Peirsma.qxd :24 Pagina 1 CRANIO-SACRAALTHERAPIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Peirsma.qxd 28-1-2004 16:24 Pagina 1 CRANIO-SACRAALTHERAPIE"

Transcriptie

1 Peirsma.qxd :24 Pagina 1 CRANIO-SACRAALTHERAPIE

2 Peirsma.qxd :24 Pagina 2

3 Peirsma.qxd :24 Pagina 3 Etienne Peirsman / Marijke Baken CRANIO-SACRAAL- THERAPIE VOOR EN DOOR IEDEREEN Tweede druk UITGEVERIJ ANKH-HERMES BV DEVENTER

4 Peirsma.qxd :24 Pagina 4 Eerste druk 2003 Tweede druk 2004 Illustratieverantwoording Pagina 18, 20, 23, 27 en 28: L.L.Kirchman, Anatomie en Fysiologie van de mens, Elsevier Gezondheidszorg, Maarssen Pagina 35, 36 en 38: Leon Chaitow, Cranial Manipulation, Theory and Practice, Churchill Livingstone, Edingburgh Foto s: Neeto Peirsman Tekeningen: Jeanet Willems CIP-gegevens ISBN: NUR: 861 Trefwoord: cranio-sacraaltherapie 2003, Uitgeverij Ankh-Hermes, Deventer Uit deze uitgave mag uitsluitend iets verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, opnamen, of op welke andere wijze ook, hetzij chemisch, elektronisch of mechanisch, na voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Any part of this book may only be reproduced, stored in a retrieval system and/or transmitted in any form, by print, photoprint, microfilm, recording, or other means, chemical, electronic or mechanical, with the written permission of the publisher.

5 Peirsma.qxd :24 Pagina 5 Inhoud Ten geleide 7 Voorwoord 11 Beknopte geschiedenis van de cranio-sacraaltherapie 15 Het verhaal van ons lichaam in een notendop 19 Het cranio-sacrale systeem 27 Het embryologisch begin 27 De samenhang met het zenuwstelsel 30 Bescherming van het zenuwstelsel 30 Ontstaan van de hersenvliezen 34 De werking van het cranio-sacrale systeem 36 Invloeden van het cranio-sacrale systeem 40 Contra-indicaties 42 Behandeling en training 45 Basiscursus 49 Inleiding 49 SESSIE 1: middenrif + heiligbeen 52 SESSIE 2: het cranio-sacrale ritme (schouders) 60 SESSIE 3: bekkenbodem 64 SESSIE 4: thoracic inlet + hyoïd 73 SESSIE 5: atlas-occiput 79 SESSIE 6: falx + tent 82 schouders + atlas-occiput 82 losmaken van de onderkaak (TMJ) 84 het voorhoofd (frontal) 85 de wandbeenderen (parietal) 87 het sfenoïd (wiggebeen) 88 de oren/slaapbeenderen (temporal) 90 Sessie-einde 92 Het stil-punt-potentieel 93 5

6 Peirsma.qxd :24 Pagina 6 Hoe ziet een sessie eruit? 97 Het lichaam als wegwijzer 99 Cranio-sacraal creëert intelligentie 105 The Belgian Cranio-Sacral and Meditation Society 109 Opleiding 111 Literatuur 115 Over de auteurs 117 Adressen 119 6

7 Peirsma.qxd :24 Pagina 7 Ten geleide In dit leven ben ik meerdere keren in de aanwezigheid geweest van de waarheid. Vaak ongrijpbaar, soms net buiten bereik en soms vibrerend in elke cel. Dit is steeds mijn hunkering en passie geweest die uit een laag in mijn wezen naar boven welde steeds opnieuw als een aanwezigheid, mysterieus, majestueus maar nooit vatbaar. Ik ben dus steeds op zoek geweest naar mijn geboorterecht. Sinds ik het cranio-sacrale systeem bij mezelf en bij anderen heb gevoeld is het leven veel eenvoudiger geworden. Ik ga zo makkelijk mogelijk zitten, niets hoeft gezegd te worden, doe de ogen dicht en leg mijn handen op een lichaam op zo n manier alsof het hart in elke cel aangeraakt wordt. Iedere aanraking geeft me weer de zekerheid dat ik de ander mee kan nemen naar zijn of haar eigen goddelijkheid. Het klinkt zoals het niet moet klinken maar er zijn geen andere woorden voor. De diepste drijfveer die uit deze connectie komt is niet de mijne. Mijn hart klopt niet omdat ik dat wil maar omdat het iets te geven en iets te ontvangen heeft. Het is mijn passie geworden, het enige wat mij bezighoudt, om dit met je te delen. Hoe meer mijn reis zich naar binnen richt, des te makkelijker het wordt om je mee te nemen, want dit is ook jouw werkelijkheid. Laat niemand je vertellen dat je niet kunt voelen en dat je dit werk niet kunt doen. Laat je niet misleiden door de term therapie, het is vaak een woord dat je op een niveau onder dat van de therapeut zet. Dit werk gaat over het terugvinden van ruimte en energie. Het gaat over jouw waarheid en het terugvinden van wat al aanwezig is in jezelf en de ander. Dit werk gaat over een uniek wezen met unieke kwaliteiten, jij zelf. Als ik het kan, dan kun jij dat zeker. In dit boek wordt uitgelegd wat cranio-sacraaltherapie is en hoe je deze methode kunt leren. Het is een verslag van de eigenlijke lessen tijdens welke veel van de 7

8 Peirsma.qxd :24 Pagina 8 instructie gegeven wordt wanneer je met gesloten ogen aan het voelen bent wat nu eigenlijk bedoeld wordt. Maar een boek lezen doe je met je hersenen. Onze opdracht was om een multidimensionaal beeld op papier en in woorden weer te geven. Wat niet in woorden gevat kan worden zal door de foto s tot je komen. Zij laten je de eenvoud en de stilte zien die eigen zijn aan dit werk. Ze zullen je ook de hunkering en de voldoening geven die deze methode opwekt bij elke cliënt en bij elke beoefenaar. Ik dank Neeto, mijn levenspartner, voor haar Liefde en voor het herkennen van Waarheid. Ik dank ook Marijke die het geduld en vooral de passie opgebracht heeft elk woord te noteren en alles om te zetten naar een leesbaar boek. Zonder haar was dit boek nooit tot stand gekomen. Mijn dank gaat ook naar Jeanet voor de tekeningen die duidelijkheid geven waar dat nodig was. Als je er klaar voor bent kan cranio je leven veranderen, voorgoed! Etienne 8

9 Peirsma.qxd :24 Pagina 9

10 Peirsma.qxd :24 Pagina 10

11 Peirsma.qxd :24 Pagina 11 Voorwoord De oudste mythe die ons overgeleverd werd, verhaalt hoe Inanna, de grote godin van de bovenwereld, afdaalt naar de onderwereld, naar het rijk van haar zuster Ereshkigal én hoe zij daaruit anders dan voorheen terugkeert. De ontmoeting tussen Inanna en Ereshkigal heeft beiden onherroepelijk veranderd: waar voorheen hun werelden gescheiden waren, is nu een doorgang geschapen tussen de boven- en de onderwereld, die zowel in de ene als in de andere richting vruchtbaar zal blijken. Wat deze mythe in beelden poogt te omschrijven, is hoe er diep in onszelf rijkelijk mogelijkheden tot transformatie voorhanden zijn. Zij liggen daar verankerd tot we eraantoe zijn ons leven om te buigen naar wat het werkelijk nodig heeft. Verankerd tot ze aangeraakt worden... Soms melden zij zich nadrukkelijk aan. Dat kan in de vorm van een stil sluimerend knagen in ons dat maar niet wijken wil, of onder de druk van een brutaal gebeuren dat plots alles-zoals-het-was overhoop gooit, maar altijd is er iets dat indringend genoeg blijkt om ons vrijwillig of noodzakelijkerwijs tot voor de poort te brengen die naar de onderwereld leidt. De mythe van Inanna is het verhaal van een inwijdingsweg. Zowel bij onze geboorte als ons sterven gaan wij daar doorheen, maar evenzeer krijgen wij in de loop van ons leven talloze oefenmogelijkheden om te leren hoe nauw leven en dood met elkaar verweven zijn, en hoe de onderwereld door alles heen onze meest krachtige levensimpulsen bewaart. Toen ik in 1995 een eerste cranio-sacrale sessie had bij Etienne Peirsman voelde ik hoe ik meegevoerd werd in de diepten van mijn lijf en hoe ik eindelijk toegang kreeg tot ruimten waarvan ik al lang vermoedde dat zij er waren, maar waar ik slechts sporadisch contact mee kreeg. Het liet mij niet meer los. En ook al be- 11

12 Peirsma.qxd :24 Pagina 12 noemde niemand het zo, sindsdien ervaar ik craniosacraal als een inwijdingsweg. Een weg die mij meer dan ooit tevoren via lichaamswerk, dans, eutonie in contact brengt met mijn lijf en met alle kennis die ik alleen maar daar kan halen. En van daaruit kom ik ook elke keer weer terug anders dan voorheen. Net als Inanna vond ik een doorgang om af te dalen naar de onderwereld, naar het rijk van mijn duistere zuster, mijn Ereshkigal. In de wereld van het craniosacrale leer ik telkens opnieuw het hoofd te buigen voor een werkelijkheid die zo veel groter en mysterieuzer, maar tegelijk ook zo veel eenvoudiger is dan die van waaruit alle controle in de bovenwereld gevestigd wordt. Hier leer ik voorgoed en onomkeerbaar een ander kennen-van-de-werkelijkheid. Door contact te maken met het binnenste van mijn lijf, met het daar onveranderlijk aanwezige ritme en met het stil-punt in dat ritme, maak ik contact met een helende kracht. En het moment waarop die heling in gang gezet wordt, is altijd donker : onbewust, onvatbaar, onderhuids. Mijn hele lijf is dé plek bij uitstek van het donkere onbewuste weten. Daar huist een kennis over de werkelijkheid die tegemoet komt aan onze diepste behoeften. Precies daarom wilde Inanna, godin van de bovenwereld, afdalen naar Ereshkigal, godin van de onderwereld. Door die reis werd weer samengebracht wat ooit samen hoorde. Het cranio-sacrale systeem toont ons de open verbinding tussen boven en onder als een nooit verloren maar wel onbewuste werkelijkheid in ons: tussen cranium en sacrum wordt de scheiding in onszelf opgeheven, onophoudelijk. Cranio-sacraal biedt een mogelijkheid om het contact te herstellen met wat afgesloten, verwaarloosd, genegeerd, miskend, verguisd of eenvoudigweg vergeten was. De cranio-sacrale weg brengt ons in een ruimte waar heling mogelijk wordt. Het is in die ruimte dat we ons gedragen weten of geborgen in een nooit aflatend ritme dat stilte en rust brengt. 12

13 Peirsma.qxd :24 Pagina 13 Het is in die ruimte dat er helderheid kan komen omtrent onszelf; helderheid over wat het leven werkelijk van ons wil, over hoe we onszelf belazeren en over wie we in wezen zijn. Het is in die ruimte dat we de kracht kunnen terughalen die ons erfrecht is; de kracht om met open armen te ontvangen wat het leven ons geven wil in welke gedaante dat ook is. Cranio-sacraal brengt je in een ruimte waar niets hoeft, waar niet gedaan wordt, waar geen diagnose gesteld wordt, waar geen oordelen zijn. En precies daardoor gebeurt er zo veel. Ik had het geluk mijn leerschool rond cranio-sacraal te mogen volgen bij Etienne Peirsman. Hij kreeg zelf zijn eerste vorming in het cranio-sacrale systeem in India en vervolgde nadien zijn opleiding bij John Upledger in de Verenigde Staten. Als geen ander weet hij de westerse en oosterse benadering met elkaar te verbinden: hij verbindt in zijn school het weten van het hoofd met het weten van de buik. Precies daardoor wordt cranio-sacraal een methode die je in je hart raakt. Veel meer dan een methode, dan technieken, is cranio-sacraal een weg om je in verbinding te stellen met het ritme van het leven én met de oneindige stilte waaruit dit ritme geboren wordt. Het is terugkeren naar de bron. Het is ook de grote verdienste van Etienne Peirsman dat hij cranio-sacraal toegankelijk heeft gemaakt voor iedereen. Terwijl cranio-sacraal een geheel van technieken en ingewikkelde anatomiekennis kan worden, ligt het unieke van zijn benadering er nu juist in dat hij dicht bij de essentie blijft. En die essentie is heel eenvoudig: voelen. Leren luisteren naar het lichaam; naar je eigen lichaam, naar het lichaam van je cliënt. Dat contact van werkelijk voelen herstellen. Voelen en daarin bewustzijn creëren. Daar gaat het om. De gang van boven- naar onderwereld gaan, en daardoor ingewijd worden in de kracht die ondergegraven ligt maar die altijd al de onze was. En dan die kracht ook meenemen naar de bovenwereld. 13

14 Peirsma.qxd :24 Pagina 14 In de film Philadelphia waarin een seropositief bevonden man zijn eenzame strijd voert tegen de diep ingewortelde angst en vooroordelen ten aanzien van aids, duikt regelmatig dit zinnetje op: Leg het mij eens uit alsof ik een kind van vijf ben. Telkens weer opnieuw: leg het mij eens uit als was ik een kind... Waarom is dat zo belangrijk? Omdat dan alle rationalisaties wegvallen en het echte leren kan gebeuren, omdat het dan om de kern gaat in eenvoudige bewoordingen; alle franjes en gewichtigheid vallen weg. Enkel wat authentiek is kan stand houden: eenvoudig, helder, herkenbaar. Daarover gaat dit verhaal: het verhaal van ons lichaam én het verhaal van wat cranio-sacraal is. Beide zijn neer te zetten in heel ingewikkelde, technische standaardwerken. Dit boek daarentegen wil heel dicht blijven bij de benadering van Etienne Peirsman. De notities gemaakt tijdens verscheidene basiscursussen vormden de grondmaterie. We hebben ervoor gekozen om zo dicht mogelijk bij deze eenvoudige benadering te blijven: toegankelijk voor iedereen die interesse heeft. Het is een boek over je eigen lijf en over de verbazingwekkende intelligentie van dat lijf, over kunnen voelen en over aangeraakt worden, over vertrouwen en geboren worden. Het is een boek over niet-doen en ten volle aanwezig-zijn. Dat is wat wij, volwassenen, soms zo intens kunnen verlangen en wat een kind van vijf bijwijlen nog kan. Marijke 14

15 Peirsma.qxd :24 Pagina 15 Beknopte geschiedenis van de cranio-sacraaltherapie Eind negentiende eeuw werd de osteopathie ontwikkeld. Hiermee wordt beoogd de energiestromen in het lichaam zo vrij mogelijk te maken. Dit gebeurt met behulp van zachte en manipulatieve technieken waardoor het zenuwstelsel vrijkomt van druk van buitenaf, zodat het hele lichaam, de organen en zenuwbanen, zo vrij mogelijk zijn werk kan doen, zich kan her-stellen. Het hele cranio-sacrale systeem werd rond ontdekt door William Sutherland, die leerling was van Andrew Still, de grondlegger van de osteopathie. Tot dan werd algemeen in de anatomie aangenomen dat de schedel van een volwassene onbeweeglijk was. Sutherland bestudeerde de schedel en kwam tot de conclusie dat dit niet klopte. Door het nemen van proeven ontdekte hij beweging: de schedel die uitzet en inkrimpt. Hij ontwikkelde allerlei technieken via experimenten, voornamelijk op zijn eigen hoofd. Door zijn intelligentie en zijn nieuwsgierigheid maakte hij dus het cranio-sacrale systeem toegankelijk. Hij begon les te geven in de craniale osteopathie aan The Cranial Academy in de Verenigde Staten. Alleen dokters en osteopaten werden daar toegelaten, waardoor zijn wijze van benadering slechts in beperkte kring bekend werd. De grote sprong voorwaarts kwam toen John Upledger, zelf ook een osteopaat, halverwege de jaren zeventig van de vorige eeuw het cranio-sacrale systeem herontdekte. De aanleiding hiertoe was een operatie waarbij hij assisteerde; hij merkte toen, tot zijn eigen verbazing, dat hij de dura mater niet stil kon houden. Hij werd geconfronteerd met een ritme in de schedel waarover hij tot dan toe niet gehoord had. 15

16 Peirsma.qxd :24 Pagina 16 Upledger ging vervolgens studeren aan de academie van Sutherland, jaren nadat deze overleden was. Hij leerde er de basistechnieken van de craniale osteopathie en heeft daar uiteindelijk veel aan toegevoegd. In zijn therapie wordt het cranio-sacrale systeem als leidraad genomen voor de hele sessie. Bij het contactmaken met dit systeem wordt de diagnose gesteld: hier liggen de aanwijzingen voor de plekken waar in het lichaam gewerkt moet worden. Het hele lichaam komt trouwens aan de beurt, niet alleen het hoofd. Het is het hele lichaam dat opgenomen wordt in de therapie. Bovendien ontwikkelde Upledger iets wat hij somatoemotional release (SER) heeft genoemd: het werken met energie-cysten, plekken waar energie geblokkeerd zit, waar de energie van trauma s ingekapseld werd. Door middel van deze methode wordt tijdens een cranio-sacrale sessie een gesprek aangegaan met de wijsheid van het lichaam via de cliënt. Op die wijze kunnen diepe emotionele blokkades tot in de cellen van het lichaam losgelaten worden. Zo is cranio-sacraaltherapie geworden tot een volledig op zichzelf staande therapie waarbij het cranio-sacrale systeem gebruikt wordt, waar geen manipulaties aan te pas komen en waar gepraat wordt met de cliënt die de deskundige is van zichzelf. Een van de verdiensten van Upledger is dat hij de hele opleiding cranio-sacraaltherapie opengooide en daardoor deze methode toegankelijk maakte voor iedereen die erin geïnteresseerd was. Het is niet nodig om tot in de details op de hoogte te zijn van de anatomie, omdat het om een systeem gaat dat helemaal in je lichaam zit. Bovendien zijn er bij dit werk heel weinig contra-indicaties. Upledger is ook intensief begonnen te reizen, waardoor cranio-sacraal wereldwijd aan bekendheid won. Als therapie is cranio-sacraal pas echt gestart midden jaren tachtig. Een andere tak van de cranio-sacrale wereld bevindt zich voornamelijk in Engeland. Daar is men meer in de 16

17 Peirsma.qxd :24 Pagina 17 traditie van Sutherland en diens leerlingen Rollin Becker en James Jealous verdergegaan en ging men vooral dieper in op de verschillende cranio-sacrale ritmes en hun eigen helingspotentieel. Er zijn drie cranio-sacrale ritmes te onderscheiden. Er is allereerst het snelle ritme, het ritme waarbij je heel makkelijk nog kunt denken. Met dat snelle ritme zijn wij bezig in ons dagelijks leven. Vanuit dat snelle ritme voel je alleen wat er op die bepaalde plek waar je vingers zijn gebeurt. Je voelt bijvoorbeeld een botje in de occiput en je volgt daar het ritme. Wanneer je wilt ontspannen kom je eigenlijk van de periferie, van de buitenkant, naar binnen toe, naar een trager ritme. Wanneer je in dat tragere ritme gaat, dan merk je dat je toegang krijgt tot het hele lichaam. Niet alleen de plek waar je vingers zijn, maar het hele lichaam komt nu in beeld. Je perceptie breidt zich uit naar het hele systeem. Je bent dichter bij de oorsprong. Je bent er nog niet helemaal, maar je komt er wel veel dichterbij. En als je nog verder gaat ontspannen, kom je in een nog trager ritme terecht, een ritme waarbij het bijna twee minuten kost om één keer naar buiten en één keer naar binnen te gaan. Wanneer je in dat traagste ritme komt, is het kenmerkende dat je plots voelt dat je zelf totaal verdwijnt, alsof je niets meer kunt volgen. Dat betekent dat je vanuit je cortex naar diepere delen van jezelf gaat. Je hebt een gevoel alsof je handen stilstaan en af en toe voel je eens of het ritme naar buiten of naar binnen gaat, maar je kunt het door de traagheid eigenlijk niet echt meer volgen. Hier raak je de werkelijke levensadem. Waar het Upledger Instituut vooral werkt met het snelste van de drie cranio-sacrale ritmes, zijn enkele scholen in Engeland meer toegespitst op het bekijken en uitdiepen van de natuurlijke connectie met de kosmische energie die in het cranio-sacrale systeem aanwezig is. Door dieper in te gaan op de verschillende aspecten die bij de drie verschillende cranio-sacrale ritmes komen kijken, hebben zij inzicht in wat 17

18 Peirsma.qxd :24 Pagina 18 Sutherland the Breath of Life noemt en dat ís dus kosmische energie (zie verder in dit boek) meer ontwikkeld. Wat Etienne Peirsman toevoegde aan dit plaatje zal verder in dit boek duidelijker worden. NB Wij geven in deze tekst regelmatig de voorkeur aan de Engelse benaming in plaats van aan de Latijnse, hierdoor wordt de herkenbaarheid groter wanneer men meer gespecialiseerde werken over cranio-sacraaltherapie wil raadplegen die gebruiken hoofdzakelijk de Engelse terminologie. 18

19 Peirsma.qxd :24 Pagina 19 Het verhaal van ons lichaam in een notendop Dat je rechtop kunt staan, is mogelijk door het geraamte in je lichaam, samen met de druk in de bloedvaten. De cellen die als taak hebben om een vorm te maken en een vorm te houden, hebben zich tot geraamte gevormd. Dat geraamte zorgt ervoor dat kapstokken en steunpunten geboden worden waaraan wekere delen zich kunnen vasthouden. Uiteindelijk houdt alles in ons lichaam zich vast aan dit geraamte. Om het geraamte dynamisch te maken zijn motortjes nodig: de spieren. Die kunnen heel eenvoudigweg ofwel opspannen, ofwel ontspannen. Meestal zitten ze daar ergens tussenin en bewaren ze een hoop spanningen waarvan we ons niet eens bewust zijn. De spieren vormen onze bewegingsmogelijkheid. Om die spieren het lichaam te laten bewegen is natuurlijk energie nodig. Ons lichaam is als een centrale die energie maakt: de bouwstoffen om deze energie te maken halen we uit voedsel en lucht. Er zijn verschillende kanalen in ons lichaam waarlangs deze bouwstenen naar de cellen gevoerd worden. Want het zijn uiteindelijk de cellen zelf die de energie zullen produceren. Allereerst is er in ons lichaam een kanaal om van voedsel bouwstoffen voor het aanmaken van energie te maken: het spijsverteringskanaal. Voedsel gaat ons lichaam in via de mond en verlaat het weer via de anus. Je zou kunnen zeggen dat dit een kanaal is met verschillende fabriekjes langs de oever. Een eerste fabriekje vermaalt en vermengt het voedsel met spijsverteringssappen en zo gaat het dan verder naar andere fabriekjes die verder vermalen, ontbinden en filteren, zodat bouwstoffen, water en alles wat het lichaam er verder nog uit kan gebruiken, overgebracht kunnen worden naar weer een ander kanaal. 19

20 Peirsma.qxd :24 Pagina 20 Schema van het spijsverteringskanaal gehemelte 14 endeldarm 2 mondholte 15 aars 3 mond 16 sluitspier 4 tong 17 dikke darm 5 speekselklieren 18 dunne darm 6 strotklepje 19 dikke darm 7 slokdarm 20 dunne darm 8 middenrif 21 dikke darm 9 lever 22 alvleesklier 10 galblaas 23 milt 11 twaalfvingerige darm 24 maag 12 dikke darm 25 keelholte 13 wormvormig aanhangsel 26 oorspeekselklier 20

21 Peirsma.qxd :24 Pagina 21 De luchtwegen neusholte 6 diafragma 2 mondholte 7 hoofdbronchus 3 trachea 8 long 4 vertakkingen van de bronchus 9 larynx 5 longblaasjes 10 keelholte Uiteindelijk zullen deze stoffen vervoerd worden naar alle cellen in ons lichaam, zodat die er energie van kunnen maken. Een ander systeem dat hier nauw mee samenwerkt is de ademhaling. Deze levert de noodzakelijke zuurstof voor de verbranding en zorgt ook voor het weer uit het lichaam brengen van afvalstoffen, voornamelijk koolzuurgas (CO2), die ontstaan tijdens deze verbranding. Zowel spijsvertering als ademhaling heeft een dubbele functie. Enerzijds vervoeren ze stoffen die het lichaam kan gebruiken; anderzijds vervoeren ze ook stoffen die voor het lichaam giftig zijn, afvalproducten dus. 21

22 Peirsma.qxd :24 Pagina 22 Een ander ingenieus vervoersmechanisme, met grote en kleine wegen, is de bloedsomloop. Die heeft net als de vorige systemen een dubbele werking. Hierdoor immers worden de bouwstoffen naar de cellen vervoerd, waardoor deze dus energie kunnen produceren. Dit betekent dat we leven! Natuurlijk wordt door dit systeem ook onmiddellijk alle afval van die energieproductie weer naar de andere systemen vervoerd, zodat dat op zijn beurt weer uit het lichaam verwijderd kan worden. Zo langzamerhand komen we nu bij het meest intrigerende van het hele verhaal. Alles in ons lichaam heeft een eigen ruimte, een eigen omhulsel, zodat er geen belangenverstrengeling kan ontstaan. Laten we bijvoorbeeld eens kijken naar de spier die bi-ceps heet. De biceps bestaat uit twee spierbundels, die zijn opgebouwd uit spierbundeltjes. Deze op hun beurt bestaan uit spiervezels, de kleinste onderdelen van een spier. Belangrijk is dat elk onderdeeltje zijn eigen ruimte heeft. Dit omhulsel bestaat uit fascia: losmazig bindweefsel. Al deze omhulsels zitten weer in grotere omhulsels: spiervezelruimtes zitten bijvoorbeeld in de ruimte van een spierbundeltje, enzovoort. De twee delen van de biceps zitten ook elk in hun eigen ruimte. Deze omhullende laag bestaat uit steviger fascia die vaster geweven is en dus meer krachten aankan. De uiteinden van alle omhulsels komen hier samen en zijn zo stevig dat we er de naam pees aan geven. Om goed te functioneren moeten al die delen onderling verbonden zijn met een regelsysteem, het zenuwstelsel dat alles dirigeert en controleert. Dat kan alleen maar omdat het verbinding heeft met alles wat in je lichaam zit. Het bestaat namelijk uit oneindig veel vertakkingen, waardoor elk stukje van ons lichaam door het hele zenuwstelsel bereikt wordt. In elke ruimte van bindweefsel zitten namelijk receptoren die uitlopers zijn van het zenuwstelsel, zodat er uitwisseling kan zijn van wat er allemaal nodig is in dat lichaam. 22

23 Peirsma.qxd :24 Pagina De opbouw van een spier In toenemende vergroting worden onderdelen van een gewone dwarsgestreepte skeletspier getoond 1 pees 2 spierbuik met een strenge dwarse streping 3 spierbundel met een zenuwcel door middel van een motorisch eindplaatje 4 een spierbundel is omgeven door een eigen bindweefselkoker en bestaat uit een groot aantal spiervezels 5 spiervezel, in feite één reusachtige veelkernige cel 5 Elk afzonderlijk kamertje heeft dus een zenuwbaan die via het ruggenmerg naar de hersenen loopt. Omdat er in een spier zo veel verschillende kamertjes met zenuwbanen zitten, zullen al die zenuwen samensmelten tot behoorlijk dikke kabels die verdwijnen in het ruggenmerg en doorlopen naar de hersenen. Alle signalen naar en van de hersenen lopen via deze kabeltjes, via deze zenuwbanen. En dan nu het bijzondere aan heel dit systeem. Elk kabeltje dat uit de fascia komt, wordt over de ganse lengte omringd door een laag daarvan. Daar waar de zenuwbaan in het ruggenmerg verdwijnt, versmelt deze laag fascia met de dura mater. De dura mater is het 23

24 Peirsma.qxd :24 Pagina 24 eerste vlies, het moedervlies. Het omgeeft de hersenen en het ruggenmerg, en met dit allereerste vlies zijn alle fasciae verbonden. De dura mater zelf is een dikke, niet-elastische, dubbele laag van fascia. Het gevolg zal zijn dat wanneer ergens in het lichaam stress in de fascia of in het zenuwstelsel aanwezig is, we dit ook van een afstand kunnen voelen als plekken die aan elkaar kleven, plekken die dus vastzitten. Het cranio-sacrale systeem waarop we verder meer specifiek zullen ingaan is heel nauw verweven met het bindweefsel. Ook hier vinden we weer eenzelfde dubbele functie, namelijk het aanvoeren van voedingsstoffen én het afvoeren, maar dan op een heel specifieke en indringende wijze. Eigenlijk bestaat een groot deel van ons lichaam uit bindweefsel. Bindweefsel is het materiaal dat cellen en organen met elkaar verbindt en overal in het lichaam voor steun zorgt. Ons bot is bindweefsel, maar met zeer veel harde kalkkristallen erin. Ons bloed is bindweefsel met vloeibare eigenschappen. Het losmazige bindweefsel fascia waar wij mee werken, dient als omhulsel van alle spieren, organen en botten. Wanneer opgroeiende spieren via dit losmazig bindweefsel aan botten beginnen te trekken, verandert de structuur van dit bindweefsel van losmazig naar pezig. Aan de andere kant verandert de structuur van de botten en krijg je verdikkingen en uitstulpingen daar waar de spieren een stevige aanhechtingsplek gevonden hebben. De basisstructuur van dat bindweefsel is telkens dezelfde, maar de taak ervan is verschillend. Bindweefsel kan veranderen door gebruik. Dat betekent dus dat onder invloed van stress spieren zo gaan opspannen en zo langdurig opgespannen blijven dat het bindweefsel niet anders kan dan van een losmazige naar een vastmazige structuur te verharden. Door aanhoudende stress en emoties gaat bindweefsel ook aan elkaar kleven, waardoor het eveneens kan verharden. En dit is de basis van ons cranio-sacrale werk. Om deze verhardingen en stresspatronen weg te krijgen hebben we een techniek ontwikkeld die we fascia-re- 24

25 Peirsma.qxd :24 Pagina Doorsnede v/d bovenarm met kamertjes van bindweefsel (fascia) 1 oppervlakkige fascia 2 diepe fascia 3 fascia-bundel rond zenuw en bloedvatbundel 4 bovenarm bot met merg binnenin lease noemen: het vrijmaken van de fascia. Deze techniek werkt heel eenvoudig, namelijk door met de fascia te gaan praten. Waarover praat fascia? Fascia zegt of zij los of vast is; zij praat dus over spanning en ontspanning; over de opstoppingen, over waar beweging mogelijk is of niet. En hoe praat fascia? Fascia praat door beweging, door heel subtiele beweging, als een ruis die gehoord wil worden. En dan is er enkel luisteren nodig, een zuiver ontvankelijk luisteren. Luisteren is hier iets anders dan doen, zoals bijvoorbeeld een kinesioloog doet. Luisteren is niet-doen : je handen opleggen en respect tonen. Wanneer het lichaam beweegt, ga je mee. Dan voelt het lichaam dat je luistert. En dan gaat het lichaam vertellen; het zal je brengen naar plekken die iets willen vertellen. Het zal steeds meer en meer beginnen te vertellen, zodat je uiteindelijk inzicht krijgt in alle omhulsels die tussen je handen zitten. Je zult gehoord hebben waar deze omhulsels vrij over elkaar heen kunnen bewegen en waar zij vastzitten, dus waar hulp nodig is. 25

26 Peirsma.qxd :24 Pagina 26 De fascia is de geheugenbank van onze structuur. In dit web vinden we eigenlijk onze hele levensgeschiedenis terug. Alle verwondingen, al het uit-het-evenwicht-gehaalde, alle verlangen naar heling worden herinnerd door de fascia. Door letterlijk iemand aan te raken, kun je het hele herinneringssysteem op gang brengen. Op elke plek kan een herinnering uit het weefsel naar boven komen die zich kenbaar maakt via een emotie. In feite weet je nooit wat je precies aanraakt. En daarom is het zo belangrijk om met je handen te leren luisteren. 26

27 Peirsma.qxd :24 Pagina 27 Het cranio-sacrale systeem Het embryologisch begin Als we naar het cranio-sacrale systeem gaan, moeten we naar binnen kijken, naar het binnenste van ons lichaam. En om daar naar toe te kunnen kijken, moeten we terug naar het begin, daar waar ons lichaam begon vorm te krijgen. Op het moment van conceptie zijn er twee verschillende energiepolen de eicel en de zaadcel die naar elkaar toegaan. Het moment van bevruchting gaat gepaard met heel veel energie, te vergelijken met bijvoorbeeld een bliksemflits. Het kopje van de zaadcel dat naar binnen gaat, lost zichzelf op en vermengt zich met wat in de eicel aanwezig is. Dat betekent dus: een vermenging van energieën. Op dat moment ontstaat er iets heel nieuws. Als die ontmoeting tussen eicel en zaadcel eenmaal is geschied met groot lawaai! komt er de grote stilte. Het is als een kosmisch gebeuren zoals donder en bliksem, met alle krachten die daarbij vrijkomen. Alle energie van een vrouw en een man komt daar samen op twee speldenkopjes. En dát is genoeg om het leven verder te laten gaan. Vanaf dat moment kan het eicelletje veranderen. Het gaat delen en verder en verder delen. Al die cellen zijn spiegelbeelden klonen van elkaar. Door een onnoemelijk aantal gewone celdelingen wordt uit die bevruchte eicel uiteindelijk het menselijk lichaam in al zijn gecompliceerdheid opgebouwd. In de eerste acht weken van de zwangerschap de embryonale periode wordt het gehele lichaam gevormd. Alle vitale lichaamsstructuren zijn na die eerste acht weken in aanleg aanwezig. In de eerste vijf dagen is een bevruchte eicel zichzelf aan het klonen. Daarna pas gaan deze stamcellen differentiëren naar cellen en cellagen met specifieke taken. Sommige zullen huid worden, andere bind- 27

Cranio-sacraal therapie Basale Stimulatie.

Cranio-sacraal therapie Basale Stimulatie. - 1 - Cranio-sacraal therapie Basale Stimulatie. Om cranio-sacraal therapie te verstaan moeten we naar binnen kijken, naar het binnenste van ons lichaam en naar het allereerste begin. De conceptie. Op

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen.

Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen. Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen. Een osteopaat gaat uit van de visie dat de mens biologisch één geheel is en dat alle afzonderlijke delen (systemen)

Nadere informatie

Spreekbeurtpakket - het skelet

Spreekbeurtpakket - het skelet Spreekbeurtpakket - het skelet Inleiding spreekbeurt voor de leerling: het skelet De voorbereiding van de spreekbeurt over het skelet. 10 tips 1. Start met het verzamelen van materiaal. Heel veel over

Nadere informatie

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten Hoofdstuk 1 Meerkeuzevraag 1.1 Meerkeuzevraag 1.2 Meerkeuzevraag 1.3 Meerkeuzevraag 1.4 Meerkeuzevraag 1.5 Meerkeuzevraag 1.6 Meerkeuzevraag 1.7 Waar ligt de lever in de buikholte? A. Boven rechts B. Boven

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie Inleiding Wat goed dat je hebt doorgezet naar de volgende cursus! Je wilt dus nog meer te weten komen over hoe je lichaam precies in elkaar zit en hoe het werkt! En dat precies is wat je in deze cursus

Nadere informatie

Herhalingsles Het lichaam. Ademhaling. Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan.

Herhalingsles Het lichaam. Ademhaling. Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan. Herhalingsles Het lichaam Ademhaling Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan. Als we ademen, stroomt er lucht binnen in ons lichaam. Welke weg legt deze lucht af? Vul het schema aan.

Nadere informatie

Toets Anatomie Opleiding Sport en Bewegen. Behaalde punten Hulpmiddelen geen

Toets Anatomie Opleiding Sport en Bewegen. Behaalde punten Hulpmiddelen geen Cijfer In te vullen voor docent In te vullen door leerling Beroepsprestatie B.P.1.3 S.B Naam leerling Toets Anatomie Opleiding Sport en Bewegen Klas SB3O1A+B Versie 1 Datum Tijdsduur 60 minuten Naam docent

Nadere informatie

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband?

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Bij mensen kan slechts 1 w h i p l a s h a c c i d e n t langdurige pijn en lijden veroorzaken. De anatomie van de hond is fundamenteel gelijk aan

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Naam: BOTTEN EN SPIEREN Het menselijk lichaam

Naam: BOTTEN EN SPIEREN Het menselijk lichaam Naam: BOTTEN EN SPIEREN Het menselijk lichaam Waarom heb je botten nodig? Het skelet is onmisbaar. Het houdt je overeind en geeft je lichaam vorm. Zonder het skelet zou je een soort pudding zijn. Je skelet

Nadere informatie

Als het bloed uit de holle ader verder stroomt, in welk bloedvat komt het dan?

Als het bloed uit de holle ader verder stroomt, in welk bloedvat komt het dan? De lever is gelegen in de buikholte? A. Boven rechts B. Boven links C. Onder rechts D. Onder links Als het bloed uit de holle ader verder stroomt, in welk bloedvat komt het dan? A. De aorta B. De holle

Nadere informatie

De hersenen. 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen

De hersenen. 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen LES 13 De hersenen 1. Anatomie en ontwikkeling 2. De grote hersenen NOTA BENE Moeilijk: Complexe anatomie Gezichtspunten: voor, achter, boven, onder, links, rechts Vele functies Bewust / onbewust autonoom

Nadere informatie

Cranio Sacraal-zelfbehandeling

Cranio Sacraal-zelfbehandeling Daniel Agustoni Cranio Sacraal-zelfbehandeling Een goede gezondheid en ontspanning door zachte aanraking Uitgeverij Akasha Inhoud Voorwoord door dr. William Martin Allen 9 Voorwoord van de auteur 11 Inleiding

Nadere informatie

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam.

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. Soorten zenuw cellen Neuronen H2 Bouw en functie Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. De informatie stroom kan maar in een richting vloeien, van dendriet naar het axon. Dendrieten

Nadere informatie

Het bewegingsstelsel. 1 Inleiding

Het bewegingsstelsel. 1 Inleiding DC 14 Het bewegingsstelsel 1 Inleiding Wij bewegen voortdurend. Om dat mogelijk te maken, hebben we een heel systeem. Dat systeem bestaat voornamelijk uit beenderen, gewrichten en spieren. De spieren worden

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

Onze Veertien Lichamen

Onze Veertien Lichamen Onze Veertien Lichamen We bestaan uit de volgende 14 lichamen: 11: Cel Lichaam 10: DNA Lichaam 9: Universeel Lichaam 8: Sterre Lichaam 7: Kosmisch Lichaam 6: Spiritueel Lichaam 5: Gezamenlijk Lichaam 4:

Nadere informatie

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering.

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering Voorwoord Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering betekent: "Het verteren van het voedsel tot stoffen die door

Nadere informatie

Belangrijkste anatomische structuren van de wervelkolom

Belangrijkste anatomische structuren van de wervelkolom Belangrijkste anatomische structuren van de wervelkolom Om uw rugklachten beter te kunnen begrijpen is een basiskennis van de rug noodzakelijk. Het Rughuis heeft in haar behandelprogramma veel aandacht

Nadere informatie

Dorine Erkens. GuashaTherapeut.nl VOORWOORD

Dorine Erkens. GuashaTherapeut.nl VOORWOORD VOORWOORD In dit e-book leg ik uit wat Guasha Therapie is en wat het voor je kan betekenen. Guasha Therapie is nog onbekend in Nederland. Met het schrijven en delen van dit e- book wil ik laten zien hoe

Nadere informatie

HARTSVERHALEN VOOR IEDERE HSP MET INSPIRERENDE KRACHTKAARTEN

HARTSVERHALEN VOOR IEDERE HSP MET INSPIRERENDE KRACHTKAARTEN HARTSVERHALEN VOOR IEDERE HSP MET INSPIRERENDE KRACHTKAARTEN Colofon ISBN: 978 90 8954 700 2 1e druk 2014 2014, Antoine van Staveren Uitgeverij Elikser Ossekop 4 8901 AA Leeuwarden Telefoon: 058-2894857

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

Kijk, zo klopt het! EEN KIJKJE IN JE HART INHOUD. Je hart? Hard nodig!

Kijk, zo klopt het! EEN KIJKJE IN JE HART INHOUD. Je hart? Hard nodig! N KIJKJ IN J HART Kijk, zo klopt het! Het hart van een volwassene pompt zó hard dat het in één dag een tankwagen van wel 7.000 liter kan vullen. n het hart van een kind? Dat krijgt in één dag een tankwagen

Nadere informatie

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed?

Naam: BLOEDSOMLOOP. Vraag 1. Waaruit bestaat bloed? Naam: BLOEDSOMLOOP Bloed Een volwassen persoon heeft 5 á 6 liter bloed. Dat bloed bestaat uit bloedplasma, bloedcellen (rode en witte) en bloedplaatjes. Als bloed een paar dagen heeft gestaan, zakken de

Nadere informatie

Prezi les 1: Website:

Prezi les 1: Website: Les 1 Bouw van het hart Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de leerlingen tijdens deze les het gaan hebben over de bouw van het hart. 2. De leerkracht laat het skelet van een mens zien en vraagt de leerlingen

Nadere informatie

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Corrie ten Boom Het beste deel komt nog Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Het beste deel komt nog Copyright 2013 Corrie ten Boom Fonds Original Copyright 1977 by Corrie ten Boom

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen: Samenvatting Thema 6: Regeling Basisstof 1 Zenuwstelsel regelt processen: - regelen werking spieren en klieren - verwerking van impulsen van zintuigen Zintuigcellen: - staan onder invloed van prikkels

Nadere informatie

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Thema: Transport HAVO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Doelstellingen De student moet - de bestanddelen van bloed kunnen noemen, ingecalculeerd de kenmerken

Nadere informatie

Babyʼs en Kleine Kinderen

Babyʼs en Kleine Kinderen Babyʼs en Kleine Kinderen gebaseerd op het gelijknamige boek van Etienne en Neeto Peirsman Cursusmateriaal voor de Peirsman Cranio Sacraal Academie Contact Wanner het lichaam begint te groeien en cellen

Nadere informatie

--------------------------------------------------------------------------------------------

-------------------------------------------------------------------------------------------- YOGA VOOR HET HART YOGA VOOR HET HART Tekst: Maja Miklič www.yogasachi.com Redactie: Sandra Di Bortolo www.hetzusje.nl Fotografie: Michel Nieuwland, 123RF Illustratie: Shutterstock, Veectezy, Maja Miklič

Nadere informatie

Spreekbeurt menselijk lichaam. Door Lara Sieperda.

Spreekbeurt menselijk lichaam. Door Lara Sieperda. Spreekbeurt menselijk lichaam. Door Lara Sieperda. Inleiding. Ik hou mijn spreekbeurt over het menselijk lichaam. Omdat ik later kinderarts wil worden en ik het heel interessant vind. Ons lichaam. Het

Nadere informatie

Janneke Borghans Praktijk voor Craniosacraal Therapie

Janneke Borghans Praktijk voor Craniosacraal Therapie Janneke Borghans Praktijk voor Craniosacraal Therapie Wie ben ik? Na mijn studie fysiotherapie (afgestudeerd in 1992), waar ik 20 jaar werkzaam in ben geweest, heb ik in 2009 mijn opleiding craniosacraal

Nadere informatie

HORECA KOK NAGERECHTEN II TENDENS HTRV WERKBOEK NAGERECHTEN II BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG

HORECA KOK NAGERECHTEN II TENDENS HTRV WERKBOEK NAGERECHTEN II BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG HORECA KOK NAGERECHTEN II TENDENS HTRV WERKBOEK NAGERECHTEN II BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG Colofon Uitgeverij: Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Perry Bron, Uitgeverij

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Positive health Positive wellbeing Positively Dru BOEK 1 DRU YOGA DOCENTENOPLEIDING BODY HEALTH PRODUCTS NOT FOR PROFIT & MIND & NUTRITION PROJECTS

Positive health Positive wellbeing Positively Dru BOEK 1 DRU YOGA DOCENTENOPLEIDING BODY HEALTH PRODUCTS NOT FOR PROFIT & MIND & NUTRITION PROJECTS Positive health Positive wellbeing Positively Dru BOEK 1 DRU YOGA DOCENTENOPLEIDING BODY HEALTH PRODUCTS NOT FOR PROFIT & MIND & NUTRITION PROJECTS BOEK 1 INHOUD OVER DRU YOGA Onderdelen van Dru Yoga 2

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 21

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 21 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 21 2. Zorgvraag verhelderen 25 - Recepten 26 - Zelfzorgvragen 32 3. Geneesmiddelen 37 - Medicijnen voor hart en bloedvaten 38 4. Bereiden

Nadere informatie

OPDRACHT EMBRYONALE BLOEDSOMLOOP. Gebruik voor deze opdracht je Binas en basisstof 1 van je boek.

OPDRACHT EMBRYONALE BLOEDSOMLOOP. Gebruik voor deze opdracht je Binas en basisstof 1 van je boek. OPDRACHT EMBRYONALE BLOEDSOMLOOP Gebruik voor deze opdracht je Binas en basisstof 1 van je boek. Zeven organen van een normale bloedsomloop zijn: Hoofd longen hart lever darm nieren benen 1. Van de zeven

Nadere informatie

dimat Biologische modellen - menskunde Hersenen

dimat Biologische modellen - menskunde Hersenen 1 Hersenen Mediane doorsnede van de hersenen. Model op ware grootte. Model rustend op sokkel. Afmetingen: 150 x 140 x 175 mm. 1000222 76,80 Hersenen Model op ware grootte. De rechterhelft is uitneembaar

Nadere informatie

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het?

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? Oncologie/0145 1 Deze informatiebrochure is voor personen met een weke delen sarcoom en alle anderen die hier heel dichtbij betrokken zijn: familie, vrienden We geven

Nadere informatie

De stoma operatie stap voor stap

De stoma operatie stap voor stap Specialist in Stomazorg Dansac ontwikkelt voortdurend nieuwe oplossingen gebaseerd op de wensen en behoeften van stomapatiënten en stomaverpleegkundigen. Om een dialoog aan te moedigen en taboes te doorbreken,

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

H.6 regeling. Samenvatting

H.6 regeling. Samenvatting H.6 regeling Samenvatting Zenuwstelsel Het zenuwstelsel bestaat uit: Centrale zenuwstelsel ( bestaat uit: grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggenmerg Zenuwen Functies van zenuwstelsel: Verwerken

Nadere informatie

Van week tot week. Bevruchting

Van week tot week. Bevruchting Van week tot week Bevruchting In de eierstokken rijpen elke maand meerdere eicellen, per maand ontwikkelt 1 eicel zich verder en deze zal uiteindelijk vrijkomen: de eisprong vindt dan plaats. Dit is ongeveer

Nadere informatie

TRAININGSPLAN XCO-TRAINER

TRAININGSPLAN XCO-TRAINER TRAININGSPLAN XCO-TRAINER HET PRINCIPE VAN XCO-TRAINING. Nieuw explosieve training met maximaal resultaat. Door actieve bewegingsvormen kan de mechanische belastbaarheid van spieren, het bindweefsel in

Nadere informatie

Zomerschool Rooi 2014. Mindfulness Qigong. Paul Strijbos

Zomerschool Rooi 2014. Mindfulness Qigong. Paul Strijbos Zomerschool Rooi 2014 Mindfulness Qigong Paul Strijbos 2014, Paul Strijbos Uitgegeven in eigen beheer Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Vuist maken, binnekant en buitenkant arm bekloppen (losse polsen) Schedel bekloppen

Vuist maken, binnekant en buitenkant arm bekloppen (losse polsen) Schedel bekloppen Do In Staand, voeten 50cm uit elkaar. Stevig afstrijken binnenkant arm van schouder naar pols, gevolgd door buitenkant arm van pols naar schouder, zowel rechterarm als linkerarm Vuist maken, binnekant

Nadere informatie

Gedragsneurowetenschappen

Gedragsneurowetenschappen Hoofdstuk 2: Bouw van het zenuwstelsel Gedragsneurowetenschappen Andries Van Wesel (= auteursnaam: Andreas Vesalius) Wordt als een van de grootste anatomen beschouwd aller tijden Heeft precies beschrijvingen

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Galerij van de Mens - Ons lichaam

Galerij van de Mens - Ons lichaam . Vul onderstaande tabel aan. Galerij van de Mens - Ons lichaam Werkblad - Niveau Welkom in het gedeelte Ons Lichaam van de Galerij van de Mens. Stap na stap zal je veranderingen ontdekken die je lichaam

Nadere informatie

HOE WORDT JE VOEDSEL VERTEERD?

HOE WORDT JE VOEDSEL VERTEERD? HOE WORDT JE VOEDSEL VERTEERD? 1 Verteren is oplosbaar maken Voedingsstoffen moeten uiteindelijk in de cellen van je lichaam terechtkomen. Ze worden naar de cellen vervoerd via je bloed. Maar voordat het

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

Informatie en instructies voor patiënten met een zenuwletsel

Informatie en instructies voor patiënten met een zenuwletsel Centrumlocatie U bent onlangs geopereerd vanwege een zenuwletsel. Daarvoor bent u onder behandeling op de afdelingen Plastische Chirurgie en Revalidatie. In deze folder geven we u informatie over wat een

Nadere informatie

Spreekbeurtpakket - organen

Spreekbeurtpakket - organen Spreekbeurtpakket - organen Inleiding spreekbeurt voor de leerling: de organen De voorbereiding van de spreekbeurt over organen: 10 tips 1. Start met het verzamelen van materiaal. Heel veel over de organen

Nadere informatie

hart longen Werkboekje van...

hart longen Werkboekje van... & hart longen Werkboekje van... Woordveld woordveld Hart & Longen adem in, adem uit adem in, adem uit Om goed te kunnen werken heeft het lichaam zuurstof nodig. De ademhaling zorgt dat je lichaam zuurstof

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Lumbaalpunctie (ruggenprik)

Lumbaalpunctie (ruggenprik) Sophia Kinderziekenhuis Uw kind moet een lumbaalpunctie (ruggenprik) ondergaan. In deze folder geven wij u graag antwoord op de 10 meest gestelde vragen over de puntie. Achter in de folder vindt u ook

Nadere informatie

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Deelexamen In dit proefexamen worden over de volgende onderwerpen vragen gesteld: bloed uitscheidingsstelsel huid beenderstelsel spierstelsel Beschikbare tijd: 45 minuten

Nadere informatie

Bouw en werking van de rug

Bouw en werking van de rug Hou je rug gezond 60% tot 90% van de volwassenen krijgt ooit te maken met rugklachten. Nochtans kan je rugklachten voorkomen door rekening te houden met een aantal principes. In deze folder komen allerlei

Nadere informatie

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten If the brain were so simple we could understand it, we would be so simple we couldn t - Lyall Watson Bart van der Meer theorieles 15 GOI Met bijzonder veel dank aan Ellen Brink, Rita Dijk Bewerkt door

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

WA A NZINNIGE BOEK OVER JE LICHA AM

WA A NZINNIGE BOEK OVER JE LICHA AM Het WA A NZINNIGE BOEK OVER JE LICHA AM 99% NONSENS 100% HUMOR ANDY GRIFFITHS TERRY DENTON en Vertaald door EDWARD VAN DE VENDEL INHOUD over de auteurs 8 Inleiding 9 Je lichaam: een korte wegwijzer 10

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid Inhoudsopgave Voorwoord 2 1. Inleiding en leeswijzer 3 2. Energie Psychologie 7 3. Gedachten 10 Het zijn jouw gedachten die jouw wereld creëren 11 4. Verantwoordelijkheid 13 5. Persoonlijk Plan, jouw blauwdruk

Nadere informatie

Sacred Yoni Healing 2015

Sacred Yoni Healing 2015 2015 www.tantra-yoy.nl Sacred Yoni Healing Sacred Yoni Healing is een cursus in de vorm van een serie van drie zondagen die speciaal bedoeld is voor (gelegenheids)stellen. De cursus is opgezet als een

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Vereniging : De Verlichte Ster 1/27/2008

Vereniging : De Verlichte Ster 1/27/2008 REIKI UNIVERSELE ENERGIE: Het woord is ontstaan uit de Japanse karakters Rei & Ki. Rei betekent universeel en Ki betekent levensenergie, kracht. In diverse culturen zijn er voor hetzelfde woord andere

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

APPENDIX II. Mogelijke verbanden tussen lichaam en geest

APPENDIX II. Mogelijke verbanden tussen lichaam en geest APPENDIX II Mogelijke verbanden tussen lichaam en geest In hoofdstuk 7 werd Toevoeging van de START&GO-methode uitgelicht. Bij alle ijsbergen die ik in mijn werk en persoonlijk leven ben tegengekomen bleek

Nadere informatie

Philippe Izmailov Mijn weg naar geluk

Philippe Izmailov Mijn weg naar geluk Philippe Izmailov Mijn weg naar geluk Een gids voor zelfhulp om je weer goed te voelen en in jezelf het geluk te vinden Copyright 2012 Philippe Izmailov Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Epidurale pijnstilling

PATIËNTEN INFORMATIE. Epidurale pijnstilling PATIËNTEN INFORMATIE Epidurale pijnstilling Inhoudsopgave Het wonder van de natuur...4 De grote onbekende...4 Hoe pijnlijk is bevallen...4 Wat is pijn...4 Wat doet de anesthesist...5 Het spuitje in de

Nadere informatie

De onzichtbare gorilla

De onzichtbare gorilla De onzichtbare gorilla Christopher Chabris en Daniel Simons De onzichtbare gorilla Selectieve waarneming en valse intuïtie Vertaald door Jan Willem Reitsma groteletter Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam

Nadere informatie

1 Ontstaan van hersenletsel

1 Ontstaan van hersenletsel 1 Ontstaan van hersenletsel 11 Voor de trainer Voordat je begint is het goed om te inventariseren wat het beginniveau is van de groep mensen die je tegenover je hebt: Beginniveau 1: Onbekend met NAH Beginniveau

Nadere informatie

Wat zijn jouw regenboogtalenten?

Wat zijn jouw regenboogtalenten? Het regenboogtalentenplan Wat zijn jouw regenboogtalenten? violet wereldeiland indigo denk- en droomeiland blauw klankeiland groen LUCHT sameneiland geel VUUR durfeiland oranje WATER gevoelenseiland rood

Nadere informatie

Alles over de bloedziekten PNH & AA. Wat is bloed?

Alles over de bloedziekten PNH & AA. Wat is bloed? Alles over de bloedziekten PNH & AA Wat is bloed? Binnenin je lichaam zit een rode vloeistof. Dat is je bloed. Bloed is erg belangrijk voor je lichaam, het zorgt voor vervoer van stoffen, voor de warmte

Nadere informatie

Vaardigheden en technieken om je te helpen omgaan met angst & zorgen. Lisa M. Schab Vertaald door Els Musterd-de Haas

Vaardigheden en technieken om je te helpen omgaan met angst & zorgen. Lisa M. Schab Vertaald door Els Musterd-de Haas Vaardigheden en technieken om je te helpen omgaan met angst & zorgen Lisa M. Schab Vertaald door Els Musterd-de Haas 02 De chemie van angst en zorgen Je moet weten dat Ons lichaam reageert op angstige

Nadere informatie

Praktijk Avana. Nieuwsbrief September 2015

Praktijk Avana. Nieuwsbrief September 2015 Praktijk Avana Nieuwsbrief September 2015 Beste nieuwsbrieflezer, IK wil graag een behandelmethode, die ik zelf heel graag gebruik, onder de aandacht brengen Waarom? Omdat deze behandeling zo ontzettend

Nadere informatie

Er zijn verschillende neuralebuisdefecten. Open rug en open schedel komen het meest voor. Andere neuralebuisdefecten komen heel weinig voor.

Er zijn verschillende neuralebuisdefecten. Open rug en open schedel komen het meest voor. Andere neuralebuisdefecten komen heel weinig voor. Open rug en open schedel In dit informatieblad leest u meer over een open rug en een open schedel. Dit zijn zogenoemde neuralebuisdefecten. Pagina 1 van 3 Wat is een neuralebuisdefect? Bij een neurale-buisdefect

Nadere informatie

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2

Nederlands voor Arabisch taligen A0 A1/A2 Auteur boek: مو لف الكتاب: Vera Lukassen Titel boek: Nederlands voor Arabisch taligen كتاب : الھولندي للناطقین باللغة العربیة المستوى Niveau A0 A2, A0 A2 2015, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl

Nadere informatie

VP-drain. (Ventriculo Peritoneale drain) bij kinderen

VP-drain. (Ventriculo Peritoneale drain) bij kinderen VP-drain (Ventriculo Peritoneale drain) bij kinderen In overleg met uw behandelend arts is besloten om bij uw kind een Ventriculo Peritoneale drain, kortweg een VP-drain genoemd, te plaatsen. Gedurende

Nadere informatie

MODULE 3 Levensreddende handelingen

MODULE 3 Levensreddende handelingen MODULE 3 Levensreddende handelingen cursus brandweerman Levensreddende handelingen Hoofdstuk 1: Algemene interventieprocedures Het menselijk lichaam De eerste minuten Opbouw van het lichaam Ons lichaam

Nadere informatie

De beenderen in het hoofd vormen samen de schedel. De schedel word gedragen door de wervelkolom die in de romp naar beneden loopt.

De beenderen in het hoofd vormen samen de schedel. De schedel word gedragen door de wervelkolom die in de romp naar beneden loopt. THEMA 8 Paragraaf 1 het skelet De mens heeft ( net als alle andere gewervelden) een inwendig skelet of geraamte. Dit skelet bestaat uit vele beenderen (botten). De beenderen in het hoofd vormen samen de

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval?

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie,

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Een persoon raakt opgewonden en begint te hyperventileren. Om de hyperventilatie te stoppen, pakt hij een plastic zak.

Een persoon raakt opgewonden en begint te hyperventileren. Om de hyperventilatie te stoppen, pakt hij een plastic zak. Examentrainer Vragen Hyperventilatie Het overmatig snel verversen van de lucht in de longen wordt hyperventilatie genoemd. Door bewust of onbewust snel in en uit te ademen, daalt de concentratie van CO

Nadere informatie

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel.

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel. Regeling Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: (1) Zenuwstelsel (2) Hormoonstelsel Verschillen in bouw en functie: bestaat uit functie

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Skelet Hoofdstuk 1 Waarom een spreekbeurt over het skelet? Ik wil graag een spreekbeurt over het skelet houden omdat ik het een interessant onderwerp vind. Ik wil aan jullie laten zien dat het skelet niet

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

DE SACRO OCCIPITALE TECHNIEK

DE SACRO OCCIPITALE TECHNIEK DE SACRO OCCIPITALE TECHNIEK En waarom chiropractie essentieel is voor optimale gezondheid DE SACRO OCCIPITALE TECHNIEK CHIROPRACTIE CASTRICUM DE SACRO OCCIPITALE TECHNIEK DE SACRO OCCIPITALE TECHNIEK

Nadere informatie

Opleiding Integrale Massage en Ontspanningsmassage

Opleiding Integrale Massage en Ontspanningsmassage Opleiding Integrale Massage en Ontspanningsmassage De opleiding integrale massage van Positive Touch is een opleiding voor mensen die van massage hun beroep willen maken en zich op een inspirerende manier

Nadere informatie

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven 1 Voorwoord Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven Sessie 2 Het lichaam als ankerpunt; rusten in jezelf Sessie 3

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 34 tot en met 51. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 34 tot en met 51. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Zwangerschap Lees eerst informatie tot en met en beantwoord dan vraag tot en met. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. p In de afbeelding van informatie is een deel van het

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie