgeboren baby kan zich aanpassen aan heel verschillende omstandigheden. Hij of zij kan leren overleven in Alaska, in Aalsmeer of in het tropisch regenwoud. En de hersenen blijven groeien, zich ontwikkelen. Kinderen met een matige CITOscore blijken toch nog met hoge cijfers een vwo-diploma te kunnen halen. Nu versta je nog niks van Frans. Maar als je verliefd wordt op iemand die alleen Frans spreekt, leer je het supersnel. Als het er echt op aankomt, kunnen onze hersenen heel wat meer dan we ooit hadden gedacht. Wat zit waar? Wetenschappelijk onderzoek heeft al veel nuttige informatie opgeleverd over de werking van de hersenen. We weten dat achter in onze hersenen beelden worden herkend. We weten waar bewegingen worden gepland, waar tastprikkels worden verwerkt. Op de kaart van de hersenen zijn centra aan te wijzen voor taalherkenning en het spreken. Op de afbeelding op de volgende pagina kun je wat meer voorbeelden zien. Plekken in de hersenen die een bepaalde taak hebben. Maar keer het niet om. Bijna altijd zijn er ook andere gebieden in de hersenen nodig om die taak uit te voeren. Een agressieve impuls bijvoorbeeld ontstaat in principe in een heel klein gebiedje onderin de hersenen, de hypothalamus. Ook de impuls om seks te hebben of te eten begint meestal in de hypothalamus. Maar het is aan de rest van onze hersenen om daar wel of niet wat mee te doen. Het centrum dat kijkt naar de gevolgen van een handeling, zal vaak op de rem gaan staan. En al word je boos, doe je dat dan met je handen of met woorden? Denken en zo Als we praten over de hersenen, praten we al snel over ik en jij. De bekende hersenonderzoeker professor Swaab heeft zelfs een boek geschreven met als titel: Wij zijn ons brein. Daar is heel wat discussie over. We zijn in elk geval meer dan losse breinen. Ons brein is het orgaan dat reageert op de omgeving. En we zijn natuurlijk ook ons lijf. Niemand fluistert tegen zijn geliefde: wat heb je toch een mooi brein. Maar het is nog lastiger. Wetenschappers zoals Swaab kijken naar andermans hersenen. Ze vergelijken de hersenen van mensen en dieren. Ze stoppen mensen in een scanner. Prachtig onderzoek, dat ons veel leert. Onderzoek dat helpt om mensen met hersenziekten beter te maken. Maar aan de hersenen zit ook een binnenkant. Die binnenkant, die kennen we allemaal. Ga maar na hoe het is om te denken, te voelen, om iets te zien en dingen te doen. Maar wat die binnenkant precies te maken heeft met de buitenkant, dat is nog nauwelijks bekend. Geen wetenschapper kan een gedachte aanwijzen. Geen scanner kan echt een gevoel zien. Dat kun je alleen nog maar zelf beleven. Bewusteloosheid We zijn bij bewustzijn wanneer de hersenen als geheel goed functioneren. Vooral de hersenschors is daarbij belangrijk. De mate van bewustzijn wordt ook bepaald door een systeem diep in de hersenstam (zie afbeelding). Wanneer iemand buiten bewustzijn is, is er in een van deze gebieden iets niet in orde. Dat kan komen door vergiftiging, beschadiging of door een ontregeling van de stofwisseling. Dat laatste komt het meeste voor, bij ziekten als suikerziekte. Beschadiging kan ontstaan door een ongeval, een hersentumor, een infectie of een beroerte. Coma is een diepe toestand van bewustzijnsverlies als gevolg van een hersenbeschadiging. Artsen kunnen vaststellen hoe diep het coma is door te kijken of iemand reageert op bijvoorbeeld pijnprikkels. Hoe het verder gaat met de patiënt, hangt erg af van de oorzaak van het coma. Als er duurzame schade aan de hersenen is, is herstel moeilijk. Een echt coma duurt meestal enkele weken. Daarna komt de patiënt bij of overlijdt. Sommige patiënten blijven in een toestand die sterk lijkt op een coma, de vegetatieve staat. Ze hebben overdag hun ogen open, maar reageren niet op de omgeving. Hoogstwaarschijnlijk hebben zij vrijwel geen bewustzijn. Maar er zijn ook toestanden die op een coma lijken, waarbij de patiënt wel bewustzijn heeft. Na een bepaald soort beroerte kan iemand bijvoorbeeld een locked in syndrome hebben. Hij kan zich dan vrijwel niet bewegen, maar is wel bij bewustzijn. De film The bell and the butterfly gaat over een patiënt met locked in die een boek geschreven heeft door te communiceren met oogbewegingen. Bij andere toestanden, zoals minimally conscious state is er in wisselende mate wel bewustzijn. De laatste jaren is er meer aandacht voor dergelijke bewustzijnstoestanden. Er zijn mensen die na lange tijd ontwaken uit zo n vegetatieve of minimaal bewuste toestand. Helaas is dit zeldzaam. In de meeste gevallen is het bewuste leven van deze patiënten voorbij. 10 april-mei 2012 LIJFMAGAZINE

11 Voorste hersenkwab Wandbeenkwab Achterhoofdskwab Dementie wordt duurste ziekte Wat zit waar in onze hersenen? Het buitenste gedeelte van de hersenen heet de hersenschors. Bij mensen is dat het grootste deel van de hersenen. Daarin verschillen de hersenen van mensen en de meeste dieren. Het binnenste en onderste deel van de hersenen lijken sterk op de hersenen van andere zoogdieren. Het houdt zich vooral bezig met het regelen van lichaamsfuncties. Maar hier beginnen ook emoties en gedragsimpulsen. Het grootste deel van wat onze hersenen doen, gebeurt verspreid door de hersenschors. Signalen uit alle delen van de hersenen worden met elkaar in verband gebracht. Waarschijnlijk is dat wat wij denken noemen. Sommige gebieden in de hersenschors hebben een bijzondere functie. De motorische hersenschors houdt zich bezig met bewegingen. De sensorische hersenschors verzamelt alle tastprikkels uit het hele lichaam. Achterin de hersenen bevindt zich het visuele centrum. Daar komen beelden tot stand als ons netvlies geprikkeld is. Links aan de zijkant van de hersenen zitten de centra voor het begrijpen van taal en het spreken. Planning van bewegingen Slaapbeenkwab Hersenstam Kleine Hersenen Hier beginnen bewegingen (Motorische hersenschors) Tastzin (Sensorische hersenschors) Smaak Verwerking tastzin Er komen steeds meer patiënten met dementie. Dementie is vooral een ziekte van de ouderdom. Bij mensen die ouder zijn dan 90 jaar is zelfs 40% dement. Maar door slecht eten en andere oorzaken worden mensen ook al voor hun 65e dement. Dementie ontstaat doordat de hersenen steeds verder achteruitgaan. Het geheugen wordt minder. Vaak zijn patiënten heel somber. Ook gaan zij afwijkend gedrag vertonen. Iemand kan totaal veranderen. Uiteindelijk herkennen patiënten zelfs hun eigen partner of kinderen niet meer. Dementie kan verschillende oorzaken hebben. De meest voorkomende vorm van dementie heet de ziekte van Alzheimer. Op dit moment is er nog geen goede behandeling. De meeste mensen overlijden binnen acht jaar aan de ziekte. Er zijn nu op de hele wereld ruim 35 miljoen patiënten met dementie. Maar dat aantal neemt snel toe. Elke vier seconden komt er wereldwijd een patiënt bij. In Nederland neemt het aantal patiënten toe met ongeveer honderd per dag. Patiënten met dementie hebben veel zorg nodig. Die zorg is duur. Nu al kost dementie de Nederlandse zorg bijna vier miljard euro per jaar. Over 16 jaar is dat naar verwachting 6 miljard. Dementie is dan de duurste ziekte. Er wordt dan ook heel hard gezocht naar goede geneesmiddelen om dementie te genezen. Daarmee zou niet alleen heel veel leed, maar ook veel geld bespaard kunnen worden. Meer informatie: Planning en controle van gedrag Verwerking beelden Zien Spreken Verwerking geluiden Taal begrijpen Horen Kleine hersenen (Aansturen van bewegingen) LIJFMAGAZINE april-mei

12 preventie Burn-out. Wat is het en hoe kom je er van af? Steeds meer mensen zijn opgebrand Ben jij de topper van je eigen leven? Maak van je leven één groot feest! Froger, Joling en Van der Boom (de Toppers) zingen het in hun nieuwste hit. Het past in deze tijdgeest waarin we elkaar vertellen dat we allemaal zelf verantwoordelijk zijn voor ons eigen topgeluk. Dat lijkt een optimistische boodschap, maar o wee als dat ideaal niet wordt bereikt. Dan ligt een burn-out op de loer. Maar wat is dat nou eigenlijk, een burn-out? En: hoe kom je daar van af? S inds het burn-outsyndroom in de jaren zeventig vanuit de Verenigde Staten naar ons is overgewaaid heeft dit fenomeen een enorme vlucht genomen. Heel veel mensen zouden er aan lijden. Het getal van twee miljoen (bijna) opgebrande Nederlanders wordt genoemd. Hulpverleners in de reguliere (geestelijke) gezondheidszorg en daarbuiten reiken massaal de helpende hand. Veelzeggend is het ook dat burn-out voorkomt in De Dikke van Dale. Die formuleert het zo: het geheel van medische en/of psychische klachten die het gevolg zijn van langdurige stress ten gevolge van een permanente druk tot het leveren van prestaties Geen erkende ziekte Burn-out is nog steeds geen officieel erkende ziekte. Daarvoor is het fenomeen nog te vaag, onvoldoende onderzocht en niet geobjectiveerd. Over oorzaken en behandeling wordt nog steeds getwist. En dus kan iedereen er lustig op los babbelen: dat we heel veel mensen met een burn-out hebben, dat arbeid de oorzaak is, dat we steeds sneller en jonger opgebrand 12 april-mei 2012 LIJFMAGAZINE

13 Tekst Bernadette Schoemaker Beeld Shutterstock raken. Dat je van bijna alles (tegelijkertijd) opgebrand kan raken. En dat zelfs heel veel jonge twintigers er nu last van hebben. Het is zeer de vraag of dit ons veel verder helpt. Van het bijhouden van alle informatie en onzin over deze aandoening alleen zou je al een burn-out krijgen. En dat is dan weer een typische burn-outgrap. Door alles wat lijkt op extreme vermoeidheid een burn-out te noemen, veroorzaken we samen vooral een groot probleem. Want als zóveel mensen er last van hebben wil niemand opdraaien voor de hoge maatschappelijke kosten van burn-out. Erger is het dat de mensen die het wél hebben mede door al die ruis nog steeds weinig poot aan de grond krijgen. Kaf en koren Dat burn-out echt bestaat, wordt niet betwist. Al jaren melden volledig uitgeputte, zieke mensen zich bij managers, huisartsen, arbo-artsen, psychologen en coaches. Dat doen ze overigens meestal véél te laat. Professionals met verstand van zaken hebben het begrip burn-out inmiddels redelijk goed afgebakend. Daardoor kan het goed worden herkend. Er moet langdurig sprake zijn van mentale en fysieke klachten. Het is uitputting door langdurige overbelasting. Op hun situatie hebben deze mensen geen controle kunnen uitoefenen. En ze zijn geleidelijk gaan disfunctioneren, op veel gebieden. Er zijn wetenschappelijk verantwoorde vragenlijsten waarmee een echte burn-out snel kan worden vastgesteld. Hiermee is al veel kaf van het koren gescheiden. Wie een goede diagnose wil - of nodig heeft - kan ervoor zorgen dat hij die krijgt. Een arts die zijn vakkennis goed heeft bijgehouden stelt eerst vast wat de patiënt die opgebrand lijkt niet heeft. Het mag geen prettig overzichtelijke lichamelijke ziekte zijn als, bijvoorbeeld, ijzertekort. Gewone stress of overspannenheid moet ook worden uitgesloten. Het mag geen teken zijn van een depressie of een neurologische ziekte. En het chronische vermoeidheidssyndroom CVS of ME (ernstige vermoeidheidsklachten die niet aan een herkenbare ziekte kunnen worden toegeschreven) moet ook eerst worden weggestreept. Pas hierna kan aan burn-out worden gedacht. Althans, dat zeggen de meeste deskundigen op dit moment. Nog steeds blijft er een voorbehoud. Psychiaters erkennen een ziekte als burn-out namelijk niet. In de DSM, de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, het handboek waarmee psychische en psychiatrische aandoeningen worden vastgesteld, komt het gewoon niet voor. Hersenen Twee jaar geleden was er een belangrijke ontdekking. Voor het eerst zou burn-out zichtbaar zijn gemaakt in de hersenen. Onderzoekers van de Radboud Universiteit Nijmegen vonden een combinatie van een EEG-veranderingen die uniek is voor burnout. Dr. Gilles van Luijtelaar, psycholoog, wetenschappelijk onderzoeker en docent legt uit wat daar het belang van is. Daarmee is een objectieve, biologische marker gevonden, hét bewijs voor het bestaan van burn-out. Het was nog maar een kleine studie. Bij 13 mensen is die afwijking vastgesteld. Volgens Van Luijtelaar genoeg om de wetenschappelijke waarde te staven. De dertien mensen bij wie die afwijkende hersenactiviteit is vastgesteld hadden een échte burn-out. Die was overigens werkgerelateerd. Waarmee niet is gezegd dat burn-out altijd ontstaat door werk. Van Luijtelaar: Ook huisvrouwen kunnen opgebrand raken. Werkgever, arbo-arts, huisarts Hoe kom je van een burn-out af? Waar moet je je melden? Bij je werkgever? Dat kan, maar die heeft niet altijd verstand van zaken. Bovendien ziet die zijn opgebrande werknemer natuurlijk graag weer snel terug op het werk. Een echte burn-out kost veel geld want daarmee ben je lang uit de roulatie. Een half jaar, wordt veel genoemd. Jarenlang disfunctioneren komt ook voor, maar dat zijn extreme situaties. Werkgevers hebben het doorgeschoven naar arbo-artsen. Ze verwachten dat die de juiste oplossing bieden, bij voorkeur snel en duurzaam, zowel voor werknemers én werkgevers. Hoe de arbo-arts deze moeilijke opdracht uitvoert hangt af van zijn eigen opvattingen en de richtlijnen van zijn beroepsgroep. De ene arbo-arts stelt zich anders op dan de andere. Lastig voor de opgebrande werknemer, maar het bestaat allemaal, naast elkaar. Googlen op internet geeft een bom aan informatie die zeker niet altijd betrouwbaar is en een overvloed aan behandelaars en kwakzalvers. Bij de huisarts aankloppen is verstandig. Voor de diagnostiek en behandeling van burn-out staan ook huisartsen garant. Strandwandelen Wandelen langs het strand kan nooit kwaad. Yoga, mindfullness of anderszins stilvallen ook niet. Thuis uit het raam gaan kijken mag ook, een poosje. Het past allemaal in de stappenplannen van huisartsen, psychologen en coaches met dit specialisme. In veel varianten staat die behandeling beschreven: in de NHG Patiëntenbrief Overspanning en burn-out van de huisarts, maar ook in richtlijnen van anderen. Die staan ook beschreven in tal van boeken, zelfhulpboeken en in e-health-programma s. Een poosje uit de ratrace stappen en bijkomen, daar komt het op neer. Daarna komt het moeilijkste. Een nieuwe leefstijl, een nieuwe houding, nieuw gedrag aanleren. Bij de ene behandelaar, coach of trainer anders of sneller dan bij de andere, maar vast staat dat dit moet. Omdat de stressvolle omgeving waarin we leven en werken nu eenmaal niet (snel) verandert. En we blijven er zelf verantwoordelijk voor dat de lamp weer gaat branden en blijft branden. Ook bij alle stress die gewoon weer op herstelde burn-outpatiënten afkomt. Goud Terug naar het onderzoek van de neuropsychologen in Nijmegen. Wat gebeurt daarmee? Een vervolg op de studie is volgens Van Luijtelaar nodig, maar niemand heeft dat nog opgepakt: De diagnostiek en behandeling zijn gebaat bij een objectieve biologische marker. Zeker bij een aandoening als burn-out. Het komt erop neer dat de belangstelling er nog niet groot genoeg voor is. Zonde. Want bij een biologische marker voor burn-out is iedereen gebaat. En arbeids- en organisatiepsychologen hebben daarmee goud in handen. LIJFMAGAZINE april-mei

14 Cultuur Tekst Pieter van Dam Beeld AMC, Dirk Ketting De galerie van het LUMC achter de centrale hoofdingang. kleine kunstwerken. Het ziekenhuis heeft sinds de opening van de nieuwbouw een eigen galerie, waar zes keer per jaar werk van jonge en gevestigde kunstenaars wordt geëtaleerd. Het AMC en LUMC hebben aparte wandelroutes langs hun collecties uitgezet. Kunst als medicijn Inmiddels hebben ook de andere academische ziekenhuizen een kunstcollectie aangelegd en heeft ook een groot aantal algemene ziekenhuizen de toegevoegde waarde van kunst voor een aangenamer ziekenhuisklimaat ontdekt. Wie op zoek is naar een goed overzicht van de beeldende kunst in Nederland na de Tweede Wereldoorlog moet niet naar een museum maar.. naar een ziekenhuis. De academische ziekenhuizen bezitten namelijk kunstcollecties van een museale kwaliteit, die vrij te bezichtigen zijn. Absolute uitschieter is het AMC in Amsterdam dat de openbare ruimten in het ziekenhuis heeft verrijkt met zo n kunstwerken. Bij de bouw van het AMC in de jaren zeventig van de vorige eeuw is bewust gekozen om kunst een integraal onderdeel te laten zijn van die aparte ziekenhuiswereld aan de rand van de stad Amsterdam. Grote aanjager was de hoogleraar heelkunde Pim Brummelkamp, een fervent kunstverzamelaar die zijn eigen collectie in bruikleen gaf aan het ziekenhuis. Die collectie kon snel uitgebreid worden dankzij de toenmalige eenprocentsregeling waarbij (semi)overheidsinstellingen bij nieuwbouwprojecten één procent van de ruwe bouwsom konden besteden aan de aanschaf van kunstwerken. Jaarlijks stelt het ziekenhuis een bescheiden bedrag ter beschikking om de collectie verder uit te breiden. Geen ziekenhuiskunst Het Leids Universitair Medisch Centrum trad vrij snel in de voetsporen van het AMC. Ook daar was de bouw van een nieuw ziekenhuis aanleiding om de belevingswereld van de openbare ruimten te verrijken met kunst. De collectie van het LUMC is eveneens van museale kwaliteit en omvat inmiddels een De kunstcollecties van de ziekenhuizen zijn niet aan te merken als ziekenhuiskunst. De kunstwerken hebben in geen enkel opzicht een link naar de activiteiten van het ziekenhuis. Daar is bewust voor gekozen. Uit de vele reacties van patiënten blijkt dat kunst in het ziekenhuis bijzonder wordt gewaardeerd. Het biedt hen positieve afleiding en inspiratie. Het personeelsplein van het AMC wordt gedomineerd oor een 83 meter lange digitale computer print van Roy Villevoye met de titel The way to go. Het werk werd in 2001 vervaardigd in opdracht van het AMC. 14 april-mei december LIJFMAGAZINE UWLIJFBLAD

15 Helpt bij droge huid, mond en ogen Ons lichaam wordt beschermd door de huid. Onze huid kan door verschillende omstandigheden droger worden, net als de ogen en de mond. Dit geldt voor zowel vrouwen als mannen. Bij vrouwen kan er bovendien sprake zijn van vaginale droogte die vaak tijdens de overgang begint. Een vrucht die een positieve invloed heeft op deze problemen is de duindoornbes. De olie uit de duindoornbes is rijk aan omega-7 vetzuren, welke door het lichaam gebruikt worden om o.a. de huid vochtig en soepel te houden. Membrasin dagdosering bevat duindoornbesolie uit mg duindoornbessen. Een totale verpakking van 60 capsules bevat zo wel 3 kilo duindoornbessen! Membrasin Voor zowel mannen als vrouwen Rijk aan omega 7 vetzuren Bevat omega 3, 6 en 9 100% natuurlijk Ondersteunt van binnenuit Verkrijgbaar in capsules en vloeibaar Meer weten over Membrasin? Infolijn: Onder andere verkrijgbaar bij DA, De Tuinen, G&W winkels en apotheken.

16 NIEUWS Stemmings klachten Sint-Janskruid wordt al eeuwen ingezet ter verbetering van stemmingsklachten. Inmiddels zijn er dan ook veel producten op de markt. Maar zijn deze allemaal vergelijkbaar? Nee...het is net als met wijn, de ene is de andere niet! Ook tussen de Sint-Janskruiproducten bestaat verschil in kwaliteit door bijvoorbeeld teelt-, oogsten productieprocedures. Het is daarom belangrijk een product te kiezen waarvan de effectiviteit bewezen is door klinisch onderzoek. Wil je verzekerd zijn van een Sint-Janskruidproduct met een bewezen effectiviteit en kwaliteit? Kies dan voor een als geneesmiddel geregistreerd product, zoals Hyperiplant van VSM. Meer informatie Hersentrainmethode met blijvende resultaten Veel fysieke en psychische klachten vinden hun oorsprong in een niet optimaal functionerend brein. Deze onbalans is meestal terug te vinden in een afwijkend patroon van de electrische activiteit van de hersenen. Als je kans ziet om dit patroon in de gezonde richting te veranderen, dan verdwijnen daarmee meestal ook veel van de klachten. Neurofeedback, ook wel neurotherapie of EEG-biofeedback genoemd, is zo n hersentraining waarbij je in staat wordt gesteld je brein beter in balans te brengen. Neurotherapie heeft blijvende, goede resultaten behaald bij de behandeling van: ADD/ ADHD Concentratieproblemen Burnout Hoofdpijn en migraine Angststoornis, paniekaanvallen Epilepsie Spanning en nervositeit Hersenletsel (NAH) Slaapproblemen Whiplash Leerproblemen, dyslexie Depressie Trauma (PTSS) Asperger syndroom PDDNOS/ NLD Verslavingen Neurotherapie Centrum Hilversum is een instituut voor geïntegreerde neurofeedback. Met meer dan 10 jaar ervaring én als één van de pioniers in Nederland biedt zij goed opgeleide en ervaren therapeuten. Naast therapie ter plaatse biedt Neurotherapie Centrum Hilversum ook ruimte voor ondersteunende thuis-trainmogelijkheden om effectiviteit te maximaliseren. Meer informatie Wat is e-mental health E-mental health is de verzamelnaam voor (begeleide) zelfhulp,behandeling en nazorg via internet voor mensen met psychische klachten. De omvang, ziektelast en maatschappelijke kosten van psychische stoornissen zijn aanzienlijk en nemen toe. De reguliere GGZ bereikt momenteel slechts een klein gedeelte van de mensen met een psychische stoornis. Het aanbieden van bewezen effectieve e-mental health, kan hulp toegankelijker maken en bijdragen aan een vermindering van deze problematiek. Hieronder een paar voorbeelden van effectieve e-mental health programma s: Kleurjeleven.nl een online programma om zelfstandig somberheid aan te pakken Diabetergestemd.nl een online programma voor mensen met diabetes om zelfstandig somberheid aan te pakken Psyfit.nl een online programma om zelfstandig uw mentale fitheid te verbeteren Minderdrinken.nl een online programma om zelfstandig alcoholgebruik te verminderen. Zelfhulpwijzer.nl een online test die een indicatie geeft van de aanwezigheid en ernst van psychische klachten. Op basis hiervan geeft Zelfhulpwijzer.nl een advies over een te volgen online zelfhulpprogramma. De bovenstaande programma s zijn ontwikkeld door het Trimbos-instituut en evidence based. De interventies worden aangeboden door Mentalshare. Meer informatie kunt u vinden op de bovenstaande websites.

17 Cultuur Tekst Pieter van Dam Beeld Joris van Bennekom Soldaat van Oranje absolute theaterhit! Er lijkt geen einde te komen aan het succes van de musical Soldaat van Oranje. Sinds de première op 30 oktober 2010 in aanwezigheid van koningin Beatrix zijn alle voorstellingen uitverkocht. Ruim mensen hebben inmiddels de musical bezocht. Op 25 maart j.l. beleefde de musical de 500ste voorstelling met inmiddels de derde cast. Recent werd de looptijd van de musical wederom verlengd, want Soldaat van Oranje blijft een ongekend kassucces. H et verhaal van de musical is na de succesvolle verfilming van het boek van verzetsheld Erik Hazelhoff Roelfzema door regisseur Paul Verhoeven meer dan bekend. Het volgt de belevenissen van de Leidse student Erik die aan het begin van de Tweede Wereldoorlog ontsnapt naar Engeland van waaruit hij zendapparatuur naar Nederland smokkelt en als piloot betrokken is bij bombardementen op Duitsland. Hij werkt zich op tot adjudant van koningin Wilhelmina en keert na de bevrijding aan haar zijde terug naar Nederland. De musical heeft inmiddels in vele opzichten het predikaat uniek gekregen en dan met name door de gekozen theaterlocatie en het ingenieuze decor. De voorstelling wordt gespeeld in een oude vliegtuighangaar op het voormalige vliegveld Valkenburg onder de rook van Leiden. De theaterbezoekers zitten op een draaibare tribune die langs schitterende decors en enorme filmprojecties draait. Motoren scheuren met grote vaart langs het publiek, bominslagen zijn angstvallig echt. Op het schip naar Engeland schommelen de toeschouwers daadwerkelijk mee en krijgt men zelfs het gevoel van zeebenen. En als koningin Wilhelmina na de bevrijding in Nederland landt staan de toeschouwers oog in oog met een echte Dakota. LIJFMAGAZINE 17 april-mei 2012 december mei LIJFMAGAZINE 17 UWLIJFBLAD

18 Huid Zuinig zijn op de verpakking Onze huid wordt voortdurend vernieuwd Onze huid is van levensbelang. Zij beschermt ons tegen invloeden van buitenaf. Bacteriën, chemische stoffen, droogte, hitte en kou worden door je huid tegengehouden. We maken contact met de wereld via onze huid. We voelen de dingen die we aanraken en de temperatuur om ons heen. Wat we zien van elkaar is de huid. Goed voor je huid zorgen is dus goed voor je. Maar wat is huid eigenlijk? De huid is het grootste orgaan van ons lichaam. Bij een volwassen persoon heeft de huid een oppervlakte van bijna twee vierkante meter en weegt het 2,5 kilogram. Meer dus dan je lever of je hersenen of je hart. Een gezonde huid is belangrijk voor je gezondheid en natuurlijk ook om er goed uit te zien. Een goede huidverzorging is dan ook belangrijk, zeker als we ouder worden. De huid moet gevoed worden. Van binnenuit, door gezond te eten en voldoende vocht te drinken. En soms is wat hulp van buitenaf nodig. De drogist heeft niet voor niets een ruime keuze aan huidverzorgende producten. Verpakking vernieuwt zichzelf De huid zelf bestaat uit opperhuid en lederhuid met daaronder het onderhuidse vet. Wat we zien aan de buitenkant is de opperhuid. Die bestaat grotendeels uit dode huidcellen. Aan de buitenkant worden ze bij het douchen weggewassen. De opperhuid is dus grotendeels verpakking. Die wordt voortdurend van binnenuit vernieuwd. De onderste laag van de opperhuid bestaat namelijk uit levende cellen die telkens weer delen. In veertien dagen tijd belanden deze cellen aan het oppervlak. Daar blijven ze nog eens twee weken voordat ze dood gaan en weggewassen worden. Zo is de huid eigenlijk voortdurend in beweging. De levende cellen onderin de opperhuid krijgen hun voeding vooral van onderaf, vanuit de lederhuid. Daar zitten bloedvaatjes die zuurstof en voedingsstoffen aanvoeren. In de lederhuid zitten ook de zweetkliertjes, talgkliertjes en de haarwortels. Talgklieren produceren een soort vet dat de huid soepel houdt. In de haarwortels groeiende kleine haartjes die bijna onze hele huid bedekken. En natuurlijk ook de langere haren op ons hoofd. In de lederhuid zitten ook de zenuwen waarmee we kunnen voelen en temperatuur waarnemen. Huidskleur In de onderste laag van de opperhuid, waar de levende cellen zitten, komen ook de pigmentcellen voor. Zij maken het pigment 18 april-mei 2012 LIJFMAGAZINE

19 Tekst Pieter van Megchelen Beeld Stutterstock De versierde huid Littekens Wanneer de huid beschadigd raakt, moet er gauw wat gebeuren. Allereerst gaat er een signaal naar de hersenen: Au! Er gaat wat kapot! Het bloed stroomt naar buiten en spoelt de bacteriën mee. Witte bloedcellen uit het bloed gaan bovendien de strijd aan met bacteriën. Daarna gaat het bloed stollen. Het vormt een elastische prop die de wond afsluit. Vervolgens begint onder de oppervlakte het herstel. Tenminste, als er niet teveel bacteriën in de wond zijn gekomen. Anders is er eerst nog een gevecht met de witte bloedcellen nodig om een ontsteking tegen te gaan. Als de wond niet te groot is, kan de opperhuid helemaal hersteld worden. De onderste laag van de opperhuid gaat wat harder delen. Zo wordt het gat gedicht. Maar als de wond wat groter is, gaat dat niet snel genoeg. Het lichaam neemt dan noodmaatmelanine. Dat geeft de huid een bruine kleur, bijvoorbeeld na het zonnebaden. Het pigment beschermt ons tegen zonlicht. De meeste mensen die in zonnige gebieden wonen, hebben een donkere huid. De huid heeft dan van nature veel meer pigment. De mensheid is ontstaan in Afrika. Dus hoe u er nu ook uit ziet, uw voorouders waren vrijwel zeker zwart. Hoe is dan die witte kleur ontstaan? Hoogstwaarschijnlijk komt dat doordat zonlicht ook nuttig kan zijn. Dankzij de zon maakt onze huid namelijk vitamine D. Dat is onder andere nodig voor gezonde botten. Het pigment houdt het zonlicht tegen. Daardoor maakt de huid minder vitamine D. Toen de donkere mensen in deze koude streken gingen wonen, kwamen ze vitamine D tekort. Ze kregen slechtere botten en een nauw bekken. Dat is gevaarlijk bij een bevalling. Wie een wat blekere huid had, kon makkelijker kinderen krijgen. En zo hebben in Europa de bleekgezichten de overhand gekregen. In deze tijd kunnen we vitamine D bij de drogist kopen. Voor mensen met een donkere huid is dat dus ook echt nodig, vooral in de winter. Ook mensen die weinig buiten komen of die hun hele huid bedekken, hebben extra vitamine D nodig. Veel ouderen hebben bijvoorbeeld een tekort aan vitamine D. Bacteriën Een van de belangrijkste functies van de huid is het buiten houden van ongewenste indringers. Bacteriën bijvoorbeeld. De opperhuid zorgt dat ze niet in ons lichaam komen. Het huidvet is een beetje zuur. Dat vinden de meeste bacteriën niet fijn. Toch wonen er nog veel bacteriën op onze huid. Gemiddeld maar liefst acht miljoen per vierkante centimeter. In ons gezicht kunnen er zelfs tachtig miljoen op een vierkante centimeter zitten. Dat lijkt heel veel, maar alle bacteriën op onze huid bij elkaar zijn niet groter dan een erwt. Zolang de huid intact blijft, kunnen al die bacteriën rustig blijven zitten. De meeste zijn onschuldig. Ze houden zelfs de schadelijke bacteriën op een afstandje. Maar bij een verwonding moet de huid goed gereinigd worden. Want we willen die onzichtbare lifters die op onze huid wonen niet in ons bloed. Tatoeëren is een oeroud gebruik. Hoog in de Alpen is een paar jaar geleden een bevroren lijk gevonden dat jaar oud was. Deze ijsman had meer dan 50 tatoeages op zijn lichaam. Sommige waren waarschijnlijk bedoeld om pijnklachten te verminderen. Ook bij andere volkeren komen tatoeages voor. Het woord tattoo komt uit de Stille Zuidzee. Daar zagen Europeanen voor het eerst mensen die hun huid zo versierden. Bij een tatoeage wordt kleurstof onder de opperhuid aangebracht, in de lederhuid dus. Vroeger werd dat met de hand gedaan, met een naald. Dat was een langdurig en pijnlijk karwei. Tegenwoordig zijn er machines voor. Die prikken de naaldjes met kleurstoffen honderd keer per seconde de huid in. De kleurstof wordt heel precies aangebracht. De moderne tatoeage-artiest heeft een ruime keuze aan kleurstoffen. Zo kunnen echte kunstwerken in de huid worden gemaakt. Tatoeëren wordt dan ook steeds meer gedaan. Was het vroeger iets van zeelieden of verre volkeren, tegenwoordig komt het in de beste families voor. Natuurlijk is het wel belangrijk om goed na te denken voordat je een tattoo laat zetten. Het is immers moeilijk om hem ooit weer weg te halen. Ook moet je goed opletten of de studio die de tatoeages aanbrengt wel hygiënisch werkt. Ziekten als aids en hepatitis (leverontsteking) kunnen via de naaldjes worden overgebracht. Maar als je wilt, kun je zo een echt levend kunstwerk worden. regelen. In plaats van huidcellen komt het manusje-van-alles, de bindweefselcel, in actie. Bindweefselcellen produceren harde wittige vezels die gaan samentrekken en het gat dicht maken. Zo klaren ze de klus, het gat gaat dicht. >>> LIJFMAGAZINE april-mei

20 Huid Maar het ziet er wat minder mooi uit. Wat overblijft is een wat hardere, vaak lichtere plek: een litteken. Bij een grote wond kan de dokter met hechtingen de schade beperken. De randen van de wond worden zo dicht mogelijk tegen elkaar aangelegd. De hechtingen houden de boel op zijn plaats. De cellen van de opperhuid zorgen voor het herstel. Het litteken achteraf is veel smaller en mooier. Bovendien is de kans op ontstekingen kleiner. Zweten Wanneer het warm is, gaan de bloedvaten in de lederhuid wijd openstaan. Dat zie je: iemand wordt rood. Het bloed komt dicht aan de oppervlakte. Zo kan het makkelijk warmte afgeven aan de omgeving. Om nog meer warmte kwijt te raken, gaan de zweetkliertjes zweet maken. Dat verdampt en geeft zo verkoeling. Zweet is vooral zout water. Er zitten ook ontsmettende stoffen in. De zweetkliertjes werken altijd. Maar in rust produceren ze op een (winter)dag niet meer dan een kopje zweet. Als het echt heet is kan een mens in een dag wel een paar liter zweet kwijt raken. Dan moet je echt veel drinken om niet uit te drogen. Gewoon zweet is reukloos. De zweetlucht die we allemaal kennen komt van speciale zweetkliertjes. Die zitten onder de oksels, rond de tepels en rond de anus. Zij produceren een olieachtig zweet. Dat wordt door bacteriën op de huid omgezet in stoffen die we kunnen ruiken. Die geur kan soms seksuele gevoelens oproepen. Maar meestal is het vooral vervelend en zijn we blij dat er deodorant bestaat. Deodorant bevat vaak stoffen die zweten tegengaan. Ook zitten er stoffen in die de bacteriën aanpakken die verantwoordelijk zijn voor de zweetgeur. En de meeste deodorants hebben een krachtig parfum dat de zweetgeur moet overstemmen. Pigmentvlekken Omdat onze huid zo zichtbaar is, vallen kleine onregelmatigheden snel op. Sproeten en moedervlekken zijn als je goed kijkt bij iedereen wel te zien. Wat zijn die kleurige vlekken? Sproeten zijn gewoon maar klontjes van het pigment dat ons bruin maakt. Dat pigment is nu eenmaal niet altijd regelmatig verdeeld. Iedereen heeft sproeten, de een veel meer dan de ander. Door de zon krijg je meer pigment. Daardoor kun je de sproeten beter zien. Daarom heten ze ook wel zomersproeten. Vooral roodharige mensen hebben ze vaak. Sproeten gelden Zieke huid: de dermatoloog en de huidtherapeut Er zijn duizenden verschillende ziekten van de huid. Sommigen zijn onschuldig, andere kunnen dodelijk zijn. Maar een aandoening van de huid is eigenlijk altijd hinderlijk. Er is vaak jeuk of pijn en de huid is zichtbaar veranderd. Gelukkig is er vaak wel wat aan te doen. De medisch specialist die zich bezighoudt met huidziekten is de dermatoloog. Hij of zij zal om te beginnen goed kijken. Aan de buitenkant is immers het meeste wel te zien. Eventueel is soms nog bloedonderzoek nodig. Sommige afwijkingen aan de huid wijzen op ziekten die ook in de rest van het lichaam zitten. De dermatoloog werkt dan nauw samen met andere specialisten, zoals de internist of de reumatoloog. Huidziekten kunnen worden behandeld met geneesmiddelen. Dat kan een geneesmiddel zijn dat je moet innemen of een middel dat je op de huid moet aanbrengen (een zalf of crème). Bij sommige huidziekten, bijvoorbeeld kanker, is een chirurgische behandeling nodig. Laser- of lichtbehandelingen worden ook steeds vaker toegepast. Een huidtherapeut behandelt ook huidproblemen. Huidtherapeuten zijn paramedici. Zij zijn gespecialiseerd in het behandelen van huidproblemen zoals overbeharing en acne. Ook voor het camoufleren van vlekken of littekens kun je bij hen terecht. als één van de zeven schoonheden maar overtuig je dochter daar maar eens van als ze vindt dat ze te veel sproeten heeft... Of je sproeten nu leuk vindt of niet, ze zijn onschuldig. Dat geldt niet altijd voor moedervlekken. Dat zijn ophopingen van pigmentcellen. Vaak heb je ze al vanaf je geboorte. Daarom heten ze moedervlekken. De meeste zijn ook onschuldig, net als sproeten. Maar een moedervlek kan soms gaan veranderen. Hij wordt dan groter of grilliger. Soms gaat de moedervlek bloeden. Veranderingen aan een moedervlek zijn altijd een teken van gevaar. Het is dan verstandig om binnen een week naar de huisarts te gaan. Veranderende moedervlekken kunnen het begin zijn van de gevaarlijkste vorm van huidkanker. Die heet melanoom. Het is een kanker van de pigmentcellen. Als je op tijd bent, kun je bijna altijd genezen. Maar als het melanoom doorgroeit, wordt het levensgevaarlijk. Bescherming De huid kan heel wat hebben, maar moet ook wel beschermd worden. Tegen schade van binnenuit bijvoorbeeld. Roken veroudert je huid. Giftige stoffen uit de rook bereiken via de bloedvaatjes de lederhuid. Daar helpt geen crème tegen, dat is gewoon een kwestie van stoppen. Het grootste gevaar van buitenaf komt van de zon. De ultraviolette straling uit de zon beschadigt de huidcellen. Dat geeft zonnebrand. De huid veroudert er ook sneller door. Bovendien kan zonlicht huidkanker veroorzaken. Kinderen die vaak verbranden, hebben later in hun leven meer kans op het gevaarlijke melanoom. Een beetje zonlicht is fijn, je wordt er lekker bruin van en je maakt er vitamine D door. Maar als je echt wilt genieten van de zon, zorg je voor een crème met een goede UV-filter. UV staat voor ultraviolet. Dat is zonlicht dat we niet zien, maar dat juist veel energie bevat. Hoe bleker je huid, des te krachtiger is het UV-filter dat je nodig hebt. Als de zon heel krachtig is, kun je maar beter helemaal uit de zon blijven of je huid bedekken. Kijk maar eens naar de huid die bijna nooit zon krijgt. Die blijft jonger en frisser dan huid die steeds verbrandt. Zonnebaden lijkt fijn, maar soms is de schaduw dus je beste vriend. 20 april-mei 2012 LIJFMAGAZINE

Bijwerkingen van chemotherapie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Bijwerkingen van chemotherapie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Bijwerkingen van chemotherapie Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Mondverzorging 3 Huidverzorging 4 Voeding 5 Vermoeidheid 6 Haarverzorging 7 Diarree

Nadere informatie

1 Ontstaan van hersenletsel

1 Ontstaan van hersenletsel 1 Ontstaan van hersenletsel 11 Voor de trainer Voordat je begint is het goed om te inventariseren wat het beginniveau is van de groep mensen die je tegenover je hebt: Beginniveau 1: Onbekend met NAH Beginniveau

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

TIA en dan. Transient ischemisch attack

TIA en dan. Transient ischemisch attack TIA en dan Transient ischemisch attack Een TIA (transient ischemisch attack) is een plotseling optredende neurologische uitval (voorbijgaande beroerte). Dit komt door een tijdelijke afsluiting van een

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

Behandeling met gefractioneerde, ablatieve

Behandeling met gefractioneerde, ablatieve Dermatologie Behandeling met gefractioneerde, ablatieve CO2 laser Bij de CO2-laserbehandeling is het belangrijk dat u van tevoren goed op de hoogte bent van de instructies. Leest u de informatie in deze

Nadere informatie

1. Ouder en beter Inleiding

1. Ouder en beter Inleiding 1. Ouder en beter Inleiding Wat kan er fascinerender zijn dan ons brein? Het produceert de meest fantastische gedachten. Alles wat we weten over werelden zo ver weg als andere zonnestelsels of zo klein

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Medicinale dranken - Chlorophyl

Medicinale dranken - Chlorophyl Medicinale dranken - Chlorophyl Chlorophyl (water) Een wonder van de natuur. Chlorophyl en de balans zuren en base Giffen, schadelijke stoffen en andere milieubelastende stoffen, zoals een onevenwichtige

Nadere informatie

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts.

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Duizeligheid Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Wat is duizeligheid Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is

Nadere informatie

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie)

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie) COMPLICATIES Lange termijn complicaties Wanneer u al een lange tijd diabetes heeft, kunnen er complicaties optreden. Deze treden zeker niet bij alle mensen met diabetes in dezelfde mate op. Waarom deze

Nadere informatie

Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde. Duizeligheid

Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde. Duizeligheid Maatschap Keel-, Neus- en Oorheelkunde Algemeen Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en de daarbij behorende klachten en behandeling. Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is het moeilijk

Nadere informatie

Acne VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Acne VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Acne 02 Acne.indd 6 WAT IS ACNE WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL 15-10-12

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is.

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Roken Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Inleiding In restaurants,wijkcentra,kantines van sporthallen en op het werk roken

Nadere informatie

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam?

wat doet alcohol eigenlijk met je lichaam? de kater komt later ziek door te veel alcohol Je hebt te veel alcohol gedronken. Dit heeft je zo ziek gemaakt dat we je met spoed moesten opnemen in ons ziekenhuis. Waarschijnlijk ben je - net als je ouders/verzorgers

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Instructies voor het gebruik van. Roaccutane

Instructies voor het gebruik van. Roaccutane Instructies voor het gebruik van Roaccutane Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Voor wie is deze therapie geschikt?... 1 3 Hoe wordt Roaccutane voorgeschreven?... 2 4 Hoe moet Roaccutane worden ingenomen?...

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Doorliggen voorkomen. Een handleiding voor patiënten en familie

Doorliggen voorkomen. Een handleiding voor patiënten en familie Doorliggen voorkomen Een handleiding voor patiënten en familie Doel van deze folder In deze folder kunt u lezen wat doorliggen (decubitus) is, waar decubitus ontstaat en wat er tegen gedaan kan worden.

Nadere informatie

Kwetsbare ouderen. Wat kunt u er zelf aan doen?

Kwetsbare ouderen. Wat kunt u er zelf aan doen? Kwetsbare ouderen. Wat kunt u er zelf aan doen? Hoeveel procent van Nederland is ouder dan 65 jaar? A 11 % B 5 % C 42% Hoeveel wonen er zelfstandig A. 50% van de 70 jaar en ouder B. 83 % van de 70 jaar

Nadere informatie

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het Hartfalen Wat is het en hoe herken je het Hartfalen, onbekend en onderschat Hartfalen is de grote onbekende onder de hartziekten. Hartfalen klinkt misschien bekend in de oren. Het woord doet denken aan

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

Afasie. Wat is afasie? Hoe ontstaat afasie?

Afasie. Wat is afasie? Hoe ontstaat afasie? LOGOPEDIE Afasie Afasie Afasie is een taalstoornis die ontstaat door schade aan de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte. In deze folder leest u hoe afasie ontstaat en wat de effecten ervan zijn op het

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

Dermatologie. Open been. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep

Dermatologie. Open been. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Dermatologie Open been Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Wat is een open been? Een open been of ulcus cruris is een wond of zweer aan het onderbeen.

Nadere informatie

Bij de anamnese blijkt dat er een aantal littekens aanwezig zijn. Waarvan er enkele over belangrijke meridianen lopen.

Bij de anamnese blijkt dat er een aantal littekens aanwezig zijn. Waarvan er enkele over belangrijke meridianen lopen. Enkele opmerkelijke patiëntenvoorbeelden: Migraine Vrouw van 53 jaar, sinds 20 jaar migraine, eerst iedere maand 3 dagen, het laatste jaar elke week 2 dagen. Tevens; slecht slapen, rugklachten, last van

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL PATIËNTENINFORMATIE Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL Inhoudsopgave 1 Voorwoord.............................................................................. 3 2 Zorroo ondersteunt

Nadere informatie

Medische Publieksacademie

Medische Publieksacademie Medische Publiekacademie Medisch Centrum Leeuwarden Leeuwarder Courant 22 september 2015 #mclmpa 1 Beroerte of CVA: herkennen en snel handelen! Elly van der Kooi, neuroloog Wouter Schuiling, neuroloog

Nadere informatie

Actinische keratosen. Poli Dermatologie

Actinische keratosen. Poli Dermatologie 00 Actinische keratosen Poli Dermatologie Wat zijn actinische keratosen? Actinische keratosen zijn plekjes op de huid die ontstaan door schade van zonlicht. Deze plekjes ontstaan op delen van het lichaam

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

Gewichtstoename bij behandeling van kanker

Gewichtstoename bij behandeling van kanker Gewichtstoename bij behandeling van kanker Albert Schweitzer ziekenhuis Januari 2012 Pavo 0915 Inleiding U bent tijdens uw behandelingen tegen kanker ongewenst in gewicht aangekomen. In deze folder leggen

Nadere informatie

Sommige pubers kunnen echt ongelooflijk hard stinken. Dat is allesbehalve lekker. Heb jij er ook last van?

Sommige pubers kunnen echt ongelooflijk hard stinken. Dat is allesbehalve lekker. Heb jij er ook last van? Zweterige oksels Sommige pubers kunnen echt ongelooflijk hard stinken. Dat is allesbehalve lekker. Heb jij er ook last van? Zweten is heel normaal en zelfs goed voor je. Het zuivert je lichaam en zorgt

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Leefregels na operatie aan verwijde slagader via de buik (AAA)

Leefregels na operatie aan verwijde slagader via de buik (AAA) Leefregels na operatie aan verwijde slagader via de buik (AAA) Inleiding U heeft een operatie ondergaan aan een verwijding van de buikslagader. Hierdoor heeft u een buikwond die tijd nodig heeft om te

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose Libra R&A locatie Blixembosch MS Multiple Sclerose Deze folder is bedoeld voor mensen met multiple sclerose (MS) die worden behandeld bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch. Tijdens uw

Nadere informatie

Duizeligheid. Havenziekenhuis

Duizeligheid. Havenziekenhuis Duizeligheid In deze folder leest u wat duizeligheid precies inhoudt. De oorzaken van duizeligheid worden beschreven. En u kunt lezen hoe duizeligheid in het ziekenhuis wordt onderzocht. Tenslotte wordt

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding

Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding Vitamine D bij zwangerschap en het geven van borstvoeding Informatie voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven meander medisch centrum 1 www.meandermedischcentrum.nl In 2008 adviseerde de

Nadere informatie

Een beroerte, wat nu?

Een beroerte, wat nu? Een beroerte, wat nu? U bent opgenomen in het VUmc op de zorgeenheid neurologie, omdat u een beroerte heeft gehad. Wat is een beroerte? Een beroerte wordt in vaktaal een CVA genoemd: een Cerebro Vasculair

Nadere informatie

Trombose. Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen

Trombose. Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen Trombose Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen Bijna een op de twee Nederlanders sterft direct of indirect aan de gevolgen van trombose. Sommigen krijgen trombose als gevolg van hun leefstijl,

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ TIA CVA: inhoud + TIA: Rob Bernsen + CVA: Marian van Zagten + Rijbewijs : Rob Bernsen Voorlichting Hartstichting

Nadere informatie

Gezonde. voeding en. Eet gevarieerd, vermijd lang stilzitten en beweeg voluit!

Gezonde. voeding en. Eet gevarieerd, vermijd lang stilzitten en beweeg voluit! Gezonde voeding en beweging Eet gevarieerd, vermijd lang stilzitten en beweeg voluit! Alles over gezonde voeding en beweging Voel jij je gezond in je hoofd? www.fitinjehoofd.be of www.noknok.be Wil je

Nadere informatie

Meer Fit! Verbeter je microcirculatie!

Meer Fit! Verbeter je microcirculatie! Meer Fit! Verbeter je microcirculatie! E-book over verbeteren van vitaliteit, prestatievermogen en gezondheid. 1 Inleiding Sinds enige tijd ben ik bezig om door het stimuleren van de microcirculatie meer

Nadere informatie

Diabetes en mondgezondheid

Diabetes en mondgezondheid Diabetes en mondgezondheid Dit doet diabetes met de mond Hebt u suikerziekte? Let dan extra op uw gebit en tandvlees. Mensen met diabetes hebben vaker problemen met hun tanden en tandvlees. Dat kan komen

Nadere informatie

Nierfalen en Seksualiteit

Nierfalen en Seksualiteit Nierfalen en Seksualiteit 1 Inhoudsopgave Inleiding Seksuele problemen bij nierfalen Bij mannen en vrouwen Factoren die het seksueel functioneren kunnen beïnvloe- den Bespreekbaar maken Maatschappelijk

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Les 33. Zwangerschap

Les 33. Zwangerschap http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 33. Zwangerschap Wat leert u in deze les? Informatie begrijpen over zwanger zijn. Zeggen dat u zwanger bent of dat u zich niet lekker voelt. Woorden die hetzelfde

Nadere informatie

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Wat is de definitie van Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)?

Nadere informatie

Spreekbeurt over ZOUT

Spreekbeurt over ZOUT Wat is zout? Zout zit in bijna alle voedingsmiddelen die we eten. Zelfs in die producten waarin je het helemaal niet verwacht, zoals zoete koeken en zoete drop. Zout geeft smaak aan het eten. En het zorgt

Nadere informatie

Wat is een melanoom. Wat zijn pigmentcellen. Wie krijgt een melanoom

Wat is een melanoom. Wat zijn pigmentcellen. Wie krijgt een melanoom Melanoom Wat is een melanoom In de huid bevinden zich talrijke pigmentcellen (melanocyten). Wanneer deze pigmentcellen ongeremd gaan groeien en daardoor een agressief groeiende tumor ontstaat, spreekt

Nadere informatie

Alles over de bloedziekten PNH & AA. Wat is bloed?

Alles over de bloedziekten PNH & AA. Wat is bloed? Alles over de bloedziekten PNH & AA Wat is bloed? Binnenin je lichaam zit een rode vloeistof. Dat is je bloed. Bloed is erg belangrijk voor je lichaam, het zorgt voor vervoer van stoffen, voor de warmte

Nadere informatie

Gezond zwanger... 2. Medicijnen... 4 Orgaanvlees... 4 Rauwemelkse producten... 4 Rauwe eieren... 4 Rauw vlees en kattenontlasting...

Gezond zwanger... 2. Medicijnen... 4 Orgaanvlees... 4 Rauwemelkse producten... 4 Rauwe eieren... 4 Rauw vlees en kattenontlasting... Contents Gezond zwanger... 2 DOEN!... 2 Drink veel vocht.... 2 Eet elke dag verse groenten en fruit.... 2 Slik dagelijks foliumzuur.... 2 Slik een multivitamine speciaal voor zwangeren.... 2 Zorg voor

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Ross-syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Ross-syndroom Ross-syndroom Wat is het Ross-syndroom? Het Ross syndroom is een aandoening waarbij kinderen aan een oog een kleinere pupil hebben in combinatie met een rode verkleuring en verminderd zweten van dezelfde

Nadere informatie

Doorliggen voorkomen

Doorliggen voorkomen Doorliggen voorkomen Wat is decubitus? Decubitus (doorligplekken) wordt veroorzaakt door voortdurende druk. Door druk wordt de huid en het onderliggende weefsel beschadigd. Decubitus kan in verschillende

Nadere informatie

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN DR. E.J. SULKERS, KINDERARTS ADRZ Symposium Nehalennia, 11 april 2013 MOEHEID KAN EEN SYMPTOOM ZIJN VAN EEN: - infectieziekte; - orgaanziekte (hart,

Nadere informatie

"Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen."

Als je weet wat je eet kan je bewuster keuzes gaan maken en een gezondere lifestyle ontwikkelen. Dagelijkse voeding Als je wat meer op je voeding wilt gaan letten, dan sta je vast stil bij wat je allemaal op een dag eet. En je vraagt je vast af wat heb je nu direct nodig en wat niet? Wat voor effect

Nadere informatie

meer bewegen minder kans op kanker

meer bewegen minder kans op kanker meer bewegen minder kans op kanker Inhoud Voor wie is deze brochure? pagina 3 Oorzaken en risicofactoren van kanker pagina 4 Relatie tussen bewegen en kanker pagina 6 Wat is gezond bewegen? pagina 8 Meer

Nadere informatie

1. Wat houden je hart en bloedvaten nou eigenlijk in?

1. Wat houden je hart en bloedvaten nou eigenlijk in? Hart- en vaatziekten Inleiding Ik ga mijn spreekbeurt houden over hart- en vaatziekten. Ik heb dit onderwerp gekozen omdat er aan hart- en vaatziekten nog steeds veel, vooral oudere mensen overlijden.

Nadere informatie

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken.

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. KNO Duizeligheid Duizeligheid In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. Wat is duizeligheid? Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is het moeilijk

Nadere informatie

SPREEKBEURT Chinchilla

SPREEKBEURT Chinchilla l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT Chinchilla ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE CHINCHILLA

Nadere informatie

Gezondheidsverklaring voor een levensverzekering (zonder arbeidsongeschiktheidsdekking)

Gezondheidsverklaring voor een levensverzekering (zonder arbeidsongeschiktheidsdekking) Loyalis klantnummer Medisch nummer Gezondheidsverklaring voor een levensverzekering (zonder arbeidsongeschiktheidsdekking) De gezondheidsverklaring Hebt u voor een aanvulling op uw eigen inkomen gekozen?

Nadere informatie

Inleiding. Wat is afasie?

Inleiding. Wat is afasie? Afasie Inleiding De logopedist heeft bij u afasie geconstateerd. Afasie is een taalstoornis. In deze folder wordt u uitgelegd wat afasie is en hoe het ontstaat. Daarnaast kunt u lezen wat u, maar ook uw

Nadere informatie

Vermoeidheid & hartziekten

Vermoeidheid & hartziekten Vermoeidheid & hartziekten Menno Baars, cardioloog HartKliniek Nederland april 2014 Cardioloog van de nieuwe HartKliniek Nieuwe organisatie van eerstelijnscardiologiecentra Polikliniek & dagbehandeling

Nadere informatie

Botontkalking. Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298

Botontkalking. Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298 Botontkalking Albert Schweitzer ziekenhuis oktober 2014 pavo 0298 Inleiding U heeft van de arts gehoord dat u (mogelijk) botontkalking heeft. De medische benaming voor botontkalking is osteoporose. In

Nadere informatie

acne Wat is acne? Wat zijn de verschijnselen? Hoe ontstaat het?

acne Wat is acne? Wat zijn de verschijnselen? Hoe ontstaat het? acne Acne vulgaris, kortweg acne genoemd, is de medische term voor jeugdpuistjes. Wat is acne? En hoe is het te behandelen? Dat en meer leest u in deze folder. Wat is acne? Bij acne zijn talgkliertjes

Nadere informatie

Hoe ontstaan moedervlekken. Hoe zien moedervlekken eruit

Hoe ontstaan moedervlekken. Hoe zien moedervlekken eruit Moedervlekken Hoe ontstaan moedervlekken Iedereen heeft moedervlekken, soms wel veertig of meer. Een moedervlek is een onschuldige opeenhoping van pigmentvormende cellen in de huid. Moedervlekken zijn

Nadere informatie

Alcohol nuchter bekeken

Alcohol nuchter bekeken Alcohol nuchter bekeken Alcohol en kanker Vandaag zal kanker je misschien niet echt bezighouden. Het is wel een feit dat overdadig alcoholgebruik op termijn het risico op bepaalde soorten kanker verhoogt.

Nadere informatie

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening.

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening. Verstopping Regelmatig ontlasting hebben, is voor veel mensen een teken van goede gezondheid. De regelmaat verschilt van mens tot mens: de een heeft drie keer per dag ontlasting, de ander drie keer per

Nadere informatie

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel De psychologische aspecten van pijn Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel Wat is pijn? Definitie: pijnis eenonplezierige, zintuiglijkeen emotioneleervaring

Nadere informatie

Huidveranderingen door veroudering

Huidveranderingen door veroudering Huidveroudering Inleiding Helaas behoort veroudering bij het leven. Ook de huid veroudert met de jaren. Deze natuurlijke veroudering vindt over het gehele lichaam plaats. Daar boven op veroudert de huid

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie 1

Alcoholintoxicatie 1 Alcoholintoxicatie 1 Je hebt teveel alcohol gedronken en dit heeft dusdanige effecten op je lichaam gehad dat een opname in het ziekenhuis noodzakelijk was. Doordat je teveel gedronken hebt kan er van

Nadere informatie

Bloeddrukdaling na het eten. Postprandiale hypotensie

Bloeddrukdaling na het eten. Postprandiale hypotensie Bloeddrukdaling na het eten Postprandiale hypotensie 2 In deze folder kunt u lezen wat een tijdelijke bloeddrukdaling na het eten (de medische term is postprandiale hypotensie) inhoudt, welke behandeling

Nadere informatie

Herstel na uw operatie

Herstel na uw operatie GYNAECOLOGIE Herstel na uw operatie ADVIES Herstel na uw operatie U hebt een gynaecologische operatie gehad en gaat binnenkort weer naar huis. In deze folder leest u wat u de eerste weken thuis kunt verwachten

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Roken en een (orthopedische) operatie

Roken en een (orthopedische) operatie Roken en een (orthopedische) operatie U krijgt binnenkort een operatie op de afdeling Orthopedie in het Radboudumc. Het is algemeen bekend dat roken ongezond is en verschillende gezondheidsproblemen tot

Nadere informatie

Welzijn: gezond genieten van het leven

Welzijn: gezond genieten van het leven 1 Welzijnsevaluatie Relatie tussen voeding en gezondheid Bodyscan: is uw lichaam in balans? Voedingsanalyse Vrijblijvend advies hoe u uw voeding kunt optimaliseren 2 Welzijn: gezond genieten van het leven

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gezonde voeding. Nu vraag je je misschien af wat dit met de horeca te maken heeft. Gasten komen toch naar een horecabedrijf om lekker te eten en toch niet

Nadere informatie

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition HERBALIFE FITCHECK WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition % LICHAAMSVET Wie wil je worden? Waar ben je nu? % LICHAAMSVET Vrouw 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Man 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Te laag

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten. Functionele dyspepsie

Maag-, darm- en leverziekten. Functionele dyspepsie Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten 1 Van uw MDL-arts heeft u te horen gekregen dat u een (functionele) dyspepsie heeft. Om te begrijpen wat deze term precies inhoud en hoe hiermee om te

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie

Ik zit goed in mijn vel Informatie over de behandelingen in het Esthetisch Medisch Centrum van Tergooi

Ik zit goed in mijn vel Informatie over de behandelingen in het Esthetisch Medisch Centrum van Tergooi Ik zit goed in mijn vel Informatie over de behandelingen in het Esthetisch Medisch Centrum van Tergooi 000905932 12012016 EMC 8 HB.indd 1 28-01-16 12:24 In het Esthetisch Medisch Centrum (EMC) van Tergooi

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed?

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed? Naam: BLOEDSOMLOOP Bloed Een volwassen persoon heeft 5 á 6 liter bloed. Dat bloed bestaat uit bloedplasma, bloedcellen (rode en witte) en bloedplaatjes. Als bloed een paar dagen heeft gestaan, zakken de

Nadere informatie