Les(s) & More Een JGZ/SOA/Sense aanbod voor het middelbaar beroepsonderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Les(s) & More Een JGZ/SOA/Sense aanbod voor het middelbaar beroepsonderwijs"

Transcriptie

1 Les(s) & More Een JGZ/SOA/Sense aanbod voor het middelbaar beroepsonderwijs

2 Een uitgave door: Colofon Tekst Maeva Bonjour, VGGM Lisette van Straaten, ROC Rijn IJssel Marijke Hulstein, VGGM Uitgave Deze handleiding is een uitgave van de Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden Postbus EJ Arnhem Auteursrecht voorbehouden Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden, 2013 Deze handleiding wordt mede mogelijk gemaakt door: 2

3 INHOUD INLEIDING 4 1 LES(S) & MORE IN VOGELVLUCHT De aanleiding Wat is Les(s) & More? Wat bereikt Les(s) & More? Doelgroep en doel De uitvoerders De beleidskaders en financieringsmogelijkheden Drie praktijkvoorbeelden 17 2 DE UITVOER VAN LES(S) & MORE IN 3 STAPPEN Stap 1: De lessenserie Stap 2: De vragenlijst Stap 3: Het spreekuur 30 3 DE INVOERING VAN LES(S) & MORE De projectstructuur Het project in concrete fasen De planning Benodigde competenties van de uitvoerder Randvoorwaarden voor toepassing De begroting 54 4 ONDERBOUWING VAN DE INTERVENTIE Het I-change model De visie achter de interventie De succesfactoren van Les(s) & More 63 Literatuurlijst 65 Bijlagen 68 Bijlage 1: Adressen 69 Bijlage 2: Afkortingenlijst 69 Bijlage 3: Beschikbare documenten op de website van VGGM 70 3

4 INLEIDING Les(s) & More: het bereiken van een zeer moeilijk te bereiken doelgroep Mohamed, 21 jaar, heeft homoseksuele gevoelens en kan er met niemand uit zijn omgeving over praten. Sheila, 17 jaar, heeft al vijf keer de morning-after pil gebruikt en is 1 keer ongewenst zwanger geweest. Indy, 16 jaar, heeft sinds kort pijn bij het vrijen. Daan, 19 jaar, kan in verband met de geloofsovertuigingen van zijn ouders thuis niet over seks praten. Hij heeft de laatste tijd een branderig gevoel bij zijn geslachtsdeel en is bang dat hij een SOA heeft. Via de interventie Les(s) & More kan een GGD met haar spreekuren uitreiken naar een zeer belangrijke vindplaats van hoog risicojongeren: de onderwijsinstelling van het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) niveau 1&2. Deze doelgroep vertoont relatief veel risicogedrag, onder ander op gebied van seksualiteit en genotmiddelengebruik. Ook hebben deze jongeren betrekkelijk veel gezondheidsproblemen, wat een belangrijke rol speelt bij het relatief hoge ziekteverzuim en vroegtijdige schooluitval op dit onderwijsniveau. Desondanks is het voor deze jongeren lastig om zelfstandig de weg naar reguliere hulpverlening te vinden, terwijl de GGD hen nauwelijks bereikt. Veel onderwijsinstellingen vangen verontrustende signalen van hun leerlingen op. Ze zouden graag preventieve acties ondernemen, maar weten niet altijd de verbinding met hulpverlening te leggen. Les(s) & More biedt zowel de GGD als de mbo onderwijsinstellingen de mogelijkheid om samen een eerste stap te zetten om de gezondheidsproblemen van jongeren op mbo niveau 1&2 aan te pakken. De interventie zorgt ervoor dat risicogedrag en gezondheidsproblemen op een laagdrempelige manier bespreekbaar worden gemaakt op de onderwijsinstelling. Door het aanbieden van een GGD spreekuur op de school biedt deze interventie zorg aan binnen de dagelijkse leefwereld van de jongeren. Dit vergroot de toegankelijkheid van zorg, en daarmee het bereik van de GGD onder hoog risicojongeren. 4

5 De interventie bestaat uit drie aan elkaar gerelateerde onderdelen: een lessenserie, een gezondheidsvragenlijst en een GGD spreekuur op de onderwijsinstelling. Deze drie elementen sluiten niet alleen op elkaar aan, maar versterken bovendien elkaars resultaten. De lessenserie en de vragenlijst vergroten onder de leerlingen het bewustzijn van de gezondheidsrisico s die een ongezonde leefstijl met zich meebrengt, en roept vragen bij hen op. Door direct hierop aansluitend een spreekuur op hun onderwijsinstelling aan te bieden, zijn de leerlingen meer geneigd gebruik te maken van de aangeboden zorg. Voor deze interventie geldt daarom = meer dan 3, vandaar de titel van deze interventie: Les(s) & More. Waarom een interventiehandleiding? Deze handleiding wil de inzet van de interventie Les(s) & More expliciet maken en op een overdraagbare manier beschrijven. Het werken met onderwijsinstellingen, en specifieker met de leerlingen van middelbaar beroepsonderwijs niveau 1&2 is echter moeilijk te protocolleren en te standaardiseren. Deze doelgroep vraagt flexibiliteit in omgang en organisatie van zorg en onderwijs. Toch is het belangrijk op te schrijven wat Les(s) & More inhoudt, zodat anderen van onze ervaringen kunnen leren en geïnspireerd raken om met deze belangrijke doelgroep aan de slag te gaan. 5

6 Leeswijzer Deze handleiding informeert toekomstige gebruikers van Les(s) & More over de mogelijkheden van een preventief gezondheidsspreekuur op de onderwijsinstelling en de manieren om de opkomst voor dit spreekuur te optimaliseren. De handleiding is vooral gericht op managers en artsen, verpleegkundigen en gezondheidsbevorderaars van de GGD, zowel van de afdeling verantwoordelijk voor Seksuele Gezondheid 1 als de afdeling Jeugdgezondheidszorg (JGZ). Daarnaast kunnen ook managers en zorgcoördinatoren van middelbaar beroepsonderwijsinstellingen en andere partijen die zich willen oriënteren op het bieden van preventieve zorg op een onderwijsinstelling, profijt hebben van deze handleiding 2. In het eerste hoofdstuk krijgt u algemene informatie over de interventie, zoals de aanleiding, de doelen en beleidskaders. Hoofdstuk twee beschrijft de drie stappen die de kern van de interventie vormen: de lessenserie, de vragenlijst en het spreekuur. Hoofdstuk drie gaat dieper in op de randvoorwaarden die nodig zijn om de interventie succesvol op te zetten. Hierbij komen onder andere de verschillende fasen van de projectcyclus en de begroting aan bod. In het laatste hoofdstuk leest u over de theoretische onderbouwing van Les(s) & More. Bij deze handleiding hoort een aantal documenten en formats die bij de opzet van de interventie Les(s) & More kunnen worden gebruikt. Deze documenten zijn te downloaden via de website van VGGM, /lessandmore. Per sectie in deze handleiding wordt via het volgende icoontje verwezen naar gerelateerde documenten op de website van VGGM. Een compleet overzicht van de beschikbare documenten vindt u achterin deze handleiding, in bijlage 3. Woord van dank Veel mensen hebben bijgedragen aan de totstandkoming van deze handleiding van de interventie Les(s) & More. Het ROC Rijn IJssel en GGD Gelderland-Midden (VGGM) hebben deze interventie ontwikkeld. Hierbij hebben de initiators Lisette van Straaten (ROC Rijn IJssel), Maaike Goenée (VGGM) en Marijke Hulstein (VGGM) een belangrijke rol gespeeld. Daarnaast hebben Marijke Hulstein en Maaike Goenée de twee onderzoeken uitgevoerd die aan deze interventie ten grondslag liggen. Monique van Londen en Ellen Reitz, beide universitair docent bij de Faculteit Sociale Wetenschappen, afdeling Pedagogiek aan de Universiteit Utrecht, hebben in de rol van projectadviseurs bijgedragen aan deze onderzoeken. De directies en de uitvoerende teams van het ROC Rijn IJssel, de afdelingen Jeugdgezondheidszorg en Maatschappelijke Zorg van GGD Gelderland-Midden, Iriszorg en natuurlijk de leerlingen van het ROC Rijn IJssel hebben belangrijke bijdragen geleverd bij de (door)ontwikkeling en de uitvoer van deze interventie en bij het begeleidende onderzoek. 1 Veelal de afdeling Algemene Gezondheidzorg (AGZ). 2 Enkele secties uit deze handleiding, zoals de beschrijving van de werkwijze van het spreekuur, zijn specifiek geschreven voor GGD professionals. Deze kunnen voor lezers niet werkzaam bij de GGD technisch overkomen. 6

7 Verder hebben zowel de leden van de meeleescommissie, Winny Verboom, docent van het ROC A12, Lieke van Dijk, gezondheidsbevorderaar seksuele gezondheid GGD Noord- en Oost-Gelderland en Cristel Boom, adviseur gezondheidsbevordering GGD Twente, als de medewerkers van het Loket Gezond Leven via hun opmerkingen bijgedragen aan de totstandkoming van deze handleiding. Wij zijn alle betrokkenen zeer erkentelijk voor hun bijdrage. 7

8 1 LES(S) & MORE IN VOGELVLUCHT 1.1 DE AANLEIDING Laagopgeleide jongeren vertonen meer risicovol gedrag en hebben meer gezondheidsproblemen dan hoger opgeleide jongeren. Landelijke onderzoeken tonen aan dat laagopgeleide jongeren vaker roken, vaker cannabis gebruiken, vaker grote hoeveelheden alcohol drinken en vaker op jonge leeftijd seks hebben in vergelijking tot hoogopgeleide jongeren (De Graaf et al., 2012; Rijpstra & Bernaards, 2011). Bovendien beginnen laagopgeleide jongeren al op jongere leeftijd (13-14 jaar) met het gebruik van genotmiddelen en het experimenteren met seks dan jongeren met een hoge opleiding (15-16 jaar) (Schrijvers & Schuit, 2010). De laagst opgeleide jongeren van het middelbaar beroepsonderwijs (mbo), namelijk niveau 1&2 3, waaronder relatief veel jongeren met een niet-westerse achtergrond, ontbreken vaak als respondenten bij landelijke onderzoeken. Echter is logischerwijs te verwachten dat de hierboven genoemde risicogedragingen evenveel - zo niet meer - bij deze subgroep van laagst opgeleide jongeren voorkomen. De resultaten van onderzoeken uitgevoerd in het kader van de interventie Les(s) & More onder jongeren op een onderwijsinstelling van het mbo niveau 1&2, bevestigen deze hypothese. Uit deze onderzoeken komt naar voren dat deze jongeren veel risicogedrag vertonen op gebied van seksualiteit en genotmiddelengebruik (inclusief harddrugs). Zo heeft 10% van de respondenten vaker dan 10 keer harddrugs gebruikt, rapporteerde 53% geen condoom te gebruiken bij geslachtgemeenschap en gebruikt een derde van de seksueel actieve meisjes geen enkele vorm van anticonceptie. Deze jongeren kregen vaker te maken met (ongeplande) zwangerschappen en SOA in vergelijking met de landelijke gemiddelden onder jongeren. Ook bleek er bij drie op de tien leerlingen mogelijk een depressie te spelen (Goenee, publicatie in voorbereiding). Naast de gezondheidsrisico s op korte en lange termijn, spelen deze risicovolle gedragingen en hieraan gerelateerde gezondheidsproblemen direct en indirect een rol bij de relatief hoge mate van overbelasting, schoolverzuim en vroegtijdige schooluitval onder de leerlingen op de onderzochte onderwijsinstelling. Zorgcoördinator niveau 1&2, ROC Rijn IJssel: Tijdens mijn werk werd ik geconfronteerd met veel signalen over risicogedrag op niveau 1 & 2. Ieder schooljaar zaten er in mijn klas altijd weer een aantal jonge (tiener)moeders en raakten er ieder jaar ook weer een heel aantal meiden zwanger. Het viel mij op dat veel meisjes niet precies wisten hoe ze zwanger waren geworden en er vaak ook geen voorstelling van kunnen maken wat voor invloed het op je leven heeft als je moeder wordt. Ook merkten we dat 3 MBO opleidingen worden gegeven op ROC s (regionale opleidingscentra), AOC s (agrarische opleidingscentra) en vakopleidingen. In het MBO borduren de leerwegen voort op die van het VMBO: MBO niveau 3 en 4 op de kaderberoeps- en theoretisch (gemengde) leerweg van het VNBO en MBO niveau 2 op de basisberoepsgerichte leerweg van het VMBO. Omdat het MBO een drempelloze instroom moet verzorgen stromen leerlingen die het VMBO zonder diploma verlaten door in niveau 1, ook wel een entreeopleiding genoemd. De nominale studieduur voor een niveau 1 opleiding is één volledig studiejaar. Een diploma niveau 1 geeft toegang tot een vervolgopleiding op MBO niveau 2 of tot een assisterende functie op de arbeidsmarkt. Niveau 2 is de basisberoepsopleiding en leidt in 1,5 tot 3 jaar op tot het uitvoeren van eenvoudige taken. Een niveau 2 diploma is de minimale wettelijke startkwalificatie om de arbeidsmarkt te mogen betreden. Zie ook 8

9 veel leerlingen door blowen en/of alcohol- of drugsgebruik met hun studie en ook binnen hun persoonlijke leefsituatie in de problemen kwamen. Hier wilden we vanuit ROC Rijn IJssel erg graag wat mee doen. Daarom zijn we destijds met GGD Gelderland-Midden om de tafel gaan zitten. De jongeren op mbo niveau 1&2 onderwijsinstellingen zijn zich vaak niet bewust van de gezondheidsrisico s die hun leefstijl met zich meebrengt of negeren deze risico s (on)bewust, omdat ze niet goed weten hoe ze hun gedrag zouden kunnen aanpassen. Als ze hun gezondheid al willen verbeteren en hier vragen over hebben en/of hulp bij kunnen gebruiken, weten ze bovendien vaak niet dat ze hier ondersteuning bij kunnen krijgen. Kortom, ze weten de weg naar professionele hulpverlening moeilijk zelfstandig te vinden. Met het huidige zorgaanbod worden deze hoog risicojongeren daarom zeer gering bereikt. Deze jongeren worden weinig gezien op de GGD poli s. Ook pilots met op zichzelf staande SOA/Sense (inloop)spreekuren op mbo onderwijsinstellingen ondervinden over het algemeen een zeer lage opkomst. Ondanks de recente uitbreidingen van een extra contactmoment van de JGZ op 15/16 jaar, bereikt het huidige wettelijke JGZ-aanbod niet de (risico)jongeren in de leeftijd van jaar (Dunnink, 2009). De huidige spreekuren van de Jeugdarts, bijvoorbeeld in het kader van het project uit Aanval op de Uitval 4, richten zich op leerlingen met reeds gesignaleerde gezondheidsproblematiek, maar zijn ontoereikend als middel voor brede screening en vroegsignalering. Door de grote gezondheidsrisico s nu en op latere leeftijd en de invloed die gezondheidsproblemen hebben op overbelasting, schoolverzuim en vroegtijdige schooluitval, is juist vroegsignalering en (preventieve) ondersteuning van essentieel belang voor de gezondheid en opleidingsresultaten van deze hoog risicogroep jongeren op mbo niveau 1&2 onderwijsinstellingen. Dit is de aanleiding geweest voor GGD Gelderland-Midden en ROC Rijn IJssel om de interventie Les(s) & More te ontwikkelen. 1.2 WAT IS LES(S) & MORE? Met Les(s) & More reikt een regionale GGD met haar spreekuren uit naar een zeer belangrijke vindplaats van hoog risicojongeren: de onderwijsinstelling van het mbo niveau 1&2. Het karakteristieke van de interventie Les(s) & More is de nauwe samenwerking met deze onderwijsinstelling. De interventie bestaat uit drie opeenvolgende onderdelen: 1 een lessenserie 2 een gezondheidsvragenlijst 3 een GGD spreekuur op de onderwijsinstelling. 4 Zie 9

10 De lessenserie maakt jongeren bewust van de gezondheidsrisico s van bepaalde leefstijlen met betrekking tot seksualiteit en genotmiddelengebruik, en de attitudes en groepsverwachtingen die aan dit gedrag ten grondslag liggen. De vragenlijst maakt hen (nogmaals) bewust van hun eigen situatie door hen te vragen naar hun eigen gezondheid en gedrag. Ook biedt de vragenlijst direct de mogelijkheid een gesprek met een GGD verpleegkundige aan te vragen. Door vervolgens dit vraaggestuurde GGD spreekuur aan te bieden op hun eigen schoollocatie, verlaagt dit aanzienlijk de drempel naar hulpverlening, wat zich uit in een hoge opkomst bij het spreekuur. Indien nodig worden leerlingen vervolgens doorverwezen naar vervolgtrajecten in de hulpverlening. Hierbij wordt de leerling intensief begeleid om bij de juiste hulpverlening te komen: er gaat een verwijsbrief mee om de problematiek te omschrijven, zo nodig wordt samen een afspraak gemaakt en wordt de verwijzing gemonitord. Verpleegkundige JGZ: Het feit dat de leerlingen leren dat je met vragen veilig bij een hulpverlener terecht kunt is een enorme bijkomende winst binnen dit project. Het GGD spreekuur wordt verzorgd door verpleegkundigen van Jeugdgezondheidszorg (JGZ) en het team Seksuele Gezondheid. Doordat zowel algemene gezondheidsvragen als vragen met betrekking tot seksuele gezondheid kunnen worden besproken, worden meerdere aspecten van de veelal multi-gezondheidsproblematiek van deze hoog risicodoelgroep uitgelicht. Uit onderzoek is gebleken dat deze verschillende gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld psychische gezondheid, genotmiddelengebruik en seksueel risicogedrag) vaak aan elkaar gerelateerd zijn (Goenee, publicatie in voorbereiding). Doordat deze problemen onderling invloed op elkaar hebben, wordt door deze brede benadering van gezondheid de kans op daadwerkelijke gezondheidsverbetering verhoogd. 1.3 WAT BEREIKT LES(S) & MORE? In het schooljaar hebben 127 leerlingen van ROC Rijn IJssel in het kader van Les(s) & More de lessenserie gevolgd, de vragenlijst ingevuld en het spreekuur aangeboden gekregen. Zowel de leerlingen en de betrokken docenten en verpleegkundigen, als de directies van het ROC Rijn IJssel en de GGD Gelderland-Midden hebben Les(s) & More positief beoordeeld. De volgende specifieke resultaten zijn geboekt: De lessenserie: Leerlingen en docenten beoordelen de lessenserie gemiddeld met een rapportcijfer 7.6 resp Significante kennistoename (gemiddelde score op kennistoets toegenomen van 6.9 naar 8.1) 10

11 De vragenlijst: 51% van de leerlingen die de vragenlijst hebben ingevuld, geeft aan behoefte te hebben aan een gesprek met de GGD, het merendeel met betrekking tot meer dan één gezondheidsthema. Het spreekuur: Ongeveer 33% van de groep leerlingen die aan de interventie heeft deelgenomen, heeft van het spreekuur gebruik gemaakt 5. Ongeveer 80% van de leerlingen die op de vragenlijst hadden aangegeven graag op gesprek te komen, is ook daadwerkelijk gezien door een GGD verpleegkundige. De 20% no-show 6, was grotendeels te verklaren omdat deze leerlingen niet (meer) op de school aanwezig waren ten tijde van het spreekuur om redenen inherent aan deze doelgroep, zoals ziekteverzuim, zwangerschapsverlof, schoolverlating en detentie. 52% wilde graag een SOA test en 33% had overige vragen over seksualiteit. 33% had een vraag over hun psychische gezondheid, 28% over genotmiddelengebruik en 23% over hun algemene gezondheid. Vier van de 18 SOA testen waren positief (22%) en twee van de drie aangeboden zwangerschapstesten waren positief (66%). 45% van de leerlingen die naar het spreekuur zijn geweest, zijn een vervolgtraject gestart: zes leerlingen kregen een vervolgconsult bij de verpleegkundige, één leerling is doorverwezen naar de jeugdarts en twaalf leerlingen zijn na het eerste consult doorverwezen naar andere instanties zoals de huisarts, een psycholoog, een abortuskliniek, seksualiteitshulpverlening of verslavingszorg. Het spreekuur werd erg positief beoordeeld door de leerlingen: 94% zou bij een volgend probleem weer komen en ook 94% zou het spreekuur bij een vriend(in) aanraden. Leerling, meisje, 17 jaar: Ik voel me hier meer op mijn gemak dan bij mijn huisarts, want ik ken mijn huisarts niet echt. En hier kan ik alles vragen. Bij mijn huisarts durf ik dat écht niet. Over voorbehoedsmiddelen, bijvoorbeeld. Hier op school wordt het eerst al uitgelegd door de leraren in de les. En dan ook nog eens een keer door de Sense verpleegkundige op het spreekuur. En ja, dan leer je daar wel echt wat van. 5 In schooljaar is dit percentage gestegen naar 41%. Het percentage leerlingen met een zorgvraag bleef gelijk op 51%, maar de no-show daalde. 6 Leerlingen die op de vragenlijst hadden aangegeven op gesprek te willen, maar alsnog niet gebruik hebben gemaakt van het spreekuur. 11

12 1.4 DOELGROEP EN DOEL Deze interventie richt zich specifiek op jongeren (16-24 jaar) 7 die student zijn op het mbo niveau 1&2. Het percentage niet-westerse jongeren is op dit onderwijsniveau relatief hoog. Docenten en medewerkers van de betreffende onderwijsinstelling vormen een intermediaire doelgroep, aangezien zij de uitvoerders zijn van de lessenserie en nauw betrokken zijn bij de uitvoer en nazorg van de afname van de vragenlijst en het spreekuur op hun onderwijsinstelling. Beoogde hoofddoelstellingen voor deze interventie zijn : Het bewustzijn en de motivatie tot adoptie en/of behoud van een gezonde(re) leefstijl ten opzichte van seksualiteit en genotmiddelengebruik van de jongeren op het mbo niveau 1&2 zijn vergroot; De jongeren met een hulpvraag op gebied van hun gezondheid en leefstijl 8 hebben een weg naar hulpverlening gevonden. Deze hoofddoelen wordt bereikt door middel van de volgende subdoelen met betrekking tot jongeren (16 t/m 24 jaar) op mbo niveau 1&2: 1 De kennis over de risico s van onbeschermde seks en het gebruik van genotmiddelen van jongeren in het mbo niveau 1&2 neemt toe. 2 De risicoperceptie en besef dat hun eigen gedrag invloed heeft op hun gezondheid onder jongeren van het mbo niveau 1&2 neemt toe. 3 De attitude van jongeren in het mbo niveau 1&2 ten opzichte van een gezonde(re) leefstijl en het gebruik maken van hulpverlening om dit te bereiken is positiever. 4 De eigeneffectiviteitsverwachting wat betreft gezond(er) gedrag van jongeren in het mbo niveau 1&2 is versterkt. 5 De gezondheidsvaardigheden van jongeren in het mbo niveau 1&2 nemen toe: jongeren weten de weg naar hulpverlening en kunnen hun hulpvraag uiten. 6 De jongeren in het mbo niveau 1&2 die behoefte hebben aan hulp, hebben hiertoe via de GGD een eerste stap gezet. Het subdoel gericht op de intermediaire doelgroep, namelijk de docenten van de onderwijsinstelling mbo niveau 1&2, is de volgende: 1 De docenten hebben voldoende kennis en vaardigheden om de lessenserie seksualiteit, relaties en genotmiddelen op effectieve wijze uit te voeren. 7 Leeftijdsgrens is vastgelegd op max. 24 jaar in lijn met maximum leeftijd voor de Sense spreekuren. De doelgroep van JGZ is daarmee voor deze interventie een jaar opgerekt t.o.v. de wettelijke bovengrens van het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) van 23 jaar. Zie ook beleidskaders in paragraaf 1.6 van deze handleiding. 8 Gezondheid en leefstijl met betrekking tot JGZ thema s: algemeen welzijn, psychische gezondheid, voeding, slapen, internetverslaving, genotmiddelengebruik) en de SOA/Sense thema s seksualiteit en relaties. 12

13 Verwachte resultaten zijn: Minstens 80% van de leerlingen9 heeft een 4-delige lessenserie over seksualiteit en genotmiddelengebruik gevolgd in het kader van de kwalificatie-eisen Loopbaan en Burgerschap. Minstens 80% van de leerlingen9 heeft de gezondheidsvragenlijst ingevuld. Ongeveer 1/3 tot 1/2 van de leerlingen10 heeft op de vragenlijst een zorgbehoefte geuit. Minstens 80% van de leerlingen9 die een zorgbehoefte hebben geuit, heeft het GGD spreekuur bezocht. Minstens 90% van de leerlingen die het spreekuur hebben bezocht, beoordelen het spreekuur positief en hun hulpvraag is behandeld door de verpleegkundige op het spreekuur. 1.5 DE UITVOERDERS 13 Deze interventie wordt uitgevoerd als drievoudig samenwerkingsverband tussen: 1 de afdeling van de GGD waar het team Seksuele Gezondheid (SOA-Sense) is ondergebracht, over het algemeen de afdeling Algemene Gezondheidszorg (AGZ); 2 de afdeling Jeugdgezondheidszorg (JGZ) van de GGD; 3 een onderwijsinstelling (Regionaal Opleidingencentrum, ROC) waar de Middelbare Beroepsopleiding Niveau 1&2 wordt verzorgd11. Projectleider Les(s) & More, GGD: De drievoudige samenwerking tussen JGZ, het team SOA/ Sense en het ROC is een belangrijke succesfactor voor Les(s) & More. De onderlinge expertises worden zo optimaal gebruikt: JGZ en SOA wat betreft de inhoud van de verschillende gezondheidsthematieken, en het ROC wat betreft de dagelijkse realiteit in de omgang met deze specifieke doelgroep. Bovendien is het van meerwaarde dat de mentoren zowel vanuit de zorgstructuur van de school zelf en de vanuit de GGD ondersteund worden, want zij begeleiden nou eenmaal leerlingen waar veel problematiek omheen zit. 9 Hierbij wordt rekening gehouden met maximaal 20% afwezigheid van leerlingen ten tijde van de lessenserie, de afname van de vragenlijst en de uitvoering van het spreekuur. 10 Geschat op basis van ervaringen tijdens de pilots in 2011 en 2012 op ROC Rijn IJssel. 11 Vanaf 1 januari 2014 heet niveau 1 de entreeopleiding.

14 1.6 DE BELEIDSKADERS EN FINANCIERINGSMOGELIJKHEDEN Les(s) & More sluit aan bij verschillende landelijke en lokale beleidskaders, wetten en regelgevingen. Wet Publieke Gezondheid De Wet Publieke Gezondheid (WPG) legt de primaire verantwoordelijkheid voor de volksgezondheid bij gemeenten. De WPG stelt onder meer dat de gemeenten een gezondheidsbevorderende taak hebben. De GGD en voeren de taken op dat gebied uit in opdracht van de gemeenten. In de landelijke preventienota uit 2011 Gezondheid dichtbij, is eigen keuze in leefstijl een belangrijk thema en krijgt ook seksuele gezondheid voor het eerst expliciet aandacht. Ook wordt extra aandacht besteed aan de jeugd. Naast bevordering van een gezonde leefstijl, vroege signalering van risico s en inzet op weerbaarheid om dagelijkse verleidingen te weerstaan, vindt het kabinet dat het stellen van grenzen en het stimuleren van een gezonde basis bij de jeugd gerechtvaardigd is. Gemeenten leggen hun voorgenomen gezondheidsbeleid om de vier jaar vast in een regionale of lokale gezondheidsnota. Thema s uit de landelijke preventienota worden in grote mate teruggezien in deze regionale en lokale nota s. 14 Jeugdgezondheidszorg (JGZ) De afdeling JGZ van de GGD heeft in opdracht van de gemeente vanuit de WPG de taak zorg te dragen voor de algemene gezondheid van jongeren van 0-19 jaar. Hiervoor zijn voor jongeren contactmomenten vastgesteld op 12/13 jaar en 15/16 jaar. Voor deze contactmomenten worden jongeren via een vragenlijst gescreend op specifieke gezondheidsthema s en krijgen zij op indicatie hulpverlening aangeboden in de vorm van consulten. Diverse thema s op het gebied van groei, ontwikkeling en gedrag hebben op verschillende leeftijden de aandacht. De JGZ werkt vanuit een holistische visie (fysiek, psychologisch, sociaal). Uitgangspunt van deze zorg is dat gezondheidsthema s met elkaar samenhangen en het zorgaanbod hierop wordt afgestemd. Uitgaande van de integratie met het Centrum voor Jeugd en Gezin, wordt de doelgroep van de JGZ uitgebreid tot jongeren in de leeftijd van 23 jaar. Het huidige wettelijke JGZ-aanbod bereikt de (risico) jongeren in de leeftijd van jaar echter niet. Gerichte preventie en ondersteuning door de JGZ voor risicojongeren tussen de 16 en 23 jaar lijkt dan ook van belang om de gezondheids- en maatschappelijke risico s te beperken (Dunnink, 2009). Afdelingshoofd JGZ: Ik was direct enthousiast over dit project, omdat het erg goed past binnen de werkwijze die wij tot nu toe hanteren binnen de Jeugdgezondheidszorg, namelijk het accent op selectieve preventie en hoog risicogroepen.

15 Aanvullende Hulpverlening Seksuele Gezondheid (AHSG): SOA en Sense Naast financiering uit de WPG wordt de seksualiteitszorg die GGD en bieden landelijk gefinancierd uit de regeling Aanvullende Hulpverlening Seksuele Gezondheid van het ministerie van Volkgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Als aanvulling op de reguliere zorg door huisartsen, biedt de GGD een vangnet voor hoog risicogroepen. Dat zijn jongeren tot 25 jaar en mensen van 25 jaar en ouder die voldoen aan landelijk vastgestelde risico-indicaties 12. Voor deze risicogroepen is de aanvullende SOA zorg gratis en indien gewenst anoniem. Daarnaast kunnen jongeren tot 25 jaar ook gebruik maken van het Sense spreekuur op de GGD. Tijdens het Sense spreekuur wordt gratis en indien gewenst anoniem aanvullende hulp geboden bij alle vragen rondom seksuele gezondheid. Dat kan bijvoorbeeld zijn over anticonceptie, (ongewenste) zwangerschap, seksuele voorkeur, seksuologische vragen of problemen, of seksueel grensoverschrijdend gedrag 13. Deze AHSG moet toereikend, gepast, laagdrempelig, gratis en afgestemd zijn op de collectieve preventie. Daarnaast dienen vooral de landelijk vastgestelde risicogroepen bereikt te worden, waaronder laagopgeleide en allochtone jongeren. Jeugdarts GGD: Belangrijk is om naast het spreekuur van de verpleegkundigen in het kader van Les(s) & More, ook een arts-spreekuur op school te hebben. Uit de spreekuren van Les(s) & More komt heel veel problematiek naar boven. Je maakt veel wakker in ze. Ze komen er ook zelf achter dat ze tegen meer dingen aanlopen. En dan proberen we de rest van de psychosociale zorg en ook medische zorg in het artsenspreekuur met ze te bespreken. Aanval op Schooluitval Om een grote groep jongeren in Nederland een betere toekomst te geven, heeft het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) de Aanval op Schooluitval ingezet: een pakket aan extra maatregelen dat schooluitval actief bestrijdt. De doelstelling is om het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters te halveren tot maximaal in De maatregelen om schooluitval aan te pakken zijn preventief en gericht op het aanpakken bij de bron, een soepele overgang tussen schooltypen, leerlingen bij de les houden en de praktijk als leermeester. De inzet en samenwerking van diverse partijen 12 Zie ook 13 Zie ook 15

16 is noodzakelijk voor het slagen van de Aanval op Schooluitval. Scholen, gemeenten, jeugdzorg, maatschappelijk werk, GGD, werkgevers, politie, justitie en ouders zetten zich samen met OCW in om het aantal nieuwe schooluitvallers terug te brengen. 14 In het kader van deze subsidie kunnen onder andere spreekuren worden verzorgd door een jeugdarts/arts maatschappij en gezondheid voor leerlingen waarbij (ernstige) gezondheidsproblematiek tot voortijdig schooluitval kan gaan leiden. Financiering interventie Les(s) & More De interventie Les(s) & More kan deels uitgevoerd worden in het kader van de WPG. De GGD kan aan de betrokken gemeente voorstellen om gelden uit de WPG voor Les(s) & More in te zetten. Eventueel kan ook aanvullende financiering bij de gemeente worden aangevraagd, mits dit aansluit bij de speerpunten in de gemeentelijke gezondheidsnota. Mocht dit niet het geval zijn, dan kan overwogen worden om vanuit de betrokken partijen (GGD en ROC) een lobby te starten om meer aandacht te krijgen voor deze hoog risicojongeren binnen de beleidskaders van de gemeente. Vanuit de AHSG kunnen de kosten van de SOA en Sense consulten worden gedekt, zowel de personeelsuren als materiaal- en laboratoriumkosten, want juist de laagopgeleide en allochtone doelgroepen komen relatief weinig naar de SOA/Sense poli van de GGD. De GGD kan verder overwegen om in haar jaarlijkse Senseplan extra geld te reserveren voor het invoeren van Les(s) & More om zo bijvoorbeeld de uren van de projectleider en de logistieke overhead van de spreekuren op locatie te bekostigen. Aanval op Schooluitval biedt ROC s de mogelijkheid om projectsubsidie aan te vragen om bijvoorbeeld een spreekuur van de jeugdarts in te kopen bij de GGD. De aanwezigheid van een jeugdartsspreekuur op de onderwijsinstelling is van groot voordeel bij de invoering van Les(s) & More, omdat de verpleegkundigen de complexere casussen direct kunnen doorverwijzen. Ook kunnen de uren van de jeugdarts voor casuïstiekoverleg eventueel uit deze subsidie bekostigd worden. Verder kan overwogen worden om een (extra) subsidieaanvraag voor het project Les(s) & More te doen in het kader van Aanval op Schooluitval. Op de meeste mbo niveau 1&2 instellingen is het percentage niet-westerse jongeren zeer hoog. De ervaringen tot nu toe wijzen uit dat Les(s) & More deze doelgroep goed bereikt met het zorgaanbod. Daarom kan gekeken worden naar mogelijkheden om voor Les(s) & More subsidieaanvragen te doen in het kader van de bevordering van de gezondheid van Nieuwe Nederlanders. Dit kan op lokaal niveau via gemeentelijke subsidies die zich op deze doelgroep richten, maar bijvoorbeeld ook via nationale programma s van het ministerie van VWS, die vaak via het RIVM worden uitgezet. 14 Zie ook 16

17 Tip: Omdat leerlingen boven de 24 jaar niet tot de wettelijke doelgroepen voor JGZ en Sense behoren, kunnen zij alleen op reguliere wijze worden meegenomen in de interventie, indien de consulten aan deze leerlingen vanuit andere financieringsbronnen bekostigd kunnen worden. Zo niet, wordt het volgende parallelle traject voor deze leerlingen aangeraden: Leerlingen boven de 24 jaar nemen wel deel aan de lessenserie. Echter krijgen zij niet de reguliere vragenlijst, maar slechts een soa triageringsvragenlijst, volgens de landelijke AHSG richtlijnen voor triagering 15. Zij krijgen geen Sense of JGZ gerelateerde onderwerpen in hun vragenlijst. Via een brochure worden zij wel geïnformeerd over reguliere hulpverlenings- en zorginstanties, waaronder de huisarts en zorgstructuren op de onderwijsinstelling. Alleen die leerlingen boven de 24 jaar die aan de indicatiecriteria voor het GGD SOA spreekuur voldoen, worden voor het SOA spreekuur op de onderwijsinstelling uitgenodigd. 1.7 DRIE PRAKTIJKVOORBEELDEN Nora, 21 jaar, komt naar aanleiding van de ingevulde vragenlijst op het Sense spreekuur. Zij heeft in het verleden een aantal negatieve seksuele ervaringen gehad. Hierdoor is ze momenteel belemmerd in haar seksualiteitsbeleving. Zij heeft nu een liefdevolle, langdurige relatie met een jongen van haar leeftijd. Deze jongen heeft erg veel geduld met haar, maar Nora zou graag van haar negatief gevoel afkomen en hulp krijgen. Zij heeft dit niet eerder bespreekbaar gemaakt in haar omgeving. Alleen haar vriend weet ervan. Via het Sense spreekuur brengen we Nora in contact met een vrouwelijke seksuoloog van het Rutgershuis in Arnhem. Daar wordt Nora door deze seksuoloog verder begeleid. Met school wordt er geregeld dat Nora de ruimte krijgt om deze sessies te bezoeken tijdens schooltijd. Anke, 24 jaar, komt op het spreekuur met vragen over haar rookgedrag. Heeft al verschillende keren geprobeerd te stoppen met roken, maar nog nooit kunnen doorzetten. Ze weet niet hoe ze het voor elkaar kan krijgen om te stoppen. De vader van Anke is onlangs gestorven aan longkanker en Anke heeft op dit moment een grote kinderwens. Ze lijkt om deze twee redenen nu wel gemotiveerd. Anke vertelt dat ze het fijn vindt dat ze nu de tijd en ruimte krijgt om er echt over te praten. Uiteindelijk verwijst de verpleegkundige naar de website waar ze een computerprogrammaatje kan downloaden om dat gemaakt is om jongeren te helpen bij het stoppen met roken. Ook wordt afgesproken dat de hulp wordt ingeschakeld van de mentor. Deze zal haar traject actief monitoren, waardoor ze altijd op haar mentor terug kan vallen. Verder wordt een afspraak gemaakt bij schoolarts voor vervolg. 15 Zie 17

18 Renaldo, 19 jaar, komt op het spreekuur in voor een SOA test. Tijdens consult vertelt hij dat zijn vriendin (Melissa, 15 jaar) onbedoeld zwanger is. Zij willen een abortus. Renaldo geeft aan dat hij door de abortuskliniek naar huisarts is verwezen voor een doorverwijzing, wat voor hen een probleem vormt. De verpleegkundige neem na toestemming van beide contact op met de abortuskliniek. De verwijzing kan ook via een voorgesprek bij de arts/seksuoloog op de kliniek. Zij bellen Melissa en er wordt een afspraak bij de abortuskliniek gemaakt. Een dag later belt Renaldo de verpleegkundige met de vraag hoe het moet met de absentie van school voor Melissa voor het voorgesprek en de abortus. De verpleegkundige adviseert contact op te nemen met vertrouwenspersoon van Melissa s school. Dit vinden ze moeilijk om te doen, dus de verpleegkundige neemt voor hen contact op met vertrouwenspersoon, en deze regelt de toestemming voor absentie van Melissa. Renaldo blijkt een chlamydia infectie te hebben, waarvoor hij behandeling ontvangt op de GGD. De verpleegkundige vraagt hem om vriendin te waarschuwen en een afspraak te laten maken bij de GGD. Zij wordt getest en behandeld. Jongeman belt een half uur na inname tabletten: het meisje heeft overgegeven, waardoor de behandeling mogelijk niet aanslaat. De verpleegkundige neemt daarom contact op met abortuskliniek en spreek af dat zij behandeling voor chlamydia doen alvorens de abortus uit te voeren. 18

19 2 DE UITVOER VAN LES(S) & MORE IN 3 STAPPEN De kern van de interventie Les(s) & More bestaat uit drie aan elkaar gerelateerde onderdelen gericht op de jongeren van een mbo instelling niveau 1&2: 1 Een lessenserie over seksualiteit en genotmiddelengebruik door het ROC docenten in kader van de kwalificatie-eisen Loopbaan en Burgerschap 16 ; 2 Een gezondheidsvragenlijst ter inventarisatie van de zorgbehoeften; 3 Een GGD spreekuur op de schoollocatie, waarbij Sense-geschoolde JGZ- en SOA verpleegkundigen consulten verzorgen. In dit hoofdstuk worden deze drie kernonderdelen stap voor stap beschreven. 2.1 STAP 1: DE LESSENSERIE De overkoepelende doelen van de lessenserie zijn: 1 De leerlingen hebben kennis ten aanzien van gezond seksueel gedrag en het op verstandige wijze gebruiken van genotmiddelen; 2 De leerlingen zijn zich bewust van de risico s van hun eigen leefstijl op het gebied van seksueel gedrag en genotmiddelengebruik. 3 De leerlingen zijn zich bewust van de invloed van hun eigen houding en die van anderen op de eigen leefstijl op het gebied van seksueel gedrag en genotmiddelen gebruik. 4 De leerlingen hebben vaardigheden die nodig zijn voor een gezonde(re) leefstijl op het gebied van seksualiteit en genotmiddelengebruik. Voor de specifieke doelen per les, zie volgende sectie. De doelen van de lessenserie sluiten aan bij de dimensie vitaal burgerschap van de kwalificatie-eisen Loopbaan en Burgerschap die landelijk zijn vastgesteld voor middelbaar beroepsonderwijs. In het kader van deze kwalificatie-eisen kan de lessenserie geïntegreerd worden in het standaard onderwijsprogramma van de onderwijsinstelling. De lessenserie bestaat uit interactieve klassikale lessen over relaties & seksualiteit en genotmiddelen. In de secties hieronder staat de lessenserie zoals ontwikkeld voor deze interventie kort beschreven. Er bestaan ook andere lessenseries die de bovenstaande doelen nastreven. Bijvoorbeeld Lang Leve de Liefde voor het middelbaar beroepsonderwijs van GGD Rotterdam-Rijnmond, SOA AIDS Nederland en Rutgers WPF 17, welke als Goed onderbouwd is opgenomen in de interventiedatabase van Loket Gezond Leven. Ook is er een lessenserie over genotmiddelen opgenomen als Goed onderbouwd in de interventiedatabase: De gezonde school en genotmiddelen voor het middelbaar beroepsonderwijs van Trimbos 18. In principe kunnen (onderdelen) van deze interventies of andere bestaande lesopzetten 16 Zie 17 Zie 18 Zie en interventies/d/13955/ 19

20 ook worden gebruikt voor de lessen van deze interventie, zolang deze onderdelen ook de bovenstaande doelstellingen behalen en bruikbaar zijn bij de doelgroep: jongeren van mbo niveau 1&2. Het is voor deze doelgroep van belang dat de gebruikte werkvormen via actief leren concreet ingaan op voor deze doelgroep realistische (risico)situaties. Jeugdarts, GGD: Opvallend is dat, omdat er binnen de school aandacht is voor seksualiteit, de drempel om iets te vragen voor de leerlingen ook heel erg laag is. Zelfs als ik even een broodje sta te bestellen in de pauze, vragen ze me rustig naar anticonceptie, om advies over misselijkheid tijdens zwangerschap of om een afspraak op het spreekuur. Ook gaan leerlingen vaker met gezondheidsvragen of -problemen naar docenten, waarbij de docenten ook gemakkelijk naar mij door kunnen verwijzen De lesopzet De lessenserie is in 2009 speciaal ontwikkeld voor leerlingen van de laagste mbo niveaus 1&2 en gedurende verder doorontwikkeld naar aanleiding van evaluaties. Er wordt ingezet op kennis, houding en vaardigheden op gebied van seksualiteit en genotmiddelengebruik. De lessenserie is ontwikkeld door GGD Gelderland-Midden in samenwerking met medewerkers van het ROC Rijn IJssel en Iriszorg. De aanleiding was een reactie op de toentertijd opgevangen signalen wat betreft risicovol seksueel gedrag en genotmiddelengebruik onder de leerlingen van mbo niveau 1&2, en het gesignaleerde gebrek aan kennis over bijvoorbeeld anticonceptie of de risico s van het mixen van alcohol en drugs, of de onderschatting van de (lange termijn) gevolgen van onder andere tienerzwangerschappen of blowen Uit de onderzoeken gerelateerd aan de uitvoer van Les(s) & More, is psychische gezondheid en met name depressieve klachten naar voren gekomen als belangrijk derde thema waarop veel hulpvragen naar voren komen in de vragenlijst. Waarschijnlijk zou een extra 5e les over dit thema aansluitend op de bestaande lessenserie, van toegevoegde waarde zijn om ook dit thema breder bespreekbaar te maken op de onderwijsinstelling. Indien de onderwijsinstelling hiervoor nog geen lesopzet in gebruik heeft, zouden bijvoorbeeld onderdelen uit de lessen van Happyles, Stemmingmakerij of Grip op je Dip Online van het Trimbos gebruikt kunnen worden. Zie en 20

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks

De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks De jeugdgezondheidszorg als bondgenoot bij preventie en begeleiding van jongeren en seks Vanessa Peters, GGD Gelderland Midden Marinka de Feijter, GGD N-O Gelderland Ineke van der Vlugt, Rutgers WPF 1

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Het adviseren bij mogelijke leerplichtontheffingen van jeugdigen van 5 tot 18 jaar met (langdurig) schoolverzuim. Aantal jeugdigen. Jeugdarts.

Het adviseren bij mogelijke leerplichtontheffingen van jeugdigen van 5 tot 18 jaar met (langdurig) schoolverzuim. Aantal jeugdigen. Jeugdarts. 4.4. Aanbod jongeren Dit aanbod is gericht op jongeren op het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) tot 23 jaar. De doelgroep van het eerste product, Advisering leerplichtontheffing,

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Les(s) & More. Werkblad beschrijving interventie

Les(s) & More. Werkblad beschrijving interventie Werkblad beschrijving interventie Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Naam Adres Postcode Plaats E-mail Telefoon Website Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden (VGGM) Afdeling

Nadere informatie

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid PRODUCTENGIDS Seksuele gezondheid SEKSUELE GEZONDHEID BELANGRIJK? JAZEKER! Een aantal feiten* op een rij: Seksueel actieve jongeren communiceren onvoldoende over gebruik van condooms. Een kleine groep

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School 2014-2015

Menukaart Gezonde School 2014-2015 Menukaart Gezonde School 2014-2015 Gezondheidsaanbod in het mbo Deze menukaart geeft een overzicht van het gezondheidsaanbod voor het middelbaar beroepsonderwijs. Wilt u op uw school met een thema aan

Nadere informatie

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013

Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 Aanvullende seksualiteitshulpverlening: de cijfers over 2013 1. Inleiding De aanvullende seksualiteitshulpverlening (ASH) is laagdrempelige zorg waar jongeren tot 25 jaar gratis en indien gewenst anoniem

Nadere informatie

Resultaten Jongerenonderzoek

Resultaten Jongerenonderzoek Resultaten Jongerenonderzoek 2013 Groenewald GGD Zuid Limburg Geleen, april 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Resultaten van uw school 2.1 VMBO klas 2 3 2.2 VMBO klas 4 4 2.3 HAVO/VWO klas 2 5 2.4 HAVO/VWO

Nadere informatie

2010D02442. Lijst van vragen totaal

2010D02442. Lijst van vragen totaal 2010D02442 Lijst van vragen totaal 1 In hoeverre heeft de staatssecretaris jongerenorganisaties betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van haar beleid? 2 Welke verband ligt er tussen de brief over

Nadere informatie

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014

Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 2 Kerncijfers leefstijlmonitor seksuele gezondheid 2014 Figuur 1 Aantal deelnemers naar geslacht en leeftijd 75 t/m 85 jaar 1 Over welke cijfers hebben

Nadere informatie

KRASLOTEN, JONGERENBOEKJE SEKS&ZO, HANDLEIDING EN TRAINING

KRASLOTEN, JONGERENBOEKJE SEKS&ZO, HANDLEIDING EN TRAINING KRASLOTEN, JONGERENBOEKJE SEKS&ZO, HANDLEIDING EN TRAINING Compleet voorlichtingspakket Het voorlichtingspakket Veilig vrijen & seks bestaat uit: 1. Krasloten 2. Jongerenboekje SEKS&ZO 3. Handleiding met

Nadere informatie

Jeugd in Onderzoek. Betere samenwerking jeugdgezondheidszorg en scholen? De leerervaringen uit twee projecten.

Jeugd in Onderzoek. Betere samenwerking jeugdgezondheidszorg en scholen? De leerervaringen uit twee projecten. Jeugd in Onderzoek Betere samenwerking jeugdgezondheidszorg en scholen? De leerervaringen uit twee projecten. Inhoud Korte toelichting op project Versterking JGZ op en met scholen Pitches van een tweetal

Nadere informatie

JONG, GEZOND EN TALENTVOL OP HET MBO. Interventie Les(s) & More

JONG, GEZOND EN TALENTVOL OP HET MBO. Interventie Les(s) & More JONG, GEZOND EN TALENTVOL OP HET MBO Interventie Les(s) & More VOORWOORD Jong, gezond en talentvol op het MBO Het stimuleren van talentontwikkeling van jongeren is een belangrijk speerpunt binnen het onderwijs.

Nadere informatie

Ziekteverzuimbegeleiding De interventie M@ZL (Medische Advisering Ziek gemelde Leerling)

Ziekteverzuimbegeleiding De interventie M@ZL (Medische Advisering Ziek gemelde Leerling) Informatiefolder Ziekteverzuimbegeleiding De interventie M@ZL (Medische Advisering Ziek gemelde Leerling) M@ZL: Medische Advisering van de Ziekgemelde Leerling M@ZL is een manier van signaleren en begeleiden

Nadere informatie

Gezonde School. Conferentie MBO Vitaal voor leren en werken 7 april Anneke Meijer

Gezonde School. Conferentie MBO Vitaal voor leren en werken 7 april Anneke Meijer Gezonde School Conferentie MBO Vitaal voor leren en werken 7 april Anneke Meijer Programma Workshop Wat is Gezonde School? Gezonde School Fryslân Handleiding Centrum Gezond Leven Gezonde School in het

Nadere informatie

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2014 Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2014 Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland 1 Seksuele Gezondheid Thermometer Cijfers over soa s en seksualiteitsvragen van de GGD en Oost-Nederland 2 Nog volop werk aan de winkel! Dit is alweer de zesde Thermometer Seksuele Gezondheid voor Oost-Nederland

Nadere informatie

Samen werken aan een. gezond en veilig. schooljaar. Het voortgezet onderwijs & de Jeugdgezondheidszorg

Samen werken aan een. gezond en veilig. schooljaar. Het voortgezet onderwijs & de Jeugdgezondheidszorg Samen werken aan een gezond en veilig schooljaar Het voortgezet onderwijs & de Jeugdgezondheidszorg 2015/2016 Het voortgezet onderwijs EN de Jeugdgezondheidszorg Gezonde leerlingen die lekker in hun vel

Nadere informatie

Heeft u kennis genomen van het artikel 'GGD moet stoppen met seksvragen aan 13-jarigen' in het algemeen Dagblad van 18 februari 2014?

Heeft u kennis genomen van het artikel 'GGD moet stoppen met seksvragen aan 13-jarigen' in het algemeen Dagblad van 18 februari 2014? VVD-fractie Harderwijk C. Van der Wal-Zeggeling p/a Spiekerweg 9 3849 PT HARDERWIJK datum: ons kenmerk: uw brief van: uw kenmerk: onderwerp: 17 april 2014 U14.002313 Beantwoording van schriftelijke vragen

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Voorbeeldadvies Cijfers

Voorbeeldadvies Cijfers Voorbeeldadvies GGD Twente heeft de taak de gezondheid van de Twentse jeugd, volwassenen en ouderen in kaart te brengen. In dit kader worden diverse gezondheidsmonitoren afgenomen om inzicht te verkrijgen

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid

Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema s, is het belangrijk om aan de volgende 4 niveaus aandacht

Nadere informatie

Welkom bij: Versterking Jeugdgezondheidszorg op en met scholen. Harde randvoorwaarden. JGZ symposium V&VN Jeugd Gewoon bijzonder, bijzonder gewoon

Welkom bij: Versterking Jeugdgezondheidszorg op en met scholen. Harde randvoorwaarden. JGZ symposium V&VN Jeugd Gewoon bijzonder, bijzonder gewoon Welkom bij: Versterking Jeugdgezondheidszorg op en met scholen Monique Römkens Farina Oprins Marie-Louise Lamers JGZ symposium V&VN Jeugd Gewoon bijzonder, bijzonder gewoon De leerervaringen uit het project

Nadere informatie

Toelichting ondersteuningsaanbod mbo

Toelichting ondersteuningsaanbod mbo Toelichting ondersteuningsaanbod mbo Gebruik deze toelichting om uw keuze te bepalen en als hulp bij het invullen van het keuzemenu. U kunt een aanvraag doen van 7 oktober tot 29 november 2013 via het

Nadere informatie

Zuid-Limburgse jongeren seksueel ongezond. Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg

Zuid-Limburgse jongeren seksueel ongezond. Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg se jongeren seksueel ongezond Seks onder je 25e Een factsheet van de GGD Zuid Limburg se jongeren seksueel ongezond Seksueel gedrag van jongeren Seks onder je 25e: een factsheet van de GGD Zuid Limburg

Nadere informatie

Een gezond leven in een gezond ROC. ZAT structuur MBO Rotterdam

Een gezond leven in een gezond ROC. ZAT structuur MBO Rotterdam Een gezond leven in een gezond ROC ZAT structuur MBO Rotterdam Programma Kort Kennismaken Inleiding: De ZAT structuur MBO Rotterdam Casus: een Mini ZAT Plus Inzet zorg in de ROC s Afronding Kennismakingsvraag

Nadere informatie

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid

Jaarcijfers 2012. Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland. GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Regionaal Centrum voor Seksuele Gezondheid zuidelijk Zuid-Holland GGD Hollands Midden GGD Rotterdam-Rijnmond GGD Zuid-Holland-Zuid Juni 2013 Samenstelling: Hannelore Götz, arts Maatschappij en Gezondheid

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol Menukaart Gezonde voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Roken & Alcohol

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Roken & Alcohol Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Roken & Alcohol School: Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan

Nadere informatie

Actieplan verslavingspreventiebeleid. Gemeente Valkenswaard

Actieplan verslavingspreventiebeleid. Gemeente Valkenswaard Actieplan verslavingspreventiebeleid Gemeente Valkenswaard 2014-2015 - 2 - Inhoudsopgave Inleiding p. 4 Het plan p. 5 Het actieprogramma p. 6 1. Ouder/kind avond p. 6 2. Voorlichting vierde klas p. 7 3.

Nadere informatie

PROGRAMMABEGROTING 2015-2018

PROGRAMMABEGROTING 2015-2018 PROGRAMMABEGROTING 2015-2018 Programma 1 : Zorg, Welzijn, Jeugd en Onderwijs 1A Lokale gezondheidszorg Inleiding Op grond van de Wet publieke gezondheid (Wpg) heeft de gemeente de taak door middel van

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol Menukaart Gezonde voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Het individuele leefstijlprogramma: samenwerking met diëtist en fysiotherapeut

Het individuele leefstijlprogramma: samenwerking met diëtist en fysiotherapeut Toelichting op project - met evaluatie en vervolgafspraken In het schooljaar 2014-2015 liep het project Mulock Houwer in Beweging op een VMBO school. Het project wil jongeren positieve energie geven: je

Nadere informatie

Inhoud Basispakket JGZ per 1-1-2015 (concept maart 2014)

Inhoud Basispakket JGZ per 1-1-2015 (concept maart 2014) Inhoud Basispakket JGZ per 1-1-2015 (concept maart 2014) Inhoud Advies Commissie De Winter Opmerkingen uit standpunt staatssecretaris Van Rijn Zat al in BTP Zat nog niet in BTP, maar deed JGZ al Nieuw

Nadere informatie

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games.

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. 2015 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010

Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 Seksualiteit Deelrapportage met resultaten uit de gezondheidsenquête volwassenen/ouderen 2010 In de gezondheidsenquête is een aantal vragen opgenomen over seksuele gezondheid 1. Friezen van 19 tot en met

Nadere informatie

SoaSense. Thermometer 2010 GGD en Oost-Nederland

SoaSense. Thermometer 2010 GGD en Oost-Nederland SoaSense Thermometer 1 GGD en Oost-Nederland Risicogroepen steeds beter bereikt Met genoegen bieden wij u de tweede SoaSense Thermometer van Oost- Nederland (Gelderland en Overijssel) aan. Dit jaar met

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

IEMAND VAN JE FAMILIE

IEMAND VAN JE FAMILIE POLITIE STEUNKAARTJE IEMAND VAN JE FAMILIE STEUNKAARTJE IEMAND VAN JE GEZIN STEUNKAARTJE JE VERKERING STEUNKAARTJE BESTE VRIEND/VRIENDIN STEUNKAARTJE HUISARTS STEUNKAARTJE (LEERLING)BEGELEIDER STEUNKAARTJE

Nadere informatie

Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015

Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015 Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015 Overzicht van preventieactiviteiten op het gebied van loverboyproblematiek, weerbaarheid en seksueel grensoverschrijdend gedrag Samen werken aan gezondheid Voorwoord

Nadere informatie

Vluchtelingenjeugd Centraal

Vluchtelingenjeugd Centraal pilot cursus Vluchtelingenjeugd Centraal Trainerspool VWMN april 2012 Programma Introductie Uitleg project en cursus Informatie over vluchtelingenjeugd ~ korte pauze ~ Rol VluchtelingenWerk Houding, tips

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

protocol preventie Schooluitval zwangere leerlingen en tienermoeders protocol preventie Schooluitval zwangere leerlingen en tienermoeders 1

protocol preventie Schooluitval zwangere leerlingen en tienermoeders protocol preventie Schooluitval zwangere leerlingen en tienermoeders 1 protocol preventie Schooluitval zwangere leerlingen en tienermoeders protocol preventie Schooluitval zwangere leerlingen en tienermoeders 1 Inleiding [A.u.b. alles tussen haakjes aanpassen aan de eigen

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Voeding

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Voeding Menukaart Gezonde voortgezet onderwijs: Voeding : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683 T 030 274 91 11

Nadere informatie

Vignet Relaties en seksualiteit, mbo. Beleid. Vragenlijst Relaties en seksualiteit. Handig om bij de hand de hand te hebben: Schoolbeleidsplan

Vignet Relaties en seksualiteit, mbo. Beleid. Vragenlijst Relaties en seksualiteit. Handig om bij de hand de hand te hebben: Schoolbeleidsplan Vignet Relaties en seksualiteit, mbo Vragenlijst Relaties en seksualiteit Handig om bij de hand de hand te hebben: Schoolbeleidsplan Beleid 1. Heeft de (school)locatie een visie en beleid over hoe zij

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 22 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 22 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

Aanval op de uitval. perspectief en actie

Aanval op de uitval. perspectief en actie Aanval op de uitval perspectief en actie Fatma wil fysiotherapeut worden. En dat kan ze ook. Maar ze heeft nog een wel een lange leerloopbaan te gaan. Er kan in die leerloopbaan van alles misgaan waardoor

Nadere informatie

Handreiking Gezonde Gemeente. Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente

Handreiking Gezonde Gemeente. Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente Handreiking Gezonde Gemeente Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente Handreiking Gezonde Gemeente Voor beleid en uitvoering in wijk en gemeente In de digitale Handreiking Gezonde Gemeente op Loketgezondleven.nl

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie

De interventie Les(s) & More : een JGZ-aanbod voor MBO-leerlingen. Eindrapportage ZonMw. Juli 2013

De interventie Les(s) & More : een JGZ-aanbod voor MBO-leerlingen. Eindrapportage ZonMw. Juli 2013 De interventie Les(s) & More : een JGZ-aanbod voor MBO-leerlingen Eindrapportage ZonMw Juli 2013 Programma ZonMw: Vernieuwing Uitvoeringspraktijk Jeugdgezondheidszorg Projectnummer 156512001 Ronde: Proefimplementatie

Nadere informatie

GEMEENTE VAL KENSWAARD

GEMEENTE VAL KENSWAARD V GEMEENTE VAL KENSWAARD de Hofnar 15 Postbus 10100 5550 GA Valkenswaard T (040) 208 34 44 F (040) 204 58 90 gemeente@valkenswaard.nl www.valkenswaard.nl Aan de leden van de raad van de gemeente Valkenswaard

Nadere informatie

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 2. Leskatern 3. Ont wikkeld voor. praktijkonderwijs Basis - Kader

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 2. Leskatern 3. Ont wikkeld voor. praktijkonderwijs Basis - Kader em ex jk ki In KIJK! mijn leven Leerjaar 2 aa pl SEKSUALITEIT Leskatern 3 r Ont wikkeld voor praktijkonderwijs Basis - Kader INLEIDING Seksualiteit Jongeren zijn veel bezig met relaties en seksualiteit.

Nadere informatie

: Mw F. Langerak- Oostrom

: Mw F. Langerak- Oostrom RAADSVOORSTEL ter besluitvorming in de raad Datum Forum vergadering : 1 december 2015 Zaaknummer :203787 Datum Raadsvergadering : 14 december 2015 Portefeuillehouder Verantwoordelijk MT-lid : Mw F. Langerak-

Nadere informatie

Convenant Gezonde School Fryslân. Samenwerkingsverband ketenpartners

Convenant Gezonde School Fryslân. Samenwerkingsverband ketenpartners Convenant Gezonde School Fryslân Samenwerkingsverband ketenpartners Colofon Auteur: Anneke Meijer GGD Fryslân, Gezonde School Fryslân Postbus 612 8901 BK Leeuwarden Telefoon: 058 234 70 28 E-mail: gezondeschoolfryslan@ggdfryslan.nl

Nadere informatie

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen Dr. Hanneke de Graaf Seks onder je 25e 2005 2012 Methode Werving via scholen en gemeenten; 3926 meisjes en 3915 jongens; 12-25 jaar (gemiddeld 18,4); Representatief

Nadere informatie

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1 zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Veel jongeren experimenteren in de puberteit met roken, alcohol en drugs en een deel laat zich verleiden tot risicovol gedrag. Jongeren zijn extra

Nadere informatie

Gemeente Zeevang. Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014

Gemeente Zeevang. Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014 Gemeente Zeevang Tabellenboek Jeugdmonitor Emovo 2013-2014 Dit tabellenboek beschrijft de resultaten van Emovo 2013-2014 voor de gemeente Zeevang. Achtereenvolgens treft u: De samenvatting met daarin per

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Aanpak: Bemoeizorg. Beschrijving

Aanpak: Bemoeizorg. Beschrijving Aanpak: Bemoeizorg De gemeente heeft de vragenlijst betreffende deze aanpak ingevuld en relevante documentatie toegestuurd. Een beperktere vragenlijst over deze aanpak is ingevuld door: GGD West-Brabant

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden T.a.v. directie Postbus 5364 6802 EJ Arnhem

Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden T.a.v. directie Postbus 5364 6802 EJ Arnhem > Retouradres Postbus 20584 1001 NN Amsterdam Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden T.a.v. directie Postbus 5364 6802 EJ Arnhem Datum 12 augustus 2014 Onderwerp vastgesteld rapport toezichtonderzoek

Nadere informatie

Jeugdgezondheidszorg 12-19 jaar

Jeugdgezondheidszorg 12-19 jaar Regio Nijmegen Jeugdgezondheidszorg 12-19 jaar Informatie voor ouders Op de basisschool is uw zoon/dochter voor het laatst bij een medewerker van de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) geweest. Ook in het voortgezet

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 4 maart 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 4 maart 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2013 GGD en Oost-Nederland

Seksuele Gezondheid. Thermometer 2013 GGD en Oost-Nederland 1 Seksuele Gezondheid Thermometer GGD en Oost-Nederland 2 Seksuele gezondheid nóg beter in beeld Zoals gebruikelijk presenteren wij in deze Thermometer de jaarlijkse cijfers over de seksuele gezondheid

Nadere informatie

Weerbaarheid: opkomen voor jezelf Cursus MEE Zuidoost-Brabant? Opkomen voor jezelf Training Samenwerking van GGD BZO, OCGH Advies en GGZ Oost-Brabant

Weerbaarheid: opkomen voor jezelf Cursus MEE Zuidoost-Brabant? Opkomen voor jezelf Training Samenwerking van GGD BZO, OCGH Advies en GGZ Oost-Brabant (4-12) Lentekriebels Aandacht voor normen en waarden rondom relaties en Les programma's GGD BZO (4-12) Uitleenmaterialen Smoor! Een interactieve, muzikale theatervoorstelling Aandacht voor normen en waarden

Nadere informatie

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% B. PEUTERSPEELZALEN Helemaal niet mee eens Helemaal mee eens 5.De peuterspeelzaal heeft meerwaarde naast de kinderopvang 6.Het is belangrijk dat de peuterspeelzaal en het kinderdagverblijf afzonderlijk

Nadere informatie

Bijlage Lang Leve de Liefde

Bijlage Lang Leve de Liefde Bijlage Lang Leve de Liefde Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Lang Leve de Liefde, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien. Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo!

VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien. Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo! VoorZorg: ondersteuning bij zwangerschap, opvoeden en opgroeien Klaas Kooijman, Nederlands Jeugdinstituut Congres Jeugdzo!, 7 november 2012 (VoorZorg =)Nurse-Family Partnership Goed onderzocht (3 trials),

Nadere informatie

Landelijke doelstelling

Landelijke doelstelling 1 Landelijke doelstelling Op 9 augustus 2012 is per RMC-regio een convenant ondertekend. Voor RMC Oost Groningen (RMC regio1) is het convenant ondertekend door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en

Nadere informatie

O P L E G N O T I T I E

O P L E G N O T I T I E O P L E G N O T I T I E Voorstel ter behandeling in de vergadering van de Bestuurscommissie Gezondheid Datum 9 april 2014 Onderwerp Bijlage ten behoeve van agendapunt 4 Voorstel invulling nieuwe Basispakket

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF SANNE NIEMER & EMMA VAN DEN EYNDE FEBRUARI 2015 Introductie In het najaar van 2014 is in 8 steden, op 10 locaties de pilot LEFF uitgevoerd. In deze factsheet worden

Nadere informatie

Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie

Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie Openbaar Onderwerp Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie Programma / Programmanummer Onderwijs / 1073 BW-nummer Portefeuillehouder R. Helmer-Englebert Samenvatting Om schooluitval

Nadere informatie

Talent in de groei! De jeugd in Valkenswaard. Schooljaar 2013-2014

Talent in de groei! De jeugd in Valkenswaard. Schooljaar 2013-2014 Talent in de groei! De jeugd in Valkenswaard Het afgelopen schooljaar kwamen weer heel wat kinderen van 4 tot 19 jaar in Valkenswaard in contact met medewerkers van onze Jeugdgezondheidszorg. Veruit de

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Verslag MBO conferentie Betere zorg, minder uitval

Verslag MBO conferentie Betere zorg, minder uitval Verslag MBO conferentie Betere zorg, minder uitval Lunteren, 22 april 09 Presentatieronde 1: Flex College het Nijmeegse model in de strijd tegen voortijdig schoolverlaten. Presentator Jeroen Rood, directeur

Nadere informatie

Sportief. Hoogeveen. Sport JIJ ook? Wij zeggen: Het beste sportinitiatief van Nederland 2014-2015!

Sportief. Hoogeveen. Sport JIJ ook? Wij zeggen: Het beste sportinitiatief van Nederland 2014-2015! Sportief Hoogeveen Sport JIJ ook? Wij zeggen: Het beste sportinitiatief van Nederland 2014-2015! 1 De Hoogeveense sportfunctionarissen hebben in 2013 het project Sport JIJ ook? opgezet. Sport JIJ ook?

Nadere informatie

De prins op het witte paard is een loverboy!

De prins op het witte paard is een loverboy! De prins op het witte paard is een loverboy! Plan van aanpak Loverboyproblematiek in de provincie Groningen in het kader van het provinciale speerpuntproject Huiselijk Geweld Marjolijne Vinkenborg, adviseur

Nadere informatie

Schoolprofiel Zorg en Preventie. (naam bao school)

Schoolprofiel Zorg en Preventie. (naam bao school) Schoolprofiel Zorg en Preventie (naam bao school) Naam school Adres Postcode plaats Tel. Email Website Datum: Uitvoerende organisatie:ggd Versie (2014) GGD Rotterdam Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Algemene

Nadere informatie

Onderwerp: Verlengen nota Lokaal gezondheidsbeleid Wijk bij Duurstede 2008-2011

Onderwerp: Verlengen nota Lokaal gezondheidsbeleid Wijk bij Duurstede 2008-2011 Raadsvergadering, 31 januari 2012 Voorstel aan de Raad Onderwerp: Verlengen nota Lokaal gezondheidsbeleid Wijk bij Duurstede 2008-2011 Nr.: 483 Agendapunt: 11 Datum: 31 januari 2012 Onderdeel raadsprogramma:

Nadere informatie

Scharlaken Koord: 65.000,00 ( = een gedeeltelijke bijdrage aan het totale programma, zie bijlage offerte Gebaseerd op de werkelijke uren 2011 )

Scharlaken Koord: 65.000,00 ( = een gedeeltelijke bijdrage aan het totale programma, zie bijlage offerte Gebaseerd op de werkelijke uren 2011 ) Aanvraag subsidie Scharlaken Koord 2012 Scharlaken Koord Scharlaken Koord is een christelijke organisatie die sinds 1987 werkzaam is onder prostituees op de Wallen in Amsterdam. Daamaast heeft Scharlaken

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Gezondheidsmonitoren jongeren en ouderen. Meta Moerman Cie Welzijn gemeente Neerijnen 19 juni 2012

Gezondheidsmonitoren jongeren en ouderen. Meta Moerman Cie Welzijn gemeente Neerijnen 19 juni 2012 Gezondheidsmonitoren jongeren en ouderen Meta Moerman Cie Welzijn gemeente Neerijnen 19 juni 2012 Wat is E-MOVO q Onderzoek onder 2 e en 4 e klassers, nu 3 e keer q Vragenlijst wordt digitaal in klas ingevuld

Nadere informatie

Instrument voor een vitale leerling en een Gezonde School

Instrument voor een vitale leerling en een Gezonde School 2013-2014 Voortgezet onderwijs Roken Eenzaamheid Seksualiteit Voeding Alcohol BMI Beeldschermgedrag Drugs Fitheid Bewegen Instrument voor een vitale leerling en een Gezonde School Wat is Testjeleefstijl.nu?

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School 2013-2014

Menukaart Gezonde School 2013-2014 Menukaart Gezonde School 2013-2014 www.utrecht.nl/gezondeschool Gezondheidsaanbod in het voortgezet onderwijs 1 Gezonde School Leerlingen die zich gezond voelen, gaan graag naar school en presteren beter.

Nadere informatie

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Gemeente Den Haag Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling Leerlingzaken Postbus 12 652 2500 DP Den Haag Bezoekadres: Spui 70, Den Haag Projectcoördinatoren

Nadere informatie