Onder redactie van Flip Bool en Kees Broos, Prentenkabinet Haags Gemeentemuseum

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onder redactie van Flip Bool en Kees Broos, Prentenkabinet Haags Gemeentemuseum"

Transcriptie

1 Onder redactie van Flip Bool en Kees Broos, Prentenkabinet Haags Gemeentemuseum Staatsuitgeverij, 's-gravenhage, 1979

2 3 Voorwoord 5 Organisatie en ontwikkeling van de vakfotografie Ingeborg Leijerzapf 22 Een fototijdschrift en de amateurs Noortje Enderman-van Wijchel 28 Fifo de Nieuwe Fotografie Kees Broos 44 Arbeidersfotografie Flip Boot en Bert Hogenkamp 57 Nieuwe Fotografie en film Ankie de Jongh-Vermeulen en Ida Boelema 66 De Nieuwe Fotografie op het lesprogramma Kees Broos 72 Nieuwe Fotografie van een nieuwe generatie Flip Boot 90 De foto in dagblad en tijdschrift Kees Broos en Yolande de Bruyn 98 Modefotografie letse Meij 105 Kleurenfotografie Alison Spoor-Baird 110 Naïeve fotografie: het kiekje Nini Jonker en Gerrit Jan de Rook 118 Het fotoboek Gerrit Jan de Rook 127 Foto '37 Flip Boo! 144 Biografieën Onder redactie van Ingeborg Leijerzapf 161 Register ISBN

3 Deze publicatie vormt het middenpaneel van een drieluik - drie tentoonstellingen en drie boeken - over de geschiedenis van de Nederlandse fotografie. De ontwikkeling tót 1920 werd door het Prentenkabinet van de Rijksuniversiteit Leiden in een reizende tentoonstelling gepresenteerd; aan de fotografie van na 1940 schonk het Stedelijk Museum te Amsterdam ruime aandacht. Het lag enigszins voor de hand dat de Nederlandse fotografie uit de periode tussen de beide Wereldoorlogen in Den Haag getoond zou worden: het Haags Gemeentemuseum bezit immers een omvangrijke verzameling vrije en toegepaste fotografie van twee van de eerste propagandisten der 'Nieuwe Fotografie': Paul Schuitema en Piet Zwart. De periode lijkt nogal kort, vergeleken bij de jaren die door de twee andere tentoonstellingen en publicaties bestreken worden. Voor de fotografie waren het echter stormachtige jaren: in Nederland werd zij volwassen en ontwikkelde zich tot een internationaal niveau. Het beeld van de Nederlandse fotografie, zoals dat in het begin van de jaren twintig op fotosalons en in fototijdschriften werd getoond, verschilt zo radicaal van de fotografie die in 1937 op de tentoonstelling foto '37 bijeen werd gebracht, dat een diepere en bredere studie van deze periode ons dringend noodzakelijk leek. De tentoonstelling 'Fifo' in Stuttgart in 1929, die een enorme prikkel betekende voor de 'Nieuwe Fotografie,' had aan de fotografie al een functie toegedacht op alle gebieden van de menselijke cultuur, zodat een behandeling 'in de breedte' haast vanzelfsprekend was. Daarom biedt dit boek niet alleen een overzicht van de officiële, 'kunstzinnige' fotografie van de jaren twintig en de reactie daarop van de jongere generaties, maar probeert ook in enkele afzonderlijke essays die aspecten van de fotografie te belichten, die vaak minder aandacht krijgen: modefotografie, het fotoonderwijs, amateur- en lekenfotografie. Voorts zijn er in de jaren dertig verschijnselen aan te wijzen, waarmee in Nederland de basis werd gelegd voor belangrijke latere ontwikkelingen: de arbeidersfotografie, het fotoboek, de kleurenfotografie en de nieuws- en reportagefotografie. Ook de relaties tussen fotografie en film, die in het begin van de jaren dertig zeer hecht waren, komen ter sprake. Het team, dat voor deze artikelen tekent, heeft zich met grote ijver op het onderwerp gestort. Na verloop van tijd werd echter duidelijk, hoe gebrekkig het apparaat was, waarmee moest worden gewerkt. Er kon nauwelijks geput worden uit eerder onderzoek over deze periode en zelfs de eenvoudigste documentatie over leven en werk van fotografen uit deze tijd bleek vaak afwezig. Uiteraard steunt ook deze tentoonstelling voor een belangrijk deel op de collecties en de documentatie van het Leidse Prentenkabinet. Maar juist voor het beschrijven van de jaren, waarin de Nederlandse fotografie volwassen begon te worden, bleek het typische studie-ka rakter van de Leidse collectie een te beknopt kader. Het feit, dat talrijke kostbare negatieven en afdrukken gevonden moesten worden op zolders, in schoendozen, bij verre familieleden, door toevallige buitenlandse contacten en in instituten die allerminst op het bewaren van foto's zijn ingesteld, maakt de noodzaak voor een landelijks aanpak van onze fotografische erfenis uiterst klemmend. Nu wreekt zich het feit, dat de foto - als document van onze cultuur - nergens systematisch en in de ruimste zin is verzameld. Het kostte bijvoorbeeld grote moeite om ook maar bij benadering een beeld te krijgen van de rol van fototijdschriften en geïllustreerde bladen - van sommige was tot nu toe geen complete serie jaargangen te vinden. De generatie fotografen van toen is sterk uitgedund - niet alleen door de dood, maar ook omdat velen de fotografie vaarwel hebben gezegd - en ook dat is een reden om te redden wat er te redden valt. Meer dan eens hoorden we, dat een compleet foto-archief enkele maanden tevoren met de Gemeentereiniging was meegegeven. Nü kunnen we nog wat doen - maar het is bijna te laat! Wij blijven ons er overigens terdege van bewust, dat het beeld van de Nederlandse fotografie in de jaren twintig en dertig hier nog maar in eerste aanzet geschetst is. Flip Bool Kees Broos Voor het tot stand komen van dit documentaire boek en de tentoonstelling zijn we aan veel personen dank verschuldigd: in de eerste plaats aan de fotografen of hun familieleden, die zo gul hun medewerking hebben verleend. Speciale dank geldt het Prentenkabinet der Rijksuniversiteit te Leiden, in het bijzonder Ingeborg Leijerzapf en haar medewerkers, zonder wie dit boek niet zo grondig gedocumenteerd zou zijn. Kodak Nederland bv stelde ons in staat, de bescheiden Nederlandse experimenten op het gebied van de kleurenfotografie ook in kleur weer te geven. Th. van Velzen

4

5 </> 05 r+ <5' CD 3 'De kunstfoto is er; eerst door den amateur tot wedergeboorte gebracht, is zij thans door de vakwereld overgenomen. Deze heeft nu de leiding...' schreef W.H. Idzerda in 1923 in zijn Neeriand's Fotokunst.' 1 'Neen, het is hier te lande langzaam gegaan, in weerwil van de vele zeer interessante tentoonstellingen ('s Gravenhage 1904, Amsterdam 1908, e.a.). Het is de verdienste der jongeren, dat zij, tredende in de voetsporen der zooeven genoemde pionieren vóór hen, met ijver en volharding de 'goede zaak' hebben doorgezet, zoodat thans zoowel in het 'vak' als in de amateurswereld, de kunstfoto als iets 'vanzelfsprekend' wordt geboren. Denkt niet dat dit zoo gemakkelijk is gegaan. De amateur van nu heeft geen flauw begrip, welk een heftige strijd er destijds geweest is tusschen het verdwijnend 'oude' en het komend 'nieuwe'. Met hand en tand heeft men zich tegen de kunstfoto verzet, de oppositie berustte bij schilders, z.g. kunstcritici en enkele vakfotografen, welke nog met beide beenen in de vóórperiode waren vastgeroest. De strijd is hoogst onverkwikkelijk geweest, persoonlijk, niet zakelijk en ten deele unfair. Het was een tijd van keffen, bijten en schelden als vischvrouwen. Dit alles is voorgoed voorbij. Wanneer een ding 'schoonheid' bezit, dan geldt, hoe en op welke wijze het is gemaakt en door welke middelen, als bijzaak; de hoofdzaak, of eigenlijk gezegd het eenige, is het ding zelf. Dit heeft men ingezien...' 2 Toen hij deze woorden neerschreef, realiseerde Idzerda zich niet dat het 'nieuwe' waarover hij sprak inmiddels bejaard aan het worden was en er alweer ander 'nieuws' voor de deur stond. Nog minder realiseerde hij zich dat er opnieuw strijd in aantocht was, niet minder fel en dikwijls niet minder onverkwikkelijk. De jaren '20 en '30 zouden woeliger worden dan de periode kort na de eeuwwisseling was geweest. De snelle ontwikkelingen in het fotografisch vak waren er debet aan dat er meer zaken waren waarover men zich druk te maken had. Niet alleen kwamen er tegenstellingen tussen de zgn. kunstfotografie en de 'hypermoderne' fotografie, zoals men de nieuw-zakelijke richting placht te noemen, maar ook tussen de vakverenigingen Nederlandsche Fotografen Kunstkring (NFK) en Nederlandsche Fotografen Patroons Vereeniging (NFPV), tussen hun organen De Fotograaf en Bedrijfsfotografie, tussen de 'daglicht'- en de 'kunstlicht'-fotografen, tussen de voor- en tegenstanders van een vakschool, tussen de 'normale' platencamera en de kleinbeeldcamera, kortom tussen oude en nieuwe generaties. Al deze tegenstellingen zouden zich manifesteren in het kamp van de gevestigde vakfotografen. De vakfotografen van de 19de eeuw hadden de portretfotografie tot hun specifieke domein gemaakt, zozeer dat men portretfotografie en vakfotografie min of meer als één en hetzelfde beschouwde. Rond de eeuwwisseling was een bloeiend fotografisch atelier met veel personeel geen zeldzaamheid. Er was veel vraag naar portretten, maar de concurrentiestrijd was groot. Mede door veranderingen op sociaal-economisch gebied ten tijde van de Eerste Wereldoorlog werd deze steeds groter. De wetgeving was niet toereikend om de (kleine) middenstanders in het fotografisch bedrijf enige bescherming te bieden. Beunhazerij en concurrentie van amateurszijde golden als voornaamste oorzaken voor de verslechterde economische omstandigheden. Een aantal fotografen voelde de noodzaak van gezamenlijke strijd tegen de wantoestanden in het vak. Zij waren reeds lid van de NFK, een in 1902 opgerichte vakvereniging. Deze stelde zich volgens haar statuten ten doel: 'de bevordering van de Artistieke fotografie, het behartigen van de vakbelangen en het verkrijgen van meer samenwerking tusschen de Nederlandsche fotografen.' Het eerste gedeelte van deze doelstelling 'de bevordering van de Artistieke fotografie' had de NFK van de aanvang af als het hoogste goed beschouwd. Verbetering van het peil van de vakfotografie zou automatisch een verbetering van de positie van de vakfotografen ten gevolge hebben. Het behartigen van de vakbelangen werd niet in economische zin opgevat, totdat de gevolgen van de oorlogsjaren een wending in dit opzicht teweeg brachten. De meningen over het beleid raakten verdeeld en er kwam een stroming die het karakter van de NFK fundamenteel wilde veranderen. De woordvoerders van deze stroming waren met name J. Huijsen, B. Eilers en J. Merkelbach; de laatste was bestuurslid sedert De bestuurswisseling die ten gevolge van de onenigheid plaats vond - Merkelbach werd vervangen door L. Meijer - had niet het gewenste resultaat. 'Allengskens kwam er een sterke drang om de 'NFK' te vervormen tot een meer economische vereeniging met uitgebreid program...' 3 De verdeeldheid bracht tenslotte een scheuring teweeg, uitgesproken door Francis Kramer tijdens de 'beruchte' algemene vergadering van 17 februari 1919: 'Neen, wat wij noodig hebben, is een nieuwe vereeniging, opgebouwd volgens nieuwe lijnen!' 4 Nadat Kramer deze mening naar voren had gebracht, gaf de vergadering door langdurig applaus van zijn instemming blijk. 'Dat was 'het psychologisch moment' en op dit moment derailleerde het NFK Bestuur. Dat de heer Dewald, gewoon aan N.F.K. bijeenkomsten met 10, misschien wel eens 20 menschen, deze grootsche vergadering, bezocht door méér dan 250 collega's, voor eenige oogenblikken niet kon beheerschen, wie kan hem dat tot verwijt maken? Dat hij echter de hamer neerlegde, zijn paperassen begon in te pakken en verklaarde dat het N.F.K. bestuur...de vergadering zou verlaten, was de onherstelbare fout, waaruit al wat volgde is voortgevloeid...', aldus C.G. Leenheer, die van mening was dat de NFK de breuk aan zichzelf te wijten had. 5 Leenheer, Kramer, het al eerder genoemde drietal Huijsen, Eilers en Merkelbach en vele andere vakfotografen waren van mening dat er een landelijke organisatie van vakfotografen moest komen met als doelstelling de behartiging van de belangen van vakfotografen op economisch en sociaal gebied. Op 11 maart 1919 kwamen zij inderdaad tot de oprichting van de bedoelde belangenorganisatie, de Nederlandsche Fotografen Patroons Vereeniging. In het eerste hoofdbestuur hadden zitting: Francis Kramer als voorzitter en J. Bockstart, M.H. Laddé, G.Ch. Smeekes, S. Strauss, C.J.L. Vermeulen en W. Zimmerman als leden. Om organisatorisch goed te kunnen functioneren werd de NFPV verdeeld in streekafdelingen met aparte besturen. Evenals bij de NFK luidde één van de bepalingen in de statuten van de NFPV: 'het verkrijgen van meer samenwerking tusschen de Nederlandsche fotografen.' De beide verenigingen stonden echter als kemphanen tegenover elkaar, van samenwerking was de eerste jaren geen sprake, want men had niet het minste vertrouwen in elkaar. Dat deze verhouding voortkwam uit persoonlijke rancunes spreekt voor zichzelf, want theoretisch zouden beide verenigingen best naast elkaar kunnen functioneren; zij zouden elkaar zelfs kunnen aanvullen. Niet alleen werd de gewenste en noodzakelijke samenwerking niet bereikt, de twee fotografenkampen putten zich bovendien uit in kwaadsprekerij en beledigingen over en weer, getuige de voortdurend terugkerende venijnige artikelen in hun tijdschriften, die tot in de jaren '30 voortduurden. Al deze nutteloos verspilde energie verlamde de activiteiten van de verenigingen en maakten hun tijdschriften soms onleesbaar. De polemiek speelde zich hoofdzakelijk af tussen de vice-voorzitter van de NFK, C.M. Dewald, en de voorzitter van de NFPV, C.G. Leenheer en tussen Francis Kramer en Adriaan Boer, uitgever van Bedrijfsfotografie. De slechte verhouding tussen de NFPV en Francis Kramer, de eerste voorzitter van deze vereniging, was het gevolg van wanbeleid ten aanzien van een verenigingsorgaan. 6 Al in een vroeg stadium had het NFPV-bestuur met Adriaan Boer van de uitgeverij Focus over de mogelijkheden voor een vaktijdschrift gesproken. Boer had in 1919 na een voorbereidingstijd van ruim twee jaar en gestimuleerd door de oprichting van de NFPV het tijdschrift Bedrijfsfotografie het licht doen zien. Hoewel het voor de hand lag dit blad als orgaan voor de NFPV te gaan gebruiken - en daarover was reeds gesproken - meende Kramer dat de vereniging een onafhankelijk eigen vakblad moest hebben. Hij wist zijn plannen door te voeren en zo werd een nieuw tijdschrift Licht en Schaduw het verenigingsorgaan, onder redactie

6 < 1 i J. Huijsen Op de werf, Amsterdam 1929 i Broomoliedruk van Francis Kramer. Een jaar na dato kwamen de uitgevers van dit blad plotseling met een forse prijsverhoging. Op een algemene vergadering van de NFPV op 14 september 1920 werd besloten de nieuwe aanbieding van de uitgevers van Licht en Schaduw niet te aanvaarden, maar met de uitgever van Bedrijfsfotografie te onderhandelen. Bedrijfsfotografie werd tenslotte tot orgaan gekozen en Francis Kramer verdween van het NFPV-toneel om terug te keren in de gelederen van de NFK, waar hij in 1927 zelfs voorzitter werd en dit bleef tot Ook anderen, bijvoorbeeld J. Huijsen en J. Merkelbach, keerden na enige tijd weer terug naar de NFK. Het bij de start van de NFPV in 1919 genoteerde ledental van ongeveer 260 liep binnen enkele jaren terug tot slechts 30 leden. Dit was niet in de laatste plaats het gevolg van de vele bestuurswisselingen. Binnen drie jaar had de vereniging al zijn vierde voorzitter. Na Kramers vertrek in 1920 werd C.J.L. Vermeulen tot voorzitter gekozen, die echter om gezondheidsredenen al binnen een half jaar de voorzittershamer aan J. Bockstart overgaf. Ook Bockstart was niet opgewassen tegen de vele moeilijkheden die de jonge vereniging te overwinnen had en wierp na korte tijd de handdoek in de ring. Pas met de benoeming van de Amsterdammer C.G. Leenheer kreeg de NFPV een doortastend leider die de bijna in de wieg gestorven vereniging boven haar'groeiproblemen' uittilde. In 1926 leek het tussen de elkaar beconcurrerende verenigingen beter te gaan, toen voor de eerste officiële tentoonstelling van de NFPV de voorzitter van de NFK, Weijert van Zanen, samen met W. Zimmerman en Adr. Boer in de jury gevraagd werd. De hoop op betere samenwerking werd ook uitgesproken: 'In den loop der jaren zijn er toch tusschen beide organisaties eenige misverstanden geweest, doch door het deelnemen van den Voorzitter der N.F.K. aan deze onderneming der N.F.P.V. vertrouwt spreker, dat er een nieuw tijdperk is geopend en dat er tusschen beide groepen beoefenaren der fotografie in Nederland, samenwerking zal mogelijk zijn in het belang van ons mooie vak...' 7 In 1927 werden Weijert van Zanen, dan oud-voorzitter van de NFK en de nieuwe voorzitter Francis Kramer beiden lid van de NFPV. In hetzelfde jaar zijn de beide verenigingen bijna broederlijk verenigd tijdens de viering van het 25-jarig bestaan van de NFK. Deze toon spreekt tenminste uit het verslag over dit gebeuren van C.G. Leenheer in Bedrijfsfotografie: 'Collega's, in een beschouwing welke ik het vorig jaar aan de 24e jaarvergadering dezer jubileerende vereeniging wijdde, schreef ik onder meer: 'Het leve de N.F.K., en het leve de N.F.P.V., kan en moet komen uit dezelfde monden.'...welnu, die tijd begint meer en meer in vervulling te gaan. Wij zien hier de mannen met een staat van dienst in ons vak en in den N.F.K., Leijenaar, Van Zanen, Meijer, en wij zijn er trotsch op, die ook tot de onzen te mogen rekenen. De oud-voorzitter èn de tegenwoordige Voorzitter van den N.F.K., de geheele jury, zij allen zijn leden onzer N.F.P.V. Wanneer dus de N.F.K. weer op weg is de keur der Nederlandsche vakfotografen om zich heen te scharen, dan verheugt ons dat, omdat wij in deze 'Gideons-bende' ook mogen zien het keurkorps der N.F.P.V.! Zoo kan ik dus, als Voorzitter der N.F.P.V., u N.F.K., van harte geluk wenschen en huldigen, zoo kan ik u met volle overtuiging toewenschen: N.F.K. groei en bloei, nog vele, vele jaren.' 8 Ongetwijfeld waren deze woorden op dat moment van harte gemeend, maar in 1930 en 1931 is de strijd tussen Leenheer en Boer enerzijds en Kramer met behulp van zijn secretaris Emile Muns anderzijds weer hoog opgelaaid in De Fotograaf en Bedrijfsfotografie. Tot een eenheid zou het tussen beide verenigingen niet eerder komen dan in 1969, toen de NFK uiteindelijk 'opging' in de vereniging van Nederlandse Vakfotografen NFPV. Een zeer goede samenwerking ontstond er inmiddels tussen de NFPV en Bedrijfsfotografie. Deze bleef bestaan tijdens de gehele periode van het voorzitterschap van C.G. Leenheer dat begonnen was in 1922 en tot in 1939 duurde, toen hij zich om gezondheidsredenen terugtrok. Bij de komst van de nieuwe voorzitter J.J. Kok uit Hilversum werd de samenwerking met Bedrijfsfotografie verbroken, vermoedelijk vanwege de politieke gezindheid van Kok. 9 De NFPV richtte in juni 1939 een nieuw tijdschrift op, het Fotografengiide, onder redactie van J.J. Kok. 10 Het is niet duidelijk hoe lang dit blad heeft bestaan. Het zal echter niet veel langer dan tot in 1942 zijn uitgekomen, toen de meeste uitgaven door de bezetters werden verboden. Bedrijfsfotografie kondigde reeds in 1941 aan dat het moest stoppen, evenals de andere tijdschriften van de N.V. Focus,

7 te weten de Fotohandel, Focus en Fotovreugd; alleen Het Veerwerk mocht nog doorgaan tot mei De NFPV richtte als vereniging tot twee maal toe een eigen blad op, steeds na korte tijd tot mislukking gedoemd. De NFK bracht het slechts éénmaal tot een eigen uitgave: Het Fotografisch Maandtijdschrift dat van 1905 tot 1914 heeft bestaan. 12 Vanaf 1914 tot de fusie met De Camera op 1 juli 1927 werd Lux gebruikt als orgaan van de NFK. De vereniging publiceerde daarnaast echter ook veel artikelen in het tijdschrift De Fotograaf. Lux-De Camera werd nu officieel orgaan van de Bond van Nederlandsche Amateur Fotografenvereenigingen (BNAFV) en de NFK bracht na 1927 zijn berichten voortaan alleen in De Fotograaf, later De Fotograaf en Smalfilmer geheten. De Fotograaf was eveneens enige tijd het orgaan van de Nederlandsche Illustratie Pers (NIP), van de fotopersbureaus, van de Grossiersvereniging van fotoartikelen en vanaf 1936 van de BNAFV. Natuurlijk bestonden de verenigingen niet slechts bij de gratie van hun moeilijkheden; er zijn ook positieve resultaten behaald. De belangrijkste maatschappelijke veranderingen die de NFPV ten gunste van haar leden wist te bereiken waren: de wet op de zondagsluiting, de vestigingswet voor fotografen en het bewerkstelligen van een vakopleiding. Tegen elk van deze maatregelen was nogal wat weerstand, zowel vanuit de eigen gelederen als vanuit de kringen van niet georganiseerde fotografen. In de eerste plaats was niet iedereen gelukkig met een zondagsluiting, want sommige zaken moesten het juist van de zondag hebben; op zondagen hadden zij soms meer dan 200 portretten te maken. Het spreekt vanzelf dat - wanneer er zondagsluiting zou komen - deze ook voor alle fotografen moest gelden. Dit kon alleen door collectief optreden bereikt worden. Tot de zondagsluiting werd niet landelijk, maar per stad of streek besloten. De eerste resultaten werden in 1929 in Hilversum bereikt. 13 Wat betreft de wet op het Vestigingsrecht werd een eerste adres aan de regering ingediend op 1 augustus 1935, waarin werd aangedrongen op wettelijke maatregelen ter bescherming van de vakman. Gevraagd werd om een vestigingsverbod voor vreemdelingen en voor ambtenaren, particulieren en arbeiders, die na de dagtaak nog een nevenberoep wilden uitoefenen. 14 Het doel van de nieuwe vestigingswet was de onbeperkte vestiging van steeds maar nieuwe zaken in ambacht en kleinbedrijf tegen te gaan. Dit moest bereikt worden door vestiging afhankelijk te stellen van in de wet nader omschreven voorwaarden, waaronder vakbekwaamheid. Op verzoek van een Patroonsvereniging kon een zgn. vergunningstelsel worden afgegeven. Dit stelde duidelijker eisen aan de vakbekwaamheid dan waarin de wet in zijn algemeenheid voorzag: er zou een complete vakopleiding ingericht moeten worden, alvorens een vergunningstelsel kon worden verkregen. Aangezien het voor de NFPV financieel geen haalbare kaart was een eigen vakschool op te richten en te onderhouden, werd eind 1938 besloten het 'vergunningstelsel' aan te vragen in samenwerking met de Algemeene Bond van Nederlandsche Fotohandelaren (ABNF). Slechts weinigen verwachtten iets van de nieuwe wet en een eventuele vakschool. Ideeën over een goede vakopleiding in Nederland kon men in de jaren '60 en '70 van de negentiende eeuw al bij Julius Schaarwachter beluisteren. Sindsdien zijn er vele malen stemmen opgegaan die pleitten voor een vakopleiding. De NFK heeft zich er in de eerste jaren van haar bestaan mee bezig gehouden, Adriaan Boer heeft er in zijn tijdschriften diverse artikelen aan gewijd en ook in de NFPV kwam men herhaaldelijk over dit onderwerp te spreken. Dat het desondanks nooit gelukt is een vakopleiding van de grond te krijgen heeft voornamelijk twee oorzaken: in de eerste plaats gebrek aan financiële middelen en in de tweede plaats te veel weerstand van fotografen die meenden dat een vakopleiding nog meer fotografen en dus concurrenten zou kweken. Een fotograaf die zich uit overtuiging voortdurend inzette voor de ideeën van een fotovakschool was Carel Tirion. Hij was één van de leden van de NFPV-commissie die de mogelijkheden voor een vakopleiding moest onderzoeken, alvorens het vergunningstelsel kon worden aangevraagd. De andere leden van deze commissie waren J.J. Kok Sr. en Bernard Eilers. Tirion was, na zijn vestiging in Den Haag als zelfstandig fotograaf in 1935 als

8 3 J. Merkelbach Mien Duymaer van Twist 1921 Kooldruk 4 C.J. Tirion Radiotorens Scheveningen 1935 Infrarood-opname privé-docent met avond-cursussen voor fotografen begonnen. Als eindredacteur van Bedrijfsfotografie schreef hij in dit tijdschrift zeer heldere artikelen over de mogelijkheid en wenselijkheid van een vakopleiding in Nederland. Met zijn kennis en ervaring op dit gebied was hij de aangewezen persoon om de vakopleiding te gaan leiden die door het vergunningstelsel vereist werd. In het kader van de door de NFPV en ABNF in 1940 opgerichte Fotovakschool werden reeds schriftelijke cursussen gegeven, maar er was dringend behoefte aan praktisch aanschouwelijk onderwijs. In januari 1941 startte Tirion zijn twee-jarige avondcursussen voor vakfotografen en handelaren. Deze activiteiten moest hij echter eind 1942 of begin 1943 staken, toen hij door zijn werkzaamheden bij de technische dienst van de Nederlandsche Onderwijs Film naar Leiden moest verhuizen. Op 7 februari 1941 was inmiddels de verlangde vestigingswet voor fotografen een feit geworden. Maar juist in een tijd dat de NFPV iets scheen te zullen gaan bereiken voor de vooruitgang van het fotografisch vak speelde de oorlog haar parten. De bezetters dwongen de vereniging in 1942 tot liquidatie en stelden op 3 juli van hetzelfde jaar de Vakgroep fotografie in, waarvan het lidmaatschap voor vakfotografen verplicht werd. 15 Het leek er aanvankelijk op dat deze Vakgroep naar Duitse pijpen zou moeten dansen. J.J. Kok, voorzitter en tevens secretaris van de NFPV, trachtte de vereniging onder te brengen bij de Kultuurkamer en zo zijn (betaalde) positie te behouden. Het inmiddels benoemde bestuur met Willy Schurman als voorzitter, Nico Zomer als 1e vice-voorzitter, Leen van Oudgaarden als 2e vice-voorzitter en Daan Helfferich als gesalarieerd secretaris wist toch een eigen koers te varen en zelfs vele van haar leden uit handen van de vijand te houden. Onder de deskundige leiding van dit Vakgroepsbestuur kwam de oorspronkelijke NFPV tamelijk ongeschonden de oorlog door. De NFPV heeft op economisch en maatschappelijk gebied niet veel aanwijsbare resultaten geboekt tussen de twee wereldoorlogen. Toch mag haar bestaan niet als onbelangrijk worden aangeduid. Voortdurend werden de leden door de aan de vereniging verbonden juridisch adviseur gratis voorgelicht over hun rechten, met name het auteursrecht en de verplichte naamsvermelding onder foto's in dagbladen en geïllustreerde tijdschriften. Het cadeaustelsel (het geven van bonnen en cadeau's bij bepaalde aankopen) en het geven van fooien aan taxichauffeurs die bruidsparen naar het atelier brachten, werden aangepakt. Er werden voor de leden mogelijkheden voor een levensverzekering geschapen en zo kwamen meer kleine dingen tot stand. Zeker geen onbelangrijke stap van de NFPV was in 1926 de instelling van tentoonstellingen tijdens de jaarlijkse algemene vergaderingen, de Fotografendag genoemd. Deze tentoonstellingen duurden meestal slechts enkele dagen, maar werden daarna ook wel in andere steden getoond. Het houden van tentoonstellingen en wedstrijden werkte ongetwijfeld stimulerend en men leerde via het werk van anderen nieuwe visies en technieken kennen. De NFPV was weliswaar geen vereniging die in eerste instantie artistieke doeleinden nastreefde - het ledental bestond niet alleen uit fotografen, maar ook uit fotohandelaren, retoucheurs, laboranten en bedienden - maarzij telde evenals de NFK een aantal zeer goede vakfotografen onder haar leden, die zich voor het tentoonstellen van hun werk niet behoefden te schamen. In het begin van de jaren '20 zijn er geen noemenswaardige tentoonstellingen voor vakfotografie in Nederland gehouden. De NFK had het belang van tentoonstellingen altijd wel gepropageerd, maar desondanks zijn de tentoonstellingen van deze vereniging niet het vermelden waard vóór de jubileumtentoonstelling in 1927, ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan.

9 5 J. Huijsen Paleisstraat Amsterdam ca Peter Odijk Prof. Dr. J.H. Valckenier-Kips 1928 Gomdruk Er bestond voor vakfotografen wel de mogelijkheid om deel te nemen aan amateurtentoonstellingen en daarvan werd veelvuldig gebruik gemaakt. Vooral de jaarlijkse salons van de Nederlandsche Amateur Fotografen Vereeniging waren in trek. De vakfotografen die zeer frequent inzonden naar deze en andere amateurtentoonstellingen waren D. Blank uit Utrecht, C. Verschuur uit Bussum, H. Berssenbrugge uit Den Haag, B. Eilers en J. Huijsen uit Amsterdam, A.S. Weinberg uit Groningen en W.J. van Zanen uit Haarlem. De meesten van hen, maar vooral Berssenbrugge, waren bovendien dikwijls op buitenlandse salons te vinden, waar zij menigmaal in de prijzen vielen. Al de hier genoemde fotografen kwamen voort uit de oude NFK en noemden zichzelf kunstfotografen, of werden door de critici zo genoemd. Hun werk onderscheidt zich van dat van de vakbroeders in de doorsnee portretateliers op diverse punten. Allereerst op het gebied van de druktechnieken: de edeldrukprocédé's zijn in de jaren '20 bij de kunstfotografen nog volop in gebruik, met name de kooldruk, gomdruk, broomverfoverdruk en broomoliedruk. In de portretateliers werden meestal bromide, gaslichtpapieren in mindere mate de kooldruk gebruikt. De kunstfotografen hadden naast het portret, dat zij meestal 'om den brode' wel moesten maken, een uitgebreider onderwerpen-repertoire dan de meeste vakfotografen. Zij maakten ook landschappen, stillevens, stadsgezichten en genrevoorstellingen en deden dat niet zelden op dezelfde manier als waarop de schilders van de Haagse School hun onderwerpen behandeld hadden. Men ziet nog overduidelijk de naklank van het Impressionisme in de kunstfotografie uit deze jaren. Op tentoonstellingen in het begin van de jaren '20 werden foto's dikwijls ingelijst in schilderij-lijsten, waardoor zij nog meer de indruk van imitatie-schilderkunst wekten. In latere jaren zette men de foto's in passepartouts en werden zij zonder lijst opgehangen. Het portret in de kunstfotografie week meestal

10 sterk af van de produkten die uit het atelier van de 'gewone' vakman kwamen, nog afgezien van het gebruik van edeldrukprocédé's. De portretfotograaf had meestal geen andere zorg dan zijn klant een zo geflatteerd mogelijk portret te leveren. Het retoucheren was een alom toegepaste bewerking in de ateliers. De meest gebruikelijke posen waren staand of zittend, driekwart van opzij of recht in de lens kijkend. Slechts zelden liet men een klant 'en profil' poseren; experimenteren was er niet bij, bovendien was de smaak van de klant toonaangevend en deze was over het algemeen niet erg ontwikkeld. De kunstfotograaf had er minder moeite mee zijn persoonlijke visie te volgen en een minder conventionele pose te laten prevaleren als hem dat uitkwam, zoals onder meer blijkt uit portretten 'en profil' van de Delftse fotograaf Peter Odijk, die bovendien de typografie een rol liet meespelen, en van Franz Ziegler. De edeldrukprocédé's, met name de gomdruk en de broomverfdruk, leenden zich uitstekend voor impressionistische portretkunst met zachte, vervagende contouren. Het portret dat Emile Muns van zijn dochter Carla maakte is een voorbeeld van deze stijl. Onder meer met dit portret won Emile Muns de 'Groote Gouden Medaille' en het 'Gouden N.F.P.V.-Insigne' van de tentoonstelling De Fotografie a/s Wandversiering tijdens de tweede NFPV Fotografendag in Een meester in 'impressionistische' fotografie was ook Henri Berssenbrugge. Sommige van zijn mysterieuze portretten doen regelrecht aan Matthijs Maris denken. Berssenbrugge was trouwens een vakman die in alle stijlen en technieken thuis was. Steeds probeerde hij zijn fotografie te vernieuwen; iedere stroming die tussen 1900 en 1940 de revue gepasseerd heeft, vindt men in Berssenbrugge's werk terug, en dikwijls was het geen slecht werk. Een minder gelukkig experiment was zijn grafische fotografie. In het tweede decennium van deze eeuw zocht Berssenbrugge nieuwe mogelijkheden voor het portret in een geprononceerder lijnenspel, waarin juist de contouren een belangrijke rol moesten spelen. Dit werk ging steeds meer in de richting van de expressionistische grafiek uit die jaren. Berssenbrugge noemde het ook 'fotografiek'. Ook Francis Kramer en Franz Ziegler voelden zich tot deze werkwijze aangetrokken. De enige verwantschap die deze portretten nog met het medium fotografie hebben, is dat zij oorspronkelijk van een fotografisch negatief zijn afgeleid. Een extreme vorm van deze fotografie is de Erwino-druk, genoemd naar de Duitser Dr. Erwin Quedenfeldt, een goede vriend van Berssenbrugge. 17 Dr. Quedenfeldt gaf in ons land tal van lezingen over zijn werk, voornamelijk voor amateurclubs. Zijn vriend Berssenbrugge maakte goede propaganda voor hem door talrijke portretten in dit procédé uit te voeren, onder meer een portret van Quedenfeldt zelf. De vervormingen van het fotografisch beeld konden, tot in het extreme doorgevoerd, uiteindelijk echter tot niets anders leiden dan tot absurditeit; een wezenlijke vernieuwing kwam er niet uit voort. Een kritiek op de jubileumtentoonstelling van de NFK in 1927 geschreven door Bernard Eilers in Bedrijfsfotografie stelt in duidelijke taal dat de schrijver niets moet hebben van de 'fotografiek' die op de tentoonstelling te zien was. 'Zien we nu eens, hoe het N.F.K. tentoonstellingsgebeuren hieromtrent van verwarring en verdwazing duidelijk spreekt. Het overtuigende vakartistieke (zij het dan sobere) is naar het tweede plan verhuisd - het 'kwasie-vrije' vond gelegenheid hier binnen geloodst te worden. In de beschouwende (?) aanhalingen, (zie 'De Fotograaf' van 29 Juli) in één adem bij elkaar behoorend genoemd - laten we maar zeggen: in de (dolle!) feestvreugde kijkt men zoo nauw niet! Maar schrijnend moet het werken op de artistieke bezinning der ernstige kunstzoekende fotografen - de rasechte. Ik weet het, door zóó te spreken laad ik op me het odium van verpierd 7 Franz Ziegler Dr. H. Colijn Emile Muns Carla Muns 1925 Broomverfdruk

11 9 Francis Kramer ca Franz Ziegler 1929 Gecombineerde gomdruk 11 puriteinsch te zijn - wat dan maar moet. Echter wat moet mèn zeggen van uitspraken, (eveneens in 'De Fotograaf' door den Voorzitter van den N.F.K.), waarbij de auteur, met Berssenbrugge coquetterend zegt: 'wat maakt hij zich heerlijk los VAN het fotografische', - Godbetert! Je zou er je voor schamen fotograaf te zijn! Beschamend toch zou het moeten zijn IN het fotografische kunstzinnige uitdrukking te zoeken?! Wat een verwarring! Doch verloochenend is het den geest van den N.F.K. - den ouden N.F.K. Want hier is aanvaard het fotografisch onwaarachtige en het is een gruwel om het schilder-, ets- of eenigerlei grafische kunst te noemen, 't Is volop leugen. En wanneer deze, zij het onopzettelijk, gegeven wordt door een talentvol mensch als Berssenbrugge, dan is dat zooveel méér verwarrend, omdat hieraan dan altijd nog interessante kanten zijn...' 18 Eilers bedoelde met dit laatste te zeggen, dat Berssenbrugge niet de eerste de beste imitator was, maar een zoekend kunstenaar die via het experiment wel weer tot nieuwe belangrijke resultaten komen zou, maar hij moest er niet aan denken dat deze manier van werken door minder talentvolle fotografen zou worden nagevolgd. Inderdaad wist Berssenbrugge in vele andere richtingen zijn sporen te verdienen. Zo waren hij en Jan Kamman de enige fotografen uit de vakkringen van NFK en NFPV die werden uitgenodigd tot deelname aan de internationale tentoonstelling Film undfoto (Fifo) in 1929 in Stuttgart. De bromides die Berssenbrugge daarvoor instuurde, hadden niets met de oude richtingen van kunstfotografie en fotografiek van doen. Berssenbrugge zag kans - en daarin was hij toch wel een unieke figuur - om de oude tradities en de moderne fotografie die zich in de tweede helft van de jaren '20 ontwikkelde, naast elkaar op hoog niveau te beoefenen. Bernard Eilers was een fotograaf van niet minder gehalte dan Berssenbrugge. Hoewel hii niet zoals Berssenbrugge de Kunstacademie had doorlopen, had hij zich in de praktijk bij de lithografeninrichting van Van Leer & Co in Amsterdam opgewerkt van jongste bediende tot volleerd lithograaf; ook het tekenen, graveren, aquarelleren en schilderen maakte hij zich eigen. 19 Maar zijn grootste liefde werd de fotografie, met name de vrije fotografie, hoewel hij als pionier in de kleurenfotografie misschien wel zijn belangrijkste bijdrage aan de ontwikkeling van de fotografie in ons land heeft geleverd. Niettemin had hij als kunstfotograaf de grootste bekendheid, zeker in de kringen van amateurfotografen, voor wie Eilers veel heeft betekend. Zoals uit zijn kritiek op de NFK-tentoonstelling bleek, was Eilers voorstander van een sobere fotografie, zonder opsmuk en vreemde uitwassen zoals die in de kunstfotografie nogal eens voorkwamen. Het portret dat hij van Henri Berssenbrugge maakte, getuigt van 3Sf JOHAK.VERSIER. 11 H. Berssenbrugge Johan Verster 1925 Fotografiek

12 H. Berssenbrugge Dr. Erwin Quedenfeldt 1922 Erwinodruk 13 Bern. F. Eilers H. Berssenbrugge ca Kooldruk 15 C. Verschuur 1918 Kooldruk 14 Bern. F. Eilers ca Uit: Lux-De Camera 1931, p. 245 eenvoud en goede smaak. De ontwikkeling die Eilers in zijn werk doormaakte, verliep rustig en veel minder grillig dan die van Berssenbrugge. Dat hij echter een open oog had voor de vernieuwingen in de fotografie, blijkt het beste uit zijn reclamefoto's die hij onder meer voor Philips en Verkade maakte. 20 Eilers typeerde de veranderingen in de fotografie van pure esthetiek naar de meer materialistische zakelijkheid heel frappant met de uitspraak: '...de fotografie gaat van Leiden naar Delft...' 21 Toch moest het voor de echte voorvechters van de Nieuwe Fotografie een gruwel zijn, dat Eilers in alle gemoedsrust zijn reclamefoto's zo retoucheerde. Daarin verried hij zich als een fotograaf van de oude school. De nieuwe richtingen in de fotografie zocht men bij de NFK tevergeefs. Men ziet bij de gerenommeerde kunstfotografen wel een verandering optreden in de belangstelling voor onderwerp

13 13 16 J. Merkelbach Jo Merkelbach 1924 Kooldruk

14 C. Verschuur en J. Merkelbach. De achtergrond is heel rustig gehouden, maar is nog niet zo gedurfd leeg als bijvoorbeeld op een portret van Jan de Meijere uit In de loop van de jaren '30 wordt de belichting dramatischer. Met duidelijke licht- en schaduwaccenten tracht men de meest interessante trekken in een portret te accentueren, op zoek naar een nieuw maar zeer romantisch schoonheidsideaal. Godfried de Groot maakte naam in deze tijd. Zijn portretten hebben ongetwijfeld invloed ondergaan van de glamour-portretkunst uit de mode- en filmindustrie. Deze portretkunst was voor het gewone publiek zonder meer vooruitstrevend en gaf blijk van 'meegaan met de mode.' Hoe romantisch deze stijl was blijkt duidelijk uit een vergelijking tussen portretten van Godfried de Groot, Jan Stokvis en Willy Schurman enerzijds en alweer het portret van Jan de Meijere anderzijds. 17 Godfried de Groot ca. 193S en compositie: meer industriële- en architectuurfotografie en aangepaste compositie-schema's. De ware betekenis van de vernieuwingen bleken zij echter niet te doorgronden. Hun visie bleef vertroebeld door de soft-focus lens of de edeldrukprocédé's. De meest opmerkelijke veranderingen bij deze fotografengeneratie vindt men in de wijze van belichten van het onderwerp. Portretten uit de jaren '20 vertonen meestal een hele zachte, egale verlichting; er worden geen felle accenten gelegd. De stijl van deze tijd wordt zeer goed gedemonstreerd in portretten van Een van de eersten die in ons land een nieuwe kijk op het portret gaf, was Martien Coppens. Coppens had een opleiding gevolgd op de vakschool voor fotografie in München. 22 Daarna werkte hij enige tijd in verschillende fotografenateliers om zich tenslotte in 1932 als vakfotograaf in Eindhoven te vestigen. Hij was een veelzijdig fotograaf, hetgeen mag blijken uit de diverse fotoboeken die hij naderhand maakte. Zeer sterk was zijn portretkunst. 'Neen, geen atelierportretten, die voorbeelden zijn om precies op dezelfde wijze te worden nagevolgd, doch wel voortreffelijk karakterwerk, waarvoor ieder die daarvoor gevoelig is, bewondering zal koesteren...' 23 Vergeleken met de portretten van zijn voorgangers zijn die van Coppens buitengewoon plastisch. Dat hij openstond voor vernieuwingen in de fotografie liet Coppens duidelijk merken in zijn artikelen in Bedrijfsfotografie over het boek Köpfe des Al/tags van de Duitse portrettist Helmar Lerski. 24 Dit betekende niet dat Lerski's werk hem aanspoorde tot het maken van karakterkoppen van oude mensen en Peelboeren. Deze portretten maakte hij al sedert 1928, drie jaar voor Lerski's 19 Willy Schurman Jan Stokvis 1937

15 15 20 Jan de Meijere Prins Wilhelm van Zweden 1938 boek verscheen. Het meest opvallend is zijn begrip voor de essentie van een portret. Zelf zag hij de grote kracht van de fotografie in '...een tezamen brengen van meer foto's over hetzelfde thema (...) Een fotoserie moet in de eerste plaats interessant zijn en dat wordt zij door actie, spanning en uitdrukking, niet door het 'mooie' licht en de 'mooie achtergrond...' 25 Coppens vertelde in zijn boek Mens en Camera hoe de opnamen voor een serie van een oude vrouw tot stand kwamen: 'De serie (...) werd gemaakt in een Vlaams dorp. Een oude boerin verhaalt van de angst die zij had voor vliegtuigen in de eerste wereldoorlog. Die angst doorleefde zij opnieuw zo sterk dat zij de camera geheel vergat. Doch die camera bevond zich niet op een 'ideale' hoogte en afstand. De afstand tussen Rolleiflex en model was zo gering dat het gebruik der voorzetlenzen noodzakelijk was. Door diezelfde korte afstand werd ook het standpunt van de camera zeer laag. Op ooghoogte werken was uitgesloten wilde men de stemming niet te niet doen. Het licht was bij betrokken hemel tegen het vallen van de avond, zo slecht dat met volle opening - dat was in 1933 bij de oude Rolleiflex f/3,8 - amper 1/125 sec. belicht kon worden. Van voldoende scherptediepte was bij die lensopening en korte afstand natuurlijk geen sprake. Gunstig was wel de achtergrond: de vrouw stond in de geopende deur tegen een deurstijl geleund. Door de licht en donkerwerking van deze achtergrond werd de stemming verhoogd. De opnamen werden gemaakt tijdens een gesprek dat in hoofdzaak gevoerd werd door het model met mijn vrouw. Bij het vergroten werd het gevoelige papier niet horizontaal gelegd maar onder een hoek, niet om de wijkende lijnen in het lood te brengen - dit was hier helemaal niet gewenst - doch om de vertekening van de arm te verminderen.' 26 Hier was een jonge fotograaf bezig met candid-fotografie en stond daarmee aan het begin van een nieuwe periode in het fotoportret. Een afsluiting van de oude periode zou men kunnen zien in de in 1934 gehouden tentoonstelling Bekende Landgenooten. De organisatoren van deze tentoonstelling, het bestuur van de NFPV, meenden de portretfotografie op deze wijze te kunnen stimuleren. Een historisch overzicht, zoals wij dat er nu in zien, hadden zij allerminst voor ogen. In deze tentoonstelling vindt men de belangrijkste portretfotografen van de NFPV en de NFK bijeen. Fotografen als Bern. F. Eilers, J. Merkelbach, C.G. Leenheer, W. Muns, H.D. Fraenkl, A.M.A. Susan, J.J. Kok, F. Geveke, Godfried de Groot, Matthieu Koch, C. Leijenaar, W. Bleuzé, Wouter van Gooi en Franz Ziegler hadden het beeld van het portret in de vakfotografie van de laatste 15 jaar bepaald. Merkwaardig is dat men Henri Berssenbrugge, Francis Kramer of Emile Muns op deze tentoonstelling niet aantrof. Uit de beschrijvingen en reproducties in Bedrijfsfotografie moet men opmaken dat Bekende Landgenooten een tamelijk traditioneel beeld te zien heeft gegeven, nauwelijks verschillend van de Nederlandse inzending op de tentoonstelling Klank en Beeld in Klank en Beeld was een internationale film- en foto-tentoonstelling voor vak- en amateurfotografie. Hoe het werk van de Nederlandse vakfotografen afstak tegenover de buitenlandse inzendingen, mag blijken uit een critiek in de Nieuwe Venlosche Courant, waarin met name de Duitse fotografie geprezen werd: 'De wijze waarop deze eenvoudige dingen gezien werden, de gezichtshoek van waaruit ze genomen werden, verleende aan de eenvoudige dagelijksche dingen een nieuwe vormschoonheid. Het was vroeger een veelgepleegde beginnerszonde een huis 'achterover' te fotografeeren. Hoe vaak weten deze nieuwe artisten van de lens juist deze onregelmatige wijzen van opnemen te benutten om verrassend nieuwe effecten te verkrijgen. Er wordt gezegd, dat St. Franciscus zich boog om door zijn beenen heen zuster aarde te bekijken, die dan 'n heel nieuw en als van den hemel afhankelijk aanzicht verkreeg. De moderne fotograaf - en ook cineast - doet niet anders als hij op zijn rug gaat liggen en de boomen fotografeert als een wijd en dicht netwerk, waarin de hemel genesteld ligt. De verrassing, het snelle vlietende moment, waarin niettemin het wezenlijke gevangen ligt, dat is de essentieele waarde van de fotokunst, zooals ze door de Duitschers wordt opgevat. Vandaar een verrukkelijke overvloed van vlotte, pittige, gezonde, direct van een jong en blij leven opgenomen foto's in de meeste der Duitsche tijdschriften. Het is merkwaardig hoe de aard van een volk zich weerspiegelt ook in zijn fotokunst. Het meest opvallende is wel, dat wij ook daarin ons als zonen uit het land van Rembrandt niet verloochenen. Een niet te miskennen zin voor het picturale is in het Hollandsche werk de markantste en meest waardevolle trek. Er is veel landschap op deze tentoonstelling en bijna alle deze broomoliedrukken zijn meesterstukjes van landschapskunst, die onmiddellijk de namen van onze grootste schilders in herinnering brengen. Vele van deze foto's, zoo nobel van opvatting, van verhouding en afsnijding, van vlakverdeeling en lichtval, kunnen wedijveren met de schoonste etsen en litho's...' 27 Merkwaardig is dat de criticus zowel het moderne, pittige buitenlandse werk als de Hollandse gezapigheid waardeerde. Voor hem waren Nieuwe Fotografie en kunstfotografie blijkbaar geen strijdige begrippen. In de jaren '20 was het aantal vakfotografen dat van de portretfotografie leefde in de meerderheid. Gaandeweg kwam hierin enige verandering, naarmate er meer vraag kwam naar technische fotografie voor reclame, industrie en wetenschap. Het is bekend dat Bernard Eilers en Godfried de Groot zich aan het eind van de jaren '20, naast het portret- en vrij werk, ook al met industriëleen reclamefotografie bezig hielden. Uit de verslagen van de vaktentoonstellingen in Bedrijfsfotografie wordt niet duidelijk of reclamefotografie ook geëxposeerd werd. Wellicht ressorteerde dit onder rubrieken als 'Bedrijfs- en Kunstnijverheidsfotografie.' Op een NFK vergadering in 1928 opperde Emile Muns het plan om in samenwerking met de industrie een tentoonstelling op het gebied van de reclame te organiseren. Men voelde er echter meer voor op het bekende terrein van de portretfotografie te blijven. Industriële- en architectuurfotografie waren op de

16 21 Martien Coppens 1933 Uit: Martien Coppens, Mens en Caméra, Bloemendaal 1950, p

17 NFPV-tentoonstellingen voortdurend vertegenwoordigd. Op de eerste Fotografendag in 1926 werd het industriële werk van de Amsterdamse ingenieur-fotograaf J. van Dijk met een eerste prijs bekroond. 28 Deze Ir. J. van Dijk bleef vanaf dat moment in de voorste gelederen van de industriële- en architectuurfotografen te vinden en werd om zijn kwaliteiten tenslotte uitgenodigd voor deelname aan foto '37. De grootste 'concurrentie' kreeg hij van de Hagenaars E.M. van Ojen en Menno Huizinga. De laatste nam eveneens aan foto '37 deel. Deze twee Hagenaars wonnen in 1933 respectievelijk de eerste en tweede prijs van de wedstrijd 'Architectuurfotografie', uitgeschreven door de Vereeniging tot Bevordering der Bouwkunst te Groningen, ter gelegenheid van haar 50-jarig bestaan. Door deze wedstrijd en de daaraan verbonden tentoonstelling gaf de Groningse Vereeniging er blijk van niet alleen de bouwkunst, maar ook de architectuurfotografie te willen bevorderen. In Bedrijfsfotografie werd hierover geschreven: 'Het zal zeer waarschijnlijk niet vaak zijn voorgekomen, dat onze klanten uitschrijven een wedstrijd, en organiseeren een tentoonstelling, om ons, vakfotografen, nu eens in de gelegenheid te stellen te laten zien, wat wij kunnen, en eens aan te tonen, dat daar een vakman voor noodig is en de H.H. architecten dat niet net zo goed zelf kunnen doen...' 29 Het animo voor deze wedstrijd bleek echter niet groot. Naast Van Ojen en Huizinga werden alleen nog H. Mellema uit Leeuwarden en P. Kramer uit Groningen als prijswinnaars genoemd. 30 Misschien was de tentoonstelling te gespecialiseerd voor een grote groep van vakfotografen. De tendens om zich op andere gebieden dan alleen het portret te gaan toeleggen, was in die jaren toch al duidelijk aanwezig. Foto's op tentoonstellingen en in fototijdschriften van rond 1930 laten meer thema-variatie zien dan in de eerste helft van de jaren '20. Naast industriële- en architectuurfotografie kwam er meer belangstelling voor toneel en dans. Belangrijke fotografen in dit genre waren D. van Maarseveen, J. Merkelbach en G. de Groot; hun werk werd regelmatig in Bedrijfsfotografie gepubliceerd. Kees Helder, fotograaf te Middelburg, werd de vertolker bij uitstek van de landschapsfotografie. Hoewel zijn werk geenszins vergelijkbaar is met het landschap in de 'ouderwetse' kunstfotografie, is het evenmin 'modern' te noemen. Over zijn 'Branding' werd in 1931 geschreven: 'De mensch met ruimen horizon weet echter de schoonheid in allerlei uitingen te waardeeren en al moge deze foto van Kees Helder, menigen 'nieuw-lichter' te 'schilderachtig' 22 E.M. van Ojen Van Nelle-fabriek Rotterdam ca zijn, wij en velen met ons, zullen ze er te meer om waardeeren. Want, ofschoon geen zuivere machinale fotografie, is de techniek dezer foto volkomen stijlzuiver en geeft bovendien nog een noot van het sentiment van haar maker, die zich een fijnvoelend artist toonde, welke voor het uiten van zijn gevoelens gebruik 23 Menno Huizinga Olveh-gebouw, Den Haag ca Uit: Bedrijfsfotografie 1933, p. 427

18 24 Kees Helder Branding ca B roo m ve rfo ve rd r u k

19 27 M.C. Meijboom Centraal Station Amsterdam ca maakte van de fotografie en één harer mooiste technieken: de pigmogravure.' 31 Het was in de vakfotografie aan het begin van de jaren '30 een 'hinken op twee gedachten.' Men wilde wel modern zijn, maar bepaalde tradities waren zo moeilijk los te laten. Men vreesde met de scherp tekenende, koele bromide de persoonlijke inbreng in zijn foto's en daarmee zijn 'kunstenaarschap' te verliezen. Anders dan de voorvechters van de Nieuwe Fotografie beseften deze, in de traditie opgegroeide vakfotografen nog niet ten volle, dat noch in de schilderkunst, noch in de prentkunst, maar in de fotografie zelf de schoonheid van dit medium te vinden was. In de loop van de jaren '30 werden reclame-, industriële-, mode en toneelfotografie voor een steeds groter aantal vakfotografen een bron van inkomsten. Dit had deels te maken met een teruggang in de portretfotografie. Het is opvallend dat weinigen van hen zich aansloten bij één van beide vakverenigingen. In NFK- en NFPV-verband noemden wij Eilers, De Groot, Muns, Merkelbach, Van Maarseveen, Van Dijk, Van Ojen, Huizinga, Mellema en Kramer als in deze vakgebieden werkzaam. Wij zouden daar nog de namen aan toe moeten voegen van J.J. Kok, J.W. Martens en Werner Crone voor architectuurfotografie en van H.A. Van Oudgaarden, Leen Van Oudgaarden, Jan Kamman, Steef Zoetmulder, Cas Van Os, Willy Schurman, H. Duifjes, Daan Helfferich, M.C. Meijboom en A. Dingjan voor industriële- en reclamefotografie. Wanneer wij deze namen vergelijken met de namen van industriële fotografen op foto '37, vinden wij alleen Eilers, Van Dijk, Huizinga en Van Os terug. Toch was er van veel meer fotografen industrieel en reclame werk te zien. 32 Deze kwamen echter uit een geheel andere hoek: de meesten hadden een opleiding genoten aan de Haagse en Rotterdamse academies of de Nieuwe Kunstschool in Amsterdam en waren lid van een politieke groepering, de BKVK. Tussen de vakverenigingen en deze laatste groep fotografen A. Dingjan Julius Guggenheimer Prof. Josef Pembaur ca Ge oder Ges ca. 1935

20 30 Adr. Boer Bloemendaal 1937 Lood van Bennekom 1929 bestond nauwelijks contact. Dit blijkt het duidelijkst uit een bespreking van foto '37 in Bedrijfsfotografie, waar C. Leenheer over de BKVK zegt: 'Wij kennen de vereeniging niet, die zich onder dezen naam presenteerde, maar dat bleek te zijn: 'de Bond van kunstenaars ter verdediging van kulturele rechten.' In samenwerking met de 'Nederlandsche vereeniging voor ambachts- en nijverheidskunst' is hier een tentoonstelling ingericht, die eenerzijds veel waardering verdient, anderzijds door ons na de opening door Prof. Van Poelje met eenige verbazing werd bekeken...' 33 De NFK en NFPV leefden lange tijd in een geheel andere wereld dan de fotografen die zich met de Nieuwe Fotografie bezig hielden. Een belangrijke ontwikkeling die ook in de nogal traditiegetrouwe vakverenigingen veranderingen teweeg bracht is de kleinbeeldfotografie. Kleinbeeldfotografie raakte in Nederlandse vakkringen moeizaam ingeburgerd. De uitvinding van de Leica bracht hier geen grote schok teweeg. Men beschouwde de kleine camera als een nieuw vermaak voor de amateur die zich voorheen immers ook met kleine detective- en minicamera's had bezig gehouden. Omstreeks 1930, vijfjaar na de komst van de Leica, ging men steeds meer positieve geluiden horen over de kleinbeeldcamera en verschenen er besprekingen in de tijdschriften over de voor- en nadelen van het gebruik bij vakfotografie. Zoals te verwachten was Henri Berssenbrugge al vroeg in het bezit van een kleinbeeldcamera. In 1932 schafte hij zich een Leica aan en werden hij en zijn assistent A. Dingjan verwoede kleinbeeldfotografen. 34 Dingjan werd zelfs één van de eerste fotografen die met kleinbeeld in de studio werkte. In 1936 had hij zich zelfstandig in Den Haag gevestigd, toen de omstandigheden voor Berssenbrugge te moeilijk werden om een volledige assistent in dienst te houden. Voor al zijn opdrachten, zowel portret- als technisch werk, gebruikte Dingjan zijn Leica. Zijn portretten bewijzen dat de kleine camera niet voor de grote behoefde onder te doen. De kleinbeeldfotografie had toen ai een ontwikkeling van ruim tien jaar achter de rug; zowel film als ontwikkelaar waren aanzienlijk verbeterd wat betreft fijnkorreligheid. Men moest echter leren met kleinbeeld om te gaan en vooral in de afwerking rezen de bezwaren: ieder stofje of krasje was op de vergroting zichtbaar. De hanteerbaarheid en de onopvallendheid van de kleine camera wonnen het pleit het eerst in de persfotografie, maar halverwege de jaren '30 is het gebruik van kleinbeeld in diverse takken van vakfotografie enigszins ingeburgerd geraakt. A. Dingjan en J. Guggenheimer gebruikten in die tijd al een kleinbeeldcamera voor portretwerk. Carel Tirion gebruikte een Contaxcamera voor zijn wetenschappelijk werk. Coppens maakte portretten met de Rolleiflex. Adriaan Boer fotografeerde landschappen met de Leica. Willy Schurman, J.J. Kok, Martien Coppens en Leen van Oudgaarden wonnen prijzen in de rubriek 'Kleinbeeldwerk' op de NFPV-Fotografendag in De firma Odin organiseerde in 1936 een Leica-tentoonstelling die eerst in Amsterdam en daarna in een aantal andere grote steden in ons land te zien was. Deze tentoonstelling, die bedoeld was als een reclame-campagne voor de Leica, gaf werk te zien van onder meer Dr. Paul Wolff en Alfred Person, beiden Duitse vakfotografen. Er was geen Nederlands werk op deze tentoonstelling aanwezig. Met name Dr. Paul Wolff heeft zich ingezet voor de kleine camera. Dick Boer schrijft over hem in Focus: 'Onvermoeid heeft deze Duitsche persfotograaf er op gewezen, dat de kleinbeeldcamera veel meer is dan een nieuw cameramodel, dat er een heel andere techniek en opvatting bij behoorde en dat de kleinbeeldfotografie zich slechts naar haar eigen wezen kon ontwikkelen. Hij wees er ook op, dat de kleinbeeldcamera de groote camera niet behoefde te verdringen, maar, dat zij er voor moest dienen aan de fotografie nieuwe opnamegebieden toegankelijk te maken...' 36 Paul Wolff is tevens een van de auteurs van het tijdschrift kleinbeeld-foto dat in april 1937 voor het eerst werd uitgegeven. 36 Ir. H.E.W. Wolff uit Amsterdam was de initiatiefnemer van dit blad, dat een centrum wilde zijn voor het toenemend aantal kleinbeeldwerkers. Belangrijke medewerkers werden J.M. Moerkerk, G.J. Speekhout, W.C. van Dijk en L. van Bennekom. Hoewel dit nieuwe tijdschrift in de eerste jaargangen veel buitenlands, vooral Duits werk te zien gaf, kwam ertegen het eind van de jaren '30 een nieuwe generatie Nederlandse vakfotografen voor het voetlicht. Steeds frequenter werden de namen genoemd en foto's getoond van N.J. de Graaff, Lood van Bennekom, Charles Breijer, M.C. Meijboom, Steef Zoetmulder, Willy Schurman, Nico Zomer, Victor Meeussen, J.H. den Boestert, Gerrit Burg en Meinard Woldringh. Uitgezonderd de eerste drie waren dit juist de fotografen die na de oorlog de oude NFK nieuw leven zouden inblazen. Onder auspiciën van de Nederlandsche Kleinbeeldvereeniging werd in het najaar van 1939 in Amsterdam de eerste kleinbeeldtentoonstelling gehouden onder de naam kleinbeeld ' Deze tentoonstelling kreeg bijzonder veel aandacht in de pers, niet in de laatste plaats door het bezoek van Koningin Wilhelmina en Prins Bernhard. Het bezoekersaantal was buitengewoon hoog. André Garf schreef in kleinbeeld-foto trots over 'Kleinbeeld '39 of de grootste triomf van het kleine formaat': 'Het stemt een Nederlandsch fotografenhart tot trots en voldoening, dat deze keurcollectie het werk is van de Nederlandsche fotografen, die ten onrechte dikwijls worden achtergesteld bij 'het buitenland' - en het stemt de redactie van dit blad tot even grooten trots en voldoening, dat deze keurcollectie het werk is van de kleine camera welke, indien dit nog noodig mag zijn voor sommige 'anti's' en twijfelaars, met deze tentoonstelling haar enorme betekenis voor de fotografie nu wel afdoende aantoont. (...) De kleinbeeldcamera heeft ook voor den Nederlandschen fotograaf gebieden ontsloten, welke zonder haar ongeëxploreerd gebleven waren, en haar daardoor losgemaakt uit een conservatisme, dat dringend behoefte had aan nieuwe stimulansen. De kleinbeeldcamera komt de verdienste toe, in hooge mate zulk een stimulans te zijn geweest en nog steeds te zijn...' 38

Kijkwijzer. Beeldbeschrijving. FotografieVMBO

Kijkwijzer. Beeldbeschrijving. FotografieVMBO Kijkwijzer Beeldbeschrijving FotografieVMBO Inhoud I. De bedoeling van deze kijkwijzer 2 II. Opdrachten 3 III. Eindopdracht 5 IV. Fotografie en het Fotomuseum Den Haag 6 I. De bedoeling van deze kijkwijzer

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Onderzoek Erwin Olaf

Onderzoek Erwin Olaf Onderzoek Erwin Olaf Inleiding 1. Wie is Erwin Olaf? 2. Cariére 3. Werk van Erwin Olaf 4. Bekendheid 5. Opdrachten 6. Waardering 7. Zijn stijl 8. Zijn doelgroep 9. conclusie 10. Recenter werk Wie is Erwin

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Jaarverslag 1949. Stichting Het Nederlands Belastingmuseum"

Jaarverslag 1949. Stichting Het Nederlands Belastingmuseum Jaarverslag 1949 /'2 - a -icy y// 3' Stichting Het Nederlands Belastingmuseum" E 17 Directeur: Prof. Dr J. van der Poel, Conservator voor het fiscaal zegel: C. Eeltjes, Geestbrugweg 114, Rijswijk. Archivaris:

Nadere informatie

Machinestempels als verzamelgebied (4) Jos M.A.G. Stroom.

Machinestempels als verzamelgebied (4) Jos M.A.G. Stroom. Machinestempels als verzamelgebied (4) Jos M.A.G. Stroom. In de vorige aflevering heb ik aandacht besteed aan de machinestempels uit de Kerst- en Nieuwjaarsperiode (KNJ), die elk jaar opnieuw weer voor

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 689.865

Behoort bij schrijven no. 689.865 Behoort bij schrijven no. 689.865 Ex. no.,2-c VERKIEZING TWEEDE KAMER 1963 - PSP Bij de ruim 70,000, door de PSP in maart 1962 gewonnen t.o.v. 1959» voegden zich op 15 mei jl. die van nog bijna 8.000 kiezers.

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Onze Gids werd verboden in W.O. II

Onze Gids werd verboden in W.O. II -15- Onze Gids werd verboden in W.O. II Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de Duitse bezetter er uiteraard belang bij om de media aan banden te leggen en zodoende de informatie over de oorlogshandelingen

Nadere informatie

Henny Radijs (1915-1991)

Henny Radijs (1915-1991) Henny Radijs (1915-1991) Van pottenbakster naar keramisch kunstenares Tekst: Rob Meershoek Foto s: Kunsthandel Artentique Zoetermeer, september 2010 Alle rechten voorbehouden Vaas 1961, h. 42 cm. Inleiding

Nadere informatie

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Voorwoord en Inleiding Dr. Ir. H. Koopmans VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Uitgegeven ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Hoogewerff-Fonds UITGEVERIJ WALTMAN DELFT - 1967

Nadere informatie

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog

Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog Deviezenproblemen rondom de Tweede Wereldoorlog - deel IV (slot) Postzegelruil met het buitenland Direct na de bevrijding was postzegelruil met het buitenland niet mogelijk, zeer tot ongenoegen van de

Nadere informatie

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen.

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 woensdag 13 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift

Nadere informatie

STATUTEN VAN DE VERENIGING ARUBA TRIATLON ASSOCIATION NAAM, ZETEL EN DUUR, Artikel 1

STATUTEN VAN DE VERENIGING ARUBA TRIATLON ASSOCIATION NAAM, ZETEL EN DUUR, Artikel 1 STATUTEN VAN DE VERENIGING ARUBA TRIATLON ASSOCIATION NAAM, ZETEL EN DUUR, Artikel 1 1. De vereniging is genaamd: Aruba Triatlon Association. De Aruba Triatlon Association wordt kortheidshalve aangeduid

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Thema: AV-technieken. Fotografie

Thema: AV-technieken. Fotografie Fotografie OPDRACHTKAART AV-01-01-01 Het ontstaan van fotografie Voorkennis: Geen Intro: Mensen proberen de dingen die ze zien vast te leggen. Deze behoefte heeft onder andere gezorgd voor het ontstaan

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3

Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 Begrippenlijst 6 Massamedia Klas 3 = herhaling van een begrip van begrippenlijst 1, 2, 3, 4 of 5 Computeranimatie Massamedia Animatie op de computer gemaakt. Animatie is een film die gemaakt is door foto

Nadere informatie

Willem Maris (1844-1910)

Willem Maris (1844-1910) Willem Maris (1844-1910) Willem Maris behoort tot het bekende schildersgeslacht Maris. Hij was de jongste van drie broers die allen in het schildersvak gingen, gestimuleerd door hun vader, boek- en steendrukker

Nadere informatie

Verdieping 2012-2013 Fotobond afdeling Utrecht- t Gooi

Verdieping 2012-2013 Fotobond afdeling Utrecht- t Gooi De Verdieping 2012-2013 Fotobond afdeling Utrecht- t Gooi 1 Ter inspiratie Dit jaar was het de tweede keer dat ik de cursus De Verdieping van de Fotobond afdeling Utrecht t-gooi mocht begeleiden. Het was

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

De brieven van Van Gogh

De brieven van Van Gogh De brieven van Van Gogh Tijdens een rondwandeling door het dorp, vertelt ieder gids wel iets over de vele brieven die Vincent schreef in zijn leven. Hoe belangrijk waren de brieven voor Vincent, aan wie

Nadere informatie

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid Opening van zondag 19 april 2009 Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid De opening Hans Siegmund oud-docent van de exposanten begon de openingstoespraak met te zeggen dat hij wel eerst wat glaasjes

Nadere informatie

N 54. 'SGRAVENHAGE, den 10 October 1876.

N 54. 'SGRAVENHAGE, den 10 October 1876. A A (Extract). EXTRACT nit het Register der Resolutien van den Minister van Financien. In- en uitgaande regteu en accijnsen. N 54. 'SGRAVENHAGE, den 10 October 1876. Dc Minister, enz. Heeft goedgevonden

Nadere informatie

GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst 2011. Juryverslag

GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst 2011. Juryverslag GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst 2011 Juryverslag Leeuwarden, september 2011 GERRIT BENNER Prijs voor Beeldende Kunst 2011 De GERRIT BENNER prijs voor Beeldende Kunst van de provincie Fryslân is

Nadere informatie

Max Lewin archief (2) KRASNAPOLSKY, AMSTERDAM 15 OKTOBER 1959

Max Lewin archief (2) KRASNAPOLSKY, AMSTERDAM 15 OKTOBER 1959 Max Lewin archief (2) KRASNAPOLSKY, AMSTERDAM 15 OKTOBER 1959 Als we de geschiedenis van de zeezender Radio Veronica in diverse publicaties beschouwen, begint het verhaal vrijwel altijd op 15 oktober 1959

Nadere informatie

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA

SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA SERIE LEVENSBESCHRIJVINGEN NR. 2 G.H. VEENSTRA Wim de Kam. 15 In het tweede deel van deze serie thans een aanzet tot een levensbeschrijving van de heer G.H.Veenstra. Ik noem het een aanzet omdat er nog

Nadere informatie

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2013

stichting Er Zijn Inhoudsopgave: ANBI verantwoording 2013 stichting Er Zijn ANBI verantwoording 2013 Inhoudsopgave: 1 De naam 2 2 RSIN/fiscaal nummer 2 3 Contactgegevens 2 4 Bestuurssamenstelling en namen bestuursleden 2 5 De doelstelling 2 6 Het beleidsplan

Nadere informatie

100 j a a r H a a g s c h e A m a t e u r F o t o g r a f e n V e r e e n i g i n g

100 j a a r H a a g s c h e A m a t e u r F o t o g r a f e n V e r e e n i g i n g 100 j a a r H a a g s c h e A m a t e u r F o t o g r a f e n Vereeniging H a a g s e F o t o g r a f e n v a n N u 100 j a a r H a a g s c h e A m a t e u r F o t o g r a f e n V e r e e n i g i n g

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Rijswijk DE OCTROOIGEMACHTIGDEN telefoon 070-3905578 -------- fax 070-3905171 Beschikking A. - B.

Rijswijk DE OCTROOIGEMACHTIGDEN telefoon 070-3905578 -------- fax 070-3905171 Beschikking A. - B. Postbus 3219, 2280 GE Rijswijk -------- Beschikking A. - B. 1.1 Bij brief van 6 juni 2000 heeft de heer A. (hierna A.) aan de Raad van Toezicht (hierna de Raad) verzocht om een oordeel te geven over een

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Het labjournaal Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67

Nadere informatie

Informatie. over. Fotoclub Rapenland

Informatie. over. Fotoclub Rapenland Informatie over Fotoclub Rapenland 1 Inhoudsopgave Pagina 3 : algemeen : geschiedenis : waarom een fotoclub Pagina 4 : het bestuur : verloop van een clubavond : forumavonden : forumavond met afdrukken

Nadere informatie

Artikel 1. Naam en zetel. 1.1. De vereniging draagt de naam: Ondernemersvereniging MKB Wijchen

Artikel 1. Naam en zetel. 1.1. De vereniging draagt de naam: Ondernemersvereniging MKB Wijchen Statuten voor Ondernemersvereniging MKB Wijchen Artikel 1. Naam en zetel. 1.1. De vereniging draagt de naam: Ondernemersvereniging MKB Wijchen 1.2. De vereniging is gevestigd te Postbus 262, 6600 AG Wijchen

Nadere informatie

Rederlandschlndisde laatschappij

Rederlandschlndisde laatschappij J VAN-PE Rederlandschlndisde laatschappij VAN NIJVERHEID en LANDBOUW. i:, o-i, Handel enz. JK ^f ",. 'T 4 STATUTEN VAN DE Rederlandsch-Indische Maatschappij VAN NIJVERHEID en LANDBOUW. OGILVIE & Co. 1885.

Nadere informatie

Ellis Blom. Ellis Blom. www.ellisblom.com. stijlvolle en ontroerende portretten

Ellis Blom. Ellis Blom. www.ellisblom.com. stijlvolle en ontroerende portretten 13 Ellis Blom Na de fotovakopleiding in Apeldoorn ben ik een geheel eigen weg ingeslagen. Ik houd mij niet zozeer bezig met traditionele fotografie of studiowerk. Mijn prioriteit ligt niet bij de techniek,

Nadere informatie

Wie heeft niet weder Schinkel s kinematograaf bezocht? Neen maar, dringen en nog eens dringen om er in te komen.

Wie heeft niet weder Schinkel s kinematograaf bezocht? Neen maar, dringen en nog eens dringen om er in te komen. Cinema Schinkel Wie heeft niet weder Schinkel s kinematograaf bezocht? Neen maar, dringen en nog eens dringen om er in te komen. De kermisbioscoop van Schinkel circa 1910 Om een goed plaatsje te krijgen

Nadere informatie

DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000

DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000 DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000 DOOR U. TUKKER Op 3 november 2000 overleed op 92-jarige leeftijd in Zwitserland dr. Willem Frederik van Gunsteren. Wanneer men zijn leven bestudeert, komt men tot de ontdekking

Nadere informatie

WAT ANDEREN DOEN Collectie Tweede Wereldoorlog in het Streekarchief

WAT ANDEREN DOEN Collectie Tweede Wereldoorlog in het Streekarchief WAT ANDEREN DOEN Collectie Tweede Wereldoorlog in het Streekarchief Bij het Streekarchief voor het Gooi en de Vechtstreek in Hilversum bevindt zich een collectie die uitsluitend materiaal over de tweede

Nadere informatie

FOTO21 BREDEVOORT. Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities. Tentoonstellingen verwacht. Tentoonstellingen

FOTO21 BREDEVOORT. Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities. Tentoonstellingen verwacht. Tentoonstellingen FOTO21 BREDEVOORT Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities Tentoonstellingen verwacht Tentoonstellingen huidige Beeld &Poëzie Tentoonstelling tijdelijk niet te bezoeken i.v.m. renovatie

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter,

Mijnheer de Voorzitter, Toespraak van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal, Frans W. Weisglas, tijdens de Bijzondere Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal ter herdenking van Z.K.H. Prins Claus der Nederlanden,

Nadere informatie

Historie Nederlandse Kring van Beeldhouwers - JCAltorf

Historie Nederlandse Kring van Beeldhouwers - JCAltorf Historie Nederlandse Kring van Beeldhouwers - JCAltorf In aansluiting op het document Johan Coenraad ( Jan ) Altorf een Haagse beeldende kunstenaar wat hoofdzakelijk gaat over bouwbeeldhouwwerk, is dit

Nadere informatie

fotowerkgroep Ommoord Introductieboekje

fotowerkgroep Ommoord Introductieboekje fotowerkgroep Ommoord Introductieboekje COLOFON FOTO WERKGROEP OMMOORD Opgericht: 5 februari 1974 Clubavond: Donderdag van 20.00 tot 22.30 uur Zaal open om 19.30 uur Contactgegevens: Joliottoren (nabij

Nadere informatie

Collectie Herman Ouwersloot geveild

Collectie Herman Ouwersloot geveild Collectie Herman Ouwersloot geveild In zijn jonge jaren was Herman Ouwersloot, dressman en model. Later acteerde hij, speelde in enkele films, maar fotograferen was zijn voornaamste bezigheid. Hij werkte

Nadere informatie

KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE

KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE 1. Studiofotografie : wat is het effect van een grote witte paraplu dicht bij het onderwerp? a. Minimale flare effecten b. vlak, weinig contrastrijk resultaat c.

Nadere informatie

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen

Klee. en Cobra. Opnieuw beginnen Klee Lesmateriaal groep 5 en 6 deel 1: klassikale les op school bij de tentoonstelling Klee en Cobra Het begint als kind 28.01-22.04 2012 en Cobra Opnieuw beginnen Dit is Paul Klee En dit ook. En dit is

Nadere informatie

i Bij die wereld wil ik horen!

i Bij die wereld wil ik horen! Henk Procee, Herman Meijer, Peter Timmerman ir Renzo Tuinsma (redactie) i Bij die wereld wil ik horen! Zesendertig columns éf drie essays over de vorming tot academicus Boom Amsterdam 2004 Henk Procee,

Nadere informatie

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER indrukwekkend NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET OUDE MEESTERS ARENTSHUIS MODERNE GRAFIEK GROENINGEMUSEUM 31.10.2015-14.02.2016 SELECTIE 1 05.03.2016-19.06.2016

Nadere informatie

Erwin Clauws "The Conscious Quintessence of the Abstract"

Erwin Clauws The Conscious Quintessence of the Abstract Het ROGERRAVEELMUSEUM tentoonstellingspartner bij het artistiek onderzoek The Conscious Quintessence of the Abstract van ERWIN CLAUWS Onderzoek geaccrediteerd door Onderzoeksraad Sint Lucas Beeldende Kunst

Nadere informatie

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Johannes Theodorus Munnich, Gezicht naar op Haarlem richting het noordoosten, vanaf de Bavo, 1858 Het doet me heel veel plezier om

Nadere informatie

Visueel Fotoclub Lichtaart

Visueel Fotoclub Lichtaart Club in de kijker 21 Visueel Fotoclub Lichtaart Op een warme herfstdag net voor Allerheiligen bezoek ik het salon van Fotoclub Visueel Lichtaart. Ik kom eerst terecht in wat de club de alternatieve ruimte

Nadere informatie

FOTOEXPOSITIE. De Wereld van Van Gogh

FOTOEXPOSITIE. De Wereld van Van Gogh - - persbericht FOTOEXPOSITIE De Wereld van Van Gogh Zundert, 1 oktober 2014 - In het kader van het Van Goghjaar 2015 organiseert het Vincent van GoghHuis een tentoonstelling van fotografen die in de loop

Nadere informatie

John Geven Studio s. Fotografiecursussen en workshops

John Geven Studio s. Fotografiecursussen en workshops John Geven Studio s Fotografiecursussen en workshops John Geven Studio s geeft in samenwerking met professionele fotografen en beeldbewerkers cursussen, modules en workshops voor beginnende en gevorderde

Nadere informatie

reporta T ge Bas Meeuws Mariëtte Schrader m T C

reporta T ge Bas Meeuws Mariëtte Schrader m T C Elk werk wordt afgedrukt op een hoge kwaliteit fotopapier, verlijmd, en overgoten met een laag epoxyhars. Hierdoor worden de kleuren van de bloemen nog intenser. Untitled (nr. 58), 100 x 100 cm en 130

Nadere informatie

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM

HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM HILVERSUMS HISTORIE DUITSE DIENSTBODEN IN HILVERSUM De immigratie van Duitse dienstboden naar Hilversum in de periode van 1 januari 1919 tot 1 januari 1925 (vervolg en slot) door Helma Ketelaar Het tweede

Nadere informatie

FOTOGRAFIE & FOTOKUNST:

FOTOGRAFIE & FOTOKUNST: FOTOGRAFIE & FOTOKUNST: In onze dagelijkse omgeving worden we met enorme hoeveelheden foto s geconfronteerd. Denk maar eens aan de foto s in tijdschriften en kranten en niet te vergeten de foto s van onze

Nadere informatie

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven JOKE REICHARDT Werkstuk voor het vak Het meesterwerk. Sleutelwerken in de westerse kunst van de 20 e en de 21

Nadere informatie

Fotografie. Fotografie als kunst. Deel 2: Fotografie van 1900-1940

Fotografie. Fotografie als kunst. Deel 2: Fotografie van 1900-1940 Fotografie Deel 4: Fotografie als reclame/ nieuwe media Deel 3: Fotografie als hobby Deel 2: Fotografie als kunst Deel 1: Fotografie als reportage Deel 2: Fotografie van 1900-1940 Fotografie als kunst

Nadere informatie

Hangt hier straks jouw foto van Amsterdam?

Hangt hier straks jouw foto van Amsterdam? FOTOWEDSTRIJD IKEA AMSTERDAM 2015 VILSHULT 100*140 Hangt hier straks jouw foto van Amsterdam? Voor deze wedstrijd gaan we op zoek naar de mooiste foto van Amsterdam. Dit kan een afbeelding zijn van een

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

`Voorheen kon ook zonder machtiging de raadsman de verdediging voeren voor zijn afwezige cliënt, sedert het Bouterse-arrest niet meer.

`Voorheen kon ook zonder machtiging de raadsman de verdediging voeren voor zijn afwezige cliënt, sedert het Bouterse-arrest niet meer. 3.8 Meningen van bevraagden ten aanzien van de verstekregeling 3.8.1 Verruiming mogelijkheden verdachte? Uit de verkregen reacties wordt duidelijk dat er uiteenlopende antwoorden zijn gegeven op de vraag

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Dames en heren, leden van de Raad,

Dames en heren, leden van de Raad, 1 Dames en heren, leden van de Raad, Mij is ter ore gekomen dat gistermiddag in zijn woonplaats Amsterdam op 77-jarige leeftijd is overleden, onze oud-burgemeester Cees Goekoop. We hebben de goede gewoonte

Nadere informatie

HUISHOUDELIJK REGLEMENT VOGELWACHT UTRECHT

HUISHOUDELIJK REGLEMENT VOGELWACHT UTRECHT Lidmaatschap Art.1 Art. 2 De namen der leden, jeugdleden en donateurs worden door publikatie in het orgaan van de vereniging bekend gemaakt. Een lid, jeugdlid, of donateur wordt als zodanig toegelaten

Nadere informatie

VOORBEELD STATUTEN VERENIGING VAN HUURDERS Heden, [datum], verschenen voor mij, [notaris],

VOORBEELD STATUTEN VERENIGING VAN HUURDERS Heden, [datum], verschenen voor mij, [notaris], VOORBEELD STATUTEN VERENIGING VAN HUURDERS Heden, [datum], verschenen voor mij, [notaris], 1. [naam], [functie], wonende te [adres], [postcode en plaats], geboren te [geboorteplaats] op geboorte[datum];

Nadere informatie

Toespraak van Anouchka van Miltenburg, Voorzitter van de Tweede Kamer, bij de bijeenkomst van de Stichting Herdenking 15 augustus 1945, op 14 augustus 2015 in de Tweede Kamer We dachten dat we na de capitulatie

Nadere informatie

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken.

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken. REGLEMENT RAAD VAN TOEZICHT Opgesteld door de voorzitter op 25.03.2013 Vastgesteld door de raad van toezicht op: 27.05.2013 te Amstelveen HOOFDSTUK I. ALGEMEEN Artikel 1. Begrippen en terminologie Dit

Nadere informatie

Veranderen door stil te staan

Veranderen door stil te staan Ik ben even uit de dagelijkse werkzaamheden en vraag me af hoe het nu daadwerkelijk gaat, ik vind het leuk om hier bij stil te staan -Medewerker- Veranderen door stil te staan Als we eenmaal weten wat

Nadere informatie

Tentoonstellingskalender 2009-2010

Tentoonstellingskalender 2009-2010 PRESS 1 Tentoonstellingskalender 2009-2010 Het Design museum Gent heeft een druk tentoonstellingsprogramma. Het accent ligt ook hier op 20ste-eeuwse vormgeving. Aansluitend bij de collecties varieert het

Nadere informatie

KUNST IN DE aanklacht tegen de oorlog

KUNST IN DE aanklacht tegen de oorlog KUNST IN DE OORLOG Een aanklacht tegen de oorlog BEELD: TREUREND OUDERPAAR v Käthe Kollwitz v Eigen zoon: Peter v Begraafplaats: Vladslo (Duits kerkhof) v Oorlogsverdriet treft iedereen (vriend en vijand)

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch OPRICHTING VAN HET ECONOMISCH TECHNOLOGISCH INSTITUUT VOOR ZUID-HOLLAND TE ROTTERDAM EN DE VOORGESCHIEDENIS DOOR DRS. M. VAN DER VELDEN OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch Technologisch

Nadere informatie

Nederlandse Architectuur Fotografie

Nederlandse Architectuur Fotografie Nederlandse Architectuur Fotografie Een Kort Overzicht Fotografen Pieter Oosterhuis (1816 1885) Schilder, Pieter Oosterhuis vestigde zich in 1851 als daguerreotypie-portretfotograaf in Amsterdam. Enige

Nadere informatie

Een woord (wer e^'»^ keeraiide der ont?el"tins^ uil clr

Een woord (wer e^'»^ keeraiide der ont?eltins^ uil clr Een woord (wer e^'»^ keeraiide der ont?el"tins^ uil clr OUüFiRiJJKI. i'fk/i.«^ 1 i 1 DOOR MEVROUW VLIELANDER HEIN COUPERUS. 'S-GRAVENHAGE, W. P. VAN STOCKUM & ZOON 1908 Prijs 25 cent. Een woord over eene

Nadere informatie

Euregionale Fotowedstrijd 2015

Euregionale Fotowedstrijd 2015 Euregionale Fotowedstrijd In vindt een bijzondere editie van de Euregionale Fotowedstrijd plaats. De organisatoren van de tweejaarlijkse fotowedstrijd: de Fotobond afdeling Limburg, het Verbond van Limburgse

Nadere informatie

TEKENEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1

TEKENEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 TEKENEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.9.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

De punt op de i van de restauratie

De punt op de i van de restauratie Gerlof van der Veen De punt op de i van de restauratie Op zoek naar historische eenheid in hedendaagse verscheidenheid Aan de markten in Zutphen vormen de afzonderlijke gevels met elkaar een beschermd

Nadere informatie

We zien dus soms grote contrast omvangen bij onderwerpen, hoofdzakelijk veroorzaakt door verschillen in verlichting.

We zien dus soms grote contrast omvangen bij onderwerpen, hoofdzakelijk veroorzaakt door verschillen in verlichting. LOW DYNAMIC RESOLUTION Het kleine broertje van High Dynamic Resolution We zien dat deze technieken steeds meer toegepast worden, maar waarom eigenlijk, en wat hebben we er aan? HET WAAROM Over het algemeen

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Statuten stichting tot het verstrekken van basisonderwijs op reformatorische grondslag STATUTEN

Statuten stichting tot het verstrekken van basisonderwijs op reformatorische grondslag STATUTEN STATUTEN Artikel 1: De naam der stichting is: Stichting tot het verstrekken van basisonderwijs op reformatorische grondslag. De stichting is gevestigd te Bennekom. De stichting is opgericht voor onbepaald

Nadere informatie

PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING

PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING Er is een dringend tekort aan grondstoffen voor de Nederlandsche industrie en het Nederlandsche ambacht. Voor het herstellen van beschadigde huizen is hout, glas,

Nadere informatie

AKTE VAN STATUTENWIJZIGING STICHTING PRIORITEIT ORDINA GROEP

AKTE VAN STATUTENWIJZIGING STICHTING PRIORITEIT ORDINA GROEP 1 AKTE VAN STATUTENWIJZIGING STICHTING PRIORITEIT ORDINA GROEP Heden, [ ] tweeduizend veertien, verscheen voor mij, mr. Marcel Dirk Pieter Anker, notaris te Amsterdam: [ ]. De comparant verklaarde dat

Nadere informatie

Cultuurplan basisschool De Regenboog

Cultuurplan basisschool De Regenboog Cultuurplan basisschool De Regenboog (2015-2016) Dukdalf 28 3961 LA Wijk bij Duurstede 1 Dit beleidsplan omvat de volgende punten: Wat is onze visie op cultuur? Wat willen we dit jaar veranderen? Hoe pakken

Nadere informatie

Satuten van het Broederschap der Notariële Studenten te Leiden

Satuten van het Broederschap der Notariële Studenten te Leiden Satuten van het Broederschap der Notariële Studenten te Leiden Naam, Zetel en Doel. Artikel 1. De vereniging draagt de naam: 'Broederschap der Notariële Studenten te Leiden' en is opgericht op twintig

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Museum & Buurtkamer. Nieuwsbrief Jaargang 1 Nummer 5. Bezoek burgemeester Den Oudsten aan De Vleeschhouwerij

Museum & Buurtkamer. Nieuwsbrief Jaargang 1 Nummer 5. Bezoek burgemeester Den Oudsten aan De Vleeschhouwerij Museum & Buurtkamer De Vleeschhouwerij Velve - Lindenhof Nieuwsbrief Jaargang 1 Nummer 5 Lage Bothofstraat 334, 7533 AV Enschede www.devleeschhouwerij.nl Bezoek burgemeester Den Oudsten aan De Vleeschhouwerij

Nadere informatie

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen Programma Reeks 1 Rijkscollege Het Rijksmuseum College biedt inzicht en verdieping bij tentoonstellingen en de collectie van het Rijksmuseum wordt gegeven door conservatoren en restauratoren van het Rijksmuseum.

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

STATUTEN VAN DE VERENIGING SURINAAMSE ZAALVOETBALBOND, AFGEKORT S.Z.V.B.

STATUTEN VAN DE VERENIGING SURINAAMSE ZAALVOETBALBOND, AFGEKORT S.Z.V.B. VAN DE VERENIGING SURINAAMSE ZAALVOETBALBOND, AFGEKORT S.Z.V.B. NAAM, ZETEL EN DUUR Artikel 1 1. De vereniging draagt de naam Surinaamse Zaalvoetbalbond, afgekort S.Z.V.B., in deze Statuten verder aangeduid

Nadere informatie

In Beeld 15 Kurt Van der Elst Theater heeft de naam de snelst vervliegende kunst te zijn. Fotografie van theater, tenzij als getuigenis van een voorstelling, is meestal nog een graad slechter af. Het boek

Nadere informatie