Anatomie van de melancholie Robert Burton

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Anatomie van de melancholie Robert Burton"

Transcriptie

1 Anatomie van de melancholie Robert Burton Anatomie van de Melancholie (1621) is een door Robert Burton ( ) geschreven standaardwerk over de liefdeszwartgalligeid. Het is een van die werken waarop de sleetse uitdrukking omgevallen boekenkast waarlijk van toepassing is. Robert Burton trad op als predikant van de St. Thomaskerk te Oxford en was ook werkzaam als bibliothecaris. Hij bracht een voor die tijd ongehoorde verzameling van enige duizenden titels bijeen. Burton zag kans om vrijwel alles dat zijn imposante bibliotheek herbergde ook te lezen en er annotaties uit te maken. Deze aantekeningen vormen de bouwsteentjes voor zijn standaardwerk over de liefdeszwartgalligheid. In zijn denkwereld heeft zo n beetje alles schuld aan de melancholische stemming: verkeerde eetgewoonten, laster, angst, een stuk of wat fysiologische oorzaken, politieke malaise, reizen, ouderdom, lelijkheid, jaloezie én de sterrenconstellaties. Op zijn grafsteen prijkt: Hier rust Democritus junior, weinigen bekend, aan nog minder onbekend. De melancholie schonk hem leven en dood. In 1621 verscheen The Anatomy of Melancholy, waarvan nog tijdens Burtons leven vier - herziene - herdrukken het licht zagen: in 1624, 1628, 1632 en Het werk werd, weten wij van tijdgenoten, druk besproken en gelezen. De mensen hadden toen blijkbaar tijd: ze hadden het er voor over om een geleerd boek van 1000 bladzijden, vol Latijnse citaten, te lezen en erover met anderen te discussiëren. Een greep uit dit opmerkelijke boek: Verstopping en afdrijving Remedies Purgeermiddelen Aderlaten Behandelingen Hoe herken je iemand met zwartgalligheid? Verdrijven van het kwaadaardige vocht Nog wat recepten Verstopping en afdrijving Verstopping en inhouden van de uitwerpselen kunnen tot ziekte en Zwartgalligheid leiden. Volgens Celsus veroorzaakt het ontstekingen in het hoofd, sufheid en kan tot Waanzin lijden. Een jonge handelaar die naar de Nordeling Markt in Duitsland ging, onthield zich tien dagen van de stoelgang. Bij zijn terugkeer was hij in hoge mate zwartgallig en niemand kon hem uit zijn hoofd praten dat hij niet door rovers was uitgeschud. Verstoppingen door aambeien of maandstonden kunnen tot Zwartgalligheid leiden. Volgens Galenus verandert dat, wat te lang bewaard wordt, in vergif. Arculanus zegt dat het vergiftige dampen naar de hersenen stuurt. Vele monniken, nonnen en weduwen zijn hierdoor zwartgallig geworden.

2 Remedies Hoeveel wonderlijke kracht wordt er toegeschreven aan een mensenschedel, aan de likdoorns van een paard, de lever van een wolf, de verschillende soorten uitwerpselen van dieren, allemaal goed voor allerhande ziekten! Welke deugden aan planten? Het lid wordt gestimuleerd door priesterpenis, jonge kool en jakobskruiskruid. Het sperma wordt gesmoord door kuisboom (Abrahams balsem) en waterlelie. Slaap wordt bevorderd door papaver. Dronkenschap bestrijdt men met kool. Voor de verschillende lichaamsdelen bestaan allerlei krachtig werkende planten: Het hoofd, anijszaad, hoefblad, beteunie, steentijm, ogen-troost, lavendel, laurierboom, rozen, wijnruit, salie, marjolein, pioen. De longen, steentijm, zoethout, Enu1a Campana, hysop, malrove, watergamander. Hart, bernagie, ossetongkruid, saffraan, balsem, bazielkruid, rozemarijn, viooltjes en rozen. Maag, alsem, mint, beteunie, balsem, centaurie, zuring, postelein. Lever, Darthdoorn, gamander, agrimonie, venkel, andijvie, suikerij, leverkruid, berberis. Milt, venushaar, vingervaren, warkruid van tijm, hop, schors van de es, beteunie. Nieren, grumel, peterselie, steenbreek, weegbree, káasjeskruid. Baarmoeder, krabbetjeskloten, palei, febrifuga, zevenboom. Gewrichten, kamille, sint-janskruid, marjolein, wijnruit, sleutelbloem, entaurie. Voor Zwartgalligheid vindt u een lijst met geschikte kruiden en wel voor elk deel, men leze hierover meer bij Wecker, Renodeus, Heurnius, enz. Ik som ze in het kort op, allereerst de stimulerende, waaraan Galenus de voorkeur geeft boven remmende. Trallianus snoeft dat hij bij zwartgalligen meer bereikt door bevochtiging dan door purgeren. In deze opsomming nemen bernagie en ossetongkruid de belangrijkste plaats in. Ossetongkruid is heet en vochtig en daarom geschikt voor het verdrijven van de zwartgalligheid en het opvrolijken van het hart, zeggen Galenus en Dioscorides. Plinius zwaait deze plant alle lof toe. Het kan op allerlei wijzen gebruikt worden; in wijn, soep, siroop, enz. Het is zulk een majesteitelijk kruid, dat, naar Diodorus, Plinius en Plutarchus aannemen, dit het beroemde Nepenthe was, dat Polydamna, de vrouw van Thonis, destijds Koning van Thebe in Egypte, aan Helena zond als een geschenk, van zulk een kracht, dat wanneer men deze innam, na in wijn te hebben ondergedompeld, men geen droefenis zou voelen noch een traan zou laten indien vrouwenkinderen, vader en moeder, broeder en zuster en alle dierbare vrienden ter plaatse zouden worden afgeslacht. Deze aan Helena aanbevolen kruidendrank om het hart op te vrolijken had naar de meeste onderzoekers menen geen ander ingrediënt dan Ossentongkruid. Honingbladbalsem heeft, indien in wijn gedompeld, een bewonderenswaardige kracht om Zwartgalligheid te genezen, en volgens Matthiolus purgeert het alle zwartgallige dampen van de levensgeesten. Men zegt dat het de hersenen reinigt en alle zorgelijke gedachten en angstige verbeelding verjaagt. Hetzelfde zeggen Avicenna, Plinius, Simon Sethi, Fuchsius, Leobel, Dèlcamapius en elke Kruidendokter, er gaat niets boven het onderdompelen van deze Balsem en Ossetongkruid in de dagelijkse drank.

3 Matthiolus, in zijn vijfde boek van Medische Verhandelingen, rekent Schorseneren niet alleen als middel tegen vergif, vallende ziekte en duizeligheid, maar ook tegen Zwartgalligheid; de wortel alleen al verdrijft zorgen, veroorzaakt vrolijkheid en lichtheid des harten. Antonius Musa, die beroemde Geneesheer van Caesar Augustus, beveelt in een boek over Beteunie dit kruid ten zeerste aan, het beschermt lichaam en ziel tegen vrees, zorg, droefheid, geneest vallende ziekte en vele andere ziekten; ook Galenus zegt dit. Goudsbloem wordt zeer aanbevolen tegen Zwartgalligheid. Hop is een machtig middel, het verdrijft zwartgalligheid en zuivert het bloed. Matthiolus vraagt zich af, waarom de geneesheren dit heden ten dage niet méér gebruiken; we gebruiken het in ons dagelijkse bier, dat vroeger dik en walgelijk was. Alsem, Centaurie, en Polei worden ook zeer geroemd en veel voorgeschreven, vooral bij Hypochondrische Zwartgalligheid en dienen dagelijks te worden gebruikt, in wei gekookt. En daar de milt en het bloed vaak door de Zwartgalligheid worden aangedaan, mag ik niet vergeten, andijvie, suikeri], paardebloem, druivenkervel, die het bloed zuiveren; Scolopendria (varens), Cuscuta (warkruid), Ceterach (geschubde varen), bijvoet, leverkruid, es, tamarisk, Genist (Spaanse brem), venushaar die de milt ten zeerste helpen en verlichten. Hieraan wil ik toevoegen, rozen, viooltjes, kappertjes, febrifuga, Scordium (water gamander), Stoeghas (Franse lavendel), rozemarijn, Ros Solis (zonnedauw), Saffraan, Ocyme (bazielkruid), zoete appels, wijn, tabak, sandelhout en die Peruviaanse Chamiso (Wild Riet) dat monsterachtige kracht bezit, Linshcosteus Datura, en voor hen die aan koude aandoeningen lijden, een brouwsel van Guiacum, Chinese Wortel, Sarsaparilla, Sassafras, en de bloemen van de Benedictusdistel. Penottus geeft de voorkeur aan Zonnedauw en vindt het onvergelijkelijk voor deze ziekte, het overtreft Homerus Wilde Knoflook, geneest ook vallende ziekte en bijna alle andere ziekten. Dezelfde Penottus spreekt over een buitengewoon Balsem uit Apponensis dat, genomen met drie druppels in een beker wijn, een plotselinge verandering bewerkstelligt, bedruktheid verjaagt en het hart opvrolijkt. Lemnius bewondert de Wijnruit om inbeeldingen en Duivels te verjagen. Sommigen een oude Haan, Ramshoofd, Wolfshart, het water van de Nijl, Zeewater, geitenmelk, wei, et cetera. Purgeermiddelen Melanagoga, of purgerende geneesmiddelen tegen Zwartgalligheid, zijn eenvoudig of samengesteld en purgeren bovenwaarts of onderwaarts. De volgende purgeren bovenwaarts: Asarum of Asarabacca (Wilde Nardus) die volgens Mesua heet is in de tweede graad en droog in de derde; het wordt gewoonlijk ingenomen in wijn of wei, of zoals bij ons, het sap van twee of drie bladeren, of soms meer, fijngestampt, in hete melk, en mild gemaakt met een beetje drop of Anijs. Brassivola rekent het tot die enkelvoudige middelen die de Zwartgalligheid purgeren. Laurier wordt door Heurnius tot de sterke purgeerders van Zwartgalligheid gerekend; het is heet en droog in de vierde graad. Plinius vindt 15 bessen per drankje voldoende. Scilla of Zeeui, is heet en droog in de derde graad. Mesua en Brassivola rekenen dit tot de purgeerders van Zwartgalligheid.

4 Witte Hellebore, door sommige niespoeder genoemd, is een sterk bovenwaarts purgeermiddel. Het wordt door vele studenten gebruikt om hun geest te verscherpen. Persius verweet Accius de Dichter dat hij dronken was van HeIlebore. Matthiolus schrijft dat hij er vaak goede resultaten mee behaald heeft. Ook wordt het bij ons veel gewaardeerd door de vrouwelijke adel. Antimonium of Stibium, door onze Chemist zo geroemd, helpt volgens Matthiolus tegen alle ongemakken die voorkomen uit de zwarte-gal, vallende ziekte en hypochondrische gevoelens en hij geeft hiervan vele voorbeelden, zoals van Andrew GaIlus, een geneesheer uit Trente, die zijn herstel van deze ziekte, na God, vooral aan dit geneesmiddel dankt. Tabak, goddelijke, zeldzame, voortreffelijke tabak, die veruit gaat boven alle panacees, drinkbaar goud en stenen der wijzen, een superieur geneesmiddel tegen alle ziekten, een goed braakmiddel geef ik toe, maar een krachtig kruid, indien goed bereid, op het juiste moment ingenomen, maar wordt gauw door de meeste mensen misbruikt, zoals bier door de ketellappers; dan wordt het een pest, een purgeermiddel van goederen, land, gezondheid, een hels, duivels en verdoemd middel. Tabak, de ruïne en de ondergang van lichaam en ziel. Polypedes (Eikenvarens) en Epitijm zijn lichte purgeermiddelen tegen Zwartgalligheid. Volgens Dioscorides verdrijft het ook Flegma. Aderlaten Bij het aderlaten moeten drie omstandigheden in beschouwing genomen worden, wie, hoeveel, wanneer. Dat wil zeggen dat het alleen verricht moet worden bij iemand die het verdragen kan, die het nodig heeft, de geschikte leeftijd heeft, niet te jong is, te zwak, te mager, enz. De hoeveelheid hangt af van het gestel en of de persoon veel bloed kan missen. De ochtend is de meest geschikte tijd, sommigen geven de voorkeur aan nuchter zijn, anderen willenjuist dat de patiënt goed gevoed is, sornmigen letten nauwkeurig op de beweging van de Maan of de aspecten van de Planeten. Volgens het Aforisme van Heurnius moet men beginnen met aderlaten en niet met genezen. Wat zal ik ervan zeggen. Horatius Augenius, een heelmeester uit Milaan heeft onlangs 17 boeken over dit onderwerp geschreven. Er zijn drie bijzondere vormen van aderlaten in gebruik, eerst de opening met een scherp mes van een ader in de arm, of in het hoofd, de knieën of enig ander geschikt deel van het lichaam. Laatkoppen: met of zonder inkerving, zegt Fernelius, ze worden op verscheidene delen aangebracht om vochten, pijnen en winden te verdrijven. Bloedzuigers: worden veel bij Zwartgalligheid gebruikt, vooral van toepassing op aambeien. Velen geven hieraan de voorkeur. Schroeimiddelen door hete ijzers, schedelboringen, verbrandingen zijn verschrikkelijke ingrepen waarvoor Dropax en Sinapismus zijn uitgevonden, pleisters om blaren te verwijderen en medicijnen als pek en mosterdzaad, welke moeten worden ingenomen.

5 Behandelingen Nu deze algemene geneesmiddelen in het kort besproken zijn, gaat het erom deze toe te passen. Allereerst de Hoofdzwartgalligheid. Zoals bij alle goede behandelingen beginnen we met het Dieet, daar dit vaak op zich al voldoende is om het gewenste resultaat te bereiken. Dit dieet is niet alleen van toepassing op eten en drinken, maar op al die zes natuurlijke zaken. Zorg ervoor dat de lucht helder en vochtig is, zoals ook het dieet vochtig moet zijn, sappig, gemakkelijk verteerbaar en niet winderig, drink helder vocht, wel gekookt, niet te sterk of te slap. Maak een zwartgallig man vet, zegt Rhasis en afgelopen is het met de kuur. Oefening is goed, niet te veel. Slaap een beetje meer dan gewoonlijk. Uitwerpselen dagelijks te verwijderen op natuurlijke of kunstmatige wijze, rust veel en vermijd alle storingen des Geestes. Verkeer niet in ledigheid, zoek gezelschap van familie en verwanten. Laat hen die zieken bezoeken er wel verzorgd, gewassen en gekamd uitzien want niets drukt de zieke meer terneer dan armoede, slonzigheid, smerigheid en oude vodden. Na het aderlaten moeten we overgaan tot de andere geneesmiddelen. Eerst purgeren, de Augiasstal schoonmaken, het lichaam zuiveren voor we iets bereiken kunnen. Hoe herken je iemand met zwartgalligheid? Er zijn vele tekenen in het uiterlijk van de mens, waaruit men de Zwartgalligheid kan aflezen, zoals magerte, behaardheid, wijde aderen, veel haar op de wenkbrauwen, zegt Gratarolus, een klein hoofd, volgens Aristoteles, stotteren en vroegtijdige kaalheid, naar Avicenna veronderstelt. Ook uit de hand is veel op te maken, vooral zwart worden van de nagels duidt op werd naarmate het einde naderde. Ouderdom kan een oorzaak zijn, vooral bij hen die na een leven vol actie ineens moeten ophouden, ze worden zwartgallig, als ze doorgaan worden ze vaak gek. Vooral is dit het geval met oude vrouwen en Heksen. Ons temperament erven we van onze ouders. Volgens Roger Bacon is de complexie en constitutie van een kind bedorven als het bij de vader ook het geval is. De familie Aenobarbus werd gekenmerkt door een rode baard. De Oostenrijkse lip en de Indische platte neus planten zich voort, de Beierse kin en de Joodse bologen ziet men ook steeds weer terug, zoals Buxtorfius opmerkt. Sommige ziekten worden van vader op zoon maar soms ook van grootvader op kleinzoon overgegeven. Daarom verbieden Kerk en Staat huwelijken tussen verwanten. Daarom wilde Gods Voorzienigheid ook elke 600 jaar een volksverhuizing om het bloed te mengen en te zuiveren. Gemeenschap tijdens de maandstonden moet ernstig worden afgeraden, terecht schimpen de Joden op deze smerige gewoonte onder de Christenen. Hieraan wijten zij het dat de Christenen vaak melaats, krankzinnig, verzwakt en schurftig zijn. Eens was dit door de Goddelijk Wet verboden en werd met de dood bestraft, vaders van misvormde kinderen werden gestenigd. Anderen wijten de Zwartgalligheid aan vasten, ongezonde leefkost, knoflook en uien, of te veel studie. Sommigen zeggen dat wijzen dwazen verwekken, en Erasmus dat dwazen wijzen voortbrengen. Zwangere vrouwen moeten gruwelijke dingen vermijden. Martin Wenrichius vertelt: In Wittenberg in Duitsland zag ik een burger die er als een lijk uitzag. Ik vroeg hem wat hiervan de oorzaak was en hij antwoordde, dat zijn moeder, toen zij hem in de buik droeg, bij toeval een lijk zag en hierdoor zo verschrikt werd, dat de afschuwelijke indruk op het kind werd overgebracht.

6 Verdrijven van het kwaadaardige vocht Lavementen en steekpillen nemen een eerste plaats in bij het verdrijven van dit vocht uit de hersenen naar de minder nobele delen. Sommigen willen ze om de paar dagen gebruiken en samengesteld uit de gekookte zaden van anijs, venkel, en bastaard saffraan, hop, tijm, epitijm, kaasjeskruid, duivekervel, ossetong. polypodiaceae, sene, cassia, diasone, diacatholicon, hierologodium, olie van viooltjes en zoete amandelen etc. Bij deze ziekte moet een goed lavement, mits goed gebruikt, veel verlichting geven; soms zijn lavementen voedzaam, zoals ik onlangs vernam tijdens een geleerde voordracht van ons Natuur Filosofisch Genootschap. Bayerus en anderen bevelen wrijving van de uitwendige delen aan en baden met warm water. In plaats van de gebruikelijke wrijf middelen, beveelt Cardanus wrijven met brandnetels aan tot de huid begint te bladderen. Niezen, kauwmiddelen en snuifmiddelen worden algemeen aanbevolen. Montaltus, Hildesheim enz. geven hiervan verschillende recepten. Hercules de Saxoniä vertelt van een Kwakzalver in Venetië, dat hij een sterk water had, geschikt tegen hoofdzwartgalligheid en dat hij voor geen geld aan de bekendheid wilde prijsgeven. De Maand en de Aambeien te doen vloeien is een goed geneesmiddel, wanneer deze aanvankelijk verstopt waren. Faventius beveelt hiervoor bloedzuigers aan, evenals Hercules de Saxoniä, Julius Alexandrinus vindt aloë beter, de meesten echter bloedzuigers, aangebracht op voorhoofd, neusgaten, et cetera. Montaltus schrijft laatkoppen en lozingen in de linkerdij voor. Areteaus, Paulus Regolinus, Sylvius willen ze zonder insnijden toepassen op de schouders, rug, dijen en voeten. Schroeimiddelen en hete ijzers dienen gebruikt te worden in de schedelnaden en de verbrande plek moet men enige tijd laten uitvloeien. Het is niet slecht met een instrument de schedel te doorboren, om de roetkleurige dampen te laten ontsnappen. Sallustus Salvianus wilde, omdat deze ziekte zo hardnekkig is, het linkerbeen onder de knie afbranden, en de schedel op twee of drie plaatsen doorboren, omdat dit de uitlaat van de dampen ten zeerste bevordert. Ik zag, zo vertelt hij, een zwartgallige man in Rome, die op geen enkele wijze genezen kon worden, tot hij op een dag een hoofdwond opliep en de schedel brak, waarop hij onmiddellijk genas. Een ander brak zijn schedel door een val van grote hoogte, en genas onmiddellijk van zijn waanzin, tot grote vreugde van de toeschouwers. Gordonius wil de schroeimiddelen tot het laatst bewaren, tot wanneer geen enkele geneeskunst meer helpt. Hij beveelt het kaalscheren van het hoofd en het doorboren van de schedel om de dampen uit te bannen ten zeerste aan. Ik zag een zwartgallig man die door een zwaard aan het hoofd verwond werd; zolang de wond open was, voelde hij zich goed, maar zodra was deze genezen of de waanzin maakte zich weer van hem meester, zo vertelt hij. Maar Alexander Messaria, een geleerde in Padua, is ertegen, omdat dit vocht volgens hem veel te dik is om op deze wijze te kunnen worden verdreven. Guianerius genas een Edelman in Savoye, door de schedel te openen en liet deze gedurende een maand in deze toestand, waarop na twee jaar waanzin de patiënt genezen was. Allen spreken over de schedelnaden; maar Arculanus wil dat goud gebruikt wordt voor deze

7 brandmiddelen. Deze brandmiddelen worden verder voor vele andere delen bij zwartgalligheid voorgeschreven, zoals de dijen (Mercurialis), ook armen en benen (Montanus, Rodericus à Fonseca) maar meest aan het hoofd, als andere geneesmiddelen niet baten. Omdat dit vocht zo kwaadaardig is en zo moeilijk verwijderd kan worden, dienen de overblijfselen door stimulerende en hartversterkende middelen en dergelijke te worden weggenomen; het hart en de hersenen, die hierdoor worden aangetast, beïnvloeden elkaar. Een van de beste middelen lijkt mij een beker wijn of een andere sterke drank, indien matig en op de juiste tijd gebruikt. Het maakt een man stoutmoedig, hard, dapper, scherpt de geest van hen die anders duf zijn, zoals olie op het vuur. Matthiolus noemt het uitstekend voedsel dat het lichaam verkwikt, een goede kleur schenkt, een bloeiende leeftijd, de vertering versterkt, de maag stimuleert, urine en uitwerpselen afdrijft, het bloed zuivert, en alle dikke dampen. Nog wat recepten. Garcias ab Horto schrijft: Ik heb lieden gezien die last hadden van flauwvallen en zwartgalligheid en die na het innemen van drie grein van dit steen, ondergedompeld in Ossetong genezen waren. Een ander goed recept is: Neem muskus en zoete marjolein, elk 120 grein, ossentong, bernagie, zoete viooltjes, elk 30 gram, te mengen met stroop van appels.. Elke dokter heeft zulke recepten en ik wil er een aan toevoegen omdat het een zeldzaamheid is, die evenwel door vele schrijvers geroemd wordt, als een werkzaam middel tegen waanzin, zwartgalligheid in het hoofd en dergelijke hersenziekten. Neem het hoofd van een ram, die nimmer gepaard heeft met een ooi, met één slag afhouwen en slechts van de hoorns ontdoen, goed koken met huid en wol, na het doorkoken de hersens eruit nemen, en hieraan specerijen toevoegen, kaneel, gember, nootmuskaat, folie, kruidnagel, in gelijke delen van vijftien gram, vermeng het poeder van de specerijen ermee, en verwarm ze in een plaat op een komfoor met hete kolen, goed roeren, zodat het niet aanbrandt, zorg ervoor dat het niet te veel uitdroogt of droger wordt dan kalfshersenen. Dien het zo op aan de patiënt die na het eten gedurende twee uur vast, dit drie dagen lang. Het kan gegeten worden met brood in een ei, of soep. Laat hem veertien dagen lang deze leefkost gebruiken, geen wijn drinken, et cetera. Geciteerd uit Anatomie van de Melancholie, uitgeverij de Arbeiderspers 1969, uit het Engels vertaald door Yves van Domber met een nawoord van de uitgever.

Koken met bloemen kruiden en wilde planten

Koken met bloemen kruiden en wilde planten Koken met bloemen kruiden en wilde planten Geschiedenis van de koken met wilde planten kruiden- onkruid Het gebruik van kruiden om hun geneeskracht en om er mee te koken bestond waarschijnlijk meer dan

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2)

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Zondag 29 Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Lees de tekst van Zondag 29 Vraag 78 : Wordt dan uit brood en wijn het wezenlijk lichaam en bloed van Christus? Antw : Nee; maar gelijk het water

Nadere informatie

Aloe Vera FAQ. Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Wordt Aloë Vera enkel als kuur ingenomen? Krijg ik van Aloë Vera uitslag?

Aloe Vera FAQ. Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Wordt Aloë Vera enkel als kuur ingenomen? Krijg ik van Aloë Vera uitslag? Aloe Vera FAQ Wanneer maakt men gebruik van Aloë Vera? Aloë Vera behoort tot de categorie van de levensmiddelen en wordt verder onderverdeeld bij de groeten. De werking van Aloë Vera is ondanks intensieve

Nadere informatie

Kruidengids Bijvoet Berk Gebruikte delen: Gebruikte delen: Helpt bij: Helpt bij: Toepassing: Toepassing: Weetjes: Weetjes:

Kruidengids Bijvoet Berk Gebruikte delen: Gebruikte delen: Helpt bij: Helpt bij: Toepassing: Toepassing: Weetjes: Weetjes: Kruidengids Bijvoet Berk Gebruikte delen: de hele plant in juli/augustus Helpt bij: maag-, darm- en galklachten en gebrek aan eetlust Toepassing: thee van gedroogde bijvoet Weetjes: zeer geschikt voor

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B Leydse Weelde Marie de Brimeu - B Welkom in Museum Boerhaave. Je gaat de tentoonstelling Leydse Weelde Groene ontdekkingen in de Gouden Eeuw bekijken. Met groene ontdekkingen worden natuurlijk planten

Nadere informatie

Formulier om het heilig avondmaal te vieren (3)

Formulier om het heilig avondmaal te vieren (3) Formulier om het heilig avondmaal te vieren (3) Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Instelling Het avondmaal is door onze verlosser zelf ingesteld. Want de apostel Paulus verklaart: Wat ik heb ontvangen

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Molaxole, poeder voor drank. Macrogol 3350 Natriumchloride Natriumwaterstofcarbonaat Kaliumchloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Molaxole, poeder voor drank. Macrogol 3350 Natriumchloride Natriumwaterstofcarbonaat Kaliumchloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Molaxole, poeder voor drank Macrogol 3350 Natriumchloride Natriumwaterstofcarbonaat Kaliumchloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie.

Nadere informatie

Honing wordt al honderden jaren gebruikt tegen allerlei kwaaltjes

Honing wordt al honderden jaren gebruikt tegen allerlei kwaaltjes Honing wordt al honderden jaren gebruikt tegen allerlei kwaaltjes Als jij nog niet wist waarom honing gezond is, dan wordt dit hoog tijd! Honing is misschien wel de gezondste zoetmaker die we kennen, maar

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

WA A NZINNIGE BOEK OVER JE LICHA AM

WA A NZINNIGE BOEK OVER JE LICHA AM Het WA A NZINNIGE BOEK OVER JE LICHA AM 99% NONSENS 100% HUMOR ANDY GRIFFITHS TERRY DENTON en Vertaald door EDWARD VAN DE VENDEL INHOUD over de auteurs 8 Inleiding 9 Je lichaam: een korte wegwijzer 10

Nadere informatie

(Deel van) Zijn Lichaam

(Deel van) Zijn Lichaam (Deel van) Zijn Lichaam 1 December 2013 I. Wedergeboren Leven II. Levende stenen 1 Petrus 2:4-5 Voeg u bij hem, bij de levende steen die door de mensen werd afgekeurd maar door God werd uitgekozen om zijn

Nadere informatie

7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis

7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis 7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis 5 Schrijver: Elizabeth Versluis Coverontwerp: ISBN: 9789402129168 2014 Elizabeth Versluis 6 Medullaza 2 7 Geheimen voor een gezond leven. Inhoudsopgave:

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert DE MAN VAN GODS VUUR

Bijbel voor Kinderen. presenteert DE MAN VAN GODS VUUR Bijbel voor Kinderen presenteert DE MAN VAN GODS VUUR Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door:

Nadere informatie

Röntgenonderzoek van de nieren, de urinewegen en de blaas (IVP)

Röntgenonderzoek van de nieren, de urinewegen en de blaas (IVP) Infobrochure Röntgenonderzoek van de nieren, de urinewegen en de blaas (IVP) mensen zorgen voor mensen Inleiding In deze folder vindt u informatie over het röntgenonderzoek van de nieren, de urinewegen

Nadere informatie

Orde voor de viering van het heilig Avondmaal

Orde voor de viering van het heilig Avondmaal Orde voor de viering van het heilig Avondmaal Prediking Geloofsbelijdenis Onderwijzing bij het Avondmaal De apostel Paulus beschrijft hoe onze Heer Jezus Christus het heilig Avondmaal heeft ingesteld:

Nadere informatie

Gemarineerde eendeborst met noodle salade. Nodig voor de eend;

Gemarineerde eendeborst met noodle salade. Nodig voor de eend; Gemarineerde eendeborst met noodle salade. Nodig voor de eend; In kleine ruitjes ingesneden eende borst Teriyaki saus Iets gember siroop Citroenblad Iets soya saus Chili saus Bereiden van de eende borst;

Nadere informatie

Mijn kind heeft diarree

Mijn kind heeft diarree Mijn kind heeft diarree Beste ouders, Uw kind heeft diarree. In deze brochure vindt u een antwoord op de meeste vragen en ook praktische tips, opdat dit tijdelijk ongemak u geen onnodige hoofdbrekens zou

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert DE MAN VAN GODS VUUR

Bijbel voor Kinderen. presenteert DE MAN VAN GODS VUUR Bijbel voor Kinderen presenteert DE MAN VAN GODS VUUR Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door:

Nadere informatie

Oorsprong: Lavendel is een struikachtige plant die je kunt vinden aan de kusten van de Middellandse Zee.

Oorsprong: Lavendel is een struikachtige plant die je kunt vinden aan de kusten van de Middellandse Zee. Lavendel Lavendel is een struikachtige plant die je kunt vinden aan de kusten van de Middellandse Zee. een heldere tot lichtgele olie met een sterke geur In het Nieuwe Testament roemt Marcus lavendelolie

Nadere informatie

Uw behandelend arts heeft hyperhidrosis bij u geconstateerd. In deze folder vindt u informatie over deze aandoening en de behandelings-mogelijkheden.

Uw behandelend arts heeft hyperhidrosis bij u geconstateerd. In deze folder vindt u informatie over deze aandoening en de behandelings-mogelijkheden. Hyperhidrosis Uw behandelend arts heeft hyperhidrosis bij u geconstateerd. In deze folder vindt u informatie over deze aandoening en de behandelings-mogelijkheden. Wat is hyperhidrosis? Hyperhidrosis is

Nadere informatie

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Bijbel voor Kinderen presenteert DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door: Bible for

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Zorg bij maagklachten en misselijkheid

Zorg bij maagklachten en misselijkheid Zorg bij maagklachten en misselijkheid Inhoud Maagklachten 3 Klachten en symptomen 3 Oorzaken 4 Wanneer moet je een arts raadplegen 5 Voorkomen van maagklachten 6 Wat kun je er zelf aan doen 6 Geneesmiddelen

Nadere informatie

Orde voor de voortzetting van het heilig Avondmaal

Orde voor de voortzetting van het heilig Avondmaal Orde voor de voortzetting van het heilig Avondmaal Na Lied of Klein Gloria verloopt de dienst als volgt: Apostolische geloofsbelijdenis (gezongen, of gelezen en beantwoord met een lied) Nodiging De Heer

Nadere informatie

Maagklachten en misselijkheid. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Maagklachten en misselijkheid. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Maagklachten en misselijkheid Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Maagklachten 3 Klachten en symptomen 3 Oorzaken 4 Wanneer arts raadplegen 5 Voorkomen

Nadere informatie

Verwijderen van de galblaas. Polikliniek chirurgie

Verwijderen van de galblaas. Polikliniek chirurgie Verwijderen van de galblaas Polikliniek chirurgie Verwijderen van de galblaas Inleiding In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten om uw galblaas te laten verwijderen. In deze brochure vindt u

Nadere informatie

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE PIJN BIJ KANKER Inhoudsopgave. Inleiding. Pijn bij kanker. Gevolgen van pijn. Slaap en vermoeidheid. Bewegen. Stemming. Behandeling van pijn. Pijnstillers. Doorbraakpijn.

Nadere informatie

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt.

Als wij dan eten van dit brood en drinken uit deze beker, verkondigen wij de dood des Heren totdat Hij komt. Huwelijk Eucharistische gebeden 2. Eucharistisch Gebed XII-b Jezus, onze Weg. Brengen wij dank aan de Heer, onze God. Heilige Vader, machtige eeuwige God, om recht te doen aan uw heerlijkheid, om heil

Nadere informatie

Vraag 96 : Wat eist God in het tweede gebod?

Vraag 96 : Wat eist God in het tweede gebod? Zondag 35 Zondag 35 gaat over het tweede gebod. Lees de tekst van Zondag 35. Vraag 96 : Wat eist God in het tweede gebod? Antw : Dat wij God in generlei wijze afbeelden en op geen andere wijze vereren,

Nadere informatie

Morfine Feiten en fabels. Apotheek

Morfine Feiten en fabels. Apotheek 00 Morfine Feiten en fabels Apotheek In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige pijnstillers of opioïden worden genoemd. Inleiding

Nadere informatie

BASISRECEPTEN DEEG. Pasteideeg Ingrediënten 1,5 kg bloem 15 g zout 250 g boter of reuzel 3,75 dl water

BASISRECEPTEN DEEG. Pasteideeg Ingrediënten 1,5 kg bloem 15 g zout 250 g boter of reuzel 3,75 dl water BASISRECEPTEN DEEG Pasteideeg 1,5 kg bloem 15 g zout 250 g boter of reuzel 3,75 dl water Meng alle ingrediënten tot er een deegmassa ontstaat. Dek het deeg vervolgens af en laat het 3 uur rusten. Rol het

Nadere informatie

Orde van dienst Laren 8 mei 2016, Moederdag

Orde van dienst Laren 8 mei 2016, Moederdag Orde van dienst Laren 8 mei 2016, Moederdag Met medewerking van Deo Gratias Voorganger : ds. Jaap Jonk Orgelspel: Stefan Potman De Voorbereiding Orgelspel Woord van welkom Moment van stilte Aansteken van

Nadere informatie

Tips om misselijkheid en braken te verhelpen

Tips om misselijkheid en braken te verhelpen Tips om misselijkheid en braken te verhelpen Misselijkheid en braken zijn tekenen dat het niet goed gaat met je lichaam. Rusten is daarom van belang. Als je misselijk wordt en voelt dat je gaat braken,

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

2 Petrus 1. Begin van de brief

2 Petrus 1. Begin van de brief 2 Petrus 1 Begin van de brief Petrus groet alle christenen 1 Dit is een brief van Simon Petrus, een dienaar en apostel van Jezus Christus. Aan alle mensen die zijn gaan geloven. Jullie geloof is net zo

Nadere informatie

Navelbreuk operatie bij kinderen. poli Chirurgie

Navelbreuk operatie bij kinderen. poli Chirurgie 00 Navelbreuk operatie bij kinderen poli Chirurgie 1 Uw kind wordt binnenkort verwacht in het ziekenhuis voor de behandeling van een navelbreuk. Waarschijnlijk heeft u al het een en ander gehoord over

Nadere informatie

Kruidje. Les 72 Aloë vera

Kruidje. Les 72 Aloë vera Aloë vera - Aloe vera Barbadensis Familie van de affodilfamilie (Asphodelaceae) Het is een soort vettachtige gras dat in een droogklimaat kan groeien. Het houdt de vocht voor langere tijd vast. Heb je

Nadere informatie

Geliefde gemeente van onze Heer, Jezus Christus,

Geliefde gemeente van onze Heer, Jezus Christus, Geliefde gemeente van onze Heer, Jezus Christus, 1. Vandaag verwelkomen wij Loïs bij ons in de kring mensen rondom Jezus. Een kring met een rare gewoonte. Waar ter wereld mensen in Jezus naam bijeen komen,

Nadere informatie

Smakelijke en. Aantrekkelijke. Mixgerechten!

Smakelijke en. Aantrekkelijke. Mixgerechten! Smakelijke en Aantrekkelijke Mixgerechten! De Blixer 3, Blixer 3 Plus, Blixer 5 Plus en Blixer 6 V.V. verenigen in één machine alle kwaliteiten van twee alom bekende toestellen: de cutter en de blender

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

Komt tot de bruiloft

Komt tot de bruiloft LEER HEM KENNEN 20 bewaarexemplaar Wijkgemeente Ichthus Noordwijk Komt tot de bruiloft 1 Ds. F. van Roest zondag 30 november Christus eten wil zeggen: Zijn wezen, Zijn verdiensten, Zijn krachtige werking

Nadere informatie

DE UITTOCHT UIT EGYPTE

DE UITTOCHT UIT EGYPTE Bijbel voor Kinderen presenteert DE UITTOCHT UIT EGYPTE Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Lyn Doerksen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door:

Nadere informatie

Als je wil ontgiften is het toch het beste om te starten met het grotere werk.

Als je wil ontgiften is het toch het beste om te starten met het grotere werk. Rag: Hoe kan ik het beste detoxen? Als je wil ontgiften is het toch het beste om te starten met het grotere werk. Natuurlijk kan je 1 x per week een zuiverende dag inlassen Ik adviseer dan om een dag op

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

Oplossingen voor specifieke voetproblemen

Oplossingen voor specifieke voetproblemen Oplossingen voor specifieke voetproblemen Eeltplekken en likdoorns l Kloven in de voeten l Koude voeten l Pijnlijke voeten l Voetschimmel l Voetwratten l Zweetvoeten l Voetwratten Stip de wrat 4 x per

Nadere informatie

Afsluiting van een gaatje in de bovenkaak

Afsluiting van een gaatje in de bovenkaak Afsluiting van een gaatje in de bovenkaak Waarom deze folder? Vandaag is bij u een gaatje naar de neusbijholte gesloten. In deze folder leest u meer over de bijwerkingen van deze behandeling en wat u hieraan

Nadere informatie

Laxeren voor een colonoscopie

Laxeren voor een colonoscopie 00 Laxeren voor een colonoscopie Tijdens opname (Onderzoek van de gehele dikke darm) 3 e etage 1 Wat is een colonoscopie? Een colonoscopie is een endoscopisch onderzoek van de dikke darm. Endoscopie betekent

Nadere informatie

Hartelijk Welkom bij

Hartelijk Welkom bij Hartelijk Welkom bij Tienduizend redenen Opwekking 733 De zon komt op, maakt de morgen wakker; mijn dag begint met een lied voor U. Heer, wat er ook gebeurt en wat mij mag overkomen, laat mij nog zingen

Nadere informatie

Nazorg na een buikoperatie

Nazorg na een buikoperatie Nazorg na een buikoperatie 2 U heeft in Canisius Wilhelmina Ziekenhuis een operatie aan de buik gehad. In deze folder staan enkele richtlijnen om het herstel zo spoedig mogelijk te laten verlopen. Beweging

Nadere informatie

Gebakken rogvleugel met een yoghurt dressing en frisse salade.

Gebakken rogvleugel met een yoghurt dressing en frisse salade. Gebakken rogvleugel met een yoghurt dressing en frisse salade. Nodig; Rogvleugel 2 dl joghert 2 dl crème frâiche Koriander Mint Peper& zout Iets gember vocht. Frisse salade of pak soy Verdeel de rogvleugel

Nadere informatie

WEEK 1 1200 KCAL DAG 1

WEEK 1 1200 KCAL DAG 1 DAG 1 Gebakken groente met ei. Magere kwark Bak 1 opscheplepel gesneden rode paprika en 1 opscheplepel champignons met een eetlepel olijfolie. Voeg daar vervolgens 2 eieren bij en bak alles al roerend

Nadere informatie

Thuis herstellen na een darmoperatie. Chirurgie

Thuis herstellen na een darmoperatie. Chirurgie Thuis herstellen na een darmoperatie Chirurgie Onlangs heeft u in het ziekenhuis een darmoperatie ondergaan volgens het versneld herstel programma. Deze folder informeert u over de herstelperiode na de

Nadere informatie

afsluiting gaatje in bovenkaak

afsluiting gaatje in bovenkaak afsluiting gaatje in bovenkaak www.mca.nl/kaakchirurgie waarom deze folder? Vandaag is bij u een gaatje naar de neusbijholte gesloten. In deze folder leest u meer over de bijwerkingen van deze behandeling

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant,

Beste KOOK-OOK klant, Beste KOOK-OOK klant, Recent is uit een internationaal onderzoek gebleken dat biologisch voedsel een hogere voedingswaarde heeft dan niet biologisch voedsel. Biologische gewassen zoals groenten, fruit

Nadere informatie

Seidermaaltijd met kinderen

Seidermaaltijd met kinderen Seidermaaltijd met kinderen pagina 1 Seidermaaltijd met kinderen Hoe leer je het meest? Door al je zintuigen te gebruiken! Met deze eenvoudige (en beperkte) Seidermaaltijd kun je je kinderen leren wat

Nadere informatie

Online Bijbel voor kinderen. presenteert DE MAN VAN GODS VUUR

Online Bijbel voor kinderen. presenteert DE MAN VAN GODS VUUR Online Bijbel voor kinderen presenteert DE MAN VAN GODS VUUR Geschreven door Edward Hughes Illustraties door Janie Forest and Lazarus Aangepast door Lyn Doerksen Alle Bijbelcitaten zijn afkomstig uit Het

Nadere informatie

Kruidentuin in de klas

Kruidentuin in de klas Kruidentuin in de klas Werkbladen Leerlingenwerkboek Groep 5 t/m 8 Zaden... 2 Kieming, een nieuw begin... 3 Testen kiemfactoren... 4 Kruidenkaart maken... 5 De bouw van een plant... 6 Herbarium maken...

Nadere informatie

Welkom in het kartuizerklooster

Welkom in het kartuizerklooster Welkom in het kartuizerklooster Hallo, ik ben monnik Dionysius van Leeuwen. Mijn voornaam spreek je uit als di-o-ni-si-us. Ik ben geboren in 1402. Mijn bijnaam is Dionysius de Kartuizer, omdat ik namelijk

Nadere informatie

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL Verstopping WAT IS VERSTOPPING WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL VERSTOPPING

Nadere informatie

Röntgenonderzoek van de dikke darm

Röntgenonderzoek van de dikke darm Infobrochure Röntgenonderzoek van de dikke darm mensen zorgen voor mensen 2 Inleiding In deze folder vindt u informatie over het röntgenonderzoek van de dikke darm. Het is belangrijk dat u goed leest hoe

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Terine van gerookte paling met een zoetzure salsa van paprika. Ingredienten;

Terine van gerookte paling met een zoetzure salsa van paprika. Ingredienten; Terine van gerookte paling met een zoetzure salsa van paprika. Ingredienten; Vis gelei (1 ltr water met 20 gram geweekte gelatine) Gefileerde ontdaan van vet en buikwand gerookte paling. Evt fijn gehakte

Nadere informatie

Recepten van de Lutheravond: * Linzensoep * Selderijsalade * Kip met amandelen * Appelcrumble met kwark Recept van de soep

Recepten van de Lutheravond: * Linzensoep * Selderijsalade * Kip met amandelen * Appelcrumble met kwark Recept van de soep Recepten van de Lutheravond: * Linzensoep * Selderijsalade * Kip met amandelen * Appelcrumble met kwark Recept van de soep Materiaal: Grote soeppan Mesjes en snijplanken Soeplepel Litermaat Ingrediënten

Nadere informatie

Dermatologie. Gordelroos. Afdeling: Onderwerp:

Dermatologie. Gordelroos. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Dermatologie 1 Wat is gordelroos (herpes zoster) is een aandoening, veroorzaakt door een virus, die gekenmerkt wordt door blaasjesvorming en pijn, meestal op de borstkas of rond de

Nadere informatie

De Bijbel Open (23-02)

De Bijbel Open (23-02) 1 De Bijbel Open 2013 8 (23-02) Zoals u wellicht weet vieren veel christenen dit jaar het feit dat de Heidelbergse Catechismus (HC) 450 jaar geleden werd gepubliceerd. Ik denk dat er nauwelijks een ander

Nadere informatie

Nazorg na een buikoperatie

Nazorg na een buikoperatie Nazorg na een buikoperatie 2 U heeft in het Canisius-Wilhelmina Ziekenhuis een operatie aan de buik gehad. Hieronder staan enkele richtlijnen om het herstel zo spoedig mogelijk te laten verlopen. Douchen/baden

Nadere informatie

PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN

PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN 1137 Inleiding Uw reumatoloog heeft u Prednison voorgeschreven voor de behandeling van uw reumatische aandoening. Om dit medicijn goed te kunnen gebruiken, is het

Nadere informatie

Thema: Vrede zij u! Liturgie voor de 2 e Paasdag op 28 maart 2016 in de Oude Kerk te Veenendaal. *Inleidende muziek.

Thema: Vrede zij u! Liturgie voor de 2 e Paasdag op 28 maart 2016 in de Oude Kerk te Veenendaal. *Inleidende muziek. Liturgie voor de 2 e Paasdag op 28 maart 2016 in de Oude Kerk te Veenendaal. Thema: Vrede zij u! *Inleidende muziek *Welkom en Votum *Zingen Op Toonhoogte lied 110 : 1, 2 en 3 en Psalm 97 : 1 en 7 1.U

Nadere informatie

Hongarije. Pörkölt. www.ajvar.nl. Marhapörkölt pörkölt van rundvlees

Hongarije. Pörkölt. www.ajvar.nl. Marhapörkölt pörkölt van rundvlees Pörkölt Marhapörkölt pörkölt van rundvlees 800 gr. rundvlees zonder been 3 grote uien 4 teentjes knoflook 2 el. reuzel of olie 1½ el. zoet paprikapoeder 1 tomaat, tomaten uit blik 1 paprika 1 dl. rode

Nadere informatie

Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn.

Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn. Thema: Waar religie en wetenschap elkaar ontmoeten, deel 2: de Bijbel als medicijn. Spreuken 4:20-22 20 Mijn zoon, sla acht op mijn woorden, neig uw oor tot mijn uitspraken; 21 laat ze niet wijken uit

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 1 t/m 4 Werkboek 7 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 1 t/m 4 Hoofdstuk 3 en 4 gaat over de bekering. Hoofdstuk 3 en 4 heeft 17 artikelen. In dit werkboek

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Morfine. Fabels en feiten

Morfine. Fabels en feiten Morfine Fabels en feiten In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige pijnstillers of opioïden worden genoemd. Inleiding Waar in deze

Nadere informatie

Gebakken snoekbaars met een crème van trompet de la mort. Snoekbaars schoonmaken en verdelen in gelijke stukken met de huid.

Gebakken snoekbaars met een crème van trompet de la mort. Snoekbaars schoonmaken en verdelen in gelijke stukken met de huid. Gebakken snoekbaars met een crème van trompet de la mort. Snoekbaars schoonmaken en verdelen in gelijke stukken met de huid. Ingrediënten voor de trompet saus. 3 dl vis fond 250 gram trompet de la mort

Nadere informatie

Brandnetelbroodbeleg

Brandnetelbroodbeleg Flinke veel brandneteltoppen Olijfolie 4 tenen knoflook Zout Brandnetelbroodbeleg Werk met handschoenen aan. Verwijder harde brandnetel stengels. Was de brandnetels in de vergiet. Laat uitlekken. Snijd

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. CREON granulaat pancreatine maagsapresistent granulaat

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. CREON granulaat pancreatine maagsapresistent granulaat BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS CREON granulaat pancreatine maagsapresistent granulaat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

RECEPTEN. Het boek Romeinse tweeling. speelt zich af in de eerste eeuw. na Christus. Ben je benieuwd. wat de mensen toen aten?

RECEPTEN. Het boek Romeinse tweeling. speelt zich af in de eerste eeuw. na Christus. Ben je benieuwd. wat de mensen toen aten? RECEPTEN Het boek Romeinse tweeling speelt zich af in de eerste eeuw na Christus. Ben je benieuwd wat de mensen toen aten? Probeer dan deze recepten uit. Ze komen van verschillende websites en zijn allemaal

Nadere informatie

Rosbief van tonijn gemarineerd met gemarineerde komkommer. Marinade komkommer

Rosbief van tonijn gemarineerd met gemarineerde komkommer. Marinade komkommer Rosbief van tonijn gemarineerd met gemarineerde komkommer Marinade komkommer 3 dl water Eetlepel Witte wijn azijn Suiker Kruidnagel 5 stuks ketoembar boontjes Theelepel gekneusde Zwarte peper korrels Zout

Nadere informatie

De ziekte van Wilson voor jongeren

De ziekte van Wilson voor jongeren De ziekte van Wilson voor jongeren 1 / 23 Waarom heeft het zo'n rare naam? Omdat de doktor die de ziekte voor het eerst herkende in 1905 Wilson heette. VRAAG : What did these people discover? ANTWOORD

Nadere informatie

Salade met gebakken lams haas met Mediterrane dressing. Ingrediënten voor de dressing;

Salade met gebakken lams haas met Mediterrane dressing. Ingrediënten voor de dressing; Salade met gebakken lams haas met Mediterrane dressing. Ingrediënten voor de dressing; 2,5 dl olijf olie. 1 fijn gesnipperde rode ui. 2 fijn gesneden teentjes knoflook. 1/2 blikje maïs korrels. lepel gehakte

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam: Werkblad Ω Steden Ω Les : De middeleeuwse steden De middeleeuwse steden Aan het eind van de middeleeuwen is de adel de baas. De adel is rijk en heeft alle grond. De kasteelheer woont met zijn vrouw, kinderen

Nadere informatie

AMANDELEN VERWIJDEREN EN/OF TROMMELVLIEZEN DOORPRIKKEN

AMANDELEN VERWIJDEREN EN/OF TROMMELVLIEZEN DOORPRIKKEN AMANDELEN VERWIJDEREN EN/OF TROMMELVLIEZEN DOORPRIKKEN 17731 Inleiding Binnenkort wordt uw kind verwacht in het Sint Franciscus Gasthuis om de neus- en/of keelamandelen te laten verwijderen. Uw arts heeft

Nadere informatie

Mulligatawny. Voorgerecht. (cashew groentesoep ) Ingrediënten

Mulligatawny. Voorgerecht. (cashew groentesoep ) Ingrediënten Voorgerecht 4 el ghee (of olie) 2 kaneelstokjes 8 kruidnagelen 8 kardemom zaden 1 volle el gemberpuree 500 gr gemengde groenten (aardappelen, pompoen, wortel, bloemkool en courgette) 150 gr cashewnoten

Nadere informatie

Beste KOOK-OOK klant!

Beste KOOK-OOK klant! Beste KOOK-OOK klant! Groenten zijn gezond. Ze zitten boordevol voedingsstoffen maar bevatten weinig calorieën. De enorme hoeveelheden mineralen en vitaminen geven je lichaam alle bouwstenen die het nodig

Nadere informatie

Prednison of Prednisolon

Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Uw maag, darm- en leverarts heeft in overleg met u besloten u te gaan behandelen met Prednison. Dit geneesmiddel dient ter behandeling van de ziekte van

Nadere informatie

- Gemeenschappelijke -

- Gemeenschappelijke - - Gemeenschappelijke - - Ziekenzalving - Welkom Beste mensen, wij zijn hier bij elkaar gekomen om de Ziekenzalving te ontvangen. Wij zullen nu samen bidden en daarna zal de priester U de handen opleggen

Nadere informatie

Poliklinische operaties. Plastische Chirurgie

Poliklinische operaties. Plastische Chirurgie Poliklinische operaties Plastische Chirurgie Inleiding U heeft een afspraak voor een poliklinische operatie op de polikliniek Plastische Chirurgie op: dag om uur bij dr.. locatie Dordwijk locatie Sliedrecht

Nadere informatie

Samen met Jezus op weg

Samen met Jezus op weg Samen met Jezus op weg KERK & WERELD Korte Schipstraat 16 2800 Mechelen Tekst: Myrjam De Keyser 1. De laatste keer samen Jezus en zijn leerlingen willen graag het paasfeest vieren. Daarvoor zijn ze naar

Nadere informatie

Antwoord zonder vragen

Antwoord zonder vragen Antwoord zonder vragen Zr. Eefje Hendriksen Zr. Eefje Hendriksen Inhoud: 1 Vader in de Hemel 2 Antwoord zonder vragen 3 Telefoon 4 Mijn genade is voor jou genoeg 5 Ons eindexamen 6 De Heer is daar 7 De

Nadere informatie

Droge mond. Soms is water alleen niet genoeg. Een gids voor patiënten die behandeld worden tegen kanker. Specialist bij droge mond

Droge mond. Soms is water alleen niet genoeg. Een gids voor patiënten die behandeld worden tegen kanker. Specialist bij droge mond Droge mond Een gids voor patiënten die behandeld worden tegen kanker Soms is water alleen niet genoeg Specialist bij droge mond Droge mond: een frequente bijwerking bij de behandeling van kanker Wellicht

Nadere informatie

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

Welk Bijbelboek gaat over dit hoofdstuk? Waarheen trok Abraham en zijn gevolg?

Welk Bijbelboek gaat over dit hoofdstuk? Waarheen trok Abraham en zijn gevolg? Abraham in Gerar. Welk Bijbelboek gaat over dit hoofdstuk? Genesis 20 Waarheen trok Abraham en zijn gevolg? Genesis 20:1 1 Abraham trok vandaar naar het Zuiderland en woonde tussen Kades en Sur, en hij

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

In het register van homeopathische farmaceutische producten ingeschreven onder RVH 82185

In het register van homeopathische farmaceutische producten ingeschreven onder RVH 82185 Patiënteninformatie 063850 A2-07 Hemorrolite Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u Dit homeopathische geneesmiddel is verkrijgbaar zonder doktersvoorschrift

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus.

Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. Boek1. Les 1. Dit is het verhaal van Maria. Dit is het verhaal van de engel. Dit is het verhaal van Jezus. De engel zei: God zal jou een kind geven. God zal jou Zijn Kind geven. God zal jou Jezus geven.

Nadere informatie

De rijkdom van het evangelie

De rijkdom van het evangelie 22 sep 07 20 okt 07 17 nov 07 15 dec 07 12 jan 08 23 feb 08 22 mrt 08 10 mei 08 De rijkdom van het evangelie De gerechtigheid van God God maakt levend Ik ervaar meer dood dan leven Gods Geest en het echte

Nadere informatie