Het succes van unieke publiekprivate samenwerking. Van hartklep tot hersenvocht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het succes van unieke publiekprivate samenwerking. Van hartklep tot hersenvocht"

Transcriptie

1 Het succes van unieke publiekprivate samenwerking Van hartklep tot hersenvocht

2 Het succes van unieke publiekprivate samenwerking Van hartklep tot hersenvocht

3 Voorwoord Voorwoord Glaasje hersenvocht geeft gegevens bloot over centrale zenuwstelsel Nieuwe hartklep dankzij regenererende technologie Op zoek naar een antwoord op de kille sluipmoordenaar Ernstige ziektes opsporen voordat ze zich openbaren Immuniteit uit een potje Kunststof ingezet als middel tegen wervelkolomslijtage Onderzoekers kunnen met kleur elke kankercel vinden Unieke aanpak biedt hoop voor miljoenen patiënten Colofon Er gebeurt iets bijzonders in Nederland. Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden bundelen krachten voor hoogwaardig onderzoek in Life Sciences. De vorm en schaal zijn uniek. Een gemeenschappelijke investering van groot belang voor economie en maatschappij. Publiekprivate samenwerkingen als TI Pharma, BMM, CTMM en NGI gaan aan de slag voor baanbrekende vooruitgang in innovatieve geneesmiddelen, diagnostische tests, persoonsgebonden medicatie en behandelwijzen, biomedische materialen en genenonderzoek. Daarbovenop versnelt het innovatieprogramma Life Sciences & Gezondheid de vertaling van kennis naar economisch en maatschappelijk rendement. Het streven is om in de komende tien jaar het aantal onderzoeksgerichte ondernemingen explosief te laten groeien, de omzet van de sector te verdubbelen en middels onderzoek concrete innovaties voor klinieken en patiënten te realiseren. Nederland levert daarmee een grote bijdrage aan een betere toekomst. De samenwerking tussen academici, industrie en overheid wordt internationaal geroemd. De combinaties van grote met kleine bedrijven, ingenieurs met artsen, farmaceuten met biologen, genetici met voedingsdeskundigen en filosofen met economen, werpen verrassende vruchten af. In deze bundel treft u een aantal concrete voorbeelden aan van onderzoeksprojecten binnen de verschillende publiekprivate samenwerkingen. Ambities die Nederland naar een internationale koppositie kunnen brengen in Life Sciences. Ambities die de kwaliteit van leven verbeteren. Voorbeelden om trots op te zijn en waarvan er velen zullen volgen. Benno van Dongen Partner bij Roland Berger Strategy Consultants en betrokken bij de oprichting en totstandkoming van diverse innovatieprogramma s en publiekprivate samenwerkingen. 4 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 5

4 Nederlanders werken aan doorbraken in ziektes als alzheimer, parkinson, schizofrenie Glaasje hersenvocht geeft gegevens bloot over centrale zenuwstelsel 1 oktober 2007 Het Financieele Dagblad Door: Alain van Gool en Daan Crommelin Leiden Graphic: Frederik Ruys, Het Financieele Dagblad Een op de vier Nederlanders krijgt te maken met een hersenaandoening, zo blijkt uit recente cijfers van de Hersenstichting. Nederland geeft h 17 mrd per jaar uit aan behandeling van hersenziektes als alzheimer, parkinson en schizofrenie, maar we weten niet waarom iets de ene keer wel werkt en de andere keer niet. Om die aandoeningen te kunnen bestrijden, is eigenlijk onderzoek onder de schedel nodig. Zo n heftige ingreep is straks niet meer nodig, als het aan TI Pharma ligt. In dit topinstituut werken we aan grootschalige analyse van hersenvocht en hopen op doorbraken om miljoenen hersenpatiënten te kunnen helpen. Net als bloedanalyse nu wordt ingezet om organen te bestuderen en conclusies te trekken over de staat van weefsels en aanwezigheid van ziektes, zo moet de analyse van hersenvocht bijdragen aan het vergaren van informatie over hersenaandoeningen. Over ziektes als alzheimer, multiple sclerose en depressie kan bloedonderzoek nauwelijks informatie geven. De hersenvloeistof CSF (cerebrospinal fluid) biedt die informatie over ons centrale zenuwstelsel wel. Bij alles wat in de hersenen gebeurt als je nadenkt of rent, maar ook bij pijn of verliefdheid en bij celdeling en genezing vinden chemische reacties plaats die restproducten achterlaten. Deze eiwitten en andere stoffen als adrenaline en glucose, komen allemaal in de hersenvloeistof terecht. Die eiwitten en andere stoffen kunnen informatie bieden over de aanwezigheid van ziektes. Met dit vocht kunnen we dus de hersenen bestuderen zonder de schedel te lichten. Deze vloeistof stroomt namelijk via de hersenen en langs de wervelkolom omlaag. Daar kan het met een naald worden afgetapt. 6 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 7

5 Doorbraken Ziektes verklaard In het hersenvocht kunnen mogelijk stoffen getraceerd worden die een verklaring geven voor aandoeningen aan het zenuwstelsel. Die stoffen worden biomarkers genoemd. Als dit onderzoek slaagt, kan dit leiden tot doorbraken op vier terreinen: n Vroege en accurate diagnostiek n Effectievere ontwikkeling van medicijnen n Gepersonaliseerde geneesmiddelen n Nauwkeurige monitoring ziekteverloop Als we vervolgens kunnen aantonen dat eiwit B in combinatie met stof F alleen voorkomt bij alzheimer, kunnen we deze combinatie gebruiken als indicator voor deze ziekte. Met zulke kennis kunnen we vaststellen wat iemand mankeert, maar kunnen we ook bestuderen en voorspellen hoe de patiënt reageert op behandeling. Onderzoekers wereldwijd volgen ons project met grote belangstelling. We staan echter nog wel voor pittige uitdagingen. Zo moeten we de hoeveelheid hersenvocht die we nodig hebben verminderen, zodat we vele analyses kunnen uitvoeren met kleine hoeveelheden. De benodigde hoeveelheden zijn nu nog gelijk aan bloedanalyses, maar hersenvocht is veel moeilijker te verkrijgen. Daarbij geldt dat van bloed een volwassene bijna zes liter heeft, van hersenvocht niet meer dan 150 milliliter. Bovendien is het een uitdaging om de miljoenen combinaties van eiwitten en andere stoffen in kaart te brengen en te koppelen aan specifieke hersenprocessen. Als de hordes zijn genomen, staan we voor fenomenale doorbraken. n Prof. dr Daan Crommelin is scientific director TI Pharma. Dr Alain van Gool is director Genomics & Proteomics Organon en leidt dit project. TI Pharma Veertig projecten In het topinstituut Pharma (TI Pharma) werken ruim veertig kennisinstellingen en bedrijven samen aan onderzoek naar nieuwe medicijnen. Het topinstituut, opgericht in 2006, wordt gefinancierd door overheid, bedrijven en kennisinstellingen, met een totaalbudget van 260 mln voor vier jaar. Het onderzoeksprogramma omvat ruim veertig projecten, waarvan het hierboven beschreven onderzoek naar hersenvocht er een is. Aan elk project werken minimaal drie partners, van wie ten minste één academische en één industriële partner. De projecten beslaan nagenoeg alle ziektegebieden. Topinstituut Pharma genereert nieuwe therapeutische ideeën en vertaalt ze naar patenten die bedrijven kunnen gebruiken voor de ontwikkeling van geneesmiddelen. Daarnaast zoekt het topinstituut naar manieren om het ontwikkelingstraject voor nieuwe medicijnen te verkorten. Onderzoekspartners in het hersenvochtproject zijn Erasmus MC, RU Groningen, Universiteit Leiden, TNO Kwaliteit van Leven, Radboud Universiteit Nijmegen, Organon en Solvay Pharmaceuticals. 8 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 9

6 Topinstituut biomedische materialen werkt aan technologie die lichaamscellen traint defecte organen te vervangen door nieuw gekweekte exemplaren Nieuwe hartklep dankzij regenererende technologie 15 oktober 2007 Het Financieele Dagblad Door: Frank Baaijens en Emiel Staring Geleen Graphic: Mieke Roth, Het Financieele Dagblad De wereld van morgen: via een sneetje in de lies manoeuvreert een arts een kunststof bouwwerkje naar binnen, via de bloedbaan naar uw hart. Hier aangekomen, ontvouwt het zich tot een prima functionerende, kunstmatige hartklep, die vervolgens een fascinerend biomedisch proces ontketent. Het materiaal van dit bouwwerkje bewerkstelligt de groei van een nieuwe, lichaamseigen en kerngezonde hartklep om ten slotte zelf als suiker in water op te lossen. De wereld van nu: u krijgt een hartaandoening waardoor uw hartklep moet worden vervangen. Van gezonde ouder, vriend of werknemer bent u plotseling hartpatiënt. Afhankelijk van leeftijd en levensstijl, plaatst een arts operatief een mechanische of een varkenshartklep, waarmee u met geluk enkele decennia vooruit kunt. De protheses groeien immers niet mee, waardoor de procedure twee, drie keer, en met pech nog vaker uitgevoerd moet worden. En open hartchirurgie is bepaald geen poliklinische ingreep. Terug naar morgen: vrijwel direct na aankomst in het hart, start de ingebrachte hartklep met de werving van cellen uit het lichaam. De tijdelijke kunstklep is gemaakt van poreus materiaal, zodat cellen van de patiënt hier gemakkelijk in kunnen groeien. Het materiaal scheidt stoffen af die cellen rekruteren, trainen en aan de tijdelijke klep hechten, waardoor binnen enkele weken een nieuwe, duurzame hartklep ontstaat. Nu is dit nog sciencefiction, maar het BioMedical Materials-programma (BMM), een publiek-privaat initiatief voor onderzoek naar biomedische materialen, hoopt snel de benodigde doorbraken te realiseren. Als alles goed gaat, kunnen 10 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 11

7 Het is een natuurlijk proces, vergelijkbaar met het helen van een wond Doorbraken Topinstituut BMM Het Topinstituut Biomedical Materials Programme (BMM) is een nationaal onderzoeksprogramma waarin vele kennisinstellingen, bedrijven en patiëntenorganisaties samenwerken aan doorbraken op het gebied van biomedische materialen. Het programma krijgt geld van rijksoverheid, kennisinstellingen en bedrijven, met een totaal budget van 90 mln voor vijf jaar. Het onderzoek richt zich op complexe en risicovolle open innovatie. De onderzoeksthema s komen tot stand door beoordeling van onafhankelijke deskundigen uit het bedrijfsleven en de academische wereld, op basis van de behoefte aan nieuwe technologieën die een oplossing bieden voor diverse ziektebeelden. Partners binnen het topinstituut zijn DSM, Fortimedix, Fujifilm Life Science, InnoCore, Medtronic, Organon, PharmaCell, Pharming, Philips Research, Polyganics, Purac, TNO, Nierstichting, Hartstichting, universiteiten van Eindhoven, Groningen, Maastricht, Nijmegen, Twente, Utrecht en de universitair-medische centra van Groningen, Leiden, Maastricht, Nijmegen, Rotterdam en Utrecht. medici het materiaal al over zeven tot vijftien jaar in de operatiekamer van de plank trekken. Op alle plaatsen kan het lichaam cellen inzetten om bloedvaten en spieren te herstellen. Wat biomedici proberen, is dit proces op specifieke locaties te stimuleren en te faciliteren. Het ingebrachte materiaal zet de cellen aan om in snel tempo een hartklep te produceren en biedt tegelijk een werkende klep als fundament. Op dit moment zijn biomedici al in staat om de cellen buiten het lichaam zodanig te trainen dat ze op de poreuze kunststof een hartklep ontwikkelen. We plaatsen de cellen in een kweekomgeving vergelijkbaar met de gewenste plek in het lichaam, een bioreactor genoemd, en zetten de cellen aan tot het ontplooien van processen die ook daar plaats vinden. Wekenlange nabootsing van de pompbeweging van het hart hersenspoelt de cellen op een gegeven moment dusdanig dat ze denken: ik ben een hartklep! De kunst is om dit proces in het lichaam te laten plaatsvinden, terwijl de hartfunctie gewoon doorgaat. Als biomedici erin slagen het materiaal van de drager zo te optimaliseren dat deze enerzijds succesvol cellen kan werven, trainen en hechten, anderzijds op kan lossen na de voorgeschreven tijd én tussentijds vlekkeloos de functie van het orgaan kan overnemen, dan is dat een medische doorbraak met grote gevolgen. Deze techniek stimuleert en versnelt het regeneratieve vermogen van het menselijk lichaam. Dit kan straks bij een hartklep, maar evenzeer bij botweefsel, verstopte bloedvaten, defecte nieren en kapot kraakbeen. Door dit onderzoek kunnen we dergelijk letsel in de toekomst wellicht permanent herstellen. n Prof. dr Frank Baaijens is wetenschappelijk directeur BMM en hoogleraar Tissue Engineering TU Eindhoven. Emiel Staring is algemeen directeur BMM en een van de voortrekkers van het topinstituut. 12 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 13

8 Nederlandse onderzoekers werken aan een doorbraak in de strijd tegen nierfalen Op zoek naar een antwoord op de kille sluipmoordenaar 29 oktober 2007 Het Financieele Dagblad Door: Marja van Luyn en Tom Oostrom Bussum Graphic: Mieke Roth, Het Financieele Dagblad Ruim Nederlanders lijden aan nierfalen: een sluipend en onomkeerbaar ziekteproces. De werking van de nieren neemt geleidelijk af, en klachten ontstaan meestal als de nieren nog maar voor twintig tot dertig procent werken. Laat dus. Vaak té laat. Op dit moment zijn dialyse en niertransplantatie de enige opties bij ernstig nierfalen. Door de schaarste van orgaandonoren is een meerderheid van de patiënten aangewezen op dialyse. Hoewel dialyse levensverlengend werkt, gaat het gepaard met serieuze klachten en diëten, strakke leefregels en bovenal door de grote kans op complicaties een ernstige bedreiging van de gezondheid. Een patiënt moet vaak drie keer per week worden aangesloten op het dialyseapparaat, gedurende drie tot vijf uur per keer. Dialyse is geen leven, het is overleven. De nier is een van de belangrijkste en meest complexe organen in het menselijk lichaam. Het combineert tal van vitale functies die er voor zorgen dat bijvoorbeeld het hart zijn werk kan doen. Het is geen sinecure om een adequate vervanging te fabriceren. Op initiatief van de Nierstichting wordt nu bij het Nederlandse topinstituut Biomedical Materials (BMM) gewerkt aan de ontwikkeling van een implanteerbare biologische kunstnier. Iets dat lange tijd verre van mogelijk leek. De orgaannabootsing moet een aantal van de nierfuncties overnemen, wat betekent dat zij afvalstoffen uit het bloed verwijdert, continu zorgt voor een goede vochtbalans, bloeddruk en bloed- en zuurstofvoorziening en mogelijk ook hormonen als epo aanmaakt. Voorzichtig wordt gefluisterd dat de eerste resultaten hiervan binnen tien jaar te realiseren zijn. 14 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 15

9 De kunstnier bestaat uit membranen met gekweekte menselijke niercellen die afvalstoffen selectief kunnen verwijderen en tegelijkertijd belangrijke, goede stoffen terugfilteren naar het lichaam. We hebben het dus over een compact en biologisch neporgaan, dat tevens betaalbaar moet zijn voor grootschalig gebruik. De verschillende onderzoekspartners gaan nu aan de slag om membranen te ontwikkelen die zonder complicaties in de bloedbaan kunnen worden geplaatst. Ook wordt gewerkt aan het vinden van een geschikte bron van nier(stam)cellen en aan een manier om deze cellen te kweken buiten het lichaam. Voorts moet er een bescherming worden gevonden waardoor de membranen en cellen niet worden afgestoten of immuunreacties veroorzaken. Uit wetenschappelijke analyses blijkt dat voor de ontwikkeling van een biologische kunstnier de implantatie zelf de grootste uitdaging biedt. De aansluiting op bloedvaten en urineleiders in het lichaam vraagt om veel extra kennis, techniek en tijd. Bovendien mag het orgaan niet worden afgestoten of afgebroken. Het grote aantal patiënten en de kwaliteit van huidige behandelingen schreeuwen om snelle verbetering. Daarom worden in het onderzoek twee tussenstations ingelast. De eerste stap op weg naar het implanteerbare ideaalbeeld is een kleine kunstnier die buiten het lichaam wordt gedragen en nog geen menselijke cellen bevat. Deze kan echter wel 24 uur per dag het bloed filteren en voorkomt de moeheid, misselijkheid en bewegingsbeperkingen van een dialyseapparaat. Stap twee is een kleine draagbare nier mét gekweekte menselijke cellen, die de functie van de nierbuisjes kan vervangen. Het streven is om de eerstgenoemde kunstnier binnen zeven tot tien jaar beschikbaar te laten komen. Aanvankelijk waren medische en wetenschappelijke wereld sceptisch over de ambities een biologische (implanteerbare) kunstnier te ontwikkelen. Nu duidelijk is hoeveel kennis er in Nederland op verschillende deelgebieden voorhanden is, groeit het geloof en enthousiasme. Bovendien is er de sterke wil om nierpatiënten overal ter wereld een beter leven te bieden. De nieuwe biologische nier zou hier een even baanbrekend als prachtig resultaat van zijn. n Prof. dr Marja van Luyn is hoogleraar Tissue Engineering aan de Rijksuniversiteit Groningen, drs Tom Oostrom is adjunct-directeur van de Nierstichting Topinstituut BMM Publiek-privaat initiatief Het onderzoek binnen topinstituut Biomedical Materials (BMM) wordt uitgevoerd door experts en instellingen uit diverse disciplines, zoals clinici, cel- en moleculairbiologen, fysiologen en biochemici. De consortiumpartners zijn: Nierstichting Nederland, Nederlandse Hartstichting, Koninklijke DSM, Philips Research, Organon, Fuji Photo Film Life Sciences, Pharming, Fortimedix, Innocore, Pharmacell, Polyganics, Technische Universiteit Eindhoven, Universiteit Twente, TNO, de universiteiten van Groningen, Nijmegen, Maastricht, Utrecht en de Universitair Medische Centra van Groningen, Leiden, Maastricht, Nijmegen, Rotterdam en Utrecht. Dialyse Schoon bloed Nierdialyse helpt het bloed van nierpatiënten schoon te houden. Dialyseren kan via hemodialyse of peritoneaaldialyse. Bij hemodialyse filtert een apparaat het bloed. Patiënten liggen aan het dialyseapparaat, terwijl via een naald in de bloedbaan het bloed naar het apparaat wordt gepompt, waar het bloed wordt gespoeld. Bij peritoneaaldialyse wordt spoelvloeistof in de buikholte gebracht. Bijvoorbeeld door iedere nacht met een speciale machine en een slangetje door de buikwand via een buikkatheter spoelvloeistof leeg te laten lopen. 16 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 17

10 Moleculaire beeldvorming belooft meer kans op behoud van leven en levenskwaliteit Ernstige ziektes opsporen voordat ze zich openbaren 12 november 2007 Het Financieele Dagblad Door: Hans Hofstraat en Peter Luijten Eindhoven Graphic: Mieke Roth, Het Financieele Dagblad Longkanker, om een voorbeeld te noemen, is een verschrikkelijke ziekte. Een longtumor openbaart zich dikwijls erg laat, pas wanneer een patiënt de eerste klachten krijgt. Het duurt vervolgens vaak maanden voordat duidelijk is of een behandeling zal aanslaan. Zo niet, dan is kostbare tijd verloren voordat met een hopelijk effectievere behandeling kan worden begonnen. In de meeste gevallen is de prognose ronduit slecht; meer dan 80 procent van de patiënten overlijdt binnen twee jaar. Het zou veel beter zijn wanneer bekend is wie aanleg heeft voor longkanker, zodat tumoren bij die mensen eerder kunnen worden ontdekt. In dat geval kunnen die patiënten met meer kans op succes worden behandeld en kan eerder worden vastgesteld of behandelingen effect zullen hebben. Dit futuristische beeld wordt binnen afzienbare tijd bewaarheid dank zij nieuwe medische technieken om ziektes op te sporen, nog voordat de eerste symptomen zich openbaren. Die technieken maken gebruik van het voor ieder mens unieke genetische materiaal, dat zich uitdrukt in al even unieke biochemische processen. Die individuele genetische verschillen maken dat mensen een compleet ander risicoprofiel kunnen hebben om een longtumor te krijgen en dat ze volledig anders zullen reageren op dezelfde medicatie. Het vaststellen van het unieke medische karakter van de patiënt kan in de toekomst meer en meer plaatshebben door middel van moleculaire beeldvorming. Hiervoor worden radioactieve contrastmiddelen gebruikt die worden afgelezen door hypergevoelige scanners. Die kunnen zeer gedetailleerd constateren hoe en waar de contrastmiddelen gereageerd hebben op afwijkende moleculen of afwijkende cellen in het lichaam. Het contrastmiddel kan bijvoorbeeld zo ontworpen zijn dat het zich bindt aan specifieke zieke cellen en op deze manier een ziekte zichtbaar maakt. Het kan ook een indicatie geven van DNA-afwijkingen die kunnen leiden tot kanker, of die het effect van een behandeling aantonen. De combinatie van scanners en speciale contrastmiddelen maakt het dus mogelijk de moleculaire eigenschappen van ziek weefsel vast te stellen. Daarmee wijkt moleculaire beeldvorming af van beeldvorming met röntgenstraling, CT-scans en ultrageluid. Die sporen allemaal vormafwijkingen in het lichaam op, maar zeggen niets over de moleculaire kenmerken van het in kaart gebrachte weefsel. MRI-scans nemen een speciale positie in, aangezien deze techniek informatie biedt over vorm, functie én moleculen. Op deze wijze worden snelle diagnose en behandeling op maat mogelijk. Bovendien kan met moleculaire beeldvorming veel eerder worden vastgesteld of een behandeling doeltreffend is. Moleculaire beeldvorming kan ook helpen om andere ziekten dan kanker vast te stellen. Zo kan molecular imaging in kaart brengen hoe riskant de aderverkalking of plaque is die zich bij een persoon afzet aan de binnenwand van de bloedvaten. Sommige vormen van plaque hebben namelijk de neiging te ontsteken, wat de kans sterk vergroot op het vrijkomen van een bloedpropje, met een hoog risico op een hersen- of hartinfarct met vaak fatale gevolgen. Daarnaast kan de techniek leiden tot een beperking van onnodige behandelingen. Zo krijgt iedere man, als hij maar oud genoeg wordt, prostaatkanker. Bij veel mannen schrijdt deze tumor echter bijzonder langzaam voort en is het gevaar op uitzaaiingen miniem. Nu is nog niet bekend welke mannen dat zijn, dus om het zekere voor het onzekere te nemen wordt er meer chirurgisch ingegrepen dan nodig. Uiterst vervelend voor de patiënten, want een prostaatoperatie geeft niet zelden nadelige complicaties als incontinentie en impotentie. Moleculaire beeldvorming beperkt behalve overbehandeling ook neveneffecten die 18 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 19

11 alsmaar leiden tot nieuwe kostenstijgingen in de gezondheidszorg. Als het Center for Translational Molecular Medicine (CTMM) succes heeft, kunnen doktoren bepalen welke mensen een verhoogd risico lopen op een bepaalde ziekte. Deze mensen kunnen dan gericht en met betere diagnostische tests, zoals moleculaire beeldvorming, in de gaten worden gehouden. Zo kunnen vele ziektes vroeger, effectiever en met minder nadelige neveneffecten worden behandeld. Dit maakt een veel beter resultaat voor de patiënt mogelijk: behoud van leven en van levenskwaliteit. Moleculaire beeldvorming is daarmee een van de pijlers onder de gezondheidszorg van de toekomst. n Prof. dr Hans Hofstraat is vice-president van Philips Research in Eindhoven en medeoprichter van Center for Translational Molecular Medicine CTMM. Dr Peter Luijten is hoogleraar functionele beeldvorming aan Universitair Medisch Centrum in Utrecht. Luijten is wetenschappelijk directeur van CTMM. Medici kunnen straks steeds vroeger bepalen wie een verhoogd risico loopt op bepaalde ziekten Toekomstbelofte Center for Translational Molecular Medicine Diagnoses van ziektes vroegtijdiger en accurater stellen én op de persoon toegesneden behandelingswijzen mogelijk maken. Dat is het doel van het kersverse Center for Translational Molecular Medicine (CTMM). Dit brede samenwerkingsverband van bedrijven en universiteiten zoekt de basis voor de ontwikkeling van nieuwe medische technologieën in fundamentele, nieuwe inzichten in de moleculaire oorzaken van ziekte en gezondheid. Het gaat daarbij onder meer om moleculaire gezondheidszorg. Dit omvat diagnostische technieken die op moleculair niveau en op celniveau informatie verschaffen over wat er in het menselijk lichaam gebeurt. CTMM streeft op die manier drie doelen na. 1. Uiterst accurate prognostiek en diagnostiek van ziekten, nog voor de eerste symptomen zich openbaren. 2. Identificatie van persoonlijke kenmerken die de reactie op medicatie beïnvloeden. 3. Continue bewaking van de reactie van patiënten op medicatie, zodat de behandeling maximaal effectief is met minimale bijwerkingen. Het CTMM richt zich vooral op ziekten met de grootste prioriteit voor de westerse wereld: kanker, cardiovasculaire ziektes (hart- en vaatziekten), neurodegeneratieve aandoeningen (alzheimer, parkinson) en infectieziekten. Het centrum gaat van start met een investering van maximaal 400 miljoen euro, waarvan de helft uit bijdragen van deelnemende publieke en private partijen en de andere helft van de overheid. Het CTMM is een initiatief van onder meer Philips, Organon, DSM en FEI, alle Nederlandse academische ziekenhuizen, tal van Nederlandse universiteiten, TNO, het Nederlands Kanker Instituut, de Nederlandse Hartstichting, KWF Kankerbestrijding en de Alzheimer Stichting Nederland. Verder zijn nog tientallen vooral kleinere bedrijven betrokken. 20 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 21

12 Topinstituut Pharma werkt aan antilichamen tegen ziekenhuisbacterie op oorlogspad Immuniteit uit een potje 26 november 2007 Het Financieele Dagblad Door: Jan Maarten van Dijl, Herman Groen en Roland Lageveen Groningen Graphic: Frederik Ruys, Het Financieele Dagblad Een Superbug wordt hij genoemd. Een opportunist ook. Achter de schermen speelt zich een verwoede strijd af tussen de medische wereld en een eencellige: de bacterie genaamd Staphylococcus aureus. Deze bacterie, afgekort Staf aureus, is ongevoelig voor de meeste antibiotica. Vooral voor mensen met een verminderde weerstand is hij gevaarlijk en bij hen kan hij een reeks infecties veroorzaken die zelfs kunnen resulteren in overlijden van de patiënt. De bacterie verspreidt zich vooral via contact met besmette personen, maar nestelt zich tevens in gordijnen en kleding en kan overleven op muren, kranen en lichtschakelaars. Het bekendste lid van de familie is de MRSA, de multiresistente Staphylococcus aureus, beter bekend als de ziekenhuisbacterie. Topinstituut (TI) Pharma werkt aan een nieuw instrument om de bacterie te bestrijden. Bedrijven en kennisinstellingen ontwikkelen samen volledig menselijke antilichamen, die deze bacteriën kwetsbaar maken voor ons eigen afweersysteem. Nu nog bestrijden we bacteriële infecties met antibiotica. In het geval van de Staf aureus levert dit problemen op. Op vrijwel alle antibiotica heeft de bacterie een weerwoord. Bovendien slaagt hij erin om de informatie over te brengen naar soortgenoten. Heeft één exemplaar een antwoord bedacht op onze aanval, dan wordt dit doorgesluisd naar bacteriële familieleden. Zo is er door de jaren heen een wapenwedloop ontstaan tussen de mens en zijn eencellige opponent. Continu ontwikkelen farmaceutische bedrijven nieuwe antibiotica, die vervolgens binnen korte tijd hun uitwerking verliezen. Zo ontstaat een dilemma voor artsen: zet ik het nieuwe antibioticum in om de infectie te genezen, of bewaar ik het middel voor een ernstiger situatie en voorkom ik dat de bacterie van die infectie al weer resistent is? Ziekmakende bacteriën koloniseren het menselijk lichaam, waarna vreetcellen van ons afweersysteem ze opsporen en vernietigen, eventueel met hulp van antibiotica. De Staf aureus slaagt er echter in om onzichtbaar en onaantastbaar te worden voor dit afweersysteem. Injectie van speciaal ontwikkelde antilichamen lijkt een oplossing te bieden. 22 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 23

13 TI Pharma 260 miljoen euro Binnen Topinstituut (TI) Pharma werken ruim veertig kennisinstellingen en bedrijven samen aan onderzoek naar nieuwe medicijnen. Het topinstituut, opgericht in 2006, wordt gefinancierd door overheid, bedrijven en kennisinstellingen, met een totaal budget van 260 miljoen euro voor vier jaar. Projectdeelnemers onderzoek MRSA-bacterie Universitair Medisch Centrum Groningen, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, BioMaDe Technology en IQ Corporation bv uit Groningen. Geïnvesteerd bedrag Circa 4 mln over vier jaar. Verwachte resultaten Proof-of-principle zou binnen de looptijd van het project vier jaar behaald kunnen worden. Daarna volgt de ontwikkeling tot geneesmiddel waarvoor klinische tests nodig zijn. Antilichamen Neutraliseren gif Menselijke antilichamen worden al ingezet als geneesmiddel bij kanker of om dodelijk gif van bacteriën te neutraliseren. Zo ontwikkelt IQ Corporation op dit moment een antilichaammedicijn tegen de dodelijke bacterie antrax (miltvuur). Bij besmetting blokkeert deze bacterie het menselijke afweersysteem, wat veelal leidt tot het overlijden van de patiënt binnen twee weken. Het bieden van immuniteit uit een potje, specifiek gericht op neutralisatie van het gif, beschermt mensen hiertegen. Eind 2008 hoopt het bedrijf dit geneesmiddel tegen antrax in te dienen voor registratie als toegelaten medicijn. Na injectie hechten de antilichamen zich aan de bacteriën. Dat maakt hen zicht- en grijpbaar voor ons afweersysteem Vrijwel direct na injectie hechten de antilichamen zich aan de Staf aureusbacteriën en voorzien ze van een label. Hierdoor worden de ziekmakende cellen niet alleen zichtbaar voor ons afweersysteem vergelijk het met een opvallende jas ze worden tevens beter grijpbaar. Vergelijk de Staf aureus met een olieworstelaar: door de gladde buitenlaag is het vaak onmogelijk hem te grijpen en te verslaan. Het laagje van het antilichaam voorziet de bacterie van een coating, waardoor de grip wordt vergroot en afweercellen de ziekteverwekker kunnen elimineren. De nieuw te ontwikkelen antilichamen zijn met name bedoeld voor mensen bij wie het natuurlijke afweersysteem is verzwakt door ziekte of operaties. Vooral na transplantaties onderdrukt de specialist het afweersysteem door medicatie om te voorkomen dat een nieuw orgaan wordt afgestoten. In zo n situatie krijgen bacteriën vrij spel. Het toedienen van specifieke antilichamen noem het immuniteit uit een potje biedt dan de broodnodige bescherming voor de patiënt. Om succes te boeken, moeten de antilichamen wel volledig humaan zijn, ontwikkeld ín een ander mens dus. Alleen déze antilichamen weten immers feilloos wat hun te doen staat. Patiënten lopen dan niet het risico van allergische reacties of kruisreactiviteit, waarbij de antilichamen andere vitale functies dwarsbomen. Om deze humane antilichamen te kweken, wordt gewerkt met donoren: met name oud-patiënten die een Staf-infectie hebben overleefd of gezonde vrijwilligers die meewerken aan experimentele vaccinatieprogramma s. Uit hun bloed worden witte bloedcellen gefilterd, waaruit de noodzakelijke Staf-vijandige antilichamen kunnen worden gedestilleerd. Het is de bedoeling dat deze vervolgens in een laboratorium worden geïsoleerd en vermenigvuldigd, zodat ze later in grote aantallen kunnen worden ingezet. Extra voordeel van de immuniteit uit een potje, is dat het lichaam van de patiënt tijdens een kuur met antilichamen, de gelegenheid heeft om eigen antilichamen te produceren om zo een permanente immuniteit te verkrijgen. Hoewel het niet ondenkbaar is dat de Staf aureus uiteindelijk ook op deze behandeling een antwoord vindt, zetten de volledig humane antilichamen de mens binnenkort wel op een geruststellende voorsprong in zijn strijd tegen de eencellige uitdager. n Prof. dr Jan Maarten van Dijl is hoogleraar medische microbiologie Rijksuniversiteit Groningen. Dr Roland Lageveen is ceo en dr Herman Groen is chief scientific officer IQ Corporation. 24 Van hartklep tot hersenvocht Van hartklep tot hersenvocht 25

Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen

Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen De beste manier om gezondheid in de toekomst te beschermen Gepersonaliseerde regeneratieve gezondheidszorg wordt algemeen gezien als de

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum Mediastinitis U hebt enige tijd geleden een openhart operatie ondergaan. Helaas is bij u een complicatie opgetreden genaamd mediastinitis. Een mediastinitis is een ontsteking van het borstbeen en de daarachterliggende

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

NIERTRANSPLANTATIE Patrick Boon Groep 6 13 mei 2009

NIERTRANSPLANTATIE Patrick Boon Groep 6 13 mei 2009 NIERTRANSPLANTATIE Patrick Boon Groep 6 13 mei 2009 1 Voorwoord Ik heb het onderwerp niertransplantatie gekozen omdat me opa een transplantatie krijgt. Mijn opa is al heel lang ziek en doet nu buikdialyse.

Nadere informatie

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie)

COMPLICATIES Lange termijn complicaties Complicaties van de ogen (retinopathie) Complicaties van de nieren (nefropathie) COMPLICATIES Lange termijn complicaties Wanneer u al een lange tijd diabetes heeft, kunnen er complicaties optreden. Deze treden zeker niet bij alle mensen met diabetes in dezelfde mate op. Waarom deze

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C Nederl andse samenvat ting voor nie t-inge wijden 8 CHAPTER nederlandse samenvatting Inleiding In 2006 rookte 28% van de Nederlandse bevolking gemiddeld 15 sigaretten per dag. Jaarlijks overlijden circa

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Acute dialyse Nierfunctievervangende behandeling

Acute dialyse Nierfunctievervangende behandeling Acute dialyse Nierfunctievervangende behandeling Afdeling dialyse Inhoudsopgave Inleiding blz. 2 Algemene informatie over de nieren blz. 3 Verschijnselen bij nierziekten blz. 4 Nierfunctievervangende behandeling

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Praktijk voor Fysiotherapie. Altijd in beweging

Praktijk voor Fysiotherapie. Altijd in beweging Praktijk voor Fysiotherapie Altijd in beweging In samenwerking met. Viola Gijzen, diëtist Mieke Verschuren/Marijke Sligchers, fysiotherapeuten Inhoud Inleiding Wat is COPD? COPD en dan? COPD en voeding

Nadere informatie

Stadia chronische nierschade

Stadia chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 3 Nierschade vraagt om continue alertheid en aandacht van de behandelaar Nierfunctie en eiwitverlies: voorspellers van complicaties Stadia chronische nierschade Nierschade

Nadere informatie

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Agenda 1. Historie 2. Strategie 3. Projecten 10/28/2013 2 Historie Spin off bedrijf van het Hubrecht

Nadere informatie

Polycysteuze leverziekte

Polycysteuze leverziekte Polycysteuze leverziekte Polycysteuze leverziekte is een erfelijke aandoening waarbij in de lever meerdere cysten aanwezig zijn. Deze folder is bedoeld om u meer informatie te geven over dit ziektebeeld.

Nadere informatie

de nieren Tessa van de Weijer April 2015

de nieren Tessa van de Weijer April 2015 de nieren Tessa van de Weijer April 2015 0 Inhoudsopgave hoofdstuk: bladzijde: Inleiding 2 1. Wat zijn je nieren en hoe werken ze? 3 2. Nierziekte of nierfalen 5 3. Niertransplantatie 7 4. Nierdialyse

Nadere informatie

PERITONEAALDIALYSE 722

PERITONEAALDIALYSE 722 PERITONEAALDIALYSE 722 Deze folder bevat informatie over peritoneaaldialyse (PD) in het Sint Franciscus Gasthuis in Rotterdam. Patiënten, toekomstige patiënten, hun familieleden en andere belangstellenden

Nadere informatie

Bloedvergiftiging (sepsis)

Bloedvergiftiging (sepsis) Bloedvergiftiging (sepsis) Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 0661 Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw familielid een bloedvergiftiging heeft. Een bloedvergiftiging wordt meestal

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Bloedvergiftiging. of sepsis

PATIËNTEN INFORMATIE. Bloedvergiftiging. of sepsis PATIËNTEN INFORMATIE Bloedvergiftiging of sepsis 2 PATIËNTENINFORMATIE Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw naaste een bloedvergiftiging heeft, ook wel sepsis genoemd. Een sepsis is een complexe

Nadere informatie

Screening op prostaatkanker

Screening op prostaatkanker Screening op prostaatkanker Informatie voor mannen die een PSA-test overwegen of aanvragen. Wat we weten en wat we niet weten: zaken om over na te denken alvorens te besluiten een PSA-test te laten uitvoeren.

Nadere informatie

Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014

Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014 Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014 DBCzorgproductcode 19999007 6 tot maximaal 28 verpleegligdagen bij Een infectieziekte 15B932 11.286,44 10.283,87 1.002,57 20107006 Operatie

Nadere informatie

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Samen komen we verder Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Uw bijdrage zorgt voor vooruitgang Juan Garcia, onderzoeker bij VUmc CCA: Ik studeerde geneeskunde omdat ik mensen wilde

Nadere informatie

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker Deze folder is bedoeld voor onze patiënten en de mensen in hun omgeving. Wij willen u graag informeren over onze succesvolle behandelingsmethode

Nadere informatie

Hoe vaak komt het Guillain-Barre syndroom voor bij kinderen? Het Guillain-Barre syndroom komt bij één op de 100.000 kinderen voor.

Hoe vaak komt het Guillain-Barre syndroom voor bij kinderen? Het Guillain-Barre syndroom komt bij één op de 100.000 kinderen voor. Guillain-Barre syndroom Wat is het Guillain-Barre syndroom? Het Guillain-Barre syndroom is een ziekte waarbij als gevolg van een ontsteking van de zenuwen van de benen, romp, armen en gezicht in toenemende

Nadere informatie

Passantenprijslijst DBC-Zorgproducten geldig vanaf 1 januari 2016 t/m 31 december 2016, bedragen in Euro's

Passantenprijslijst DBC-Zorgproducten geldig vanaf 1 januari 2016 t/m 31 december 2016, bedragen in Euro's 14B168 972804004 Injectie van sperma met stimulatie - punctie - labonderzoek en eventuele terugplaatsing bij Verminderde vruchtbaarheid 2.225,17 14B169 972804005 Operatie aan de eileider(s) bij Verminderde

Nadere informatie

De opmars van een kunststof meniscus

De opmars van een kunststof meniscus De opmars van een kunststof meniscus De kamer van prof.dr. Pieter Buma is aan de achterkant van het immense UMC St.Radboud, afdeling Orthopedie, in een soort semi-permanent noodgebouw. Binnen wordt alle

Nadere informatie

15 Rugklachten. 1 Inleiding

15 Rugklachten. 1 Inleiding DC 15 Rugklachten 1 Inleiding Rugklachten komen veel voor. Men schat dat meer dan 3 miljoen mensen van 25 jaar of ouder langdurige klachten aan rug of nek hebben. 80 tot 90% van alle mensen heeft in zijn

Nadere informatie

COPD en longproblematiek. Angst voor inspanning Noodzaak voor inspanning

COPD en longproblematiek. Angst voor inspanning Noodzaak voor inspanning COPD en longproblematiek Angst voor inspanning Noodzaak voor inspanning De luchtwegen Hogere luchtwegen (Mond, keel, neus) Slijmvlies zorgt voor bevochtiging v/d lucht en het binden van stofdeeltjes Lagere

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

Prijslijst passanten 2016 (voorlopige versie 15 november 2015)

Prijslijst passanten 2016 (voorlopige versie 15 november 2015) Prijslijst passanten 2016 (voorlopige versie 15 november 2015) Zorg Declaratie Omschrijving Passanten product code prijs 2016 010501004 15B905 Kleine operatie bij een seksueel overdraagbare aandoening

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

H.40009.1115. Bloedvergiftiging (Sepsis)

H.40009.1115. Bloedvergiftiging (Sepsis) H.40009.1115 Bloedvergiftiging (Sepsis) Inleiding De arts heeft u verteld dat u of uw familielid een bloedvergiftiging heeft. Een bloedvergiftiging wordt ook wel sepsis genoemd. Een sepsis is een complexe

Nadere informatie

Een operatie bij eierstokkanker

Een operatie bij eierstokkanker Een operatie bij eierstokkanker Deze folder geeft u informatie over een grote gynaecologische operatie bij een ovariumcarcinoom (eierstokkanker). In deze folder leest u meer over deze ingreep, die in medische

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe

Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe Minisymposium KNAW Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe Wat is een Orgaan- of menselijk ziektemodel -op-een chip? Is het een stukje

Nadere informatie

Hersenweefsel voor onderzoek

Hersenweefsel voor onderzoek Hersenweefsel voor onderzoek De Nederlandse Hersenbank voor Psychiatrie Psychiatrische ziekten zijn aandoeningen die gepaard gaan met veel lijden, niet alleen van de getroffenen zelf, maar ook van hun

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Nierfunctievervangende therapie. Nierfunctievervangende therapie

Patiënteninformatie. Nierfunctievervangende therapie. Nierfunctievervangende therapie Patiënteninformatie Nierfunctievervangende therapie Nierfunctievervangende therapie 1 Nierfunctievervangende therapie Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Bij uw familielid of naaste

Nadere informatie

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen NEDERLANDSE HERSENBANK De oplossing zit in de hersenen Onderzoek doet leven Het wetenschappelijk onderzoek is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Nieuwe technieken maken het mogelijk om

Nadere informatie

Domino-effect. Gevolgen van diabetes

Domino-effect. Gevolgen van diabetes Domino-effect Het gevaar van complicaties is dat ze pas na jaren optreden. Bovendien heeft diabetes een domino-effect. Vanaf dat je één aandoening hebt, zijn deze een trigger voor meerdere aandoeningen.

Nadere informatie

Nierfunctievervangende therapie op de ICU: informatie voor naasten

Nierfunctievervangende therapie op de ICU: informatie voor naasten Intensive Care Unit (ICU) Nierfunctievervangende therapie op de ICU: informatie voor naasten i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Uw naaste is opgenomen op de Intensive Care Unit. De nieren

Nadere informatie

PASSANTENPRIJSLIJST DBC-ZORGPRODUCTEN 01-01-2016 t/m 31-12-2016 (versie 2)

PASSANTENPRIJSLIJST DBC-ZORGPRODUCTEN 01-01-2016 t/m 31-12-2016 (versie 2) PASSANTENPRIJSLIJST DBC-ZORGPRODUCTEN 01-01-2016 t/m 31-12-2016 (versie 2) Tarieven zijn van toepassing op behandelingen gestart in 2016. Voor de overige zorgproducten (OVP's) hanteert MC Slotervaart de

Nadere informatie

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer belofte Onze belofte aan mensen met MS Al meer dan drie decennia neemt Biogen Idec het voortouw in de strijd tegen multiple sclerose.

Nadere informatie

Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen.

Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen. Osteopathie is een manuele geneeswijze, wat inhoudt dat er geen apparaten aan te pas komen. Een osteopaat gaat uit van de visie dat de mens biologisch één geheel is en dat alle afzonderlijke delen (systemen)

Nadere informatie

Medisch Centrum Haaglanden Bronovo-Nebo

Medisch Centrum Haaglanden Bronovo-Nebo Ingangsdatum 1-1- Einddatum:31-12- 14B168 972804004 Injectie van sperma met stimulatie - punctie - labonderzoek en eventuele terugplaatsing bij Verminderde vruchtbaarheid 2.225,17 14B169 972804005 Operatie

Nadere informatie

Chronische longziekten en werk

Chronische longziekten en werk Chronische longziekten en werk Mensen met een longziekte hebben meer moeite om aan het werk te blijven of een betaalde baan te vinden dan de rest van de bevolking. Slechts 42% van de mensen met COPD heeft

Nadere informatie

De longverpleegkundige

De longverpleegkundige De longverpleegkundige De longverpleegkundige Van uw longarts heeft u de eerste informatie gekregen over uw aandoening en de klachten die daarmee gepaard gaan. Vervolgens heeft de longarts u verwezen naar

Nadere informatie

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Het menselijk lichaam, dat bestaat uit biljoenen cellen, wordt dagelijks blootgesteld aan gevaarlijke stoffen die

Nadere informatie

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Is biomedische wetenschappen studeren in Nijmegen misschien iets voor jou? Ik wil relevant zijn: bijdragen aan de gezondheid van mensen Gezondheidszorg heeft

Nadere informatie

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Antibiotica HOE GEBRUIKT U ANTIBIOTICA COMBINATIE MET ANDERE MIDDELEN BIJWERKINGEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN GEBRUIK TIJDENS ZWANGERSCHAP EN BORSTVOEDING RESISTENTIE TEGEN ANTIBIOTICA VRAAG OVER

Nadere informatie

nierfalen in leven. Als dialysepatiënten ophouden met functioneren van de nieren.

nierfalen in leven. Als dialysepatiënten ophouden met functioneren van de nieren. Factsheet Nieren en nierschade deel 8 Dialyse Transplantatie is vaak de beste behandeling bij nierfalen, maar dit is medisch gezien niet altijd mogelijk en niet voor iedereen wenselijk. Dialyse is dan

Nadere informatie

Passant tarief vanaf 01-01-2016 t/m 31-12-2016 Declaratiecode Zorgproduct Omschrijving Tarieven

Passant tarief vanaf 01-01-2016 t/m 31-12-2016 Declaratiecode Zorgproduct Omschrijving Tarieven 15B903 010501002 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 1.577,89 15B904 010501003 Lasertherapie bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 333,91

Nadere informatie

Met MRI kijken naar neuropsychiatrische SLE

Met MRI kijken naar neuropsychiatrische SLE Prof. dr. Tom Huizinga (l) en prof dr. Mark van Buchem leiden al jaren het onderzoek naar NPSLE Martijn Steenwijk, Bsc; prof. dr. Mark van Buchem, neuroradioloog; drs. Margreet Steup-Beekman, internist-reumatoloog;

Nadere informatie

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband?

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Bij mensen kan slechts 1 w h i p l a s h a c c i d e n t langdurige pijn en lijden veroorzaken. De anatomie van de hond is fundamenteel gelijk aan

Nadere informatie

Chronische longziekten en werk

Chronische longziekten en werk Chronische longziekten en werk Mensen met een longziekte hebben meer moeite om aan het werk te blijven of een betaalde baan te vinden dan de rest van de bevolking. Slechts 42% van de mensen met COPD heeft

Nadere informatie

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Bloedvergiftiging Informatie voor patiënten F0907-1225 juni 2010 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

Passantenprijslijst Slingeland Ziekenhuis 2016 (RZ16) vanaf 01/01/2016 Versie 1.0 9-6-2016

Passantenprijslijst Slingeland Ziekenhuis 2016 (RZ16) vanaf 01/01/2016 Versie 1.0 9-6-2016 A 14B168 972804004 Injectie van sperma met stimulatie - punctie - labonderzoek en eventuele terugplaatsing bij Verminderde vruchtbaarheid 2.225,17 A 14B169 972804005 Operatie aan de eileider(s) bij Verminderde

Nadere informatie

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus DIABETOgen Test Diabetes mellitus Typ II Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De DIABETOgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op diabetes mellitus type

Nadere informatie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie NIEUWE PERSPECTIEVEN Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie De diagnose leukemie, lymfklierkanker of multipel myeloom heeft een enorme impact op het leven van patiënten en hun omgeving. Vaak

Nadere informatie

VROEGER NU LATER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER

VROEGER NU LATER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER DEZE STUDIE ONDERZOEKT DE BATEN VAN INNOVATIES BIJ MDL ZIEKTEN TERUGKIJKEND NAAR MAAGZWEREN EN VOORUITKIJKEND NAAR DARMKANKER FOCUS OP BATEN VAN INNOVATIES KAN HELPEN BIJ BESLISSING DARMKANKERSCREENING

Nadere informatie

Prijzen geldig voor zorgproducten geopend vanaf 1 januari 2016*

Prijzen geldig voor zorgproducten geopend vanaf 1 januari 2016* Prijslijst DBC DOT 2016 versie 2016 2.0 Prijzen geldig voor zorgproducten geopend vanaf 1 januari 2016* * De ingangsdatum van de zorgvraag is uiteindelijk bepalend voor het tarief dat in rekening wordt

Nadere informatie

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Doel Het doel van de studie is te onderzoeken of radiofrequente ablatie (RFA) gevolgd door

Nadere informatie

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1 Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie Focused on What Really Matters 1 Gepersonaliseerde kankertherapie - hoe het werkt nucleus met gezond DNA

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Wat is astma? Patiënten met astma hebben het regelmatig benauwd. Kenmerkend voor de ziekte is dat de benauwdheid gepaard gaat met een piepende ademhaling, hoesten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Laminectomie / lumbale kanaalstenose. Poli Neurochirurgie

Laminectomie / lumbale kanaalstenose. Poli Neurochirurgie Laminectomie / lumbale kanaalstenose Poli Neurochirurgie De wervelkolomchirurg (neurochirurg) heeft bij u een stenose (vernauwing) vastgesteld. In dit informatieboekje leest u meer over deze diagnose en

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

Passantenprijslijst 2016 - Martini Ziekenhuis

Passantenprijslijst 2016 - Martini Ziekenhuis 14B169 972804005 Operatie aan de eileider(s) bij Verminderde vruchtbaarheid 4.017,97 14B170 972804006 Onderzoek(en) of behandeling tijdens een polikliniekbezoek of dagbehandeling bij verminderde vruchtbaarheid

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015223. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015223. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015223 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Orgaanbescherming in cardiopulmonaire bypass chirurgie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5 jaar

Nadere informatie

Chapter 8 -RKDQ &UX\II 182

Chapter 8 -RKDQ &UX\II 182 Chapter 8 182 Samenvatting 183 Chapter 9 Vasculitis betekent letterlijk vaatontsteking. Een vaatontsteking kan in principe overal in het lichaam voorkomen en heeft als gevolg dat het orgaan waarin het

Nadere informatie

Passantenprijslijst 2016 Erasmus MC. Versie 2 RZ16B 1 van 151. Onder voorbehoud van druk en zetfouten

Passantenprijslijst 2016 Erasmus MC. Versie 2 RZ16B 1 van 151. Onder voorbehoud van druk en zetfouten Passantenprijslijst Versie 2 RZ16B 1 van 151 14B168 972804004 Injectie van sperma met stimulatie punctie labonderzoek en eventuele terugplaatsing bij Verminderde vruchtbaarheid 2.447,69 14B169 972804005

Nadere informatie

010501002 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 15B903 2.147,72

010501002 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 15B903 2.147,72 010501002 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 15B903 2.147,72 010501003 Lasertherapie bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 15B904 378,92

Nadere informatie

Informatie over een bloedtransfusie

Informatie over een bloedtransfusie Informatie over een bloedtransfusie Bij het tot stand komen van deze folder is gebruik gemaakt van de volgende folders: Bloedtransfusie voor patiënten - Stichting Sanquin Bloedvoorziening. Bloedtransfusie

Nadere informatie

Sophia Kinderziekenhuis. Darmfalen bij kinderen. Darmfalenteam Erasmus MC-Sophia

Sophia Kinderziekenhuis. Darmfalen bij kinderen. Darmfalenteam Erasmus MC-Sophia Sophia Kinderziekenhuis Darmfalen bij kinderen Darmfalenteam Erasmus MC-Sophia Uw kind heeft een probleem met de darm, waardoor de werking van de darm (tijdelijk) is verstoord. Dit noemen we darmfalen.

Nadere informatie

Zorgproductcode Declaratiecode Zorgproduct consumentenomschrijving Totaalprijs

Zorgproductcode Declaratiecode Zorgproduct consumentenomschrijving Totaalprijs 972804004 14B168 Injectie van sperma met stimulatie - punctie - labonderzoek en eventuele terugplaatsing bij Verminderde vruchtbaarheid 2.447,69 972804005 14B169 Operatie aan de eileider(s) bij Verminderde

Nadere informatie

VOORLOPIGE PRIJZEN IN RZ16A-STRUCTUUR OVER PERIODE 1 JANUARI 2016 TM 31 DECEMBER 2016

VOORLOPIGE PRIJZEN IN RZ16A-STRUCTUUR OVER PERIODE 1 JANUARI 2016 TM 31 DECEMBER 2016 Passanten prijslijst DBC- en Overige zorgproducten - Langeland Ziekenhuis Zoetermeer VOORLOPIGE PRIJZEN OVER PERIODE I JANUARI 2016 TM 31 DECEMBER 2016 VOORWAARDEN - Op alle door het ziekenhuis en door

Nadere informatie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

PRAKTISCH KANKER BIJ HUISDIEREN

PRAKTISCH KANKER BIJ HUISDIEREN PRAKTISCH KANKER BIJ HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n over houden van huisdieren De diagnose kanker bij uw geliefde huisdier komt hard aan.

Nadere informatie

Wat is een longontsteking?

Wat is een longontsteking? Longontsteking Wat is een longontsteking? Een longontsteking is een infectie van de longblaasjes en het omliggende weefsel. De infectie kan veroorzaakt worden door een bacterie of een virus, die u via

Nadere informatie

Nierfalen en behandeling

Nierfalen en behandeling Factsheet Nieren en nierschade deel 6 Nierfalen en behandeling Nieren spelen een cruciale rol in het lichaam. Wanneer de nieren nauwelijks nog werken, minder dan 15%, is er sprake van nierfalen. Nierfalen

Nadere informatie

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het

Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het 1 Wat is Cystic Fibrosis? Hoe krijg je Cystic Fibrosis? Hoeveel mensen hebben Cystic Fibrosis? Hoe ontdekken ze Cystic Fibrosis? Cystic Fibrosis in het kort 2 Cystic Fibrosis = CF = Taaislijmziekte Cystic

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Botbreukoperatie afdeling Chirurgie

Botbreukoperatie afdeling Chirurgie Botbreukoperatie afdeling Chirurgie Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Chirurgie september 2013 pavo 0323 Inleiding In het menselijk lichaam zitten zeer veel verschillende botten, die op verschillende

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

De longverpleegkundige

De longverpleegkundige De longverpleegkundige Algemeen U bent door uw longarts verwezen naar de longverpleegkundige. Een longverpleegkundige is een verpleegkundige, die zich heeft gespecialiseerd in astma en COPD (chronische

Nadere informatie

Interne Geneeskunde Nefrologie. Informatie over afstoting na niertransplantatie

Interne Geneeskunde Nefrologie. Informatie over afstoting na niertransplantatie Interne Geneeskunde Nefrologie Informatie over afstoting na niertransplantatie Interne Geneeskunde Nefrologie Wat is afstoting na niertransplantatie? U krijgt medicijnen om afstoting van uw transplantatienier

Nadere informatie

Cardiovasculaire aandoeningen (hart- en vaatziekten)

Cardiovasculaire aandoeningen (hart- en vaatziekten) CARDIOgen-Test Hart- en vaatziekten Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De CARDIOgen biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op hart- en vaatziekten te bepalen.

Nadere informatie

Passantenprijslijst OLVG 2016 versie 17-11-2015

Passantenprijslijst OLVG 2016 versie 17-11-2015 14B168 972804004 Injectie van sperma met stimulatie - punctie - labonderzoek en eventuele terugplaatsing bij Verminderde vruchtbaarheid 2.210,93 14B169 972804005 Operatie aan de eileider(s) bij Verminderde

Nadere informatie

Passantentarieven zorgproducten Bergman Clinics 2014

Passantentarieven zorgproducten Bergman Clinics 2014 15B903 010501002 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 200,32 200,32 1.509,68 15B904 010501003 Lasertherapie bij een seksueel overdraagbare aandoening

Nadere informatie

PASSANTENPRIJSLIJST DBC-ZORGPRODUCTEN 01-01-2016 t/m 31-12-2016

PASSANTENPRIJSLIJST DBC-ZORGPRODUCTEN 01-01-2016 t/m 31-12-2016 PASSANTENPRIJSLIJST DBC-ZORGPRODUCTEN 01-01-2016 t/m 31-12-2016 Tarieven zijn van toepassing op behandelingen gestart in 2016. Voor de overige zorgproducten (OVP's) hanteert de MC Groep de door de NZa

Nadere informatie

Passantentarief 2016 Declaratiecode Zorgproduct Omschrijving Tarief Tarief geldig vanaf Tarief geldig t/m

Passantentarief 2016 Declaratiecode Zorgproduct Omschrijving Tarief Tarief geldig vanaf Tarief geldig t/m 14B168 972804004 Injectie van sperma met stimulatie - punctie - labonderzoek en eventuele terugplaatsing bij Verminderde vruchtbaarheid 2.210,93 14B169 972804005 Operatie aan de eileider(s) bij Verminderde

Nadere informatie

Schildwachtklierbiopsie bij het maligne melanoom. Chirurgie

Schildwachtklierbiopsie bij het maligne melanoom. Chirurgie Schildwachtklierbiopsie bij het maligne melanoom Chirurgie Inleiding Uit onderzoek is gebleken dat er bij u sprake is van een maligne melanoom (kwaadaardige moedervlek). Het maligne melanoom is een kwaadaardige

Nadere informatie

Standaard prijslijst DBC- en Overige zorgproducten - HagaZiekenhuis 2016

Standaard prijslijst DBC- en Overige zorgproducten - HagaZiekenhuis 2016 Standaard prijslijst DBC- en Overige zorgproducten - HagaZiekenhuis 2016 VOORWAARDEN - Op alle door het ziekenhuis en door de daaraan verbonden vrijgevestigd medisch specialisten met patiënten gesloten

Nadere informatie

Versie 1.0 Blad 1 van 71. Declaratiecode DBCzorgproductcode

Versie 1.0 Blad 1 van 71. Declaratiecode DBCzorgproductcode Versie 1.0 Blad 1 van 71. 15B903 010501002 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 1.846,31 15B904 / 17B904 010501003 Lasertherapie bij een seksueel

Nadere informatie

Zorgproductcode Declaratiecode Zorgproduct consumentenomschrijving Totaalprijs

Zorgproductcode Declaratiecode Zorgproduct consumentenomschrijving Totaalprijs 010501002 15B903 Ziekenhuisopname met maximaal 5 verpleegdagen bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 1.717,64 010501003 15B904 Lasertherapie bij een seksueel overdraagbare aandoening (SOA) 337,05

Nadere informatie