Zonne energie is binnenkort rendabel mits je op de goede plaats de juiste technologie toepast.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zonne energie is binnenkort rendabel mits je op de goede plaats de juiste technologie toepast."

Transcriptie

1 Samenvatting Zonthermische krachtcentrales passen CSP technologie toe, waarbij door spiegels geconcentreerde zonnestraling de stoomketel van een conventionele centrale voedt. Een oppervlak zo groot als Frankrijk, verdeeld over de woestijnen, kan de hele wereld van zonne energie voorzien. Dankzij thermische opslag kan een zonthermische krachtcentrale dag en nacht stroom leveren. Als de wereld de investeringen in CSP hervat kan zonnestroom binnen 10 of 15 jaar even goedkoop worden als kernstroom. Abstract Solar thermal power stations apply CSP technology. Mirrors concentrate solar radiation onto the boiler of a conventional power station. An area with the size of France, distributed over the deserts of the world, is sufficient for supplying the whole world with solar energy. Thermal storage enables around the clock generation of electricity. When the investments in CSP are resumed solar electricity can become just as cheap as nuclear electricity. Zonne energie is binnenkort rendabel mits je op de goede plaats de juiste technologie toepast. De mensheid wordt zich in toenemende mate bewust van de grote problemen die het voortbestaan van onze beschaving bedreigen. De

2 gemiddelde temperatuur op aarde neemt toe door de exponentieel toenemende uitstoot van broeikasgassen, waarvan CO 2 de belangrijkste is. Voor Nederland is de stijging van de zeespiegel zeer bedreigend. Als de ijskap van Groenland volledig smelt zal de zee met 6 meter stijgen. Het lijkt mij tamelijk onwaarschijnlijk dat de duizenden kilometers aan zeeweringen en rivierdijken adequaat versterkt kunnen worden. Onze kleinkinderen zullen moeten vluchten. Niet alleen Nederland, maar het grootste deel van de mensheid wordt bedreigd door de klimaatverandering en een toenemend gebrek aan water en goedkope energie. Oorlogen om de laatste druppels olie kunnen catastrofale gevolgen hebben. We hebben met mondiale problemen te maken. Die moeten daarom op een mondiale schaal opgelost worden. In het vorige themanummer over de energievoorziening wees prof. de Jong op de enorme potentie van zonne energie [1]. In dit artikel zal ik aantonen dat zonthermische krachtcentrales in de woestijnen, op een oppervlak zo groot als Frankrijk, in staat zijn om de hele wereld van alle vormen van energie te voorzien, en dat deze optie al op korte termijn rendabel kan worden gemaakt. door dr.e.h.du Marchie van Voorthuysen * * Directeur van de Stichting ter bevordering van Grootschalige Exploitatie van Zonne ENergie (GEZEN), De enorme potentie van zonne energie bracht mij er toe om in 2003, na mijn vervroegde pensionering als universitair docent natuurkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, mij volledig te gaan wijden aan de krachtigste hernieuwbare energiebron die de mensheid is gegeven.

3 Iedereen kent de fotovoltaische zonnepanelen. Deze technologie wordt vaak aangeduid met de afkorting PV: Photo Voltaïcs. Zonthermische krachtcentrales zijn echter nauwelijks bekend. Deze centrales gebruiken spiegels waarmee de zonnestralen worden geconcentreerd op de stoomketel van een conventionele thermische electriciteitscentrale. De technologie wordt aangeduid als Concentrating Solar Power, afgekort CSP. In de periode werden in Californië negen zonthermische krachtcentrales gebouwd met een gezamenlijke capaciteit van 350 MWe, die allemaal nog functioneren. De CSP technologie heeft een aantal voordelen ten opzichte van PV. Het belangrijkste voordeel heeft betrekking op de kosten. Electriciteit uit een zonthermische krachtcentrale is veel goedkoper dan electriciteit uit een centrale die uit zonnepanelen bestaat. Volgens het International Energy Agency schelen de kosten een factor 3, zowel nu als over 25 jaar [2]. Dit prijsverschil is gemakkelijk te begrijpen. Om zonne energie op wereldschaal te oogsten moeten honderdduizenden vierkante kilometer worden bedekt met een primair oppervlak dat de zonnestralen opvangt. De totale opwekkingskosten worden voornamelijk bepaald door de investeringskosten per vierkante kilometer. Bij PV bestaat dit primaire oppervlak uit foto electrische cellen. Bij CSP bestaat dit oppervlak uit spiegels. Iedereen weet dat spiegels goedkoper zijn dan zonnepanelen, en dat dit vermoedelijk altijd zo zal blijven. Talloze vroegere collega s heb ik de vraag voorgelegd om twee technologieën te noemen waarmee electriciteit kan worden gemaakt uit zonnestraling. Iedereen noemde PV, maar CSP werd door vrijwel niemand genoemd. Ook in het artikel van prof. de Jong [1] wordt CSP

4 volkomen verzwegen. Een twee jaar durende intensieve studie heeft mij tot de overtuiging gebracht dat er geen enkel wetenschappelijk of economisch valide argument bestaat die de tegenwerking die de CSP technologie nu al vele jaren ondervindt rechtvaardigt. Maar gelukkig gloort er hoop. In 2005 zijn er wereldwijd plannen bekend gemaakt voor nieuwe zonthermische krachtcentrales met een totale capaciteit van maar liefst 1,4 gigawatt. Het jaar 2005 kan hierdoor aangemerkt worden als het geboortejaar van de solar age, het tijdperk van de zonne energie. Zonne energie wordt booming business. Ik hoop en verwacht dat de Nederlandse installatiebedrijven, de Nederlandse industrie en Nederlandse zon exploitatiemaatschappijen een ruim aandeel hiervan zullen opeisen. TECHNISCHE UITVOERING VAN CSP Spiegelsystemen Er bestaan twee soorten van spiegelsystemen waarmee de zonnestralen worden gecontreerd, spiegelsystemen met een brandlijn en systemen met een brandpunt. De hoogste temperaturen worden bereikt met spiegelsystemen die een brandpunt hebben omdat hierbij de concentratiefactor het hoogst is. Van spiegelsystemen met een brandlijn zijn de parabolische trogspiegels het meest bekend, zie Fig.1 links boven; de zonthermische krachtcentrales in de Mojave woestijn in Californië gebruiken trogspiegels die 5 meter breed zijn en 12 meter lang. De honderden meters lange rijen van spiegels staan in een Noord Zuid richting opgesteld. Bij zonsopkomst staan ze

5 naar het Oosten gericht, om 12 uur wijzen ze recht omhoog, en bij zonsondergang wijzen ze naar het Westen. In de brandlijn stroomt hittebestendige olie door een roestvrijstalen buis met een diameter van 7 cm. De buis is bedekt met een spectraal selectieve laag die geoptimaliseerd is op 400 o C. Deze laag absorbeert de kortgolvige zonnestralen (de zon is immers een zwarte straler met een temperatuur van 6000 Kelvin). De laag reflecteert echter de langgolvige infra rood straling die een zwarte straler van 400 o C uitzendt. Warmteverlies door geleiding en stroming wordt geminimaliseerd door de buis te monteren in een wijdere glazen buis die vacuum gepompt wordt. De hete olie staat zijn hitte af in een stoomketel, waarin oververhitte stoom wordt gegenereerd die in de turbine expandeert. Aangezien de rotatieas voor de dagelijkse draaiing van de trogspiegels niet samenvalt met de brandlijn, zijn er aan het eind van de spiegelrijen gecompliceerde flexibele koppelingen nodig in de olieleidingen die absoluut lekvrij moeten zijn. Er is op het Europese CSP laboratorium bij Almeria in Spanje veel succesvol onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om de olie uit te bannen, en rechtstreeks stoom te gaan genereren in de brandlijn van de trogspiegels. Trogspiegelsystemen worden gefabriceerd door een Duits en door een Israelisch bedrijf.

6 Spiegelsystemen in de CSP technologie Figuur 1. Het andere spiegelsysteem met een brandlijn is de Lineaire Fresnel Reflector, Fig.1 links onder. Licht gekromde spiegels met een breedte van 50 cm en een lengte van honderden meters draaien ieder om hun eigen as zodanig dat de gereflecteerde bundels van 48 aaneensluitende spiegels samenvallen op een sterk gekromde secundaire spiegel, en daarna een dikwandige stalen buis verhitten waarin stoom wordt opgewekt. De rotatie van de spiegels wordt bewerkstelligd door tandwielen op wormwielen die op een gemeenschappelijke as zitten. Dit systeem is uitgebreid geoptimaliseerd op slijtagevastheid voor ruwe woestijnomstandigheden en gepatenteerd door het helaas faillliet gegane Belgische bedrijf

7 Solarmundo. Daarnaast is het systeem geoptimaliseerd op modulariteit en minimalisatie van het aantal verschillende onderdelen. De octrooien zijn overgenomen door een Duits bedrijf die in staat is om volledige zonthermische krachtcentrales te leveren. Daarnaast is in Australië een Fresnelspiegel fabrikant actief en wordt aldaar een Fresnelspiegelveld gebouwd naast een bestaande kolencentrale. Hiermee kan overdag een flinke hoeveelheid kolen bespaard worden. De top van een zonnetoren, Fig. 1 rechts boven, wordt beschenen door een veld met honderden licht gekromde spiegels en vormt het gemeenschapelijke brandpunt van een enorm groot oppervalk aan spiegels. Zeer hoge temperaturen, tot 1000 o C, zijn mogelijk. De afzonderlijke spiegels, ook wel heliostaten genoemd, draaien onafhankelijk van elkaar om twee assen om de beweging van de zon te compenseren. In Californië is een beperkte commerciële ervaring opgedaan. Er is vorig jaar begonnen aan de bouw van een zonnetoren met een capaciteit van 10 MWe in de buurt van Sevilla, Spanje. De allerhoogste temperaturen zijn bereikbaar met zonneschotels, Fig. 1 rechts onder. Net als de heliostaten moeten zij om twee assen roteren om het beeld van de zon op de gewenste positie te houden. In die positie bevindt zich een Stirlingmotor die een generator aandrijft. Een Amerikaans bedrijf produceert zonneschotels met een diameter van 11 meter en een Stirling generator van 25 kwe. Volgens vorig jaar gesloten contracten zullen in de komende jaren zonneschotels in totaal 800 MWe gaan leveren aan het Californische net.

8 Zonthermische krachtcentrale In de meest eenvoudige versie van een zonthermische krachtcentrale wordt alle stoom die door de geconcentreerde zonnestralen is geproduceerd naar de turbine gevoerd. Er wordt dus alleen overdag stroom geleverd aan het net. In het hete klimaat waar de meeste zonthermische centrales zullen komen te staan (en reeds staan) valt het aanbod goed samen met de vraagpiek ten gevolge van de vele airconditionningsinstallaties. Meestal wil men ook s avonds en s nachts stroom kunnen opwekken. Aan deze wens kan gevolg worden gegeven door het spiegelveld met een factor 3 tot 4 te vergroten, en de extra warmte die overdag zo gewonnen wordt toe te voeren aan een warmtebuffer. Die warmtebuffer kan bestaan uit geïsoleerde vaten met vloeibare zouten, meestal alkali nitraten. In het in Figuur 2 gegeven voorbeeld condenseert een deel van de stoom bij hoge druk en hoge temperatuur in een warmtewisselaar waarin de condensatiewarmte wordt gebruikt om vloeibaar zout op te warmen van bv. 270 naar 370 o C. Er wordt ook zout rechtstreeks door de spiegels verhit van 350 naar 450 o C, deze gebufferde warmte wordt na zonsondergang gebruikt om oververhitte stoom te kunnen produceren.

9 Vereenvoudigd schema van een zonthermische krachtcentrale met thermische opslag en MED zeewaterontzilting tijdens bedrijfsvoering overdag als de zon schijnt. In werkelijkheid bestaat de turbine uit verschillende trappen, en wordt de half geexpandeerde stoom opnieuw verhit, maar ter wille van het overzicht laten we dat in deze figuur achterwege. Figuur 2. Zeewaterontzilting In de landen waar zonthermische krachtcentrales het meest rendabel zijn schijnt de zon zeer vaak en regent het weinig. Er heerst daar meestal een tekort aan zoet water. Er is dus ook een tekort aan koelwater voor de zonthermische krachtcentrales. De meeste CSP centrales zullen daarom langs de kust worden gebouwd, want daar is immers koelwater genoeg.

10 Dat schept dan ook de mogelijkheid om de afvalwarmte te gaan benutten voor de ontzilting van zeewater en de productie van gedestilleerd water. In Figuur 2 is dit schematisch aangegeven. De condensor functioneert op een verhoogde temperatuur, bv. 80 o C. Het zeewater, dat in de condensor is opgewarmd tot 80 o C, verdampt in een reeks vaten met steeds lagere druk en temperatuur totdat het is afgekoeld tot buitentemperatuur, zie de figuren 2 t/m 4. Ieder vat wordt gevoed met condensatiewarmte van de damp uit het naastliggende vat met hogere temperatuur. Het aantal vaten bedraagt ongeveer 15 en het temperatuurverschil tussen opeenvolgende vaten is ongeveer 3 o C. Dit is een vereenvoudigde weergave van zg. Multiple Effect Desalination (MED). Toepassing van MED ontzilting bij een thermische centrale heeft een prijs. Het electrisch rendement van de centrale neemt af als de condensortemperatuur toeneemt. In combinatie met een zonthermische krachtcentrale blijkt MED ontzilting toch voordeliger te zijn dan verhoging van de electrische opbrengst door de condensortemperatuur te verlagen tot 30 o C, en een even grote hoeveelheid water te produceren met omgekeerde osmose (Reverse Osmossis, RO) [3]. In deze technologie wordt zeewater door membramen geperst tegen de osmotische druk van ongeveer 30 bar in. Bedrijfsvoering na zonsondergang In figuur 3 wordt van een zonthermische krachtcentrale de bedrijfsvoering na zonsondergang weergegeven. In twee warmtewisselaars wordt dc warmte uit vloeibaar zout gebruikt om stoom van hoge druk te maken. Figuur geeft de situatie het geval dat de hete buffervaten leeg zijn. Dat kan het geval zijn na een bewolkte dag, of wanneer tijdens het winterseizoen de electriciteitsvraag groter is dat het

11 aanbod aan zonnestraling. Er wordt een conventionele stoomketel bijgeschakeld, en de centrale is een gewone thermische centrale geworden inclusief MED ontzilting. Als brandstof kan gas of olie worden ingezet. In de toekomst kan waterstof worden verbrand, of biomassa uit de bossen die op grote schaal zullen worden aangelegd in de huidige woestijnen met behulp van het ontzilte zeewater. In tabel 1 wordt een overzicht gegeven van toepassingen van allerlei combinaties van technologiëeen. Toepassing 4 bijvoorbeeld betreft de plannen voor Aqaba (Jordanië) en de Nederlandse Antillen voor de bouw van hybride zonthermische krachtcentrales met zeewaterontzilting. Hybride betekent zowel hitteopwekking d.m.v. zonnespiegels als hitteopwekking uit olie of gas na zonsondergang. De kleur geeft aan in hoeverre toepassingen en technologieën al realiteit zijn geworden.

12 Bedrijfsvoering na zonsondergang. In de onderste warmtewisselaar wordt water verwarmd en stoom gevormd, gebruikmakend van warm zout uit het 370 o C buffervat. In de bovenste warmtewisselaar wordt de stoom oververhit, gebruikmakend van zout uit het 450 o C buffervat. Figuur 3.

13 Bedrijfsvoering bij afwezigheid van de zon en lege buffervaten. Er wordt gas, olie of (in de toekomst) waterstof of geraffineerde biomassa gestookt. Figuur 4.

14 Toepassing Technologie Locatie 1 hitteopwekking Hitteopwekking uit Californië uit zonnespiegels olie en/of gas 2 Hitteopwekking uit olie en/of gas 3 hitteopwekking uit zonnespiegels 4 hitteopwekking uit zonnespiegels 5 hitteopwekking uit zonnespiegels 6 hitteopwekking uit zonnespiegels 7 hitteopwekking uit zonnespiegels Zeewaterontzilting Hitteopwekking uit olie en/of gas warmteopslag dag/nacht warmteopslag dag/nacht chemische opslag zomer/winter Waterstofproduc tie uit zonnehitte Zeewaterontzilting Zeewaterontzilting 8 Stroomtransport met gelijkspanning Overzicht van combinaties van technologiën. Blauw: bewezen technologie en gerealiseerde toepassing. USA, Spanje, Persische Golf Spanje: Andasol project, Iberdrola; Nevada Jordanië, Ned.Antillen Jordanië, Ned.Antillen Op veel continenten Paars: bestaande, maar nog niet toegepaste technologie en geplande, maar nog niet gereedgekomen toepassing. Rood: nog veel onderzoek nodig. Tabel 1. BEREKENING VAN DE OPBRENGST VAN EEN CSP CENTRALE

15 De sterkte van zonnestraling wordt aangegeven met de parameter DNI (Direct Normal Irradiation). Boven de aardatmosfeer bedraagt de DNI 1376 W/m 2, d.w.z. een loodrecht op de zon gehouden oppervlak van 1 m 2 ontvangst 1376 watt aan zonnestraling. Een wolkenloze dampkring absorbeert en verstrooit de straling. De transmissiefactor τ hangt af van de hoogte boven de zeespiegel en de zenithhoek θ Z tussen de loodlijn en de richting van de zon. Een goede benadering voor de transmissiefactor is [4]: τ(θ Z ) = a o + a 1 exp( k/cos θ Z ). (1) De parameters a o, a 1 en k hangen sterk af van de hoogte boven de zeespiegel. Hier zullen we de waarden op zeeniveau toepassen: a o = 0,13, a 1 = 0,76 en k = 0,39. De zenithhoek θ Z hangt als volgt af van de declinatiehoek δ ( 23,5 < δ < 23,5 afhankelijk van de datum), de geografische breedte B en de tijdshoek ω (ω = (t 12).15 0, met t de kloktijd in uren): cos θ Z = sin δ sin B + cos δ cos B cos ω. (2) Op zeeniveau is de sterkte van de zonnestraling: DNI (θ Z ) = 1376 τ (θ Z ) W/m2. (3)

16 Spiegelsystemen zoals lineaire Fresnel spiegels, die voornamelijk horizontaal staan opgesteld, worden niet beschenen met de intensiteit DNI, maar met de projectie hiervan, I vert, de vertikale intensiteit I vert (θ Z ) = DNI (θ Z ). cos θ Z (4) We hebben met behulp van de betrekkingen (3) en (4) voor twee verschillende plaatsen op aarde en voor twee verschillende kalenderdata de DNI en de vertikale intensiteit I vert berekend voor ieder uur van de dag. Hieruit berekenden we de totale dagelijkse opbrengst in kilowattuur per m 2 aan spiegeloppervlak. We kozen in de tropen de Nederlandse Antillen, B = 12 0 noorderbreedte en in de subtropen Zuid Marokko, B = 28 0 noorderbreedte. De resultaten staan vermeld in Tabel 2. s Zomers is er weinig verschil tussen de tropen en de subtropen. Tabel 2 houdt echter geen rekening met bewolking. In de meeste tropische gebieden wordt de productie van een CSP centrale sterk gereduceerd door de veelvuldig optredende bewolking, waardoor het twijfelachtig is of CSP aldaar ooit rendabel wordt. Uit jarenlange satelietobservaties van bewolking, luchtvochtigheid en stof kunnen nauwkeurige voorspellingen worden gedaan voor de DNI waarden van alle locaties op aarde [5] zenithhoek θ Z om 12 uur B = 12 0 noorderbreedte Maximum 20 april en 20 augustus Minimum 21 december min/max verhoudin g (%) B = 28 0 noorderbreedte Maximum 21 juni Minimum 21 december min/max verhoudin g (%)

17 dagelijkse DNI (kwh/m 2 dag) dagelijkse I vert (kwh/m 2 dag) Jaargemiddelde I vert (kwh/m 2 dag) Maximale en minimale instraling in de tropen en de subtropen Tabel 2. Een woestijnlocatie op 28 o noorderbreedte ontvangt gemiddeld 4.65 kwh th /m 2 dag aan vertikale instraling I vert, hetgeen overeenkomt met 1697 kwh th /m 2 jaar of continu W th /m 2. Het rendement waarmee deze zonnestraling kan worden omgezet in hete stoom is ongeveer 50%. Het netto rendement van de omzetting van hitte naar electriciteit is 30%, zodat het totale rendement van de zonthermische krachtcentrale 15% is. Dat dit bedrag gelijk is aan het rendement van een fotovoltaische zonnepaneel berust op louter toeval. De stroomopbrengst is dus x 15% = W e /m 2 aan horizontaal spiegeloppervlak, of 29 MW e /km 2. Een zonthermische krachtcentrale die gemiddeld dag en nacht 1 GW e moet leveren heeft 34.4 km 2 aan woestijngrond nodig. Het huidige totale primaire energieverbruik in de wereld komt neer op GW continu. Een woestijnoppervlak van km 2, hetgeen kleiner is dan de omvang van Frankrijk, is voldoende om de hele wereld van zonne energie te voorzien als dit bedekt wordt met zonthermische krachtcentrales. Aangezien de woestijnen van de wereld samen veel en veel groter zijn dan Frankrijk is de conclusie van deze paragraaf duidelijk. Aan de

18 energievraag van hele wereld kan in principe ruimschoots voldaan worden met zonne energie. HITTE OPSLAG EN CHEMISCH POTENTIËLE ENERGIE In een duurzame economie bestaat een grote behoefte aan de opslag van energie. Het aanbod aan electriciteit uit zonnepanelen, windturbines, enz. valt vaak niet samen met de vraag. Er wordt al meer dan een eeuw onderzoek gedaan naar een betaalbare vorm van de opslag van electrische energie. De enige oplossing is het gebruik van stuwmeren als buffer van mechanische potentiële energie. Het beschikbare areaal aan geschikte bergdalen is echter onvoldoende om aan de vraag te voldoen. In zonthermische krachtcentrales wordt geen electriciteit, maar warmte opgevangen. Warmte kan opgeslagen worden in vaten met geïsoleerde wanden, en met warmte kunnen chemische reacties worden aangedreven. In de vorige paragraaf zagen we dat in principe de hele wereld volledig kan worden gevoed met zonne energie. Hier zullen we de vraag beantwoorden in hoeverre zonthermische krachtcentrales basislast electriciteit kunnen leveren, en dus volledig kunnen concurreren met kerncentrales en kolencentrales. We hebben met twee problemen te maken: De etmaaldiscontinuïteit: het feit dat s nacht de zon niet schijnt

19 De jaardiscontinuïteit: s winters is de opbrengst aanzienlijk lager dan s zomers. Uit de laatste kolom in tabel 2 blijkt dat in Zuid Marokko de opbrengst in december slechts 38,7% is van die in juni. Afvlakking van de etmaaldiscontinuïteit De etmaaldiscontinuïteit kan worden opgevangen door thermische buffering, zie de figuren en. De eerste commerciële zonthermische krachtcentrale met warmteopslag zal worden gebouwd in Andalusië in Spanje [6]. De capaciteit van de thermische voorraadvaten maakt het mogelijk om de 50 MWe centrale na zonsondergang nog 6 uur te laten draaien. Als opslagmedium wordt een mengsel van vloeibare zouten gebruikt, waarschijnlijk alkalinitraten. Tijdens het bedrijf van de centrale na zonsondergang (Figuur ) moet er m kg/s aan vloeibaar zout langs de stoomketels stromen. Hiervoor geldt: P = η e η w m c Δθ (5)

20 Met P het electrisch vermogen van de centrale in watt, η e het thermisch rendement (warmte electriciteit), η w het rendement van het totale warmteopslagproces, c (J/(kgK)) de soortelijke warmte van het vloeibare zout en Δθ (K) de temperatuurdaling hiervan. Als voorbeeld nemen we een centrale van 50 MWe met η e.η w = 30% en kaliumnitraat als warmteopslagmedium (c = 1,22 kj/(kgk)) dat in de warmtewisselaars 100 o C in temperatuur daalt. Uit (5) berekenen we een stroomsnelheid van m = 1366 kg/s. Om 24 uur per dag de volledige 50 MW aan zonnestroom te kunnen leveren moet de warmtebuffer 15,3 uur kunnen leveren [7]. De totaal benodigde hoeveelheid kaliumnitraat is dus ton, en het totale volume van de geisoleerde opslagvaten is m 3. De benodigde hoeveelheid aan warmteopslagmateriaal is groot, en alleen goedkope stoffen komen in aanmerking. De kosten kunnen gereduceerd worden door in de hete opslagtank goedkope materialen zoals zand en grind toe te passen, en de functie van het vloeibare zout te wijzigen van warmteopslagmedium naar warmtetransportmiddel. Hiertoe moet een extra retourleiding worden gemaakt tussen de hete en de koude opslagvaten, zie figuur en. Een andere aanpak is de toepassing van materialen die in het relevante temperatuurgebied smelten. De smeltwarmte is immers meestal veel groter is dan de soortelijke warmte bij een temperatuurtraject van bv. 100 o C. Afvlakking van de jaardiscontinuïteit Strikt genomen hoeft de jaardiscontinuïteit niet te worden opgevangen. Ook in de wintermaanden, wanneer door de lagere gemiddelde zonnestand de stralen sterker geaborbeerd worden in de atmosfeer, heeft

21 een zonthermische krachtcentrale in de Sahara nog steeds een aanzienlijk productievermogen. Maar als alle Europese electriciteit in december door CSP centrales zou worden geleverd, zouden deze centrales in de zomer een enorme overcapaciteit hebben, hetgeen een grote verspilling aan investeringskapitaal zou zijn. Er bestaat dus een sterke economische noodzaak om de zomerse overcapaciteit te gebruiken voor de productie van brandstoffen die een half jaar later als aanvulling kunnen worden ingezet. Een voor de hand liggende brandstof is waterstof. Waterstof kan s zomers geproduceerd worden door electrolyse van water, gebruikmakend van de stroom die in de CSP centrale wordt opgewekt. Naast alle verliesfactoren die de toekomstige waterstofeconomie toch al problematisch maakt, is deze oplossing extra onaantrekkelijk door de lage waarde van het warmte electriciteitsrendement η e 33%. Het is beter om de toch al beschikbare geconcentreerde zonnehitte rechtstreeks te gebruiken om in een gesloten cyclus van chemische reacties water te ontleden. Een mogelijkheid die tegenwoordig onderzocht wordt is het IS proces [8]: I 2 + SO 2 + 2H 2 O H 2 SO 4 (850 0 C) 2HI (500 0 C) 2HI + H2SO 4 H 2 O + SO 2 + ½O 2 (6) H 2 + I 2 De benodigde temperaturen zijn te bereiken met de zonnetoren. Het opslaan van de hoeveelheden waterstof die nodig zijn om de jaardiscontinuïteit op te vangen lijkt mij geen sinecure.

22 Een betere aanpak is de productie van een vaste stof met een grote chemisch potentiële energie, bv. zink [9] ZnO ( C) Zn + H 2 O Zn + ½O2 (6) ZnO + H2 (7) De benodigde extreem hoge temperatuur kan zonder veel moeite worden bereikt met zonneschotels. De tweede reactie (7) verloopt exotherm bij temperaturen boven 400 o C [10]. s Zomers worden grote hoeveelheden zink geproduceerd d.m.v. reactie (6). s Winters wordt met reactie (7) de waterstof geproduceerd waarmee de stoomketels in de CSP centrales worden bij gestookt om de tekort schietenede zonnestraling aan te vullen. Een deel van het zink zal met schepen en treinen naar het Noorden worden getransporteerd, die op hun retourreis zinkoxide terugbrengen naar de zonthermische krachtcentrales in het zuiden. EEN CSP CENTRALE VAN 1 GIGAWATT IN ZUID MAROKKO DIE STROOM LEVERT AAN NEDERLAND. In de zonne economie van de toekomst zal het grootste deel van de Europese electriciteit worden opgewekt in zonthermische krachtcentrales in de Sahara [11,12]. In deze paragraaf maken we een schatting van de kosten van een forse zonthermische krachtcentrale van 1 gigawatt zonder zeewaterontzilting in Zuid Marokko, die stroom levert aan Nederland.

23 We gaan uit van de veronderstelling dat er wereldwijd al CSP centrales zijn gebouwd met een totale capaciteit van tientallen GW, en dat daardoor de kosten de diverse spiegeltechnologieën en de warmteopslagtechnologieën flink zijn gedaald. Wegens de nog grote onzekerheden van chemische energieopslag laten wij deze technologie hier verder buiten beschouwing. Het is mijn inschatting dat lineaire Fresnelspiegels een flinke kans maken om de concurrentieslag met de andere spiegeltechnologieën te gaan winnen. De huidige prijs van Fresnelspiegels inclusief de receiverbuizen varieert tussen 150 $/m 2 [13,14] en 106 $/m 2 [15]. We maken nu de veronderstelling dat deze prijs kan dalen tot 50 $/m 2. We hadden al gezien dat een centrale op B = 28 0 noorderbreedte die meer dan de helft van het jaar 1 GW e moet leveren een spiegeloppervlak van 34,4 km 2 nodig heeft. Het investeringssbedrag hiervoor is dus 1720 M$. Het conventionele deel van de zonthermische krachtcentrale bestaat uit de stoomturbines, de generatoren, de condensor, de hulppompen, en de olie, gas of waterstof gestookte hulpstoomketel die wordt ingezet bij ontbrekende zon en lege thermische opslag. We stellen de investering hiervoor op 800 $/kw e, dus op 800 M$. Uit een gedetailleerde analyse blijkt dat de er een thermische opslagcapaciteit nodig is van 46 GWh th. Uitgaande van een investeringsbedrag voor thermische opslag van 9 $/kwh th [16] komen we op 414 M$. Het totale investeringsbedrag voor de 1 GW e centrale in Zuid Marokko is dus 2934 M$. Transport van electriciteit naar Nederland

24 De electriciteit moet naar Nederland worden gevoerd langs 3500 km aan hoogspanningsmasten en onderzeese kabels die met gelijkspanning werken. Deze methode wordt aangeduid met High Voltage Direct Current, afgekort HVDC. Voor stroomtransport over grote afstanden (>1000 km) heeft toepassing van gelijkstroom duidelijke voordelen boven de meer gebruikelijke toepassing van wisselstroom. De verliezen zijn aanzienlijk lager dan bij wisselstroom, nl. slechts 3% per 1000 km. Wereldwijd functioneert al meer dan km aan HVDC kabel, vooral in de verbinding tussen afgelegen waterkrachtcentrales en bevolkingscentra. Het stroomtransport van Zuid Marokko naar Nederland gaat gepaard met een verlies van 14,5% [16]. Hierbij zijn de transformatieverliezen aan de uiteinden van de verbinding inbegrepen. Om toch 1 GW e aan zonnestroom aan Nederland te kunnen leveren moet de capaciteit in Marokko met 14,5% worden uitgebreid, hetgeen 425 M$ aan extra investeringen vergt. De investering in de 3500 km lange 1GW HVDC verbinding wordt geschat op 430 M$ [16]. De totale investering bedraagt = 3789 M$ = 3,8 miljard dollar. Voor dit bedrag krijgt Nederland 24 uur per dag 1 gigawatt aan zonnestroom in de periode maart tot september, 600 MW in december, en voor de overige maanden vermogens die hier tussen liggen. Zodra investeringen in chemische energieopslag, bv. in zinktechnologie, rendabel worden, kan de winterdip in de productie van zonnestroom ongedaan worden gemaakt. Zonne energie versus kernenergie

25 De 3,8 G$ die een bijna volledige zonne energie infrastructuur van 1 GW over 10 of 15 jaar zal kosten dient vergeleken te worden met de kosten van kernenergie. De nieuw geplande 1,6 GW kerncentrale in Finland zal 3,2 Geuro kosten, hetgeen neerkomt op 2,5 G$ per GW. Kernenergie heeft daarnaast met extra kosten te maken zoals de winning en de verrijking van het uranium, de absoluut veilige opslag van het radioactieve afval en de kostbare maatregelen om te voorkomen dat terroristenbendes en schurkenstaten de beschikking krijgen over kernwapens. Daarnaast is het twijfelachtig of er voldoende winbaar uranium aanwezig is in de aardkorst om de wereldeconomie langdurig en volledig met kernenergie te voeden. De zon zal daatentegen nooit verstek laten gaan. Het minste dat van de politici, beleidsmakers en opinieleiders kan worden geëist is dat zij zich op de hoogte stellen van CSP als mogelijk alternatief voor kernenergie. Literatuur 1. Jong, T. M. de (2003). In het licht van de zon is ons energiegebruik te verwaarlozen. TVVL Magazine 2/2003, blz World Energy Outlook 2004, blz.. International Energy Agency, Parijs. 3. Wilde, R. Case study of a Concentrating Solar Power Plant for the Cogeneration of Water and Electricit. Afstudeerverslag RWTH Aken en DLR Stuttgart (2005). 4. Duffie, J. A. en Beckman, W. A. Solar Engineering of Thermal Processes,. New York: Wiley, 1980.

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De Zon Moeder van alle energie

De Zon Moeder van alle energie De Zon Moeder van alle energie Concentrating Solar Power (CSP) De meest directe weg om zonne-energie in bruikbare energie om te zetten - Wat is CSP - De potentie - De problemen - De oplossingen - De plaats

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Technische Kennis Dag 2014. Zonne-energie Henk Meijer

Technische Kennis Dag 2014. Zonne-energie Henk Meijer Technische Kennis Dag 2014 Zonne-energie Henk Meijer Zonne-energie Wat gaan we behandelen? Energie van de zon Indirect gebruik zonne-energie Direct gebruik zonne-energie Zonnepanelen en collectoren Passieve

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Woestijnstroom. Willem Dierckx Ronny Van Eester Philip Lieckens Bart Buyens

Woestijnstroom. Willem Dierckx Ronny Van Eester Philip Lieckens Bart Buyens Woestijnstroom Willem Dierckx Ronny Van Eester Philip Lieckens Bart Buyens 3 4 Zonneschoortsteen 4.1 Werking: De zonneschouw bestaat uit een cirkelvormig doorschijnende collector die aan de rand open is

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema E.On kolencentrales, Maasvlakte, Rotterdam. G.P.J. Dijkema 5 mei 2014 Faculty of Technology, Policy and Management

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Zon in de Sahara Stroom uit de Sahara. Prof.dr.ir. Ad Verkooijen Faculteit 3ME TU Delft

Zon in de Sahara Stroom uit de Sahara. Prof.dr.ir. Ad Verkooijen Faculteit 3ME TU Delft Zon in de Sahara Stroom uit de Sahara Prof.dr.ir. Ad Verkooijen Faculteit 3ME TU Delft Energietransitie: Primaire energie: van fossiel naar duurzaam Duurzame energie: Voorzieningszekerheid Lage vervuiling:

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

WOESTIJNSTROOM DE OPLOSSING!

WOESTIJNSTROOM DE OPLOSSING! WOESTIJNSTROOM DE OPLOSSING! Hoe afhankelijk zijn we nu en worden we in de toekomst? 1 WAT KOMT ER AAN DE ORDE Gebruik en afhankelijkheid EU Gebruik en afhankelijkheid NL Toekomst NL diverse scenario s

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

WOESTIJNSTROOM DE OPLOSSING! Concentrated Solar Power in de hernieuwbare energiemix

WOESTIJNSTROOM DE OPLOSSING! Concentrated Solar Power in de hernieuwbare energiemix WOESTIJNSTROOM DE OPLOSSING! Concentrated Solar Power in de hernieuwbare energiemix 1 WAT KOMT ER AAN DE ORDE Inleiding: Het probleem principe CSP centrales Beschikbaarheid van deze energievorm Opslag

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!!

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Tot voor kort was het alleen mogelijk en rendabel om zonnepanelen te monteren op zuid georiënteerde daken. Daken aan de west,

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

De toekomst is zeker. met Nefit Zonnestroom. Begrippenlijst

De toekomst is zeker. met Nefit Zonnestroom. Begrippenlijst N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m De toekomst is zeker met Nefit Zonnestroom Begrippenlijst Autonoom systeem (standalone) - op zichzelf staand systeem bestaand uit zonnepanelen, regelunit en

Nadere informatie

Thermodynamica - A - PROEFTOETS- AT01 - OPGAVEN.doc 1/7

Thermodynamica - A - PROEFTOETS- AT01 - OPGAVEN.doc 1/7 VAK: Thermodynamica A Set Proeftoets AT01 Thermodynamica - A - PROEFTOETS- AT01 - OPGAVEN.doc 1/7 DIT EERST LEZEN EN VOORZIEN VAN NAAM EN LEERLINGNUMMER! Beschikbare tijd: 100 minuten Uw naam:... Klas:...

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing.

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Opgave 2 Aardwarmte N2-2002-I -----------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV

Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Wat kunnen we nog meer met onze restwarmte? 15 november 2007 Tom den Hartog Consultant Energy Systems Cumae BV Overzicht van de presentatie Overzicht aanbod van restwarmte. Aanpak restwarmte in de papierindustrie.

Nadere informatie

Solar Frontier productinformatie

Solar Frontier productinformatie Solar Frontier productinformatie De hoogste opbrengst, zelfs onder zware omstandigheden In veel situaties zijn de omstandigheden voor een zonne-energiesysteem niet 100% optimaal. Maar wat wordt nu precies

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling Notitie Aan : Ad Vlems, Bert Lagerweij Van : Arjan van Bon Datum : 28 augustus 2012 Kopie : Anne Pronk Onze referentie : 9X3809.A2/N00001/110412/Nijm2 HASKONING NEDERLAND B.V. BUILDINGS Betreft : Power2Nijmegen

Nadere informatie

Wat moet de CV installateur met PV PV heeft de toekomst. Door: Richard Ogink

Wat moet de CV installateur met PV PV heeft de toekomst. Door: Richard Ogink Wat moet de CV installateur met PV PV heeft de toekomst Door: Richard Ogink Wat moet de CV installateur met PV Indeling presentatie 1. Zon als duurzame energiebron 2. Wetgeving 3. PV in de praktijk 4.

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag

Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag R. de Boer Oktober 2013 ECN-L--13-068 Ontwikkelingen op het gebied van Warmteopslag Workshop flexibele BioWKK op de energiemarkt 2 oktober 2013 Robert de Boer

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 EJ = 10 18 PJ = 10 15 TJ = 10 12 GJ = 10 9 MJ = 10 6 KJ = 10 3 1 w

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen www.kuleuven.be/lsue Coördinator: Gerard Govers Contactpersoon: Sofie Bruneel K.U.Leuven Energie-instituut: http://www.kuleuven.be/ei/

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Introductie HoSt B.V.

Introductie HoSt B.V. HR Hout WKK (Vink Sion) voor glastuinbouw en stadverwarming door HoSt Imtech Vonk vof door H. Klein Teeselink info@host.nl Introductie HoSt B.V. Inhoud: Waarom biomassa WKK, belang van warmte? Wie zijn

Nadere informatie

Kamervragen van Boris van der Ham (D66) over CSP, gesteld op 24 januari + antwoord van minister Maria van der Hoeven + reactie van GEZEN

Kamervragen van Boris van der Ham (D66) over CSP, gesteld op 24 januari + antwoord van minister Maria van der Hoeven + reactie van GEZEN Kamervragen van Boris van der Ham (D66) over CSP, gesteld op 24 januari + antwoord van minister Maria van der Hoeven + reactie van GEZEN Zwart: Kamervragen, ingediend door Boris van der Ham op 24 januari

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012 Gas Gas Volume (mrd. m 3 ) 83 Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Calorische waarde (Hs) (MJ/m 3 ) 35,17 Energie-inhoud op onderwaarde

Nadere informatie

Mr.L.J.Brinkhorst, Minister van Economische Zaken Drs.P.L.B.A. van Geel, Staatsecretaris van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

Mr.L.J.Brinkhorst, Minister van Economische Zaken Drs.P.L.B.A. van Geel, Staatsecretaris van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Aan Ir.H.A.Droog, Voorzitter van het Transitieplatform Duurzame elektriciteitsvoorziening SenterNovem T.a.v. R. de Bruijne Postbus 8242 3503 RE Utrecht dev@senternovem.nl Betreft: Aanmelding van nieuw

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Artikel geconcentreerde zonne-energiesystemen Inhoud

Artikel geconcentreerde zonne-energiesystemen Inhoud Artikel geconcentreerde zonne-energiesystemen Inhoud Deel III Geconcentreerde zonne-energiesystemen: Wat zijn geconcentreerde zonne-energiesystemen? Definitie, werking Geschiedenis Classificering, toepassingen

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei totale examentijd 3,5 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Bij

Nadere informatie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Waarom zonne-energie? Hoe werkt het? SunPower-zonnepanelen Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Tot voor enkele jaren was een investering met het beste rendement nog onverzoenbaar met respect voor het

Nadere informatie

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen Warmtepompen en warmtebronnen (augustus 2006) Warmtepompen Wat is een warmtepomp? Warmtepompen zijn duurzame energiesystemen die energie uit de omgeving, zoals buitenlucht, bodem of grondwater, omzetten

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Harderwijk in de zon

Harderwijk in de zon Harderwijk in de zon Informatieavond zonne-energie Veluwe Duurzaam samen met Gemeente Harderwijk 17 juni 2014 ir. A.D. Hekstra Handicom Solar solar@handicom.nl 0341-412629 Vanavond Zonnestraling -> warmte

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2007 2008 Economisch potentieel van Concentrated Solar Power Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master in de Bedrijfseconomie

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Warmtekrachtkoppeling Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Waarom ecopower? Eenvoudigweg omdat het de moeite waard is! Bij een traditionele productie van energie

Nadere informatie

TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA. Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15

TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA. Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15 TENTAMEN CHEMISCHE THERMODYNAMICA Dinsdag 25 oktober 2011 13.15 15.15 Bij het tentamen mag gebruik worden gemaakt van BINAS en een (grafische) rekenmachine. Let op eenheden en significante cijfers. 1.

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

Œrtli ŒCOSUN. Gecombineerde zonnesystemen

Œrtli ŒCOSUN. Gecombineerde zonnesystemen Œrtli ŒCOSUN Gecombineerde zonnesystemen Zonneboilers voor de productie van sanitair warm water en de ondersteuning van verwarming ŒCOSUN Gegarand De zon is een onuitputtelijke energiebron die 1,4 kw/m

Nadere informatie

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING

BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING 1 BELEIDSOPTIES NUL-ENERGIEWONING IN HET KADER VAN DE BELANGSTINGSAFTREK HEEFT DE FEDERALE REGERING EEN DEFINITIE GEPUBLICEERD OVER DE NULEREGIEWONING Bij nader toezien was dit een foutieve en zeer contraproductieve

Nadere informatie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie Champignon kwekerij t Voske Klimaatneutraal door Duurzame energie Jan Gielen Manager / Specialist Klimaat & Energie DLV Plant MUSHROOMS E-mail: j.gielen@dlvplant.nl 1 Onderwerpen Schone en Zuinige Paddenstoelensektor:

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Boekrecensie: Tabel 1: Huidig totaal energieverbruik per persoon, en per land. Totaal verbruik Europese Unie (GW) 40 96 26 800

Boekrecensie: Tabel 1: Huidig totaal energieverbruik per persoon, en per land. Totaal verbruik Europese Unie (GW) 40 96 26 800 Boekrecensie: David J.C. MacKay Sustainable Energy without the hot air (Duurzame Energie Zonder Gebakken Lucht) UIT Cambridge UK, 2008, ISBN 978-0-9544529-3-3 De volledige tekst mag vrij gedownload worden

Nadere informatie

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen Een Rivusol zonneboiler voor iedereen De makkelijkste manier om over te stappen op zonne-energie Rivusol heeft zich ten doel gesteld om de zonneboiler bereikbaar te maken voor iedereen. Met de Rivusol

Nadere informatie

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t)

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t) Tentamen Elektriciteitsvoorziening i (ee2611/et2105d3-t) Datum: 30 januari 2012 Tijd: 14:00-17:00 Schrijf op ell< blad uw naam en studienummer. Begin elke nieuwe opgave op een nieuw blad. De uitwerkingen

Nadere informatie

THERMODYNAMICA 2 (WB1224)

THERMODYNAMICA 2 (WB1224) THERMODYNAMICA 2 (WB1224) donderdag 2 februari 2006 14.00-17.00 u. AANWIJZINGEN Het tentamen bestaat uit twee of drie open vragen en 15 meerkeuzevragen. Voor de beantwoording van de meerkeuzevragen is

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Alle ins en outs van warmtepompen

Alle ins en outs van warmtepompen Alle ins en outs van warmtepompen nu en in de toekomst Rimme van der Ree Zonder (lucht)warmtepomp geen 0 op de meter! Nul op de meter Standaard elektriciteitsverbruik + verbruik warmtepomp = capaciteit

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

Ontzilting met restwarmte door middel van het Memstill-proces

Ontzilting met restwarmte door middel van het Memstill-proces Ontzilting met restwarmte door middel van het Memstill-proces Bart Kregersman 18 November, 2010 Inhoud Introductie Keppel Seghers Memstill principe Pilootinstallaties Volgende stappen Toekomstperspectief

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie