Elementaire deeltjes 2 College 8 Maandag 23 maart 2009

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Elementaire deeltjes 2 College 8 Maandag 23 maart 2009"

Transcriptie

1 Elementaire deeltjes 2 College 8 Maandag 23 maart 2009 Stan Bentvelsen Nikhef Kruislaan SJ Amsterdam Kamer H250 tel Materiaal Lezen van hoofdstuk 6! Niet 6.7 en 6.8 die worden niet behandeld Lees nu ook van hoofdstuk 5: 5.8! Samen met 6.6 geeft dit de evolutie van de koppelingsconstante!"

2 Q 2 onafhankelijkheid: Scaling Nieuwe definitie structuurfuncties! Dimensieloze F 1 (x,q 2 ) en F 2 (x,q 2 ): F 1 (x, Q 2 ) = MW 1 (Q 2, ν) F 2 (x, Q 2 ) = νw 2 (Q 2, ν) Deze structuurfuncties blijken niet van Q 2 af te hangen!! SLAC data jaren 60! Elektronen op trefplaat "! #$%&'()'%*'"+,%"-'.'" /'*%01" "! 2'"+'3&43$$55%0"5&",,%" 67)%4-''849'&:"5%";'4"73$4$%<" "! ='4".$,8&"''%">$%&4,%4'"" 6+$3/?,>4$3:"" Parton model Diep-inelastische verstrooiing:! Verstrooiing aan een quark: Om even te herhalen:! Bij lage Q 2 lijkt het proton een punt-deeltje (Q 2 ~ MeV)! Bij hogere Q 2 krijgt het proton een uitgebreidheid (Q 2 <~GeV)! Bij hoge Q 2 wordt aan partonen binnen het proton verstrooid

3 Interpretatie Interne quarks! Verschillende typen (flavors), aangeduidt met f! Quarks dragen een fractie z f van de electrische lading. z f = ±2/3 of z f =±1/3! Kinematica beschreven met! De parton dichtheids distributies f(x)dx geven de waarschijnlijkheid een parton f aan te treffen met een waarde voor x tussen (x,x+dx)! De structuur functie F 2 wordt de som van alle contributies van quarks in het proton, met de fractie z f2 : F 2 (x) =x f z 2 f [ f(x)+ f(x) ].?!" Parton model Het parton model kan worden samengevat als: Alle hadronen bestaan uit partonen. De partonen zijn quarks en gluonen. De verstrooiing tussen een elektron en een hadron is eigenlijk een verstrooiing tussen een elektron en een parton. Het parton is een puntdeeltje, en heeft dus geen vormfactor Wisselwerking tussen onderlinge partonen kunnen worden verwaarloosd tijdens de botsing. C$$3"-'"5%4'3,>*'D"E'4"73$4$%"5&"" F$3'%4."0'>$%43,;''3-D" E,3-"+'3&43$$55%0"4)&&'%"'8'B43$%"'%" ''%"7,34$%D"2'",%-'3'".59%"64$'&>;$)G'3&:D" B:" =,"-'"H$4&5%0";'303$'7'3'%"-'"(),3B&".5>;" I.5'"8,4'3J"

4 X-afhankelijkheid "! A,34$%"/$-'8" "! 2'"(),3B&"+'3,%4G$$3-'859B" +$$3"-'"(),%4)/0'4,88'%"+,%" ;'4"%)>8'$%"%$'/'%"G'" 6+,8'%*'K(),3B&:D" "! 2'"+534)'8'"(),3B&"-5'"*9-'859B" B)%%'%"$%&4,,%")54"08)$%'%" -$$3"-'"&4'3B'"G5&&'8G'3B5%0" %$'/'%"G'"6.''K(),3B&:D" "! LK,M,%B'859B;'5-1" "! +,%"+,8'%*'"'%".''"(),3B&"'%",%*K(),3B&<" Quark kleur Beschrijving van kleur via de SU(3) symmetrie groep! Heel andere toepassing van SU(3) dan in beschrijving mesonen structuur ( flavour symmetry )! Elke quark komt voor in kleuren rood, blauw, groen.! Anti-quarks komen voor in anti-kleuren: anti-rood, anti-blauw, anti-groen! Drie kleuren gemengt geeft wit! Drie anti-kleuren gemengt geeft wit! Vergelijk met lading dat slechts twee waarden aanneemt: + en - Hiermee kan de golffunctie van quarks onderscheiden worden! En kan golffunctie anti-symmetrisch worden gemaakt.

5 Gluonen Kleur is een exacte symmetrie! Dwz: kleur is behouden in alle interacties, net als elektrische lading! Uitwisseling van kleur beschreven met Quantum Chromo Dynamica Uitwisseling kleur via gluonen! Gluonen voelen de kleur lading, net zoals het foton de elektrische lading voelt.! Gluonen zijn vector deeltjes, J P =1 - Gluonen dragen zelf ook kleur:! Een combinatie van kleur-anti-kleur! Fundamenteel anders dan fotonen: die dragen geen elektrische lading! Dit heeft verstrekkende gevolgen voor het gedrag van de koppeling Samenvatting (II) Hadronen! Mesonen: quark-anti-quark gebonden toestanden! Baryonen: triple quark gebonden toestand Pentaquarks? Gebonden toestand 4 quarks en 1 anti-quark! Orde in de deeltjesdierentuin via structuur onderliggende quarks Probleem met fermion statistiek! Bv in deeltje! ++, bestaande uit 3 (spin-gealinieerde) up-quarks. Oplossing in introductie van Kleur! Quarks komen voor in kleuren rood, groen en blauw! Anti-quarks hebben kleuren anti-rood, anti-groen, anti-blauw! Golf-functie! i vermenigvuldig met H,3N$%'%1"+'3/'%50+)8-50"/'41"IOPQKOQPKPOQKQPORQOPRPQOJ"""I,%*K&N//'435&>;"5%"B8')3J" /'&$%'%1"+'3/'%50+)8-50"/'4"1"IOORQQRPPJS"T""I&N//'435&>;"5%"B8')3J"

6 Strong interactions: the theory QED:! Interaction between charged particles, by exchange of photons! Photons are electrically neutral! Photons are massless! Fundamental coupling strength given by! Calculations in perturbation theory using Feynman diagrams QCD:! Interaction between colored particles, by exchange of gluons! Gluons carry color themselves! Gluons are massless! Fundamental coupling strength given by! Calculations in perturbation theory using Feynman diagrams Dirac equation with photon field via minimal substitution: (γ µ p µ m) ψ = g e γ µ A µ this gives coupling charge and photons. In QCD the function # are colored, denoted by index i: # i, i=1,2,3 The interaction between the color charge and gluons is mimicked from QED. The mixing (interaction) between the colors is determined by SU(3) matrices T $ : (γ µ p µ m) ψ i = g s T α ij (γ µ G µ ) α ψ j The vector fields G µ$ are the gluons, $=1,,8 QCD Feynman rules Incoming quark: u (s) (p)c anti quark: v (s) (p)c Outgoing quark: u (s) (p)c anti quark: v (s) (p)c Incoming gluon: % µ (p)a $ Outgoing gluon: % µ* (p)a $* Triple gluon vertex The gluon self-couplings (triple- and quartic gluon vertices) originate from the non- Abelian nature of SU(3), for which the field strength tensor is Quartic gluon vertex

7 2'"63)%%5%0"]#2:"B$77'85%0" ='4",8&"/'4"$ '/" ;,%04"-'"B$77'85%0"+$$3"-'"&4'3B'" G5&&'8G'3B5%0"$ &",?"+,%"-'"3'&$8)*'"G,,3/''"9'";'4" $H9'>4"I(),3BJ"H'B59B4U"+,%G'0'"-'"7$8,35&,*'" 'V'>4'%D"" W>;4'3U"-$$3";'4"H'&4,,%"+,%"08)$%"B$77'85%0'%",,%".5>;.'8?"5&"-'"7$8,35&,*'"G$8B"3$%-"''%"6%,,B4':"(),3B" 5%0'G5BB'8-'3"-,%"-5'"+,%"''%"%,,B4"6'8'B43$%:D" Q'3'B'%5%0'%"8,4'%".5'%"-,4"4G''"'V'>4'%"''%" 4'0'%0'&4'8-'"3$8"&7'8'%1"08)$%"'%"(),3B"68$$7&:D" E'4"%'X$"'V'>4";,%04",?"+,%";'4",,%4,8"(),3B&"-,4" H'&4,,4"I=? YZJ",%-";'4",,%4,8"B8')3'%"I= > YTJD"E'4"5&" ;'4"4'B'%"+,%"-'.'"?$3/)8'"-,4"4'841" """""""""""""""""""""!=? "K"[[= >" Y"K[\" ]),3B"7$8,35.,*$%1"$ &" 03$4'3"H59";$0'"]!" P8)$%"7$8,35.,*$%1"$ &" B8'5%'3"H59";$0'"]!" energie ^_&N/74$*>"?3''-$/^" Running in QCD De sterkte van de kleurkoppeling is! S We zagen dat de deze koppeling afneemt naarmate Q 2 groter wordt:!! S (Q 2 =1 GeV 2 ) ~ 0.5 α s = g2 4π 0.1!! S (Q 2 =100 GeV 2 ) ~ 0.1 Voor heel hoge resolutie, oftewel op zeer kleine afstanden, wordt de sterke koppeling zwakker en zwakker α s (Q 2 )= α s (Q 2 ) 1+ α s(µ 2 ) 12π (33 2n f ) ln(q 2 /µ 2 )! Ook hier de onbekende schaal µ 2.

8 running QCD constante We introduceren een nieuwe schaal! QCD :! Daar waar de koppeling " singulier wordt: [ ] Λ QCD = µ 2 12π exp (33 2n f )α s (µ 2 )! En hiermee kunnen we schrijven: α s (Q 2 )=! De parameter! QCD geeft aan bij welke schaal de stroringsrekening niet meer opgaat. Experimenteel blijkt: Λ QCD 200 MeV 12π (33 2n f ) ln(q 2 /Λ 2 QCD ) [`" Experimentele verificatie Metingen van! als functie van Q 2. Nobel prize 2004:! David J. Gross! H. D. Politzer! Frank Wilczek

9 Hadronen Observatie:! In de natuur komen alleen kleurloze objecten voor.! Vrije quarks zijn nog nooit waargenomen. Model:! Op kleine afstanden is koppeling klein en zo bewegen quarks vrij rond binnen een hadron. Ze voelen elkaars aanwezigheid nauwelijks. Q 2 &#:! S &0 Asymptotische vrijheid! Op grote afstanden wordt de koppeling heel groot. Een enkel quark kan daarom niet ontsnappen uit een hadron. Q 2 ~! 2 :! S &# Confinement Scaling violaties in structuur functies Structuur functies F 1 en F 2 onafhankelijk van Q 2 :! Met als conclusie het parton model Nauwkeurige metingen laten zwakke (kleine) afhankelijkheid van Q 2 zien! Voor vaste waarden van Bjorken-x als functie van Q 2. Scaling violations! Kleine waarden van x: F 2 groeit als functie van Q 2! Grote waarden van x: F 2 wordt kleiner als functie van Q 2! Bij hoger wordende resolutie (Q 2 ) neemt het aantal quarks met hoge impuls af, en neemt het aantal quarks met kleine impuls toe.

10 Scaling violaties Schematisch:! F 2 (x,q 2 ) als functie van Bjorken-x en van Q 2 : Verklaring:! Dynamisch process: bv. gluon emissie vanuit quarks! Parton kan opsplitsen bij hogere Q 2 : q&qg, g&gg, g&qq! Deze splitsingen kunnen precies worden uitgerekend! Scaling violaties worden goed beschreven door QCD! Voorspellingen vanuit q(x,q 02 )&q(x,q 2 ) Scaling violaties Lage waarden voor Bjorken-x! Aantal partonen in proton neemt toe als resolutie hoger is, dwz, als functie van Q 2.! Hoewel de gluon distributie g(x,q 2 ) niet direct meetbaar is, beïnvloedt deze distributie de mate van scaling violaties! Door nauwkeurige vergelijk met theoretische voorspelling in Q 2 kan zo de gluon distributie achterhaald worden! Deze Q 2 afhankelijkheid wordt beschreven met gekoppelde integro-differentiaal-vergelijkingen: de Dokshitzer-Gribov-Lipatov-Altarelli-Parisi (DGLAP) vergelijkingen Groot succes in beschrijving e-p verstrooiing bij HERA!

11 Zwakke interacties Postulaat bestaan neutrino door Pauli! Verklaring voor spectrum van $-straling! Eerste theorie van zwakke kracht met neutrino s door Fermi (1934)! Neutrino s experimenteel ontdekt in 1956 Alle deeltjes gevoelig voor zwakke kracht! Neutrino alleen gevoelig voor zwakke kracht! Uitwisseling W ± en Z 0 deeltjes! $-straling n&p+e - +% via d&u+e - +% % " 7 " - " ) " a " ' '" ' K" ' '" ' K" Q59";$0'"'%'305''%1"" 0'8,-'%"a")54G5&&'85%0" Fermionen: elementaire spelers 2'"'8'/'%4,53'"-''849'&1"?'3/5$%'%" [&4"0'%'3,*'"!%-"0'%'3,*'" T3-"0'%'3,*'" ]),3B&"!"#$ -%"#$!"#$ -%"#$ F'74$%'%" &$ &$ '%$ '%$

12 Lepton families met neutrino s Elektron en muon lichte geladen deeltjes (0.5 en 105 MeV)! Muon plm 200 keer zwaarder dan elektron! Elektron is stabiel (behoud van elektrische lading)! Muon vervalt na 2 % s! Dit process is niet waargenomen: (muon is geen ge-exiteerde toestand van elektron) &-lepton is veel zwaarder (1700 MeV)! Verval in andere leptonen! Ook verval in (lichte) hadronen Neutrino eigenschappen Neutrino s voelen alleen zwakke kracht! Eerste reaktie in $-verval (Pauli) Neutrino s en anti-neutrino s zijn niet hetzelfde:! Alleen positronen, geen elektronen met anti-neutrino! Wellicht andere heliciteit van hetzelfde deeltje? Electron- en muon- neutrino s zijn verschillend! Productie in verval van pionen:! Deze muon-neutrino s maken alleen muonen, geen elektronen! Zo ook tau-neutrino s als andere deeltjes

13 Lepton getal Behoud van lepton getal! Leptonen: L=1, anti-leptonen: L=-1 (Neutrino s L=1, anti-neutrino s: L=-1)! Som lepton getal behouden! In verval ( vertex ) is elk familie lepton getal zelf behouden Behoud van L e : Behoud van L e en van L µ : Voorbeeld in reakties: Lepton getal Experimentele verificatie van behoud van leptongetal! Zeer sterke limieten

14 Geladen stroom interacties Zwakke interactie dmv uitwisseling W deeltjes Onderscheiden 3 type van reakties! Leptonisch: alleen leptonen! Semi-leptonisch: zowel leptonen als hadronen! Non-leptonisch of hadronisch: geen leptonen Geladen stroom interacties: uitwisseling van W deeltjes! Type lepton en quark veranderd, lading modificatie van ±1e! W ± deeltjes hebben elektrische lading precies gelijk aan ±1e Geladen stroom Leptonisch process:! Voorbeelden Leptonisch verval &-lepton Neutrino scattering bbk73$-)>*'u"+'3+,8"5%"c"'%"'"i/'4"%')435%$:&j" Semi-leptonisch process! Voorbeelden:

15 Geladen stroom! $-verval van neutron naar proton: Terug te voeren op transitie van down naar up quark onder uitzending van W deeltje. Andere quarks zijn spectator.! Andere voorbeelden: Niet-leptonische processen! Behoud van lading Sterkte van koppeling Koppeling van propagator beschreven door g! Vergelijk met electrische lading e! In matrix element aan propagator komt 2 maal voor! Voor ultra hoge waarden van Q 2 : gelijk aan foton propagator! Voor lage energieen: bijna een konstante de Fermi-konstante G F.! range van de zwakke wisselwerking hiermee klein: 1/M W ~ fm Vier-punt vertex zoals geformuleerd door Fermi G F heeft een dimensie [G F ]=[1/GeV 2 ]

16 Muon verval Beschouw een zwakke interaktie om G F te bepalen (meten)! Omdat massa van muon veel kleiner is dan massa W kan dit beshouwd worden als 4-punt koppeling: Nu kan levensduur berekend worden Levensduur proportioneel met G F2. Daarmee ook proportioneel met m µ5, om dimensie ~[m] te krijgen! Metingen laten zien dat: Electron-neutrino verstrooiing Uitsluitend leptonisch verstrooiing! Enkel diagram waarbij een muon-neutrino met elektron interactie aangaat. Behoud van Leptongetal! Werkzame doorsnede uitrekenen! Resultaat: Werkzame doorsnede ~ G F 2 ['] = [GeV -2 ], en enige variabele met [massa] is cm energie s! Vul de getallen in: Er volgt (elektron in LAB frame): Neem de dichtheid van staal: Vrije weglengte L=(n e ') -1 is m voor 1 MeV neutrino (zon)! Vrije weglengte is ~ 30 licht-jaren! Werkelijk een zwakke kracht

17 Hoge energieen! Werkzame doorsnede voor lage energieen:! Voor hoge energieen moeten we GF vervangen door de propagator met koppeling g, op zijn beurt te schrijven als! En deze werkzame doorsnede wordt een konstante voor zeer hoge energieen Neutrale stroom Behalve geladen stroom ook neutrale stroom! Uitwisseling van Z 0 deeltje! Neutrale stroom geobserveerd in 1973 (CERN)! Z 0 deeltje ontdekt in 1983, samen met W ± deeltjes bij SPS! Carlo Rubbia & Simon vd Meer P,30,/'88'"H'88'%+,4U"[\dT"

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling Quantummechanica en sleer bij kosmische straling Niek Schultheiss 1/19 Krachten en krachtdragers Op kerndeeltjes werkt de zwaartekracht. Op kerndeeltjes werkt de elektromagnetische kracht. Kernen kunnen

Nadere informatie

Elementaire Deeltjesfysica

Elementaire Deeltjesfysica Elementaire Deeltjesfysica FEW Cursus Jo van den Brand 3 November, 2009 Structuur der Materie Inhoud Inleiding Deeltjes Interacties Relativistische kinematica Lorentz transformaties Viervectoren Energie

Nadere informatie

H2: Het standaardmodel

H2: Het standaardmodel H2: Het standaardmodel 2.1 12 Fundamentele materiedeeltjes De elementaire deeltjes worden in 2 groepen opgedeeld volgens spin (aantal keer dat een deeltje rond zijn eigen as draait), de fermionen zijn

Nadere informatie

Het Standaardmodel. HOVO college Teylers 20 maart 2012 K.J.F.Gaemers

Het Standaardmodel. HOVO college Teylers 20 maart 2012 K.J.F.Gaemers Het Standaardmodel HOVO college Teylers 20 maart 2012 K.J.F.Gaemers 20 maart 2012 HOVO 2012 I 2 20 maart 2012 HOVO 2012 I 3 C12 atoom 6 elektronen 6 protonen 6 neutronen 20 maart 2012 HOVO 2012 I 4 20

Nadere informatie

De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes.

De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes. De wisselwerkingen tussen elementaire deeltjes worden experimenteel bestudeerd aan de hand van botsingen tussen deeltjes of het verval van deeltjes. Deze wisselwerkingen geschieden via de kortstondige

Nadere informatie

Elementaire deeltjes 2 College 6 Maandag 9 maart 2009

Elementaire deeltjes 2 College 6 Maandag 9 maart 2009 Elementaire deeltjes 2 College 6 Maandag 9 maart 2009 Stan Bentvelsen Nikhef Kruislaan 409-1098 SJ Amsterdam Kamer H250 tel 020 592 5140 s.bentvelsen@uva.nl Feynman regels #$%&$'()*&+%,"-++%"$./$"-$%&$'"01&%+23*$$%"$$1"()*&+%"!"#$

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Uitwerkingen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

Deeltjes en velden. HOVO Cursus. Jo van den Brand 26 september

Deeltjes en velden. HOVO Cursus. Jo van den Brand 26 september Deeltjes en velden HOVO Cursus Jo van den Brand 26 september 2013 jo@nikhef.nl Docent informatie Overzicht Jo van den Brand & Gideon Koekoek Email: jo@nikhef.nl en gkoekoek@gmail.com 0620 539 484 / 020

Nadere informatie

Deel 1: in het Standaard Model bestaan er 3 generaties (flavours) neutrino s. dit werd met grote precisie bevestigd door de metingen bij de LEP

Deel 1: in het Standaard Model bestaan er 3 generaties (flavours) neutrino s. dit werd met grote precisie bevestigd door de metingen bij de LEP In dit hoofdstuk worden eerst de ontdekkingen van de neutrale en geladen leptonen besproken. Vervolgens wordt de ontdekking van het pion besproken, nauw verbonden met de ontdekking van het muon. Ten slotte

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vragen? Inleiding elementaire deeltjes fysica College

Nadere informatie

Kernenergie. FEW Cursus. Jo van den Brand 30 Maart 2010

Kernenergie. FEW Cursus. Jo van den Brand 30 Maart 2010 Kernenergie FEW Cursus Jo van den Brand 30 Maart 2010 Overzicht Docent informatie Jo van den Brand Email: jo@nikhef.nl URL: www.nikhef.nl/~jo 0620 539 484 / 020 444 7900 Kamer: T2.69 Rooster informatie

Nadere informatie

Symmetie en Symmetrie. in het Standaard Model

Symmetie en Symmetrie. in het Standaard Model Symmetie en Symmetrie in het Standaard Model Eric Laenen Utrecht Het Higgs deeltje Wat weet U wellicht al? - Higgs deeltje is klein (en duur) - media noemen het te vaak God-deeltje? - wordt gezocht onder

Nadere informatie

Elementaire Deeltjesfysica

Elementaire Deeltjesfysica Elementaire Deeltjesfysica FEW Cursus Jo van den Brand 24 November, 2008 Structuur der Materie Inhoud Inleiding Deeltjes Interacties Relativistische kinematica Lorentz transformaties Viervectoren Energie

Nadere informatie

gegevens van LEP aan de voorspellingen van het Standaard Model.

gegevens van LEP aan de voorspellingen van het Standaard Model. In de vorige hoofdstukken hebben we een aantal statische eigenschappen van leptonen en hadronen besproken: de ontdekking van de geladen leptonen en neutrino s (hdst III), de ontdekking van vreemdheid (hdst

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Werkbladen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 16 april 2007 Tijdsduur: 90 minuten eze toets bestaat uit twee delen (I en II). In deel I wordt basiskennis getoetst via meerkeuzevragen. eel II bestaat

Nadere informatie

Deeltjesfysica in vogelvlucht. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen / Nikhef

Deeltjesfysica in vogelvlucht. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen / Nikhef Deeltjesfysica in vogelvlucht Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen / Nikhef Inhoud: Op zoek naar het kleinste Deeltjes en interacties: het Standaardmodel De Large Hadron Collider Deel 1: Op zoek

Nadere informatie

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen Zoektocht naar het Higgs deeltje De Large Hadron Collider in actie Stan Bentvelsen KNAW Amsterdam - 11 januari 2011 1 Versnellen op CERN De versneller Large Hadron Collider sub- atomaire deeltjes botsen

Nadere informatie

Samenvatting. Deeltjesfysica en het Standaard Model

Samenvatting. Deeltjesfysica en het Standaard Model Samenvatting Deeltjesfysica en het Standaard Model In de loop van de geschiedenis zijn wetenschappers bezig geweest met het maken van classificaties van de natuur. De moderne beschrijving van atomen kwam

Nadere informatie

2.1 Elementaire deeltjes

2.1 Elementaire deeltjes HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer 2.1 Elementaire deeltjes Bij de botsing van een primair kosmisch deeltje met een zuurstof-

Nadere informatie

Algemeen. Cosmic air showers J.M.C. Montanus. HiSPARC. 1 Kosmische deeltjes. 2 De energie van een deeltje

Algemeen. Cosmic air showers J.M.C. Montanus. HiSPARC. 1 Kosmische deeltjes. 2 De energie van een deeltje Algemeen HiSPARC Cosmic air showers J.M.C. Montanus 1 Kosmische deeltjes De aarde wordt continu gebombardeerd door deeltjes vanuit de ruimte. Als zo n deeltje de dampkring binnendringt zal het op een gegeven

Nadere informatie

LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013

LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013 LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013 LHCb Waarom deeltjesfysica? Waarom LHCb? Resultaten Upgrade Deeltjesfysica Bestudeert de natuur op afstanden < 10-15 m 10-15 m atoom kern Quantum

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam

Kosmische straling: airshowers. J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam Kosmische straling: airshowers J.W. van Holten NIKHEF, Amsterdam 1. Kosmische straling. Kosmische straling wordt veroorzaakt door zeer energetische deeltjes die vanuit de ruimte de aardatmosfeer binnendringen

Nadere informatie

EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE

EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE 10 maart 2014 EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE PUBLIC SCIENCE MET PIET MULDERS, JAN VAN DEN BERG EN SABRINA COTOGNO Inhoud Proloog De atomaire wereld De subatomaire wereld. De

Nadere informatie

Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door:

Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door: Sporen van deeltjes Een deels bestaande PowerPointpresentatie voor de cursus in de aandacht gebracht cq bewerkt door: E.J. Klesser, K. Akrikez, F. de Wit, F. Bergisch, J. v. Reisen Het onderzoek naar elementaire

Nadere informatie

De ontdekking van het Higgs boson. Ivo van Vulpen

De ontdekking van het Higgs boson. Ivo van Vulpen De ontdekking van het Higgs boson Ivo van Vulpen CERN in Genève, Zwitserland Mijn oude huis ATLAS experiment vergaderen hotel kantine directeur theoreten Deeltjesfysica 10-15 m atoom kern Wat zijn de bouwstenen

Nadere informatie

De behoefte aan organisatie van het groot aantal gekende deeltjes (meestal sterk vervallende resonanties) is analoog aan de organisatie van elementen

De behoefte aan organisatie van het groot aantal gekende deeltjes (meestal sterk vervallende resonanties) is analoog aan de organisatie van elementen 1 2 De behoefte aan organisatie van het groot aantal gekende deeltjes (meestal sterk vervallende resonanties) is analoog aan de organisatie van elementen in de tabel van Mendeljev. De klassificatie is

Nadere informatie

Next-to-Soft Factorization and Unitarity in Drell-Yan Processes D. Bonocore

Next-to-Soft Factorization and Unitarity in Drell-Yan Processes D. Bonocore Next-to-Soft Factorization and Unitarity in Drell-Yan Processes D. Bonocore Samenvatting In deze samenvatting probeer ik een beschrijving te geven van de thema s in dit proefschrift zonder technische details

Nadere informatie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie ? = Majorana Neutrino s en Donkere Materie Patrick Decowski decowski@nikhef.nl Majorana mini-symposium bij de KNAW op 31 mei 2012 Elementaire Deeltjes Elementaire deeltjes en geen quasi-deeltjes! ;-) Waarom

Nadere informatie

Samenvatting PMN. Golf en deeltje.

Samenvatting PMN. Golf en deeltje. Samenvatting PMN Golf en deeltje. Het foto-elektrisch effect: Licht als energiepakketjes (deeltjes) Foton (ã) impuls: en energie Deeltje (m) impuls en energie en golflengte Zowel materie als golven (fotonen)

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 3 april 2006 Tijdsduur: 90 minuten eze toets bestaat uit twee delen (I en II). In deel I wordt basiskennis getoetst aan de hand van 12 meerkeuzevragen.

Nadere informatie

De zoektocht naar het Higgs boson. Ivo van Vulpen

De zoektocht naar het Higgs boson. Ivo van Vulpen De zoektocht naar het Higgs boson Ivo van Vulpen Als de Higgs ontdekt wordt gaat het de geschiedenisboeken in Als de Higgs niet ontdekt wordt gaat het ook de geschiedenisboeken in Real Madrid - Barcelona

Nadere informatie

HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics. Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer

HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics. Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer 2.3 Airshowers In ons Melkwegstelsel is sprake van een voortdurende stroom van hoogenergetische

Nadere informatie

Symmetrie en behoudswetten spelen een belangrijke rol in de beschrijving en het begrip van

Symmetrie en behoudswetten spelen een belangrijke rol in de beschrijving en het begrip van Symmetrie en behoudswetten spelen een belangrijke rol in de beschrijving en het begrip van interacties ti tussen elementaire deeltjes. Interacties ti zullen plaats grijpen voor zover ze kinematisch toegelaten

Nadere informatie

IN AFWACHTING VAN HET ZESDE QUARK 1. door. Pierre van Baal, Instituut-Lorentz, Universiteit Leiden

IN AFWACHTING VAN HET ZESDE QUARK 1. door. Pierre van Baal, Instituut-Lorentz, Universiteit Leiden IN AFWACHTING VAN HET ZESDE QUARK 1 door Pierre van Baal, Instituut-Lorentz, Universiteit Leiden Samenvatting In deze voordracht zal de huidige stand van de natuurkunde der elementaire deeltjes worden

Nadere informatie

Symmetrie en behoudswetten spelen een belangrijke rol in de beschrijving en het begrip van interacties tussen elementaire deeltjes.

Symmetrie en behoudswetten spelen een belangrijke rol in de beschrijving en het begrip van interacties tussen elementaire deeltjes. Symmetrie en behoudswetten spelen een belangrijke rol in de beschrijving en het begrip van interacties tussen elementaire deeltjes. Interacties zullen plaats grijpen voor zover ze kinematisch toegelaten

Nadere informatie

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer 13 Jan 2011, Andijk slides bekijken: www.nikhef.nl/~t61/outreach.shtml verdere vragen: aart.heijboer@nikhef.nl Het grootste foto toestel ter wereld Magneten

Nadere informatie

Elementaire Deeltjesfysica

Elementaire Deeltjesfysica Elementaire Deeltjesfysica FEW Cursus Jo van den Brand 10 November, 2009 Structuur der Materie Inhoud Inleiding Deeltjes Interacties Relativistische kinematica Lorentz transformaties Viervectoren Energie

Nadere informatie

E p m. De voorspelling van antimaterie. Paul Dirac voorspelde het bestaan van het positron in 1928

E p m. De voorspelling van antimaterie. Paul Dirac voorspelde het bestaan van het positron in 1928 De voorspelling van antimaterie Paul Dirac voorspelde het bestaan van het positron in 1928 Dirac s vergelijking impliceert: positron massa = elektron massa positron lading = +e Dirac Algebra: 2g 2 2 E

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Titel vertaling: Strategieën voor de Jacht op Nieuwe Fysica met Strange Beauty Mesonen Deeltjesfysica De wetten van de natuur onderbouwen, althans in principe, alle observaties

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Kondratyuk, S. (2000). Dressing the nucleon causally Groningen: s.n.

Citation for published version (APA): Kondratyuk, S. (2000). Dressing the nucleon causally Groningen: s.n. University of Groningen Dressing the nucleon causally Kondratyuk, Sergey IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES Alle verschijnselen om ons heen en in het heelal kunnen uitgelegd worden met vier basiskrachten: gravitatie, elektromagnetisme, sterke en zwakke wisselwerking. Op het eerste

Nadere informatie

In de hoge-energiefysica werken we met deeltjes die hoge snelheden bezitten, soms zeer dicht bij de

In de hoge-energiefysica werken we met deeltjes die hoge snelheden bezitten, soms zeer dicht bij de In de hoge-energiefysica werken we met deeltjes die hoge snelheden bezitten, soms zeer dicht bij de lichtsnelheid c (in vacuüm). De fysische wetten die de interacties tussen deze deeltjes beschrijven mogen

Nadere informatie

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef. 2009/1 viii Nikhef Workshop Black Holes in de LHC 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.nl) Dr. Marcel Vreeswijk (h73@nikhef.nl)

Nadere informatie

Deeltjes binnen het standaardmodel

Deeltjes binnen het standaardmodel 1 Deeltjes binnen het standaardmodel N.G. Schultheiss 1 Inleiding Rond het jaar 1900 was de samenstelling van atomen het onderwerp van onderzoek. Joseph John Thomson (1856-1940) dacht dat atomen een soort

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Vos, K. K. (2016). Symmetry violation in weak decays [Groningen]: University of Groningen

Citation for published version (APA): Vos, K. K. (2016). Symmetry violation in weak decays [Groningen]: University of Groningen University of Groningen Symmetry violation in weak decays Vos, Kimberley Keri IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

CERN, de LHC en Het Heelal. Aart Heijboer (CERN)

CERN, de LHC en Het Heelal. Aart Heijboer (CERN) CERN, de LHC en Het Heelal Aart Heijboer (CERN) Plan: Waarom deeltjesfysica en grote versnellers Wat weten we al Wat willen we nog meer weten CERN & de LHC Waarom zo groot/duur Wat komt er bij kijken Wat

Nadere informatie

Theory DutchBE (Belgium) De grote hadronen botsingsmachine (LHC) (10 punten)

Theory DutchBE (Belgium) De grote hadronen botsingsmachine (LHC) (10 punten) Q3-1 De grote hadronen botsingsmachine (LHC) (10 punten) Lees eerst de algemene instructies in de aparte envelop alvorens te starten met deze vraag. In deze opdracht wordt de fysica van de deeltjesversneller

Nadere informatie

Het GIM mechanisme werd voorgesteld door S. Glashow, J. Illiopoulos en L. Maiani om een consistente theorie van de zwakke wisselwerkingen te bekomen.

Het GIM mechanisme werd voorgesteld door S. Glashow, J. Illiopoulos en L. Maiani om een consistente theorie van de zwakke wisselwerkingen te bekomen. 1 Het GIM mechanisme werd voorgesteld door S. Glashow, J. Illiopoulos en L. Maiani om een consistente theorie van de zwakke wisselwerkingen te bekomen. 2 De ontdekkingen van de neutrino s, het elektron,

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan?

Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan? Samenvatting door Carlos Van Cauwenberghe van de lezing over Het Higgs-deeltje ontdekt. En wat dan? gegeven door Prof. Dirk Ryckbosch, Universiteit Gent Inleiding: Zie informatie over de lezing van 9/2/2015

Nadere informatie

Up quark (u) Down quark (d) Up anti-quark (ū) Down anti-quark (đ) Charm quark (c) Strange quark (s) Charm anti-quark(č) Strange anti-quark(š)

Up quark (u) Down quark (d) Up anti-quark (ū) Down anti-quark (đ) Charm quark (c) Strange quark (s) Charm anti-quark(č) Strange anti-quark(š) HOOFDSTUK 11 ATOOMFYSICA 17 pag. Deeltjes Terug naar de (atoom)deeltjes. We kennen er al heel wat, maar er zijn zovéél deeltjes, het duizelt! Alles op deze wereld, in het heelal, alles bestaat uit deeltjes,

Nadere informatie

Deeltjes en velden donderdag 3 oktober 2013 OPGAVEN WEEK 2

Deeltjes en velden donderdag 3 oktober 2013 OPGAVEN WEEK 2 Deeltjes en velden donderdag 3 oktober 203 OPGAVEN WEEK 2 Opgave : Causaliteit In het jaar 300 wordt door de Aardse Federatie een ruimteschip naar een Aardse observatiepost op de planeet P47 gestuurd.

Nadere informatie

Relativistische kinematica

Relativistische kinematica Relativistische kinematica Gebruik van de Speciale Relativiteitstheorie vier vectoren Lengte van 4 vector: Inproduct van twee 4 vectoren Snelheid van CM systeem In LAB systeem staat deeltje 2 stil en kunnen

Nadere informatie

versie 21 februari 2013 Quantumtheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam LION Universiteit Leiden

versie 21 februari 2013 Quantumtheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam LION Universiteit Leiden versie 21 februari 2013 Quantumtheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam en LION Universiteit Leiden c 1 Deeltje-golf dualisme Een vlakke golf wordt gekenmerkt door een golflengte λ en een periode T, of

Nadere informatie

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV

Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV Waarneming van een nieuw deeltje met massa 125 GeV CMS Experiment, CERN 4 juli 2012 Samenvatting In een seminarie dat vandaag plaatsvond in het Europees Laboratorium voor Nucleair Onderzoek (CERN), en

Nadere informatie

De eerste orde correctie op de botsingsdoorsnede van het proces qq g g

De eerste orde correctie op de botsingsdoorsnede van het proces qq g g De eerste orde correctie op de botsingsdoorsnede van het proces qq g g Susanne Lepoeter versie 29 augustus 2011 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Supersymmetrie 4 2.1 Het standaardmodel.........................

Nadere informatie

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen Het grootste en het kleinste volgens mijn dochter van 3 volgens haar vader Olifant Klein muisje Grootst Kleinst 10 +22 m 10-9

Nadere informatie

Wat is vacuüm? Jan de Boer (FNWI/IoP/ITFA, GRAPPA, D-ITP, ) NSA ouderdag 2016

Wat is vacuüm? Jan de Boer (FNWI/IoP/ITFA, GRAPPA, D-ITP, ) NSA ouderdag 2016 Wat is vacuüm? Jan de Boer (FNWI/IoP/ITFA, GRAPPA, D-ITP, ) NSA ouderdag 2016 Definitie 1: Vacuüm = ruimte zonder materie Definitie 2: Vacuüm = de toestand van een systeem met de laagst mogelijke energie

Nadere informatie

samenvatting interactie ioniserende straling materie

samenvatting interactie ioniserende straling materie samenvatting interactie ioniserende straling materie Sytze Brandenburg sb/radsaf2005/1 ioniserende straling geladen deeltjes α-deeltjes electronen en positronen electromagnetische straling Röntgenstaling

Nadere informatie

University of Groningen. Flavours of Gauge theories Deuzeman, Albert

University of Groningen. Flavours of Gauge theories Deuzeman, Albert University of Groningen Flavours of Gauge theories Deuzeman, Albert IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Deeltjes en velden. HOVO Cursus. Jo van den Brand 31 oktober

Deeltjes en velden. HOVO Cursus. Jo van den Brand 31 oktober Deeltjes en velden HOVO Cursus Jo van den Brand 31 oktober 2013 jo@nikhef.nl Docent informatie Overzicht Jo van den Brand & Gideon Koekoek Email: jo@nikhef.nl en gkoekoek@gmail.com 0620 539 484 / 020 592

Nadere informatie

28 augustus 2012, Introductiecollege 1e jaars studenten UvA. Het Higgs boson. Ivo van Vulpen (UvA/Nikhef)

28 augustus 2012, Introductiecollege 1e jaars studenten UvA. Het Higgs boson. Ivo van Vulpen (UvA/Nikhef) 28 augustus 2012, Introductiecollege 1e jaars studenten UvA Het Higgs boson Ivo van Vulpen (UvA/Nikhef) VWO examen natuurkunde 2012 Tijdens de botsing ontstaan allerhande elementaire deeltjes. Hierbij

Nadere informatie

Wereld van het allergrootste

Wereld van het allergrootste De magische wereld van het allerkleinste Viva Fysica, 26 januari 2017 Ivo van Vulpen Wereld van het allergrootste maan Geo stationair 35786 km hoogte Andre dekuipers upes 28000 km/uur m m F G m 1 m 2 r

Nadere informatie

Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer. April 2010, astra alteria, Putten

Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer. April 2010, astra alteria, Putten Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer April 2010, astra alteria, Putten Antares: een telescoop op de bodem van de zee Aart Heijboer plan deeltjesfysica en het sterrenkunde Kosmische

Nadere informatie

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen

Meesterklas Deeltjesfysica. Universiteit Antwerpen Meesterklas Deeltjesfysica Universiteit Antwerpen Programma 9u45 10u00 11u00 11u15 11u45 12u00 13u00 15u00 15u30 17u00 Verwelkoming Deeltjesfysica Prof. Nick van Remortel Pauze Versnellers en Detectoren

Nadere informatie

Unitarity methods and On-shell Particles in Scattering Amplitudes R.J. Rietkerk

Unitarity methods and On-shell Particles in Scattering Amplitudes R.J. Rietkerk Unitarity methods and On-shell Particles in Scattering Amplitudes R.J. Rietkerk S SAMENVATTING Dit proefschrift gaat over de wereld van de allerkleinste deeltjes en beschrijft mijn promotieonderzoek over

Nadere informatie

Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt. Academiejaar 2006-2007

Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt. Academiejaar 2006-2007 Academiejaar 2006-2007 Faculteit Wetenschappen Departement Natuurkunde Michael Maes Bachelorproject: Onderscheiden van signaal en achtergrond in de CMS-detector van LHC te CERN. Promotor: Jorgen D'Hondt

Nadere informatie

Massahysterie over het massamysterie. dr. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen & Nikhef

Massahysterie over het massamysterie. dr. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen & Nikhef Massahysterie over het massamysterie dr. Frank Filthaut Radboud Universiteit Nijmegen & Nikhef Voorbij het blote oog Antoni van Leeuwenhoek, 1632-1723: uitvinding van de microscoop ontdekking van de eerste

Nadere informatie

Elementaire Deeltjes en Groepentheorie Geert Gordebeke 8 juli 2009

Elementaire Deeltjes en Groepentheorie Geert Gordebeke 8 juli 2009 Elementaire Deeltjes en Groepentheorie Geert Gordebeke 8 juli 2009 1 Inhoudsopgave Inleiding...3 Introductie Young Tableaux...4 Young diagram...4 Young tableau...4 Young tabloid...5 SU(N)...6 Vermenigvuldigen

Nadere informatie

De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept

De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept - Kernfysica: van beschrijven naar begrijpen Rita Van Peteghem Coördinator Wetenschappen-Wisk. CNO (Centrum Nascholing Onderwijs) Universiteit

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 9 januari 2008 van 9:00 12:00 uur

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 9 januari 2008 van 9:00 12:00 uur TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Stralingsfysica (3D d.d. 9 januari 8 van 9: : uur Vul de presentiekaart in blokletters in en onderteken deze. Gebruik van boek, aantekeningen of notebook is niet

Nadere informatie

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd Samenvatting Inleiding De kern Een atoom bestaat uit een kern en aan de kern gebonden elektronen, die om de kern cirkelen. Dat de elektronen aan de kern gebonden zijn, komt doordat er een kracht werkt

Nadere informatie

Van atoom tot kosmos

Van atoom tot kosmos HOVO cursus Februari/maart 2017 Van atoom tot kosmos Piet Mulders p.j.g.mulders@vu.nl 1 Omschrijving INLEIDING NATUURKUNDE Van atoom tot kosmos P.J. Mulders Afdeling Natuurkunde en Sterrenkunde/Nikhef

Nadere informatie

1 Uitgewerkte opgaven: relativistische kinematica

1 Uitgewerkte opgaven: relativistische kinematica 1 Uitgewerkte opgaven: relativistische kinematica 1. Impuls van een π + meson Opgave: Een π + heeft een kinetische energie van 200 MeV. Bereken de impuls in MeV/c. Antwoord: Een π + meson heeft een massa

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur. Resultaten uit 1 e jaar van de LHC. Ivo van Vulpen

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur. Resultaten uit 1 e jaar van de LHC. Ivo van Vulpen Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Resultaten uit 1 e jaar van de LHC Ivo van Vulpen Deeltjesfysica 10-15 m atoom kern Wat zijn de bouwstenen van de dingen om ons heen? De stand van

Nadere informatie

In hoofdstuk V werden de verschillende soorten interacties besproken die relevant zijn voor

In hoofdstuk V werden de verschillende soorten interacties besproken die relevant zijn voor In hoofdstuk V werden de verschillende soorten interacties besproken die relevant zijn voor elementaire deeltjes. Wij hebben gezien dat de dynamica van de interactie ti beschreven wordt bij middel van

Nadere informatie

Diagnostisch Schoolexamen Natuurkunde Klas 6, periode E2 120 minuten

Diagnostisch Schoolexamen Natuurkunde Klas 6, periode E2 120 minuten Diagnostisch Schoolexamen Natuurkunde Klas 6, periode E2 120 minuten Naam:... Docent:... Zet je naam bovenaan op dit opgavenblad. Zet een hokje om het eindantwoord. De laatste bladzijde bevat een lijst

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie

Wisselwerking. van ioniserende straling met materie Wisselwerking van ioniserende straling met materie Wisselwerkingsprocessen Energie afgifte en structuurverandering in ontvangende materie Aard van wisselwerking bepaalt het juiste afschermingsmateriaal

Nadere informatie

21/05/2014. 3. Natuurlijke en kunstmatige radioactiviteit 3.1 3.1. 3.1 Soorten radioactieve straling en transmutatieregels. (blijft onveranderd)

21/05/2014. 3. Natuurlijke en kunstmatige radioactiviteit 3.1 3.1. 3.1 Soorten radioactieve straling en transmutatieregels. (blijft onveranderd) 3. Natuurlijke en kunstmatige radioactiviteit 3.1 Soorten radioactieve straling en transmutatieregels 3.2 Halveringstijd Detectiemethoden voor radioactieve straling 3.4 Oefeningen 3.1 Soorten radioactieve

Nadere informatie

Elementaire Deeltjes Fysica

Elementaire Deeltjes Fysica Elementaire Deeltjes Fysica M. de Roo Instituut voor Theoretische Natuurkunde Rijksuniversiteit Groningen Nijenborgh 4, 9747 AG Groningen Reprinted November 004 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1. Symmetrie

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

Measuring the Higgs Boson Mass Using Event-By-Event Uncertainties A. Castelli

Measuring the Higgs Boson Mass Using Event-By-Event Uncertainties A. Castelli Measuring the Higgs Boson Mass Using Event-By-Event Uncertainties A. Castelli Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van mijn onderzoek naar de bepaling van de massa van het Higgs boson

Nadere informatie

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009

Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Materie bouwstenen van het heelal FEW 2009 Prof.dr Jo van den Brand jo@nikhef.nl 2 september 2009 Waar de wereld van gemaakt is De wereld kent een enorme diversiteit van materialen en vormen van materie.

Nadere informatie

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium Het Quantum Universum Cygnus Gymnasium 2014-2015 Wat gaan we doen? Fundamentele natuurkunde op de allerkleinste en de allergrootste schaal. Groepsproject als eindopdracht: 1) Bedenk een fundamentele wetenschappelijk

Nadere informatie

Technische Universiteit Eindhoven Tentamen Thermische Fysica II 3NB januari 2013, uur

Technische Universiteit Eindhoven Tentamen Thermische Fysica II 3NB januari 2013, uur Technische Universiteit Eindhoven Tentamen Thermische Fysica II 3NB65 23 januari 2013, 1400-1700 uur Het tentamen bestaat uit drie, de hele stof omvattende opgaven, onderverdeeld in 15 deelopgaven die

Nadere informatie

Vorig college: Wat is subatomaire fysica Rela5e tussen energie, afstand, temperatuur

Vorig college: Wat is subatomaire fysica Rela5e tussen energie, afstand, temperatuur Vorig college: Wat is subatomaire fysica Rela5e tussen energie, afstand, temperatuur Ontdekking van elektron als eerste echte deeltje Röntgenstraling Radioac5viteit Atoomkernen, protonen, neutronen Inleiding

Nadere informatie

KERNEN & DEELTJES VWO

KERNEN & DEELTJES VWO KERNEN & DEELTJES VWO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is gratis te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven staan

Nadere informatie

Samenvatting. Spin? Wat is dat eigenlijk?

Samenvatting. Spin? Wat is dat eigenlijk? Samenvatting Spin? Wat is dat eigenlijk? In de zomer van het jaar 1925 werd door twee Nederlandse promovendi, Samuel Goudsmit en George Uhlenbeck, de spin van het elektron ontdekt. Deze ontdekking werd

Nadere informatie

Aarde Onze Speciale Woonplaats

Aarde Onze Speciale Woonplaats Aarde Onze Speciale Woonplaats Wat Earth in space BEWOONBAARHEID voor intelligente wezens betreft is er geen betere planeet dan de AARDE! Wij leven op een doodgewoon rotsblok dat rond gaat om een middelmatige

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 16 januari 2006 van 14:00 17:00 uur

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN. Tentamen Stralingsfysica (3D100) d.d. 16 januari 2006 van 14:00 17:00 uur TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Stralingsfysica (3D d.d. 6 januari 6 van 4: 7: uur Vul de presentiekaart in blokletters in en onderteken deze. Gebruik van boek, aantekeningen of notebook is

Nadere informatie

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015

Overzicht (voorlopig) Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2015 vroedvrouwen in Nijmegen zwaartekracht vs. druk het viriaal theorema energie-transport kernfusie Overzicht (voorlopig) 4 mrt: Kijken naar de hemel 11 mrt:

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF)

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF) De Large Hadron Collider 2.0 Wouter Verkerke (NIKHEF) 11 2 De Large Hadron Collider LHCb ATLAS CMS Eén versneller vier experimenten! Concept studie gestart in 1984! Eerste botsingen 25 jaar later in 2009!!

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 24 maart 2003 Tijdsduur: 90 minuten Deze toets bestaat uit 3 opgaven met 16 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 109

Samenvatting. Samenvatting 109 Samenvatting 109 Samenvatting Het Standaard Model van de deeltjesfysica is zeer succesvol gebleken in het identificeren van drie generaties van quarks, leptonen en verscheidene bosonen als de fundamentele

Nadere informatie