DE PSYCHOLOGIE VAN KLEINE GROEPEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE PSYCHOLOGIE VAN KLEINE GROEPEN"

Transcriptie

1 1 DE PSYCHOLOGIE VAN KLEINE GROEPEN Groepsdynamische processen binnen het onderwijs, analyse en advies Deze reader is geschreven in opdracht van het Tabor College, afdeling D Ampte met als doel inzicht te verkrijgen en achtergronden te bieden op het gebied van groepsdynamica. U vindt een aantal suggesties voor een mogelijke aanpak om tot een beter leef- en leerklimaat te komen binnen het onderijs. Door H.C. Sprenger werkzaam voor Gedragpunt / REC 4.5. Hoorn, juni 2014

2 2 INHOUDSOPGAVE ONDERWERP BLADZIJDEN INLEIDING 3,4 ANALYSE 4,5,6 GROEPSDYNAMICA 6,7,8,9 TEGENSTELINGEN EN GROEPSDYNAMICA 9,10,11 LEIDERSCHAP EN GROEPSDYNAMICA 11,12 ADVIES EN PLAN VAN AANPAK 12 EINDCONCLUSIE 13 HANDIG GROEPSDYNAMISCH GEDRAG / BRONVERMELDING 14 HANDOUT VOOR DOCENTEN 15,16

3 3 INLEIDING Even voorstellen. Mijn naam is Coen Sprenger. Werkzaam geweest bij de politie, politieacademie en gemeenten. Coach, therapeut en interim-manager binnen diverse organisaties. Ik ben gevaagd door de directie van het Tabor College, afdeling d Ampte om een analyse en advies te verzorgen in het belang van groepsdynamische processen binnen haar school. Ik ben werkzaam vanuit Gedragpunt, een regionaal expertise centrum in Castricum. If a child can t learn the way we teach, we should maybe teach the way they learn ( M.J. Fox ) Deze reader gaat over de relatie tussen leerlingen en professionals en over de groepsdynamische ontwikkelingen en de wijze waarop professionals deze kunnen beïnvloeden. Het gaat er in deze beschrijving om groepsdynamica op een praktische wijze te belichten, adviezen te geven en vanuit het proces preventie groepsdynamica op de kaart te gaan zetten. Het is een kunst om van een klas een groep te maken! Een fenomeen in het onderwijs is dat 15 % van de leerlingen een minder positieve invloed heeft op de anderen 85% en dat daardoor een onveilige leefklimaat en leerklimaat ontstaat waardoor een positieve groepsontwikkeling onder druk komt te staan. In de samenleving gebeurt dit met problematische jeugdgroepen. Een groep van 15% heeft een dermate werking in de maatschappij die overlast, onrust en schade veroorzaakt dat het de subjectieve veiligheid en leefbaarheid ongunstig wordt beïnvloed. Dit wordt het pareto-effect genoemd. Dit zie je ook in veel klassen gebeuren. Het effect is dat er geen positieve groepsvorming ontstaat en de ik-cultuur op deze wijze wordt vergroot. De kunst is om participatie of doe-democratie te ontwikkelen op microniveau waarin een ieder verantwoordelijkheid mag nemen voor zijn aandeel in zijn leven, omgeving en dus ook in de klas. De school is daarmee een van de opvoeders binnen participatie en groepsdynamische processturing. Bij adolescenten zie je 2 soorten gedrag: Opgroeigedrag. De adolescent weet dat bepaald gedrag niet mag en toch doen ze het door te experimenten, grenzen verkennen en normen overschrijden. Het geweten en normen en waarden zijn wel voldoende aanwezig. Als adolescenten worden aangesproken op ongewenst gedrag gaan ze wel in de weerstand maar weten uiteindelijk dat datgene wat ze hebben gedaan niet wenselijk is. Het is leren-leren pur sang en logisch. Dit wordt ook wel de zogenaamde puberparadox genoemd. Signaalgedrag Dit is het meer verleggen van grenzen, experimenteren, stelselmatig en aanhoudend gedrag vertonen waarop interventies van docenten nodig zijn. Er is onvoldoende een stemmetje in de leerling wat aangeeft; ik weet dat het niet mag.

4 4 Belangrijk voor docenten is in de analyse naar hun leerlingen om vast te stellen welk soort gedrag het is. Gedragingen zie je niet alleen op scholen maar ook op sportclubs, uitgaanslokaliteiten, in gezinnen en in het publieke domein. Een professional moet deze twee gedragingen enerzijds herkennen en anderzijds zijn of haar reactie daarop kunnen aanpassen. Belangrijk is dat deze informatie niet alleen bij de desbetreffende docent blijft maar dat er dossier opbouw komt in een leerlingvolgsysteem, bijvoorbeeld Magister. Er dient te worden opgetreden vanuit een lerende attitude maar duidelijk en concreet professioneel gedrag in het aangeven van grenzen. ANALYSE 7 uitgangspunten Grondhouding In de interviews die ik heb gehouden met docenten, teamcoördinatoren, directie, begeleiders etc. is mij opgevallen dat ik als persoon met deze opdracht zeer welkom ben. Ik heb een zeer open houding ervaren met de vraag naar hoe we met groepsdynamische processen aan de gang kunnen gaan binnen het onderwijs. Managementcijfers, objectieve en subjectieve informatie; Er is onvoldoende informatie bekend over: Het aantal incidentgesprekken en overleg met leerlingen, docenten onderling, ouders / verzorgers, schoolagent, AMK, Bureau Antwoord, ZAT overleg etc. over de school jaren , In gesprekken met docenten werd mij duidelijk dat er onvoldoende informatie/dossieropbouw is m.b.t. leerlingen. Om verschillende redenen werd Magister niet of onvoldoende ingevuld. Hierdoor is voor de directie onvoldoende informatie bekend om besluitvaardig op te treden. Het SMART maken en cijfermatige onderbouwing van bovengenoemde zaken zijn nodig. De effecten van groepsdynamica wil ik graag meetbaar maken in het jaar Minder vrijblijvendheid n.a.v. een behoorlijke investering op het gebied van groepsdynamica moet meetbaar gemaakt worden en verlichting geven voor de professionals op de school. Tevens zal meetbaar worden dat het leefklimaat gaat verbeteren in klassen en onderwijsteams. Werking van uitstuurprocedure In gesprekken met verschillende docenten in zowel de onderbouw als bovenbouw werd mij duidelijk dat niet een ieder op de hoogte is van de uitstuurprocedure en de mogelijke gevolgen voor de leerlingen en de reactie daarop van mentoren, teamcoaches en directie.

5 5 Proces en Inhoud Er dient voldoende professionele distantie te zijn tussen leerling en docent. Ik heb gemerkt dat er teveel een houding is van een aantal docenten van ik ben een van jullie. Dat is niet wat een leerling nodig heeft. Op procesniveau moet duidelijk zijn wat de grondhouding is van de docent. Afstand nemen, vakkennis overdragen, groepsdynamische processen beheersen en herkennen, de eindtermen behalen welke zijn vastgesteld door de inspectie en de directie van het Tabor college. Het aardig gevonden willen worden door docenten heeft enerzijds te maken met de psychologische werking van de individuele docent en anderzijds heeft het te maken met een prettig leer- en werkklimaat in de lessen. Kennis van de werking van het 1/3-1/3/ - 1/3 principe is van belang voor de juiste grondhouding van docenten. Ik heb gemerkt dat er teveel op vak- en lesinhoud werd gedoceerd en nagenoeg niet op groepsdynamische processen. Aan storingen die tijdens lessen optreden werd niet veel aandacht geschonken. De inhoud staat centraal. Er werd nagenoeg niet gewezen op de Handig Gedrag afspraken. Groepsdynamica onderwijsteams Ik heb een vergadering bijgewoond waarbij, vergaderstructuur, afspraken vastleggen, tijdsbewaking onvoldoende werden gehaald. Het verschil tussen de zelfmanagementkaart, de gedragskaart, functie van de mentor en directie In gesprekken met docenten werd mij duidelijk dat men daarvan niet daarvan op de hoogte was. Zo ook m.b.t. de TOP en Rebound klas. Kennis m.b.t. spiral dynamics, groepsdynamica, puberende brein, transactionele analyse Er is onvoldoende achtergrond op cognitief, sociaal emotioneel niveau en de laatste ontwikkelingen vanuit communicatie, wetenschap, generatiemanagement en pedagogiek. Deze zijn nodig om te komen van individu naar een groepsvorming. Klassenmanagement Er was weinig sprake van klassenmanagement met name m.b.t. de competenties om een leer- en werkklimaat organiseren, klasinrichting, leiding nemen en gezag uitstralen, alle leerlingen aandacht, overwicht en einddoelen halen per les. Samengevat: het ontbreekt teveel aan het creëren van een veilige- en positieve leersituatie. Docenten lijken onvoldoende in staat om groepsdynamische processen in klassen te kunnen reguleren. Onderbouw In de eerste fase van startende leerlingen lijkt de grondhouding goed. Er word voldoende geluisterd, afspraken worden nagekomen en er is een voldoende positief leer- en werkklimaat. Naarmate het eerste jaar vordert begint de grondhouding van de leerlingen te veranderen. Dat heeft enerzijds te maken met de logische ontwikkeling van de adolescent. Anderzijds vindt daar de eerste vorming van groepsdynamische processen plaats.

6 6 Contact school agent Ik heb de schoolagent van de eenheid Noord-Holland, district Noord-Holland Noord geïnterviewd. De schoolagent lijkt gemakkelijk een ingang naar de school en docenten te hebben. De werkdruk vanuit de politie is groot en is er te weinig tijd voor het doorspreken van individuele situaties. De situaties worden opgepakt vanuit advies, strafrechtelijk aanpak, rollen en positionering van de politie. Te weinig wordt gedaan op het gebied van preventie. De politie binnen haar proces van gemeenschappelijke veiligheid en leefbaarheid heeft als kerntaken: opsporing, handhaving en dienst/hulpverlening. Het signaleren en adviseren door de politie vanuit haar visie binnen de kerntaken dienen duidelijker te worden t.b.v. het onderwijs. De politie gaat niet over preventie. De politie zal zich bijvoorbeeld binnen het ZAT overleg zich als zodanig dienen te positioneren. Deze ontwikkeling is binnen politie Nederland ruim in gang zet. De politie als uitvoerende organisatie heeft de regie over de invulling van haar hoe vraag en gaat niet over de wat vraag. De verbinding van de hoe en wat vraag ligt op de advisering, scenariobeschrijving en beïnvloeding van externe partners. De verantwoordelijkheid voor gedrag ligt in eerste aanleg bij de leerlingen, dan de ouders/verzorgers, dan de docenten en schoolleiding, vervolgens de leerplichtambtenaar en pas dan de externe organisatie en als laatste de politie. Dit opschalingsmodel is van groot belang als het gaat om positionering binnen de veiligheids- en leefbaarheidsketen in het onderwijs. GROEPSDYNAMICA Waarom willen mensen bij een groep horen? Het gaat om tot een gemeenschappelijk doel te komen, ergens bij willen horen, wederzijdse betrokkenheid. Maar ook om via de interactie in de groep, status, ego, je rol uit te laten groeien dan wel je onzekerheid te maskeren. Bij adolescenten heeft het groepsdynamische aspect soms zoveel waarde dat deze overstijgend is boven de rol van ouders of verzorgers. Ook het gezag van bijvoorbeeld een docent komt op een lager plan. Gevaarlijke situaties zoals overmatig alcohol- en/of drugsgebruik en de nieuwste ontwikkelingen op het verspreiden van seksselfies kunnen in een groep dermate grote issues worden dat ouders of professionals hun kinderen niet meer herkennen. Groepsdynamica kan ook heel positief zijn. Kijk naar de oprichtingen van verenigingen, organisaties maar ook groepen in scholen of maatschappij. We horen als mensen bijna allemaal tot 1 of meerdere groepen. Er zijn per groep ook soms heel bijzondere kenmerken zoals: Taalgebruik, specifieke motoren, drugsgebruik, kleding, muziekkeuze, eetgewoonten, rituelen etc. Voor vruchtbare samenwerking in groepen is enige tijd nodig. Iedere groep of klas doorloopt de fasen van ; forming, storming, norming, performing en adjourning Kennis van deze fasen door een professional kan de groep helpen m.b.t. samenwerkingsproblemen.

7 7 Forming ; Het is geen groep maar losse individuen die aarzelend een groep gaan vormen. De interactie onder elkaar komt op gang. De wijze van omgang is belangrijker dan de inhoud. Er is een afwachtende houding. Storming ; Het is een stormachtige fase. Ze gaan elkaar meer aftasten, beschuldigen en verwijten maken. Er kan ongeduld komen over het gebrek aan vooruitgang. Er is nog weinig echte samenwerking. Er is strijd om invloed en positie. Norming; Ze gaan aan elkaar wennen, weerstanden ebben weg, ze beginnen elkaar aan te vullen, er komt vertrouwen en acceptatie. Een ieder weet zijn / haar onbewuste rol. Duidelijk is wat mag wel en wat mag. Er is een start van samenwerken. Performing; er wordt gepresteerd, het is een hechte groep, er is vooruitgang en oplossingsgerichtheid. Er is acceptatie en er komt een productieve periode. Adjourning; de groep uit elkaar, ontbinding, terugtrekking en toename van onafhankelijkheid. Als dit goed proces zich ontwikkelt is er sprake van een positieve groep, vriendelijk, een goed leerklimaat, de rangorde is bepaald. Als het niet goed gaat dan is er geen sprake van samenwerking, De zwakste moet het ontgelden en er is strijd en de pikorde wordt ingezet. Conflicthantering en kennis van groepsdynamische processen van de docent moet bewust kunnen worden ingezet. Deze stadia lopen niet altijd lineair. Fase 3 en 4 lopen soms cyclisch. Dit kan een sterke invloed hebben op lessen gegeven in de praktijksituaties en theoretische lessen. Soorten groepen Er zijn verschillende soorten groepen, zoals primaire en secundaire groepen, out- en ingroepen, formele en informele groepen. Er zijn in vergelijking met die groepen verschillen en overeenkomsten. Uitgangspunt is het worden van een TEAM ( together everybody achieves more ). Iedere groep heeft cultuur en subcultuur aspecten. In het onderwijs zijn deze groepen per definitie aanwezig. Dit is zeker geen statische situatie en kan per dag of week veranderen. Kennis van de verschillende groepen is een must. Van individu naar groepsgedrag Adolescenten ontwikkelen zich grofweg van 10 jaar tot 23 jaar. De puberteit ontwikkeld zich van 10 t/m 14 jaar en gaat vooral over de seksuele ontwikkeling. Onderzoek heeft uitgewezen dat 47% van de kinderen tussen 11 en 14 jaar seksuele fantasieën heeft. Leeftijdsfasen en groepsontwikkeling Er is zeer veel onderzoek gedaan naar ontwikkelingspsychologie. Wat vele onderzoeken uiteindelijk gezamenlijk opleveren is dat mensen in bepaalde fasen moeten leren en soms ook afleren. Elke fase heeft een doel en wordt ook weer vervolgd. Als er trauma s opgelopen worden op somatisch- of emotioneel -sociaal niveau kan dat zijn weerslag hebben op de ontwikkeling van een mens. Psychologisch onderzoek heeft aangetoond dat op bepaalde leeftijden belangrijke onderwerpen plaats vinden zoals ; hechting, afhankelijkheid, onthechting, van het gezin naar de wereld, puberteitsontwikkeling, kind in de schoolfase, etc. Mensen moeten leren om grenzen aan te kunnen geven en grenzen die ouders/ verzorgers en professionals aangeven te aanvaarden. Als je in een gezin opgroeit waar de regels heel streng zijn ( autoritaire opvoeding ) dan heb je veel om je er tegen te verzetten, je leert de vaardigheid om eigen grenzen te stellen.

8 8 Als je in een gezin opgroeit waar nagenoeg geen regels zijn ( laissefair opvoeding ) dan moet je op een andere wijze leren om met grenzen om te gaan. De ontwikkeling in de samenleving is dat de laissefair opvoedingsstijl door diverse oorzaken veelvuldig wordt toegepast. Het begrip sleutelkinderen is bekend. De verschillende opvoedstijlen van leerlingen zijn herkenbaar in een klas en enige kennis van de docenten is van belang. Er is een belangrijk verschil tussen leerklimaat en leefklimaat in klassen: Leerklimaat; vorming van cognitieve ontwikkeling dat wordt getoetst door de inspectie. Hantering van formele regels, leermethodes, didactiek, klassenmanagement, leerstijlen, pedagogiek, handig gedrag en positive behavior structure ( PBS ) Hier spelen groepsnormen een grote rol en dit gaat via de formele regels. Leefklimaat; eigen ontwikkeling en behoeften, ontwikkeling van lichaam, gedrag, seksualiteit, sociale vaardigheden. Emotionele ontwikkeling, hormonen ontwikkeling, gedragsregels en normen en waardeontwikkeling. Dit zijn de informele regels op het proces. Sociale intelligentie en met name communicatie speelt hier een grote rol. De effectiviteit van het leerklimaat wordt grotendeels bepaald door het leefklimaat! Het doel van het bewust kunnen inzetten en borgen van groepsdynamica is o.a.; conflicten verminderen, zelfstandig werken verhogen, leefklimaat verbeteren,verduidelijking processen onder de docenten onderling en ook i.r.t. directie. Dit borgen t.b.v. de leerlingen, ziekteverzuim leerlingen en docenten en uitstuurpercentage verminderen, de leerlingen bewust maken van groepsdynamische processen. Belangrijk zijn ook de incidenten die dagelijks plaats vinden en die zeer veel tijd van professionals vragen. Onduidelijk is hoeveel tijd hiermee gepaard gaat. Gelaagdheid in effectieve communicatie Communicatie en persoonlijke effectiviteit voor docenten in groepen is van belang. De toepassing van emotionele intelligentie kan aan de hand van de volgende 4 lagen duidelijk worden. 1) INHOUD Dit zijn de praktische onderwerpen. Het onderwerp is helder. Het gaat om duidelijke uitleg welke niet voor meerdere uitleg vatbaar is. Het onderwerp staat centraal. Het zijn gangbare woorden gericht op een specifiek onderwerp. Het zijn die zaken die de vakkennis van de docenten zijn. 2) PROCEDURE Hier gaat het om timing,aanpak en volgordelijkheid. Een voorbeeld is als er storingen zijn. Je kunt nog zo goed de inhoud proberen uit te leggen maar als er ruis is gaat het niet lukken. Soms is dit wat minder zichtbaar. 3) BETREKKINGSNIVEAU Hier gaat het om de relatie onder elkaar. Al kun je nog zo goed kunt uitleggen, dat lukt niet als er iets tussen jou en de ander staat. Je zult hierop moeten investeren anders kom je niet tot punt 1 en 2. Als er eerdere situaties zijn geweest onder elkaar dan zul je hierop moeten investeren.

9 9 4) EMOTIES EN GEVOELENS Het gaat nu om aansluiten op de ander zijn gevoelens en/of emoties. Deze kun je benoemen zonder oordeel. Met voldoende professionele distantie. Het gaat meer om onzichtbare situaties. Maar wel zo duidelijk dat de ander zich gehoord en gezien voelt. Een voorbeeld: Als je kat net is dood gegaan en je sluit niet aan op deze gebeurtenis dan lukt 1,2 en 3 niet. Als docent zou je een ijsberg kunnen tekenen. De ijsberg heeft een bovenkant welke zichtbaar is. Daar valt punt 1 onder. Dan komt de waterlijn waarop punt 2 vooral staat. Het betrekkingsniveau en emoties en gevoelens liggen onder de waterlijn. Zo wordt voor de leerlingen duidelijke hoe communicatie in groepen verloopt, waar accenten liggen en waar effectieve communicatie stroef kan verlopen. Dit vergt enige emotionele intelligentie om voldoende aan te sluiten bij de ander waardoor je effectiever wordt op punt 1. Belangrijk is in de effectiviteit van de communicatie van de docenten dat ze door hebben wat nu werkelijk de angel is in de communicatie met de leerlingen. Dit vergt de nodige kennis en vaardigheden op sociaal en communicatief gebied. Toepassing van geweldloze communicatie en generatiemanagement zijn tools op te komen tot een beter leerklimaat. Bij generatiemanagement gaat het over wat de aankomende generatie gaat vorm geven in de maatschappij. De maatschappij is heel snel in haar veranderingen en ontwikkelingen. Op een bijna onzichtbare wijze passen de leerlingen in de adolescentiefase zich hierop aan. Ik heb gemerkt dat deze nieuwe ontwikkelingen van geweldloze communicatie en generatiemanagement nagenoeg onbekend zijn. TEGENSTELLINGEN EN GROEPSDYNAMICA De verscherping van tegenstellingen tussen groepen in de samenleving en de tegenstellingen binnen groepen kunnen resulteren in spanningen en scheiding tussen mensen en dus ook leerlingen binnen het onderwijs. Gebrek aan overeenstemming m.b.t. leefregels is een voedingsbodem voor tegenstellingen. Tegenstellingen liggen veelal onder oppervlakte in groepscommunicatie. Gewenste tegenstellingen Tegengestelde standpunten horen in de ontwikkeling en vorming van identiteit van mensen en komen binnen groepsdynamische processen veel voor. Het kan zorgen voor andere invalshoeken en vergroten de veelzijdigheid en kleur in een groep of klas. Deze standpunten zijn nodig in de psychologische ontwikkelingen van de vrije wil. Andere culturen brengen andere denkbeelden en verbreding van de veelzijdig van de mens. Voorbeelden zijn diverse religies, andere voedingsgewoonten, andere kleding en muziekstijlen etc. Vanuit deze tegenstellingen vormt een democratisch land en of groep zich verder in de veelzijdigheid van de wereld en op microniveau de klas.

10 10 Ongewenste tegenstellingen Als de tegenstellingen doorslaan kan het meer bedreigend dan verrijkend worden. De accenten komen meer te liggen op negativisme en het zich gaan afsluiten van de groep. Subgroepen kunnen worden gevormd die elkaar mogelijk gaan rivaliseren. De ongewenste tegenstellingen kunnen lopen via een aantal fasen; 1) Gebrek aan contact 2) Afkeurende uitspraken over anderen 3) Openlijke confrontaties en incidenten 4) Escalaties worden structureler 5) Radicalisering Vooral punt 1 en 2 komen in klassen voor. Er is veelal onwetendheid over anderen. Het effect is dat kinderen langs elkaar gaan leven. Er komen afkeurende uitspraken over anderen en het wij zij gevoel neemt toe. Dit kan in een klas onderling maar ook t.o.v. de docenten plaats vinden. In de maatschappij kan dit worden gevoed door politieke leiders en de media. In een klas kunnen ongewenste tegenstellingen door enkelen worden ingezet. Van belang is in het onderwijs dat veelal op jonge leeftijd de basis kan worden gevormd van het inzetten van gewenst- en ongewenste tegenstellingen. Het kan zich vervolgens gaan uiten in groepsdynamische processen in de bijdrage in hinderlijke of overlastgevende jeugdgroepen. Kennis op dit gebied voor docenten is essentieel om de ongewenste tegenstellingen te herkennen en hierop in te spelen in de lessen. Nodig is: - Ontwikkeling van een beter leefklimaat en begrip voor gewenste tegenstellingen - Preventief bezig zijn met deze materie in lessen als bijvoorbeeld maatschappijleer - Open discussies over tegenstellingen en deze terug brengen naar de groepsdynamische processen in de klas en daarin richting geven wat tegenstellingen bij elkaar kan brengen - Sociale samenhang en onderlinge solidariteit bevorderen - Ondersteunende rol van docenten en begeleiders op proces niveau - Vertrouwen bieden op gewenste tegenstellingen en ongewenste tegenstellingen benoemen vanuit de effecten vanuit de geschiedenis - Bewuste interventies door docenten inzetten met oog voor groepsdynamische processen

11 11 Van belang zijn de termen begrip en begrijpen uit elkaar te kunnen halen. Je kunt wel iemand anders zijn of haar denkbeelden begrijpen je hoeft er echter geen begrip voor te hebben! Een voorbeeld: We begrijpen dat er sprake is van eergerelateerd geweld, maar je hoeft er geen begrip voor te hebben. We begrijpen dat er verschillende religies zijn met andere denkbeelden maar we hoeven er geen begrip voor te hebben. Het ontwikkelen van je referentiekader, normen en waarden gaat hierdoor vorm krijgen. Een ander voorbeeld is het inenten van DKTP. In verschillende bevolkingsgroepen wordt dit met haar kinderen bewust niet gedaan. Dat kunnen we begrijpen maar hoeven we geen begrip voor te hebben. Dit fenomeen is procesdenken en mag binnen lessen veel meer onder de aandacht te komen. Professionele distantie is hierin noodzaak. Binnen de vakkundigheid van docenten mag dit verder worden ontwikkeld. LEIDERSCHAP EN GROEPSDYNAMICA De sturing door teamcoaches op groepsdynamica en professionalisering door de D Ampte Academie is een die verder mag worden ontwikkeld. Specifieke scholing van leidinggevenden op voren omschreven onderwerpen is een hulpvraag die ik heb gehoord in gesprekken met leidinggevenden. Je hebt als leidinggevende en docent lef nodig om uit de inhoud van je team en je klas te blijven en je te richten op het proces binnen groepsdynamica in je team en klas. De begeleiding vanuit de professionaliseringsgroep op groepsdynamica is enerzijds om theorie uit te leggen en anderzijds om oefening aan te reiken en waar nodig voor te doen. Bij lastige groepen kan de werking van groepsdynamica naast individuele begeleiding worden ingezet. De professionaliseringsgroep dient als vraagbaak en ondersteuning voor docenten. Als het gaat om inspiratie, leiderschap, tegenstellingen en de kracht van groepsdynamica is de DVD remember the Titans dan wel de DVD the Wave een prima instrument. De beide DVD s duren een 40 minuten en dienen voor- en nagesproken te worden met de nadruk op groepsdynamica. Hieronder een aantal oefeningen binnen de forming, storming, norming, performing en adjourning fasen: Forming fase ; Oefening 1 de kaart is het gebied ( politieacademie) Oefening 2 bolletje wol blad 161 handboek positieve groepsvorming Storming fase ; Oefening 1 de val van de tafel politieacademie ( vertrouwen ) Oefening 2 de klas van de rare loopjes blad 179 handboek positieve groepsvorming ( plezier ) Norming fase ; Oefening 1 het tonnenspel ( tegenstellingen ) Oefening 2 torens bouwen met 2 groepen spekjes en satéprikkers ( competitie )

12 12 Een veel gebruikte oefening in bijvoorbeeld de overdracht van beleid naar de operatie binnen groepsdynamische processen is de zogenaamde Hollow Square. Deze oefening kan ook worden ingezet van de directie naar de onderwijsteams. Tevens is een degelijke oefening uitstekend te gebruiken tussen een docent en zijn of haar leerlingen in de performing fase. Enige ervaring m.b.t. het uitzetten van deze oefening is van belang. ADVIES EN PLAN VAN AANPAK 1) Gedragkaart, zelfmanagement, uitstuurprocedure verduidelijken Informatiesturing en Magister procedures verbeteren en aansturen Dossier opbouw van leerlingen verbeteren. 2) Preventie en plan van aanpak; 1 daagse training alle docenten en directie 2 daagse training van de kerngroep groepsdynamica leerlingen zelf laten meedenken en afspraken maken Alle klassen 2 dagen doende met groepsdynamica door kerngroep gegeven 3) Verbetering managementcijfers, informatiesturing op objectieve en subjectieve onderdelen. Bijhouden van en invoering timemanagement niet ter controle van de docenten maar om inzicht te verkrijgen om vervolgens daarop in het belang van studenten, docenten en de directie te kunnen sturen. 4) Handig groepsdynamica gedrag In vervolg op de handig gedrag kaart en onderliggende literatuur is de ontwikkeling van een handig gedrag kaart met name op groepsdynamische niveau een aanbeveling. Deze zal met name voor de docenten gebruikt dienen te gaan worden. 5) Ontwikkeling van een Challengeday en de nazorg organiseren vanuit de begeleiders. Vanuit gedragpunt en een aanspreekpunt binnen de de Ampte kan een Challenge Day geweldige resultaten worden geboekt als het gaat om een ander leefklimaat te kunnen realiseren. Het zijn groepsdynamische oefeningen pur sang zowel voor leerlingen als docenten. 6) Vanuit de professionaliseringsgroep binnen de D Ampte Academie trainingen organiseren voor alle docenten op het gebied van groepsdynamica waarbij enerzijds de theorie dient te worden verduidelijkt en anderzijds diverse oefeningen als praktisch hulpmiddel dienen te worden ingetraind. 7) Externe coaching en training van de leidinggevende op individueel gebied is van groot belang. Binnen verschillende organisatie zoals de politie, gemeenten en belastingdienst zijn deze ontwikkelingen in vergevorderd stadium. De effecten zijn daarin al meetbaar m.b.t. dalingen van het ziekteverzuim en verbeteren van het leefklimaat. De vraag van verschillende docenten en leidinggevende binnen het onderwijs is groot gebleken.

13 13 EINDCONCLUSIE In mijn onderzoek is op landelijk- en lokaal niveau gebleken dat er in de basisopleiding voor docenten alsmede vervolgopleidingen zeer weinig wordt gedoceerd op het gebied van groepsdynamica binnen het onderwijs. Veel aandacht wordt besteed op individueel gedrag van leerlingen en de invoering passend onderwijs. Daar zit een financiële paragraaf achter. Deze processen zijn voor individuele leerlingen soms heel hard nodig. Ik ben een jaar lang ambulant begeleider geweest en de begeleiding op die leerlingen kan soms heel effectief zijn. Internationaal onderzoek heeft uitgewezen dat er 3 belangrijke oorzaken zijn van de oorzaak van ongewenst gedrag van leerlingen : Afzondering met als gevolg eenzaamheid Versterking van het wij en zij gevoel met als gevolg strijd Afsluiten en isoleren met als gevolg uiting van verschillende emoties Vanaf het schooljaar 2015/2016 zullen scholen wettelijk verplicht worden om pestgedrag aan te pakken. Er worden vele onderzoeken gedaan op het fenomeen pesten. In Amerika is het begrip school shooting al jaren een fenomeen. In 2013 waren er 31 incidenten op dit gebied met vele doden en gewonden. Onderzoek heeft uitgewezen dat bovenstaande 3 begrippen de onderliggende oorzaak is van extreem geweld. Ook in Nederland is dit fenomeen al meerdere malen voorgevallen en het aantal dreigingen nemen toe. Het inspireert jongeren om dergelijke dreigementen op You Tube te zetten. Enerzijds een hulpvraag en anderzijds een uiting van agressie. Een aantal basisbehoeften vooral van adolescenten zijn: Acceptatie, delen, leren, ondersteuning, ordening, plezier, respect,seksuele expressie, spelen, veiligheid, verbinding, vertrouwen en zekerheid. Binnen groepsdynamica zou hierop veel zorg moeten zijn. De invoering van groepsdynamica, niet als proces maar als vanzelfsprekendheid binnen het onderwijs kan een hele andere dimensie geven op het leer- en leefklimaat. Ik beoog niet dat de invoering van groepsdynamica in plaats komt van passend onderwijs en individuele begeleiding van leerlingen. Ik ben ervan overtuigd dat kennis en ervaringen op het fenomeen groepsdynamica een enorme besparing qua tijd kan opleveren voor docenten. Ik zie groepsdynamica niet als een proces binnen het onderwijs. Het ligt boven de methodische en inhoudelijk processen. Het is er altijd en overal.

14 14 HANDIG GROEPSDYNAMISCH GEDRAG In navolging van het fenomeen handig gedrag heb ik een soortgelijk document gemaakt op groepsdynamisch niveau. Je kan het ook zien als een soort samenvatting van deze reader. Dit zal bestaan vanuit 3 kernpunten namelijk ; 1) Proces en inhoud 2) Groepsdynamica 3) Positionering en grondhouding Deze kernpunten hebben uitleg nodig voor enerzijds de begeleiders en anderzijds de docenten. Door de professionaliseringsgroep zal deze kaart dienen te worden toegelicht. In de maanden mei en juni 2014 zijn er vergaderingen geweest met de begeleiders TB waarin ik dit fenomeen heb toegelicht. De uitkomst van deze vergadering was dat er binnen de D Ampte Academie, de professionaliseringsgroep groepsdynamica beter op de kaart gaat zetten. Deze professionaliseringsgroep wordt gedragen door 3 enthousiaste mensen. BRONVERMELDING Het puberende en het sociale brein ( E. Crone ) Niveaudenken Ontwikkelingsstadia Beïnvloedingsstrategieen Groepsdynamica binnen politie Nederland Handboek positieve groepsvorming Generatiemanagement Effectief leiderschap Achtste eigenschap Stereotypen en vooroordelen Geweldloze Communicatie Opleidingskunde Opvoedingsstijlen De kunst van communiceren Organisatieopstellingen Wetboek van Jongeren Praten met je puber Cultuur en opvoeding Het nieuwe opvoeden Appreciative Inquiry Groepsdynamica Allemaal anders denkenden Werkboek geweldloze communicatie Preventie en schoolaanslagen Challenge Day, Spiral Dynamics G.Bateson B.W.Tuckman R.Cialdine diverse schrijvers M.Bakker / I. Mijland A. Bontekoning S.Covey S.Covey J.Tanja M.Roosenberg J.W.M. Kessels / C.A. Smit A. van Keulen I. Teekens B. Hellinger P. Hoogeboom A. Heffels L. Eldering S.Jenner R.Masselink / J. Ijbema J.Remmerswaal G.Hofstede L. Leu Windesheim Be the Change D.E. Beck

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Onderwijsavond: Groepsdynamiek! Een sterke start van het schooljaar.

Onderwijsavond: Groepsdynamiek! Een sterke start van het schooljaar. Onderwijsavond: Groepsdynamiek! Een sterke start van het schooljaar. Agenda: -(Het belang van) kennismaken - Groepen, motieven, groepsontwikkeling, groepsnormen en groepsrollen -Beïnvloed de groep, begin

Nadere informatie

Leerthema 1.2 Groepsplan Gedrag

Leerthema 1.2 Groepsplan Gedrag Leerthema 1.2 Groepsplan Gedrag Doelen deel 2, Groepsplan 1. Preventie van probleemgedrag. 2. Handelingsgericht werken en het stellen van concrete en toetsbare doelen voor gedrag. 3. Sociaal emotioneel

Nadere informatie

INLEIDING / VERANTWOORDING. 3 DE METHODE 9 HET PERSOONLIJKE IN HET DOCENTSCHAP EN DE ROL VAN BEGELEIDER...

INLEIDING / VERANTWOORDING. 3 DE METHODE 9 HET PERSOONLIJKE IN HET DOCENTSCHAP EN DE ROL VAN BEGELEIDER... DE KLAS ALS TEAM (DOCENTENBOEK) INHOUDSOPGAVE INLEIDING / VERANTWOORDING. 3 DE METHODE 9 HET PERSOONLIJKE IN HET DOCENTSCHAP EN DE ROL VAN BEGELEIDER... RICHTLIJNEN EN HULPMIDDELEN VOOR DE DOCENT ALS BEGELEIDER...

Nadere informatie

GRIP OP DE GROEP H E I D I R O E L O F S - J A C O B S A M B U L A N T B E G E L E I D E R R E C V I E R L A N D

GRIP OP DE GROEP H E I D I R O E L O F S - J A C O B S A M B U L A N T B E G E L E I D E R R E C V I E R L A N D GRIP OP DE GROEP H E I D I R O E L O F S - J A C O B S A M B U L A N T B E G E L E I D E R R E C V I E R L A N D http://vimeo.com/35354057 PROGRAMMA 1. De Groep 2. Rollen in een positieve en negatieve

Nadere informatie

Junior team. Senior team. Teamontwikkeling

Junior team. Senior team. Teamontwikkeling Fasen van teamontwikkeling Teams zijn als organismen: ze maken diverse ontwikkelingsstadia door. Elk stadium stelt nieuwe eisen en dwingt de teamleden om zich, naarmate ze groeien in hun ontwikkeling en

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Omgaan met een moeilijke klas. Susan de Bruin

Omgaan met een moeilijke klas. Susan de Bruin Omgaan met een moeilijke klas Susan de Bruin SWV Amsterdam Zuid-Oost 31 oktober Welkom 39 jaar 10 jaar leerkracht SBAO te Alkmaar Susan de Bruin 6 jaar werkzaam bij Gedragpunt Ambulant begeleider & Trainer

Nadere informatie

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren GEDRAGSPROTOCOL (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren Mei 2014 Gedragsprotocol de Boomgaard I. Doel van dit gedragsprotocol: Alle kinderen van De Boomgaard moeten zich veilig voelen, zodat

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

bs Den Krommen Hoek Pestprotocol Protocol gewenst gedrag.

bs Den Krommen Hoek Pestprotocol Protocol gewenst gedrag. bs Den Krommen Hoek Pestprotocol Protocol gewenst gedrag. Ontwikkeling. Met dit protocol geven wij aan, hoe wij aankijken tegen pestgedrag en hoe wij er op een positieve manier om gaan. Vanaf augustus

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Hoe maak ik van mijn klas een groep? Marijne Sammels 10 april 2014

Hoe maak ik van mijn klas een groep? Marijne Sammels 10 april 2014 Hoe maak ik van mijn klas een groep? Marijne Sammels 10 april 2014 Van klas naar groep Hoe ontstaat een moeilijke groep? 5 fasen van groepsvorming (Tuckman) Aandachtspunten Forming Storming Norming kennismaking

Nadere informatie

PESTPROTOCOL OBS DE DUIZENDPOOT

PESTPROTOCOL OBS DE DUIZENDPOOT PESTPROTOCOL OBS DE DUIZENDPOOT Vooraf In dit pestprotocol staat welke maatregelen de school neemt om pesten te voorkomen (preventie) en pesten aan te pakken. Het geeft aan dat OBS De Duizendpoot het bestrijden

Nadere informatie

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 1: Matrix Handelingsgericht werken Schoolwide Positive Behavior Support Oplossingsgericht werken

Nadere informatie

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG 2012 Een opleiding om hoger op te komen 1 OPLEIDING 2012 Ervaring: De training heeft me sterker gemaakt in mijn rol als leidinggevende. Ik heb mijn beleid en doelen

Nadere informatie

Preventie van radicalisering. Aanbod en expertise

Preventie van radicalisering. Aanbod en expertise Preventie van radicalisering Aanbod en expertise Inleiding RadarAdvies is al ruim 10 jaar expert op het gebied van radicalisering en de preventie daarvan. Inleiding Wij geloven dat radicalisering een proces

Nadere informatie

Manager van nu... maar vooral van morgen

Manager van nu... maar vooral van morgen Manager van nu... maar vooral van morgen Leidinggeven met inhoud en in verbinding, met inspiratie, energie en plezier, en dat binnen je organisatie mogelijk maken Er kan zoveel meer Uitgaan van klanten,

Nadere informatie

GROEPSDYNAMICA STUDIEHANDLEIDING

GROEPSDYNAMICA STUDIEHANDLEIDING GROEPSDYNAMICA STUDIEHANDLEIDING Opleiding Sociaal Pedagogische Hulpverlening Instituut ISO/Hogeschool Rotterdam Code ISOGDY Module-beheerder: Claudine van Boxtel Studiejaar: 2014-2015 Kwartaal: 1 Opleiding:

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

Productcatalogus AIRO Visie

Productcatalogus AIRO Visie Productcatalogus AIRO Visie Bedrijven Agogiek Inspireren Reflecteren Ontwikkelen 1 www.airovisie.nl Indeling Inleiding..pagina 3 Groepsdynamica pagina 4 Proactiviteit..pagina 5 Omgaan met emoties.. pagina

Nadere informatie

Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid.

Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid. Protocol Goed gedrag is onze zorg. Onderdeel: Anti pestbeleid. Een onderwijsprotocol tegen pesten houdt in dat door samenwerking het probleem van het pestgedrag bij kinderen wordt aangepakt. Hiermee willen

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Coen Sprenger. Training, Therapie en Coaching www.coendalinie.nl 06-14722983

Coen Sprenger. Training, Therapie en Coaching www.coendalinie.nl 06-14722983 Coen Sprenger Training, Therapie en Coaching www.coendalinie.nl 06-14722983 1 gebiedsgericht ; veiligheids- en leefbaarheidsopgave in de wijk op het gebied van integrale acties, programma s en projecten

Nadere informatie

HANDELEN: Quiz werken met de meldcode

HANDELEN: Quiz werken met de meldcode HANDELEN: Quiz werken met de meldcode Vraag 1 Waarom durven veel mensen niets te doen als ze weten dat een kind mishandeld wordt? Noem 5 redenen 1. 2. 3. 4. 5. Antwoord vraag 1 Angst voor: Bemoeizucht

Nadere informatie

Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject geformuleerd:

Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject geformuleerd: projectplan professionaliseringstraject Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 Mendelcollege Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject

Nadere informatie

Team passend onderwijs wat is het, hoe werkt het?

Team passend onderwijs wat is het, hoe werkt het? Team passend onderwijs wat is het, hoe werkt het? werkgroep bundelen van expertise, 25 mei 2012 Aanleiding voor een team passend onderwijs Passend onderwijs betekent dat iedere leerling het onderwijs en

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Anti-pestbeleid Griendencollege

Anti-pestbeleid Griendencollege Anti-pestbeleid Griendencollege Wij zien en kennen de leerling is het motto van het Griendencollege. Als school vinden wij het erg belangrijk dat iedereen in ons gebouw zich veilig voelt. Het zien en kennen

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

KWALIFICATIEPROFIEL VOOR INSTRUCTEUR

KWALIFICATIEPROFIEL VOOR INSTRUCTEUR KWALIFICATIEPROFIEL VOOR INSTRUCTEUR werkzaam bij de brandweer Status Dit kwalificatieprofiel is op 16 juli 2009 te Arnhem vastgesteld door de Deelprojectgroep Kwaliteitsinstrumenten van het Project Kwaliteit

Nadere informatie

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking

Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Model Beroepsprofiel Cliëntondersteuner voor mensen met een beperking Het doel van deze beschrijving is om enerzijds houvast te geven voor het borgen van de unieke expertise van de cliëntondersteuner voor

Nadere informatie

Pestprotocol Versie maart 2015

Pestprotocol Versie maart 2015 Pestprotocol Versie maart 2015 Inleiding De Goudse Waarden heeft in de missie beschreven waar zij voor staat. In de missie staat dat De Goudse Waarden een scholengemeenschap is die herkenbaar wil zijn

Nadere informatie

Inleiding groepsdynamische aanpak voor teamontwikkeling (Bron: De Hei op! René Meijer en Lex Mulder ISBN: 9789024403530)

Inleiding groepsdynamische aanpak voor teamontwikkeling (Bron: De Hei op! René Meijer en Lex Mulder ISBN: 9789024403530) Inleiding groepsdynamische aanpak voor teamontwikkeling (Bron: De Hei op! René Meijer en Lex Mulder ISBN: 9789024403530) We hebben onze groepsdynamische aanpak voor teamontwikkeling opgebouwd aan de hand

Nadere informatie

Procesadvisering Bijeenkomst 4

Procesadvisering Bijeenkomst 4 Procesadvisering Bijeenkomst 4 Inhoud Terugblik bijeenkomst 3 Hoofdstuk 4: De beleving van adviseur en geadviseerde Rolopvatting adviseur Cyclus van veranderingen Appriciative inquiry Weerstand bij veranderingen

Nadere informatie

PESTPROTOCOL OBS DE BONGERD. Pestprotocol obs de Bongerd

PESTPROTOCOL OBS DE BONGERD. Pestprotocol obs de Bongerd PESTPROTOCOL OBS DE BONGERD Pestprotocol obs de Bongerd Pesten is een probleem dat in alle geledingen van de maatschappij voorkomt. Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem

Nadere informatie

1. Voorwaarden voor het aanpakken van pesten.

1. Voorwaarden voor het aanpakken van pesten. Protocol pesten 1 Voorwoord Pesten is een probleem dat in alle geledingen van de maatschappij voorkomt. Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem dat wij onder ogen zien

Nadere informatie

Sociale veiligheid op school

Sociale veiligheid op school Sociale veiligheid op school 1 Inleiding In dit document staat omschreven welk beleid en welke protocollen gehanteerd worden op t Kofschip met betrekking tot de sociale veiligheid. Het is een weerslag

Nadere informatie

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Pestprotocol Floris Radewijnszschool. Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer

Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer Sport werkt! Meerdaagse trainingen voor bewustzijn, motivatie én plezier op de werkvloer Leer optimaal samenwerken, omgaan met stress en effectief communiceren Nederlands Instituut voor Vechtsport en Maatschappij

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Inleiding Kinderen zijn volop in ontwikkeling. Coaching met behulp van paarden geeft op het terrein van denken, doen en voelen veel beweging.om al die veranderingen

Nadere informatie

Vliegende start voor starters Overzicht cursusaanbod voor starters in het onderwijs

Vliegende start voor starters Overzicht cursusaanbod voor starters in het onderwijs Training, cursussen en coaching Vliegende start voor starters Overzicht cursusaanbod voor starters in het onderwijs 2008/2009 Volg een cursus bij AOb scholing Scholing Starters 08-09.indd 1 28-05-2008

Nadere informatie

Kaderplan Trajectbegeleiding Duin en Kruidbergmavo

Kaderplan Trajectbegeleiding Duin en Kruidbergmavo Kaderplan Trajectbegeleiding Duin en Kruidbergmavo 1. Doel van de trajectgroep-achtige voorziening voor eigen school. Ondersteuning en uitbreiding huidige zorgteam, vooruitlopend op de wet passend onderwijs

Nadere informatie

VPT Zuidwest-Nederland

VPT Zuidwest-Nederland VPT Zuidwest-Nederland 30 oktober 2013 Onderwerpen Inleiding Factoren Interventies Voorbeelden Afsluiting 1 Woord vooraf. Er is niet één recept om te komen van protocol Kies een pad dat aansluit bij uw

Nadere informatie

Pestprotocol de Esdoorn

Pestprotocol de Esdoorn Pestprotocol de Esdoorn Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen November 2009 Door regels en

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE SCHELP

PESTPROTOCOL DE SCHELP PESTPROTOCOL DE SCHELP Pestprotocol De Schelp Dit pestprotocol heeft als doel voor de De Schelp: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Anti-pestbeleid OBS De Schakel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Anti-pestbeleid OBS De Schakel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Anti-pestbeleid OBS De Schakel Dit ANTI-PESTBELEID heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken

Nadere informatie

Het ideale competentieprofiel van een mentor volgens Praktijk Know How

Het ideale competentieprofiel van een mentor volgens Praktijk Know How Het ideale competentieprofiel van een mentor volgens Praktijk Know How 1. Een veilig leef- en werkklimaat Ik ben in staat een veilig leef- en werkklimaat te creëren in mijn mentorklas. - Ik creëer situaties

Nadere informatie

Dit PESTPROTOCOL heeft als doel:

Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Van werkdruk naar werkplezier

Van werkdruk naar werkplezier Van werkdruk naar werkplezier Het Programma Onze visie Werkdruk leidt tot minder werkplezier, wrijving in de samenwerking en op termijn mogelijk verzuim door stressklachten. Als medewerkers echter uitgedaagd

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl PESTPROTOCOL DE BOOG Pestprotocol De Boog Dit pestprotocol heeft als doel voor De Boog: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels

Nadere informatie

Het ontwikkelen van de vastgestelde Competenties van Crisis Management Teamleden: wat is trainable?

Het ontwikkelen van de vastgestelde Competenties van Crisis Management Teamleden: wat is trainable? Het ontwikkelen van de vastgestelde Competenties van Crisis Management Teamleden: wat is trainable? Niet alle competenties zijn even gemakkelijk te trainen. Ook zijn ze niet allemaal op dezelfde wijze

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Inleiding Aandacht is een essentieel onderdeel in de zorg. Aandacht voor de patiënt en de zorgverlener vergroot de vitaliteit, de effectiviteit en de kwaliteit

Nadere informatie

Bijlage 1: School specifieke aanpak Lockaert

Bijlage 1: School specifieke aanpak Lockaert Bijlage 1: School specifieke aanpak Lockaert Methode: Op de Lockaert hanteren wij de methode Klets. Na de Herfstvakantie starten de lessen. De leerkrachten geven de 12 lessen per leerjaar uit deze methode.

Nadere informatie

Veiligheidskaart. Checklist voor een veilige school. Naam school/locatie:

Veiligheidskaart. Checklist voor een veilige school. Naam school/locatie: eiligheidskaart Checklist voor een veilige school Naam school/locatie: Inleiding In 2008 is het project Kwaliteitsteams eiligheid van start gegaan. Deze vijf regionale teams zijn ingesteld in opdracht

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Jaargang 2 September 2013 VOORWOORD. In dit nummer: - Voorwoord 1. - Wist u dat 2 - SWPBS 2. - Intervisie R&W 3. - Op maat trajecten 3

NIEUWSBRIEF. Jaargang 2 September 2013 VOORWOORD. In dit nummer: - Voorwoord 1. - Wist u dat 2 - SWPBS 2. - Intervisie R&W 3. - Op maat trajecten 3 NIEUWSBRIEF Jaargang 2 September 2013 In dit nummer: - Voorwoord 1 - Wist u dat 2 - SWPBS 2 - Intervisie R&W 3 - Op maat trajecten 3 - Nieuw aanbod 3 - Uitgelichte workshops 4 - KECCademy 5 VOORWOORD Voor

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 4 De rol van de leidinggevende 59 4.1 Inleiding 59 4.2 De verschillende rollen van de leidinggevende 59

Inhoud. Inleiding 7. 4 De rol van de leidinggevende 59 4.1 Inleiding 59 4.2 De verschillende rollen van de leidinggevende 59 Inhoud Inleiding 7 1 Coaching en ontwikkeling van medewerkers in organisaties 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Professionele ontwikkeling in organisaties 13 1.3 Coaching in organisaties 14 1.4 Coachend leidinggeven

Nadere informatie

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken Trainingsaanbod Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken 1 Trainingsaanbod Als beroepskracht hoort en ziet u veel en bent u vaak de eerste die mogelijke

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2015 2017 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende sgebieden Ontwikkeling 4-6 jaar 7-9 jaar 10-12 jaar Taal Opbouwen basiswoordenschat. Woordenschat en zinsbouw neemt sterk toe. Redelijk tot goed

Nadere informatie

inverbandmet een voorbeeld van een procesonderdeel

inverbandmet een voorbeeld van een procesonderdeel Leiderschapsprofiel Bij leiderschapstrajecten werk ik onder andere graag met de visie van Robert E. Quinn; Het concurrerende waarden model. Of het er nu om gaat je persoonlijk leiderschap te onderzoeken

Nadere informatie

Productcatalogus AIRO Visie

Productcatalogus AIRO Visie Productcatalogus AIRO Visie Onderwijs Agogiek Inspireren Reflecteren Ontwikkelen Meer info? 0642083525 1 www.airovisie.nl Indeling Inleiding..pagina 3 Team training.. pagina 4 Groepsondersteuning...pagina

Nadere informatie

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics Hoe kunnen we gedragsproblemen in het onderwijs substantieel verminderen? Een integrale benadering voor op de werkvloer leidt tot minder ervaren

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE. Stichting Kwaliteitscentrum Schoonheidsverzorging Utrecht

PSYCHOLOGIE. Stichting Kwaliteitscentrum Schoonheidsverzorging Utrecht PSYCHOLOGIE EXAMENEISEN THEORIE SCHOONHEIDSVERZORGING B VERSIE JULI 2010 STICHTING KWALITEITSCENTRUM SCHOONHEIDSVERZORGING Exameneisen STRUCTUUR THEORIE-EXAMEN: PSYCHOLOGIE Examen Psychologie Structuur

Nadere informatie

FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE

FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIE PROFIELDOCENT LB SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIE-INFORMATIE Functienaam Docent LB Codering 004 Organisatie Scholengemeenschap Bonaire Salarisschaal 10 Werkterrein Onderwijsproces Docenten Activiteiten

Nadere informatie

Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid

Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid Hoe kijken wij naar kinderen? Pedagogisch beleid Inleiding Wij vinden het belangrijk dat u uw kind met een gerust hart naar één van onze kindercentra brengt. In deze brochure laten wij u zien dat wij

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

Draaiboek. Voorbereiding voor De week tegen pesten 2014

Draaiboek. Voorbereiding voor De week tegen pesten 2014 Draaiboek Voorbereiding voor De week tegen pesten 2014 Inleiding De week tegen pesten wordt vanaf 2014 georganiseerd in de vierde week van september. Dit hebben Centrum School en Veiligheid/Pestweb, het

Nadere informatie

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding Mediaopvoeding workshop 2015 Mediaopvoeding Contents Wat is mediaopvoeding?... 2 De jeugd van tegenwoordig... 3 Kinderen overzien niet alle gevaren van de media... 3 Opvoedingsstijlen... 4 Opvoedingscompetenties...

Nadere informatie

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS @ ----- Managers en REC-vorming ----- AB ZONDER VOORTREKKERS GEEN VOORUITGANG De wereld van de REC-vorming is volop beweging. In 1995 werden de eerste voorstellen gedaan en binnenkort moeten 350 scholen

Nadere informatie

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht?

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht? Inleiding: De school dient aandacht te schenken aan en beleid te ontwikkelen op het gebied van veiligheid tegen agressie en geweld op school. Dit moet resulteren in een plan welk bedoeld is om de veiligheid

Nadere informatie

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Inhoud Pagina 1. Inleiding 3 2. Over zontrainingen 3 3. Over

Nadere informatie

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf

ASSERTIVITEIT. beter communiceren vanuit jezelf ASSERTIVITEIT beter communiceren vanuit jezelf Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Vernieuwende elementen. 1. Stuurgroep ouderbetrokkenheid

Vernieuwende elementen. 1. Stuurgroep ouderbetrokkenheid Ds. Joannes Beukelmanschool, Alblasserdam pagina 1 De Ds. Joannes Beukelmanschool, locatie Weverstraat: samenwerken met ouders aan de ontwikkeling van kinderen op basis van de Bijbel Ouders worden gezien

Nadere informatie

Protocol Omgaan met pesten

Protocol Omgaan met pesten Protocol Omgaan met pesten Willibrordusschool Alphen NB April 2013 Protocol omgaan met pesten, Willibrordusschool Alphen, april 2013 Pagina 1 Protocol omgaan met pesten Doel: Vanuit onze visie stellen

Nadere informatie

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg Volleybalvereniging Woudenberg Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon 1 1 Inleiding Binnen de Volleybalvereniging Woudenberg vinden we dat we met respect met elkaar moeten omgaan. Stelregel is:

Nadere informatie

Pestprotocol Deventerleerschool

Pestprotocol Deventerleerschool 2015 Pestprotocol Deventerleerschool 06TU Deventer Leerschool 30-6-2015 Pesten Pesten is een probleem dat in alle geledingen van de maatschappij voorkomt. Pesten komt helaas op iedere school voor, ook

Nadere informatie

Evaluatie plan van aanpak cbs de Wâlikker schooljaar 2011-2012 EVALUATIE. plan van aanpak schooljaar 2011-2012. 4-11-2012 team Wâlikker Pagina 1

Evaluatie plan van aanpak cbs de Wâlikker schooljaar 2011-2012 EVALUATIE. plan van aanpak schooljaar 2011-2012. 4-11-2012 team Wâlikker Pagina 1 EVALUATIE plan van aanpak schooljaar 2011-2012 4-11-2012 team Wâlikker Pagina 1 Plan van aanpak 2011-2012 1. Professionele schoolcultuur Het team kan op aantoonbaar voldoende wijze functioneren door: resultaat-

Nadere informatie

Stappenplan bij een incident VO

Stappenplan bij een incident VO Stappenplan bij een incident VO Hieronder staan acties beschreven die ondernomen kunnen worden als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen. Voor sommige acties geldt dat

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2016 2018 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie

PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN

PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN PROGRAMMA van de training DE SOCIALE PSYCHOLOGIE VAN VERANDEREN drs. Ad van der Made, psycholoog, coach, docent De training Sociale Psychologie van Veranderen is bedoeld voor professionals voor wie de

Nadere informatie

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland Opleiding systemische pedagogiek Bert Hellinger Instituut Nederland Inleiding Het systemisch fenomenologisch werk met opstellingen heeft in Nederland zo langzamerhand zijn plek gekregen. De opstellingen

Nadere informatie

Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co

Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co Evaluatie Weerbaarheidtraining voor volwassenen Koekkoek & Co 76 respondenten Cijfer algehele training 7 8 9 10 De deelnemers hadden beschikking over lesbrieven, hierin stond informatie over de bijeenkomsten

Nadere informatie