Bodemsanering biedt kansen Soil remediation offers opportunities

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "www.vrom.nl Bodemsanering biedt kansen Soil remediation offers opportunities"

Transcriptie

1 Bodemsanering biedt kansen Soil remediation offers opportunities

2

3 Bodemsanering biedt kansen Soil remediation offers opportunities

4 Inhoud Contents Voorwoord 04 Preface 05 Bodemsanering in Nederland: pragmatisme krijgt voorrang 06 Dutch soil policy: Pragmatism prevails 07 1 Volgermeerpolder: Van zorgenkindje tot waterrijk natuur- en recreatiegebied 08 1 Volgermeerpolder: Changing a problem area into a water rich nature reserve and recreational area 08 2 De bodem onder bedrijvigheid in de Rotterdamse Haven 10 2 A solid basis for business in the Port of Rotterdam 10 3 Een win-win situatie in Schoonebeek 12 3 A win-win situation in Schoonebeek 12 4 De Hollandse IJssel: Het tij gekeerd 14 4 The Hollandse IJssel: The tide turns 14 5 Sanering en herontwikkeling hand in hand in Twello 16 5 Parallel remediation and site development in Twello 16 6 Groene sanering van stortplaats in Limburg 18 6 Green remediation of a landfill in Limburg 18 7 Nieuwe kansen voor oude pompstations 20 7 New opportunities for old petrol stations 20 8 De Krimpenerwaard: bodemsanering trekt landinrichting vlot 22 8 The Krimpenerwaard: Soil remediation leading land redevelopment 22 9 Het Maaisbaaigebied in Middelburg: gouden tijden 24 9 The Maaisbaai area in Middelburg: golden times Voldoende munitie voor ontwikkeling in Zuidlaren Enough ammunition for development in Zuidlaren Golfen op een voormalige stortplaats in Noord-Brabant A golf course on a former landfill in Noord-Brabant Veilig wonen op historische grond in Hengelo Safe living on historic soil in Hengelo Uden: Ondergrondse sanering in stedelijk gebied zonder overlast Uden: Underground remediation in an urban area: no inconvenience caused Revitalisering industrieel terrein tot aantrekkelijke werkplek in Arnhem Redevelopment of an industrial site into an attractive business complex in Arnhem Shock-load sanering te IJlst Shock-load remediation in IJlst Integratie van bodemsanering en vastgoedontwikkeling in Zaandam An integrated soil clean-up and real estate development in Zaandam Eruit halen wat er in zit in Geertruidenberg Making the most of it in Geertruidenberg De Verademing in Den Haag: van gasfabriek tot sportpark De Verademing (A Relief ) in Den Haag: A gasworks site becomes a sports park Wonen aan het waterfront te Kampen Living at the waterfront in Kampen 44

5 20 Op bezoek in het Griftpark in Utrecht Visiting the Griftpark in Utrecht Nieuwe perspectieven voor pesticiden in Hengelo New perpectives on pesticides in Hengelo 48 Meer Informatie 50 More Information 50 Colofon /

6 0 Voorwoord In het verleden werd bodemverontreiniging vaak beschouwd als een zware belemmering voor ruimtelijke ontwikkelingen. Een belemmering die alleen met de grootste moeite en kosten kon worden overwonnen. Daarom bleven veel terreinen in Nederland braak liggen. Soms midden in de stad! In afwachting van betere tijden en grotere budgetten vormden ze een constante herinnering aan de menselijke onachtzaamheid in het verleden. Inmiddels heeft de techniek een hoge vlucht genomen en is voor de meeste bodemproblemen een technische oplossing voorhanden. En dat op een manier die kosten-effectief is. Daarnaast is het nieuwe bodembeleid functiegericht: hoe schoon een plek moet zijn hangt nu af van het gebruik ervan. Dat schept ruimte voor innovatieve oplossingen. Kortom, bodemsanering is van een belemmering voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen uitgegroeid tot een kans. De combinatie van bodemsanering en ruimtelijke ontwikkeling leidt vaak tot verrassende en fraaie resultaten. Zeker wanneer alle betrokken partijen al in een vroegtijdig stadium hun krachten bundelen. De in dit boekje opgenomen selectie van bekende en minder bekende voorbeelden levert het bewijs. Het zijn stuk voor stuk locaties waar bodemsanering een transformatie mogelijk maakte van een risicovolle locatie naar een plek waar het aantrekkelijk wonen, werken of recreëren is. Of waar de natuur weer tot bloei kan komen. Zelfs waar vroeger een vuilstortplaats was. En wat te denken van een gasfabrieksterrein dat nu een recreatieve Verademing vormt midden in een drukke stad? En wie zou er niet willen wonen aan het vernieuwde Waterfront in Kampen? Of genieten van een boottocht langs de gesaneerde Hollandsche IJssel? Tezamen tonen deze voorbeelden wat samenwerking vermag. Want het is aan de inzet van vele partijen in Nederland - van probleemeigenaren en bevoegd gezag tot adviseurs, aannemers en projectontwikkelaars te danken dat er zoveel vooruitgang is geboekt in bodemland. Dit boekje maakt een deel hiervan zichtbaar. Met dank aan alle bedrijven en organisaties die voorbeelden en foto s hebben aangeleverd, wens ik u veel lees- en kijkplezier! Pieter van Geel De Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

7 0 Preface In the past, soil contamination was often considered to be a major obstacle to redevelopment plans, an obstacle that could only be surmounted with great effort and at a substantial cost. As a result many sites in the Netherlands were left to lie fallow sometimes right in the middle of a city! In expectation of better times and bigger budgets they formed a constant reminder of past neglect. In the meantime, new technology has been developed that will enable us to deal with most soil contamination problems in a cost-effective way. Not only that, but Dutch soil policy is now function-oriented. In other words, the required soil quality of a particular site depends on its future use. This creates opportunities for innovative solutions. In short, soil remediation has changed from an obstacle into an opportunity. The combination of soil remediation and spatial planning often leads to surprising and attractive results, especially when all the stakeholders join forces at an early stage. The examples in this booklet (some well-known, others less so) provide evidence of this. Thanks to soil remediation, each site discussed here has been transformed from an environmental and health risk to an attractive place to live and work. These examples show that nature can blossom again, even on the site of a former dump. Or that a former gasworks can be used as a recreational area in a busy town. And who wouldn t want to live in the new Kampen Waterfront area? Or enjoy a boat tour along the cleaned-up Hollandsche IJssel? Together these examples show what can be achieved through teamwork. Thanks to the efforts of many parties including site owners, government agencies, consultants, contractors and real estate developers significant progress has been made in the soil sector. This booklet is an attempt to put these developments in the spotlight. Our thanks to all the companies and organisations that provided photographs and examples. I hope you enjoy reading about their endeavours. Pieter van Geel State Secretary for Housing, Spatial Planning and the Environment

8 0 Bodemsanering in Nederland: Pragmatisme krijgt voorrang Bijna elke Nederlander herinnert zich de ontdekking van grootschalige bodemverontreinigingen, begin jaren tachtig. Lekkerkerk had de twijfelachtige eer de eerste gemeente te zijn met een ernstig vervuilde woonwijk. Het land was in rep en roer. Niet wetende dat er nog vele gevallen van bodemverontreiniging zouden volgen. De rijksoverheid besloot dat binnen een periode van pakweg tien jaar alle verontreinigde locaties in Nederland volledig gesaneerd moesten zijn, om ze weer multifunctioneel inzetbaar te maken. Al snel bleek dat dit geen haalbare kaart was, want er was veel meer verontreinigde grond dan aanvankelijk werd gedacht. Van oude gasfabrieksterreinen en bedrijventerreinen in binnensteden tot stortplaatsen en landbouwgronden. De schoonmaakoperatie zou op die manier meer dan honderd jaar duren, tegen hoge kosten. En ruimtelijke ontwikkelingen zouden intussen stagneren. De overheid koos daarom in 1997 voor een pragmatische aanpak. Niet het volledig schoonmaken van de terreinen stond centraal, maar het beheersbaar maken van de risico s. Hoe schoon een grond moet worden, hangt sindsdien af van de bestemming van de grond. De grond onder een parkeergarage bijvoorbeeld hoeft niet even schoon te zijn als grond voor een woonwijk. Bij ruimtelijke ordening en inrichting moet dan ook al in een vroegtijdig stadium rekening worden gehouden met de toestand van de bodem. Voor mobiele verontreinigingen, die zich via het grondwater verspreiden, krijgen actoren meer ruimte voor het realiseren van gebiedsgerichte oplossingen. Een concreet voorbeeld is het Rotterdamse havengebied waar zo n hectare aaneengesloten bedrijventerrein ligt. Met dit nieuwe beleid wil de overheid op z n laatst in 2030 alle ernstige gevallen van bodemverontreiniging onder controle hebben. Dit schept ook tijd om maximaal gebruik te maken van de biologische in-situ technieken die de afgelopen jaren hun intrede hebben gedaan. Deze maken gebruik van de natuurlijke afbraakcapaciteit van de bodem en leveren de nodige besparingen op. Al met al is er ruimte ontstaan voor innovatieve ontwikkelingen. En met deze ruimte is veel mogelijk!

9 0 Dutch soil policy: Pragmatism prevails Almost every Dutchman remembers the discovery of large-scale soil contamination at the beginning of the eighties. Lekkerkerk had the doubtful honour of being the first town to have a seriously contaminated housing estate. The whole country was in a commotion, not knowing that many more soil pollution cases would follow. The government decided that all contaminated sites had to be fully cleaned up within a period of about ten years, allowing them to be suitable for multifunctional use once again. It soon became clear that this was not a realistic option as there was much more contaminated soil than originally foreseen: From old gasworks and industrial sites in city centres, to landfills and agricultural areas. To achieve multifunctional use on every occasion the cleanup operation would have taken more than a hundred years and involved enormous costs. In the meantime spatial developments would stagnate. Therefore, in 1997, the Ministry of VROM adopted a new, pragmatic, risk-based approach. A full clean up of sites was no longer required as long as the risks were sufficiently controlled. The clean up level depends on the use of the soil. The soil underneath a parking lot does not have to be as clean as the soil underneath a housing estate, for example. Spatial developments should therefore take account of the quality of the soil at an early stage. For mobile contaminants, migrating through the groundwater, stakeholders have obtained more space for realising regional solutions. An example is the Port of Rotterdam, which includes hectares of industrial sites. With this new policy the government aims to control all serious cases of soil contamination before the year This provides the necessary time to make optimal use of the biological in-situ techniques that have been developed in recent years. These techniques make use of the natural degradation capacity of the soil and save costs. Altogether there is ample scope for innovative developments and this new policy offers new opportunities.

10 1. 0

11 0 Tussen het huishoudelijk en chemisch afval op de voormalige stortplaats In the midst of domestic and chemical waste at the landfill Volgermeerpolder: Van zorgenkindje tot waterrijk natuur- en recreatiegebied De Volgermeerpolder, de voormalige stortplaats van Amsterdam, was lange tijd een zorgenkindje. Zeker nadat ontdekt werd dat er in de jaren zestig chemisch afval was gedumpt. Het voormalige veenweidegebied, gelegen in het hart van Waterland, werd zelfs een ecologisch rampgebied genoemd. Wat doe je vervolgens met honderd hectare sterk vervuilde grond, gelegen aan de rand van de stad? Een omvangrijke bodemsanering - de grootste uit de Nederlandse geschiedenis - bracht uitkomst. is placed on top. Rainwater is trapped on this layer in the space between the ditches that intersect the land. In these swampy areas new vegetation will grow and peat will be formed. As a result a unique natural habitat will develop in years to come, with the natural flora and fauna that belongs to this type of landscape in Waterland. Het Amsterdamse gemeentebestuur koos in 1999, samen met betrokkenen, voor de zogenaamde Eco-variant. De hele stortplaats wordt afgedekt met een isolerende, waterremmende laag grond en een folie, zodat er geen contact meer kan optreden met de verontreiniging. Bovendien wordt de kwaliteit van het grondwater rondom de Volgermeerpolder blijvend gecontroleerd. Verder wordt twee miljoen kubieke meter schone grond aangebracht, de zogenaamde leeflaag. Op een groot deel van deze leeflaag blijft water staan binnen aangelegde dijkjes. In deze kleine poldertjes vindt vervolgens plantengroei en veenvorming plaats. Hierdoor zal de komende jaren een uniek nat natuurgebied ontstaan met de flora en fauna die past in het Waterlandse landschap. The Volgermeerpolder: Changing a problem area into a water rich nature reserve and recreational area For a long time the Volgermeerpolder, the former landfill of the municipality of Amsterdam, was a problem area, especially after it was discovered that chemical waste had been dumped there during the sixties. The former peat meadow area, situated in the heart of Waterland, was even called an ecological disaster area, raising the question of what to do next with a hundred hectares of seriously contaminated land located near the city? A huge remediation project- the largest in Dutch history- provided the solution. In 1999 the municipality of Amsterdam, together with stakeholders, opted for the so-called Eco-variant. The landfill is covered with an isolating and water resistant layer of soil and a foil, preventing contact with the contaminated subsoil. The quality of the groundwater around the Volgermeerpolder is monitored on a permanent basis. A layer of two million cubic meters of clean soil

12 2. 10

13 11 De oude opslagterminal voor ontmanteling The former oil storage terminal De bodem onder bedrijvigheid in de Rotterdamse Haven Rotterdam. Een haven van nationale en internationale betekenis, waar ruimte voor bedrijvigheid essentieel is. Maar ook: ruim tienduizend hectare industrieel bedrijventerrein en de daarbij horende problemen met historische bodemverontreiniging. Als eigenaar en beheerder van het gebied zorgt het Havenbedrijf er samen met de daar gevestigde bedrijven voor dat de terreinen geschikt blijven voor industrieel gebruik. Zo werkt men samen aan een integrale, gebiedsgerichte aanpak. Daarbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van het zelfreinigend vermogen van de bodem. Bij vertrek moeten de bedrijven de bodem in de oorspronkelijke staat opleveren. Uitgangspunt is een functiegerichte sanering, met als operationele doelstelling het minimaal bereiken van een industriële bodemkwaliteit. soil quality values as a minimum requirement, is acceptable. A clean soil offers companies the certainty of building and working without hidden risks and costs: and there is plenty of building and work going on in Rotterdam. An example of an integral approach of clean-up and construction is the Distripark Botlek, strategically situated in the heart of the petrochemical area. At the far end of the pier, at the location of the former oil storage terminal, a large remediation operation consisting of a floating layer of mineral oil and aromatic compounds took place from 1995 to 1997 after the complex was dismantled. After completion of the remediation operation the modern Distripark Botlek was built with several new warehouses, CPR-storage and container handling facilities. Soil contamination therefore forms no obstacle for a prosperous business development in the Port of Rotterdam. Een schone bodem biedt de bedrijven zekerheid om te bouwen en te werken, zonder verborgen risico s en kosten. En gebouwd en gewerkt wordt er volop in Rotterdam. Een voorbeeld van een integrale aanpak van sanering en nieuwbouw is het Distripark Botlek, strategisch gesitueerd in het hart van het petrochemische gebied. Op de kop van de pier, ter plaatse van de vroegere olieopslagterminal, vond van 1995 tot 1997, na ontmanteling van het complex, een forse sanering plaats van een aanzienlijke drijflaag van minerale olie en aromaten. Na sanering is hier het moderne Distripark Botlek aangelegd met diverse nieuwe warehouses en op- en overslag van containers. Bodemverontreiniging vormt in de Rotterdamse Haven derhalve geen belemmering voor een bloeiende bedrijvigheid. A solid basis for business in the Port of Rotterdam Rotterdam: Not only a Seaport of national and international importance, where space for industrial activities is essential, but also well over 10,000 hectares of industrial sites resulting in large scale historical soil and groundwater contamination. As the owner and developer of the area, the Port of Rotterdam Authority is responsible for making and keeping port sites suitable for industrial use. To this end the Port of Rotterdam Authority works together with its industrial partners towards an integrated, regional approach. This approach involves using the self-cleaning capacity of the soil as much as possible. When a company leaves a site, it must return it to its original clean state. A functional remediation, aimed at reaching industrial

14 3. 12

15 13 Voormalige NAM lokatie Schoonebeek-20 Former NAM location Schoonebeek-20 Een win-win situatie in Schoonebeek Het olieveld Schoonebeek werd in 1943 ontdekt. De bekende jaknikkers van de NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij) haalden in de decennia die volgden niet minder dan 250 miljoen vaten uit het olieveld. In 1996 bogen de ja-knikkers echter gedwongen het hoofd, want het was met de destijds beschikbare technieken niet meer rendabel de olie te winnen. De in onbruik geraakte produktielocaties moesten worden gesaneerd en heringericht, rekening houdend met landschappelijke inpassing. Zo ook NAM lokatie Schoonebeek-20. NAM s bodembeleid is gebaseerd op de drie pijlers van duurzame ontwikkeling: milieurendement, kosten en maatschappelijke acceptatie. In dit kader heeft op de lokatie Schoonebeek-20 een grond- en grondwatersanering plaatsgevonden. Na het bereiken van (in dit geval) multifunctionaliteit is het terrein in de oorspronkelijke staat teruggebracht. At the site where the nodding donkeys had once been pumping crude oil, one can now view a rural area of natural beauty in the landscape of Drenthe. It is possible that in the future oil production will restart in Schoonebeek. Although pumping was stopped in the 90s, two third of the original oil volume is still present in the reservoir. NAM is currently studying the economic feasibility of a possible resumption of oil production using modern techniques. Daar waar eens een ja-knikker stond te pompen, is nu een rustiek stukje natuur in het Drentse landschap te zien. Maar wellicht wordt er in de toekomst in Schoonebeek opnieuw olie gewonnen. Want hoewel de oliewinning in de jaren negentig is gestopt, is nog circa tweederde van de oorspronkelijke olievoorraad in het reservoir aanwezig. Momenteel onderzoekt de NAM of het met de huidige technologie economisch weer winbaar is. A win-win situation in Schoonebeek The Schoonebeek oil field was discovered in The distinctive nodding donkey pumps of the NAM (a Dutch Oil and Gas Company) produced no less than 250 million barrels of oil from this field. In 1996 the nodding donkeys finally lowered their heads when NAM decided that it was no longer profitable to extract the crude oil using existing technology. The oil production locations which subsequently fell into disuse needed to be remediated and redeveloped, taking the surrounding natural landscape into account. The same was true for another NAM-location in the area, Schoonebeek-20. NAM s soil policy is based on the three principles of sustainable development, namely environmental benefits, cost efficiency and social acceptance. In this respect remediation of the soil and the groundwater was performed at the Schoonebeek-20 location: having achieved multifunctional soil quality at the site, the location was returned to its original state.

16 4. 14

17 15 Voormalige bedrijvigheid aan de Hollandsche IJssel Former industrial activity along the Hollandsche IJssel De Hollandsche IJssel: Het tij gekeerd De Hollandsche IJssel krijgt beetje bij beetje zijn eigen gezicht terug. Deze Zuid-Hollandse zoetwatergetijdenrivier had vroeger unieke oevers, bestaande uit slikken met daarachter brede rietkragen. Helaas is de karakteristieke flora en fauna van deze slikken grotendeels verloren gegaan door menselijk ingrijpen, zoals kanalisering en verontreiniging. Ook de waterbodems zijn in de vorige eeuw sterk vervuild geraakt. Vele bedrijven hadden zich aan de oevers gevestigd en de rivier werd zelfs een werkrivier genoemd. De oevers werden veelal opgehoogd met industrieel afval. In 1999 tekenden belanghebbende partijen een overeenkomst om de Hollandsche IJssel een nieuwe impuls en opknapbeurt te geven. Om zo te komen tot een goede balans tussen wonen, werken, natuur en recreatie langs de rivier. A traditional large-scale dredging operation would have disturbed the ecological and landscape values too much. Therefore a combined approach was chosen, consisting of a partial excavation and replacement with clean soil. Also natural, ecological valuable banks were constructed and vegetation such as rushes was planted. Prior to implementing these measures, extensive research was conducted to establish the most suitable options for such treatment. The first few locations have now successfully been remediated and redeveloped. Nature gets another chance to develop itself again into a typical freshwater tidal river ecosystem. The result: a cleaner and more beautiful Hollandsche IJssel. Een grootschalige baggeroperatie zou de natuur en landschappelijke waarden teveel verstoren. Daarom is gekozen voor een gecombineerde aanpak. Deze bestaat uit gedeeltelijke afgraving en aanvulling met schoon zand en aanleg van natuurvriendelijke oevers en bijvoorbeeld biezenvelden. Voorafgaand daaraan vond er uitgebreid onderzoek plaats naar de mogelijkheden. De eerste locaties langs de rivier zijn inmiddels gesaneerd en heringericht. De natuur krijgt weer de kans om zich te ontwikkelen op een manier die karakteristiek is voor een zoetwatergetijdenrivier. Het resultaat? Een schonere en mooiere Hollandsche IJssel. The Hollandsche IJssel: The tide turns The Hollandsche IJssel is slowly returning to its original state. This fresh water tidal river, flowing through the landscape of the Province of Zuid-Holland used to have unique banks, consisting of river and reed beds that are exposed at low tides. Unfortunately, due to human intervention like channelling and pollution, the characteristic flora and fauna of these river beds has for the most part been lost. The sediments were also seriously polluted during the last century. Many companies had established themselves along the river banks and the river was even called a Working river. The height of the banks was often elevated with industrial waste. In 1999 a number of interested parties signed a contract to give the Hollandsche IJssel a new lease of life and a facelift to create a healthy balance between living, working, nature and recreation along the river.

18 5. 16

19 17 Braakliggend terrein vóór sanering Fallow land before remediation Sanering en herontwikkeling hand in hand in Twello Wat te doen met een terrein waar bouwers klaar staan om huizen te bouwen, maar waar de bodem nog gesaneerd moet worden? Voor dit dilemma stond men in Twello. Het huidige Nederlandse beleid geeft ruimte om ook bij deze gevallen enkele jaren uit te trekken voor sanering, waarbij parallel de herontwikkeling kan starten. Daarbij moet uiteindelijk grond en grondwater zo schoon zijn dat veilig gebruik van de bodem, in dit geval als woonbestemming, mogelijk is. Belangrijk op de locatie te Twello was dat de actieve saneringsmaatregelen binnen een half jaar moesten worden uitgevoerd. Daarna kon in het voorjaar van 2006 de bouw van huizen beginnen. specific technique. The biological degradation process proceeds during the passive phase, during which bacteria continue to break down contaminants until a satisfactory level of contamination has been reached. At the Twello site redevelopment could therefore be performed on time in parallel with the remediation process. Een innovatieve biologische in situ techniek - het TCE-concept genoemd - maakte dit mogelijk. Met het TCE-concept is in de actieve fase de bodem zodanig gestimuleerd dat de verontreinigingen vervolgens in de bodem zelf worden afgebroken. De actieve - voor de bouw hinderlijke - stimulatiefase kon door gebruik van dit concept zeer kort worden gehouden. Het biologische afbraakproces verloopt verder in de passieve fase, waarbij bacteriën zorgen voor de afbraak van de verontreinigingen tot het gewenste niveau. Op de locatie Twello kon hierdoor parallel aan de sanering de herontwikkeling op tijd plaatsvinden. Parallel remediation and site development in Twello What can be done with a site designated for housing, though still contaminated and thus in need of remediation? The current Dutch policy on soil contamination and remediation makes it possible for remediation to take several years, encouraging parallel redevelopment. Eventually, soil and groundwater have to be cleaned up to such a level that safe use of the site, in this case as a residential area, is guaranteed. An important precondition for the Twello site was that active remediation activity would be completed within 6 months. The building of houses was planned directly afterwards in the spring of An innovative biological in situ technique, the TCE-concept, made this possible. By using the TCE-concept, the soil was stimulated during the active phase and contaminants are subsequently degraded within the soil itself. This active (inconvenient for redevelopment) phase of stimulation could be kept very short by using this

20 6. 18

21 19 Oorspronkelijke situatie op de stort (brandnetels) Original situation on the landfill (stinging nettles) Groene sanering van stortplaats in Limburg De provincie Limburg zocht naar een groene oplossing voor voormalige stortplaatsen en vond die in een speciale beplanting. Een oude stortplaats voor huisvuil in de Gemeente Horst aan de Maas lag al jaren braak en was erg verruigd. De enige plant die zich thuis voelde op de opgebrachte laag afdekzand was de Grote Brandnetel. Al met al een doorn in het oog voor de omgeving. because they had smelled a field full of Cannabis. Fortunately, the spokesman of the Province could reassure everyone that it concerned male hemp plants that do not produce marihuana. In several years time the Province of Limburg will decide if the pilot is to be expanded to other landfills. De provincie besloot van start te gaan met een proefproject op de voormalige stort, met inzet van beplanting. Dit om de risico s van het eventueel verspreiden van verontreiniging uit de stortplaats richting het grondwater te beperken. De planten, waaronder Olifantengras en Vezelhennep, vangen het regenwater als het ware af. Ze onttrekken niet alleen water uit de bodem, maar kunnen ook gebruikt kan worden als energiegrondstof en voor het geleidelijk dikker maken van de deklaag. En last but not least ziet de locatie er inmiddels al een stuk aantrekkelijker uit. Wel dienden wandelaars onlangs een klacht in bij de politie, nadat zij al wandelend over het Pieterpad een veld vol cannabis hadden geroken. Gelukkig kon de woordvoerder van de provincie eenieder geruststellen; het ging om mannelijke vezelhennepplanten waaraan geen marihuana groeit... Over enige jaren zal de provincie Limburg bepalen of de proef wordt uitgebreid naar andere stortplaatsen. Green remediation of a landfill in Limburg The province of Limburg had been looking for a green solution for former landfills and found one through the application of special vegetation. A former landfill in the Horst municipality near the river Meuse had been lying fallow for years. The only plant that felt at home on the applied layer of new sand was the Great Stinging Nettle. The site was an eyesore for the neighbourhood. It was decided to start a pilot project by planting vegetation to limit the risks of leaching of the contaminants from the landfill to groundwater. Selected plants like Elephant s grass and fibrous hemp catch the rain-water. They not only extract water from the soil, but they can also be used as an energy crop and for gradually increasing the thickness of the cover layer. Last but not least the location already has a more attractive appearance, although walkers in the area lodged a complaint at the police station

22 7. 20

23 21 Het oude tankstation in Rijswijk The old petrol station in Rijswijk Nieuwe kansen voor oude pompstations Oude benzinetankstations vormden begin jaren negentig een groot probleem in Nederland. Jaarlijks lekte zo n 1500 m3 benzine weg naar de bodem en kwam ruim tienduizend ton benzinedamp vrij. Bij bedrijfsbeëindiging ontstonden vaak problemen, want de last van de bodemsanering bleef ook na sluiting op de ondernemer drukken. De oude, kleine tankstations die binnen woonwijken lagen vormden bovendien een extra veiligheidsrisico. Over de maatschappelijke noodzaak tot sluiting was geen discussie, maar een economische oplossing was vooralsnog niet voorhanden. De branche kwam destijds zelf met een oplossing waar de overheid graag haar medewerking aan verleende. In 1991 is de Stichting Uitvoering Bodemsanering Amovering Tankstations (SUBAT) opgericht en een fonds beschikbaar gesteld voor die locaties waar de milieu-investeringen bedrijfseconomisch niet verantwoord waren. of Petrol Stations (SUBAT) was established and a fund was made available for those sites where the environmental investments were no longer economically viable. In ten years time more than 2000 remediation projects were carried out resulting in many new redevelopment opportunities. A good example is the former petrol station in Rijswijk. After dismantling and extensive remediation, the Dutch Red Cross developed a Mappo Mondo home here in In this medical home, children that are seriously ill and have a short life expectancy are nursed. Normally these children live a great part of their lives in a hospital. It was not possible to find a more worthwhile onward use for this location and the SUBAT organisation therefore decided to financially support this wonderful initiative. In tien jaar tijd zijn vervolgens circa tweeduizend saneringen uitgevoerd. Hierdoor ontstonden vele nieuwe kansen. Zo ook ter plaatse van een voormalig benzinestation in Rijswijk. Na sloop en uitgebreide bodemsanering heeft het Nederlandse Rode Kruis hier in 2002 een Mappo Mondo Huis gerealiseerd. In dit medisch gezinsvervangende huis worden ernstig zieke kinderen met een korte levensverwachting verpleegd. Normaal wonen deze kinderen een groot deel van hun leven in een ziekenhuis. Een betere bestemming van deze locatie was niet denkbaar en de SUBAT organisatie besloot dan ook dit prachtige initiatief financieel te ondersteunen. New opportunities for old petrol stations Back in the nineties old petrol stations were a serious problem in the Netherlands. Every year more than 1500 m3 of petrol leaked into the soil and over ten thousand tonnes of petrol vapour was released. When a company wanted to end its activities problems often arose, as soil contamination was a huge burden for the owner. The old, small petrol stations, situated in built-up areas, posed an additional safety risk. There was no discussion about the social necessity to close or relocate these stations, but there was no economic solution available. The branch itself came up with a solution and the government was very much willing to cooperate. In 1991 the Foundation for the Soil Remediation Removal

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Lelystad, Mainport Park A6

Lelystad, Mainport Park A6 Lelystad, Mainport Park A6 kavels vanaf 0,5 tot 21 hectare building plots as of 5,000 up 21 hectares 100% bebouwbaar site coverage 100% direct aan luchthaven directly linked to airport centraal in Nederland

Nadere informatie

Venneppark N207 Valutaweg ong. NIEUW-VENNEP

Venneppark N207 Valutaweg ong. NIEUW-VENNEP Venneppark N207 Valutaweg ong. NIEUW-VENNEP INFORMATION WITHOUT OBLIGATION Project: "Venneppark N207" is a new high-quality business park in Nieuw-Vennep Zuid with building plots as of approx. 1.500 sq.m

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

0610 Lewenborg, Groningen. 0610 Lewenborg, Groningen

0610 Lewenborg, Groningen. 0610 Lewenborg, Groningen 0610 Lewenborg, Groningen 0610 Lewenborg, Groningen Photo: Arjen Schmitz locatie: Kajuit, Groningen Ten noordoosten van de binnenstad van Groningen, ligt de wijk Lewenborg. Een typische jaren zeventig

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Building with Nature in the Delta. Inzetten van natuur en natuurlijke processen voor medegebruik

Building with Nature in the Delta. Inzetten van natuur en natuurlijke processen voor medegebruik Building with Nature in the Delta Inzetten van natuur en natuurlijke processen voor medegebruik april 24, 2015 Ministry of Infrastructure and the Environment endorses BWN 26-04-2013 Minister Schultz van

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek

Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek Pagina 1 Property Location To Let Shannonweg 15 in Rotterdam-Botlek. Distripark Botlek is excellently situated in the Rotterdam Port area.

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN Accelerating success. COLLIERS INTERNATIONAL TE HUUR P.Czn. HOOFTLAAN 14 - EINDHOVEN OPPERVLAKTE GEBOUW Het gebouw is in totaliteit circa 2.600 m² groot. SURFACE BUILDING

Nadere informatie

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015 Concept development Haga Hospital 17 september 2015 Marije Talstra 2015 Healthcare consultant at fluent 2003-2015 Healthcare consultant at Twynstra Gudde TUDelft, real estate & housing, urban planning

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

Duurzaamheid in Business context

Duurzaamheid in Business context Duurzaamheid in Business context 2 Voorbeelden waarde creatie (B2C & B2B) Maarten ten Houten Sustainability Manager Global Marketing Duurzaamheidsdialoog 5 maart 2014 HEINEKEN - Truly Global Presence >165

Nadere informatie

LONG-STAY SHORT-STAY SUITES....with a incredible view!

LONG-STAY SHORT-STAY SUITES....with a incredible view! LONG-STAY SHORT-STAY SUITES...with a incredible view! Welkom Welcome Midden in het historisch stadshart van Dordrecht bevindt zich De Kade Appartementen : prachtige luxe appartementen/suites met een panoramisch

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Station Bijlmer. Metrohalte Bullewijk. Afrit 3 A 9

Station Bijlmer. Metrohalte Bullewijk. Afrit 3 A 9 H a a r l e r b e r g w e g - A m s t e r d a m - Z u i d o o s t Station Bijlmer Metrohalte Bullewijk Afrit 3 S111 ZUIDOOST A 9 2 N 5 RDZEEKANAAL WEG N202 NENBURG 19 HAARLEM/BEVERWIJK/ALKMAAR LEIDEN/DEN

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 Een bestaand kantoorgebouw op het Schinkel terrein In Amsterdam wordt nieuw leven ingeblazen als bedrijfsverzamelgebouw.

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Regionale maatregelen voor adaptatie aan klimaatverandering in de zoetwatervoorziening in NL INLEIDING

Regionale maatregelen voor adaptatie aan klimaatverandering in de zoetwatervoorziening in NL INLEIDING Regionale maatregelen voor adaptatie aan klimaatverandering in de zoetwatervoorziening in NL INLEIDING Ad Jeuken, Climate proof fresh water supply (CPFWS) Inhoud Onderzoek vanuit kennis voor klimaat De

Nadere informatie

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS 2nd GEO-HR User Consultation Workshop 25 April 2013 Arthur Smith TNO Defence Research 1 Who is TNO Defence Research? TNO Defence Research: Part of

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

De Hoge Dame. De Hoge Dame ( Tall Lady in Dutch) makes a statement and is a future icon.

De Hoge Dame. De Hoge Dame ( Tall Lady in Dutch) makes a statement and is a future icon. De Hoge Dame De Hoge Dame De Hoge Dame is een icoon in een dynamische omgeving. Toekomstbestendig met uitstraling. Een modern kantoorgebouw met mogelijkheden. Te midden van hét vervoersknooppunt van Nederland

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

SPONSOR BROCHURE JUMPING PEEL & MAAS

SPONSOR BROCHURE JUMPING PEEL & MAAS SPONSOR BROCHURE JUMPING PEEL & MAAS 24-25-26 Juli 2014 Dit jaar zal de zesde editie van Jumping Peel & Maas plaatsvinden. Inmiddels is ons concours uitgegroeid tot een volwaardig evenement van grote

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS V.l.n.r. Julia Samuël, David Robertson en CEO Marc Bienemann

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Roemenië Romania - Rumänien

Roemenië Romania - Rumänien Roemenië Romania - Rumänien Oktober 2013 - October 2013 In oktober 2013 zijn wij voor het eerst, op eigen kosten en gelegenheid, afgereisd naar Roemenië. In October 2013, we travelled for the first time,

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Save 25% on rent by driving 1 minute more?

Save 25% on rent by driving 1 minute more? Aalsmeer Logistics Centre Ca. 14.000 m² built-to-suit ontwikkeling gelegen in de Randstad van Nederland Save 25% on rent by driving 1 minute more? Aalsmeer Logistics Centre Japanlaan ong. Aalsmeer Aalsmeer

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget Introduction BI Team Koen Schutten, BI Specialist Jos Kee, BI Specialist + 4 other team members + Barbara Peruskovic, Consulting DW Architect A story about

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

right place, right time

right place, right time right place, right time PND: constructie èn industriële verhuizingen Combinatie van twee disciplines maakt PND tot de ideale partner Het verhaal achter de succesformule van PND is eenvoudig. Van oorsprong

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie