BOEK I. Het lant van Walcheren, twelck groot is ende veel waeters verswelgen mochte. ANDRIES VIERLINGH: Tractaet van Dijckagie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BOEK I. Het lant van Walcheren, twelck groot is ende veel waeters verswelgen mochte. ANDRIES VIERLINGH: Tractaet van Dijckagie"

Transcriptie

1 BOEK I Het lant van Walcheren, twelck groot is ende veel waeters verswelgen mochte. ANDRIES VIERLINGH: Tractaet van Dijckagie

2

3 HOOFDSTUK I DE WATERTOVENAARS In oude tijden had je de tovenaars; en de moderne mensheid denkt, dat de tijd van toveren voorgoed voorbij is. Maar net zoals in oude, onbeschaafde tijden het ene land meer regenmakers had en het andere meer sterrenwichelaars, zo hebben de landen ook vandaag soms nog speciale soorten tovenaars. Nederland bijvoorbeeld heeft geen regenmakers nodig; het regent er heel veel. Bovendien wordt het lage land doorstroomd door grote rivieren, die van bergketenen afkomen en daarom in de lente veel gesmolten sneeuw meebrengen. Ook heeft het lage land lange kusten, waar een groot deel van het jaar een wilde zee tegenaanbrandt, de Noordzee. Verder ligt een groot deel van het platte, groene land beneden de oppervlakte van de zee. Dat komt, omdat die stukken vroeger geen land waren maar water; er zijn dijken omheengebouwd en toen is het water eruitgepompt. De Nederlanders vinden dat heel gewoon, om onder de waterspiegel te wonen, op de bodem van die voormalige plassen en binnenzeeën, enkel van de brullende zee en de grote ruisende rivieren gescheiden door een dijk. Dat komt, omdat ze onbeperkt vertrouwen hebben in een speciaal soort tovenaars, die in Nederland veel voorkomen, ook al omdat er zo n grote behoefte aan is: de watertovenaars. Van wat die watertovenaars doen, begrijpen de mensen weinig of niets. Maar dat geeft niet. De hele moderne maatschappij berust nu eenmaal op het vertrouwen van gewone mensen in de tovenaars. En iedereen, die in Nederland beneden de waterspiegel woont, laat in blind vertrouwen de tovenaars-waterbouwkundigen aan de dijken ploeteren. Omdat er zoveel water in Nederland neervalt, door Nederland heenloopt en tegen Nederland opkletst, hebben de watertovenaars het druk. Ze bouwen niet alleen dijken, maar ook stuwdammen, sluizen en havenhoofden, strekdammen en overlaten, stoomgemalen en meerstoelen, kanalen en ducdalven. Tegenwoordig bouwen ze ook bruggen en wegen, al waren ze daar oorspronkelijk niet voor gehuurd. Hun eigenlijke baan is en blijft watertovenaar, en ze werken niet voor particuliere bazen, maar voor de Staat. Sommige mensen

4 14 denken, dat het lichaam, waarin vele watertovenaars verenigd zijn, daarom Waterstaat heet; maar dat is een misverstand. Waterstaat betekent oorspronkelijk, hoe het met het water staat ten opzichte van de bodem, of, om het deftiger te zeggen: de gesteldheid van de bodem ten opzichte van het water. Het is een echt Hollands woord, zo Hollands, dat je het niet vertalen kunt. Wanneer een Hollander Waterstaat zegt, dan ziet hij een blauwe lucht met langzaam zeilende witte stapelwolken, en een koe op een groene kanaaldijk. Door dat kanaal trekt een puffende sleepboot een sleep van logge Rijnaken langs een open draaibrug. Midden op de draaibrug staat een mannetje met een pilo vest over een blauwe boezeroen; op zijn hoofd heeft hij een rode pet met zwarte letters, die het woord Waterstaat vormen. Aan weerskanten van het kanaal wachten auto s en boerekarren, tot het mannetje de brug weer dicht draait. Een klein boerenjongetje (klompen, blauwe ogen, een snotneus en peenhaar) vraagt aan de boer: - Vader, wat is dat? en dan antwoordt de boer: - Dat is de Waterstaat, jongen. In zijn stem is iets van eerbied; de eerbied van de gewone mensen voor de watertovenaars, die kaarsrechte kanalen kunnen graven, met bruggen er overheen, die open en dicht gaan, en die het overtollige regenwater wegzuigen uit de sloten, zodat het land van de boer niet onderloopt. Maar die blauwe lucht en die groene kanaaldijk, dat grijze klotsende water en die gele draaibrug - dat is maar één kant van de Waterstaat, de idyllische kant. Waterstaat: dat is ook de ijsbreker op de winterse rivier, die met zo n vaart tegen de kruiende ijsschotsen opdavert, dat de watertovenaar op het glibberige dek soms op zijn neus valt. Waterstaat, dat is ook de watertovenaar in hoge beslikte laarzen, die in de pikzwarte stormnacht zijn bevelen staat te brullen door een scheepsroeper, wanneer de woedende rivier door zijn dijken heen wil breken. Als dat gebeurt, dan luiden de kerkklokken in het lage land achter de dijken; dan vluchten de boeren met alles wat ze hebben; dan komen er hele hoge watertovenaars, die over het verdronken land heenstaren en precies, net alsof ze door het water heen kunnen kijken, de plek aanwijzen, waar de nieuwe dijk moet worden gebouwd. In vroeger eeuwen waren er veel van dergelijke overstromingen; soms verdronken er honderden mensen en

5 duizenden koeien. Dat kwam, omdat elke provincie en elke polder er maar zo n beetje op los knoeide aan zijn eigen dijken, terwijl het toch vanzelf spreekt, dat je een reuzenkracht als het water alleen maar bestrijden kan met z n allen tezamen. Soms staken boeren, die een overstroming vreesden, stiekem de dijken door van een polder, die verder stroomopwaarts lag. Dan begonnen buurtschappen soms tegen elkaar te vechten, inplaats van samen tegen het water. Ook waren de watertovenaars in die tijd nog niet zo knap als tegenwoordig. Ze kenden elk maar een klein stuk van het grote watergebied; en dus stond de watervloed soms voor hun neus eer ze het wisten. Eeuwig beoorloogt het water het land; maar in de luie, langzame, zorgeloze tijden van toen leverden de landbewoners in kleine groepjes elk voor zich een halfhartig achterhoedegevecht tegen hun machtige vijand. Ze wisten nooit van te voren, wanneer en waar hij aan zou vallen; daarom verloren ze zo dikwijls de strijd. Tot er in het begin van de 18e eeuw een watertovenaar benoemd werd als opziener over alle rivieren. 1 Hij zag duidelijk, dat zijn eerste taak was, de stellingen van de watervijand te verspieden en wapenschouw te houden over de eigen verdediging. Hij schreef, dat het nodig zou zijn, om allereerst de hoogte en breedte te meten van stranden, oevers en duinen, van kaden en wegen, van binnen- en buitendijken; en ook de hoogte of laagte van alle polders en velden ten opzichte van een zeker vast peil. Dan moest gemeten worden hoe hoog het water opliep bij vloed, hoe laag het terugliep bij eb, in alle binnenzeeën en alle wateren, die met de zee in verbinding stonden. En dat niet af en toe, maar elke dag, het hele jaar door, en jaar na jaar. Want dan pas kon voorspeld worden, wanneer de zee zijn gevaarlijke aanloop zou nemen tegen de dijken op. Maar ook de snelheid en de richting van al het stromende water moest gemeten worden; de kracht en de duur der winden, hun richting en hun verandering. Ook hoeveel regen er viel en hoeveel water er opwelde uit de bodem; dan nog de luchtdruk en tenslotte het verband tussen al deze verschijnselen. Hij wilde laten meten of de rivieroevers aangroeiden of terugkrompen; of de stranden breder of smaller werden; of de duinen aangroeiden door stuifzand, of dat de wind ze wegblies. Hij wilde meten waar de zandbanken naar 15 1 Vermoedelijk doelt Den Doolaard hier op de landmeter Cruqius die in 1712 een kaart 1: maakte van Delfland. L.F. graaf Marsigli, de Italiaanse grondlegger van de moderne oceanografie was tijdens een bezoek aan de Nederlanden tussen 1721 en 1723 zeer onder de indruk van het werk van Cruqius en diens collega Boerhave. Dit voorbereidend werk leidde tot de aanstelling in 1754 van een Inspecteur-Generaal van de Grote Rivieren. Pas de tweede inspecteur generaal (Christiaan Brunings) kreeg een budget en daarmee de mogelijkheid om ook daadwerkelijk iets te doen.

6 16 2 Verwijst naar oprichting Rijkswaterstaat op 24 mei Duurt voort tot heden. toewandelden in de brede zeegaten; hij wilde doorgronden, hoe het kwam, dat sommige rivieren dieper en gevaarlijker werden en andere opdroogden. Want pas wanneer dat alles en nog veel meer gemeten zou zijn en in kaart gebracht, dan pas zou hij, als opperwatertovenaar, zonder zijn studeerkamer te verlaten, de hoogte van zee en rivierwater kunnen voorspellen boven of beneden iedere plaats van het land, voor elke dag van het jaar. Dan pas zou hij weten, waar de dijken verhoogd en verbreed moesten worden, en waar men duinen, stranden en oevers moest aanwinnen; waar men het water uit de diepgelegen polders zou kunnen lozen; waar het water tegengehouden kon worden, wanneer de dijken doorbraken; hoe men elkaar helpen kon in het omdijken en droogmaken van wilde waterplassen. Dan pas, in gepeins bij een tekening gezeten, zouden de tovenaars toch machtiger zijn dan het wildste watersnoeven. Maar provinciën en steden, kijfzuchtig en argwanend, gingen voort eigen klein belang te verdedigen. Tot er eindelijk in de 19e eeuw, een einde kwam aan het geharrewar van vijf eeuwen. Eindelijk kreeg het land een regering, die haar wil wist op te leggen aan kortzichtige steden en koppige polderbesturen. Voortaan nam de regering in naam van de Kroon alle zware waterzorgen op zich. Toen werd eindelijk de ware Waterstaat geboren, als keurkorps van weledelgestrenge watertovenaars. 2 Het was een eer om tot dit korps te behoren; boven en behalve je kundigheden als tovenaar, moest je eigenlijk aristocraat zijn en geld bezitten. Want de tovenaars werden slecht betaald; 3 maar toch werd er degelijk werk van hen verwacht. Grote denkbeelden sterven nooit. Het eerste grote werk van de Waterstaat was, alles te doen, waarvan de reeds lang gestorven 18-eeuwse tovenaar had gedroomd. Voortaan stroomde geen druppel water Nederland in, door Nederland heen of tegen Nederland aan, of de Waterstaat had die druppel op een tabelletje staan. En toen pas konden de tovenaars beginnen met hun grote gevecht tegen het wilde water der binnenzeeën, getijderivieren en zeegaten. Langzaam wandelen de zandbanken door de zeegaten heen. Langzaam ondergraven de stromingen de hoge dijken. Langzaam verleggen de rivieren hun bochten. Lang-

7 zaam maakten de watertovenaars hun plannen; alles werd degelijk en driedubbel overdacht. Want het water is een ding, dat in Holland blijven zal tot in alle eeuwigheid; daarom moet in Holland een dijk even stevig worden neergelegd als gold het de grondvesten voor een kathedraal, waarin over zevenhonderd jaar nog hetzelfde lied zal gezongen worden onder dezelfde gewelven. Daarom werken de meeste watertovenaars even langzaam en grondig als het water. Maar daarom kwamen er ook watertovenaars, die in de toekomst gingen schouwen, en hun blikken lieten rusten op het water van over honderd jaar. Bijna ieder volk heeft in zijn geschiedenis een tijdperk, waarin het werd gegrepen door de grote hartstocht van de landhonger. Dan togen zijn legers er op uit, om werkelijke of denkbeeldige vijanden te verslaan en de grenzen te verleggen tot diep in het gebied, dat aan anderen had toebehoord. Ook kleine staten die nu voor vreedzaam en doodonschuldig doorgaan, hebben geleden aan deze aanvallen van waanzin; maar geen nazaat kan begrijpen, wat de voorzaat dreef tot zijn woeste wapentocht; de grote golf van hartstocht is uiteengespat tot schuim, en de wind van de tijd heeft het verwaaid. Alleen in Nederland smeult een veroveringshartstocht, die met de eeuwen groeit: land te scheppen uit water; niet enkel verdedigen, maar aanvallen en terugdringen; groen kleuren, bij stukjes en beetjes, wat op de kaart blauw is; graan laten groeien, waar vissen zwemmen; paarden laten rijden, waar de eentonige optocht der golven gaat. In de meeste Nederlanders leeft deze hartstocht onbewust; elk volk brengt meer Sancho Panza s voort dan vurige conquistadores. Zelfs in Nederland is er onder de duizend watertovenaars maar één ziener, één groot veldheer: maar elk geslacht brengt er onveranderlijk een voort. Toen een van hen 4, nu driekwart eeuw geleden, op een kaart van Nederland zat te turen, nam hij ineens een potlood en trok een streep dwars over de kleinste breedte van onze grootste binnenzee heen, de Zuiderzee. Vijftig jaar later lag op de plek van die potloodstreep een zware dijk van tientallen kilometers lengte. Eerst werd er 45 jaar over gepraat en gedelibereerd of het niet te veel geld zou kosten; toen wierpen de watertovenaars de dijk in vijf jaar dwars door de zee heen, zodat het land achter die dijk drooggemaakt kon worden. Ze konden dat zo vlug 17 4 Het boek verwijst naar Dr. ir. C. Lely ( ). In werkelijkheid waren er al talloze plannen gemaakt voor afsluiting van de Zuiderzee. Pas na oprichting van de Zuiderzeevereniging en aanstelling van Lely tot ingenieur van deze vereniging kwam er lijn in de plannen. Lely werd later minister en kon in die hoedanigheid de wet tot afsluiting van de Zuiderzee door het parlement loodsen. (Zie ook: mr. K. Jansma, Lely, de bedwinger der Zuiderzee, Uitg. H.J. Paris, Amsterdam 1948).

8 18 5 Commissie Lorentz voerde baanbrekende getijberekeningen uit. De voorzitter Prof. dr H.A. Lorentz ( ) was hoogleraar in de theoretische fysica in Leiden en samen met Zeeman. Nobelprijswinnaar in de fysica (1902). Secretaris van de Commissie was de latere hoogleraar ir. J.Th. Thijsse (zie ook later in dit boek). doen, omdat een commissie van watertovenaars 5 eerst acht jaar lang had bestudeerd, wat er allemaal gebeuren kon, wanneer het water in het nauw werd gejaagd. Want het water, waar getijen doorheenlopen, is net een vlieg; als je die van je neus wegjaagt, zit ze het volgende ogenblik op je wang, maar misschien ook op het puntje van je schoen. Waar ze neerstrijkt, weet je van tevoren nooit. Je weet alleen, dat ze wegvliegt, om weer terug te komen. Een vlieg kan je doodslaan, maar het water niet; en voor je gaat vechten met de eb en vloed van een hele zee, moet je Uit: L.G. van Breen (1920).

9 degelijk weten, wat je te wachten staat, en wat je van plan bent. Want de watertovenaar, die dat onderneemt, vecht om zo te zeggen met het heelal; het zijn maan, zon en sterren, die het zeewater met geweldige kracht naar zich toezuigen en het met evenveel kracht weer laten vallen. Daarom heb je voor zulk soort werk ook tovenaars nodig. Toen ze er mee klaar waren, kwam de hele wereld er naar kijken en daar waren ze danig verbaasd over; want ook zij wisten niet, dat ze tovenaars waren. Maar de bezoeken van de vele krantenschrijvers maakten hen een beetje kriegel. Want al dragen de Nederlandse watertovenaars natuurlijk ook een colbert - toch hebben ze, vreemd genoeg, nog iets van de tovenaar behouden die zijn riten liefst in het geheim verricht. Wanneer ze werken, hebben ze liever geen toeschouwers. Uitleggen wat ze doen, kunnen ze trouwens toch niet, want onder elkaar spreken ze orakeltaal. Gewone mensen die niet weten wat een ankerwiep 6 is en een bleeslaag 7, een binnentuin 8 en een uitwerpraai, staan er beteuterd bij. Wanneer ze zulke woorden horen, begrijpen ze ook, waarom zelfs gewone Waterstaats-ingenieurs een uniform met goudgalon mochten dragen en een steek met fluweel, wanneer ze op audiëntie gingen bij de Koningin. Ook een gekroond hoofd moet bijzondere eer betuigen aan een tovenaar, die het Haar mogelijk maakt overal in Haar Koninkrijk doodrustig beneden de waterspiegel te wandelen, zonder bevreesd te hoeven zijn, dat Zij natte voeten zou kunnen krijgen. En dan: koningen komen en gaan, maar de Waterstaat blijft, zolang de winterstormen tegen de kusten brullen, zolang het drijfijs zich op de rivieren samenpakt en de weiden dras staan van zware regen. De Waterstaat werkt voor de eeuwigheid, en alles wat hij doet moet degelijk zijn en weloverdacht, duurzaam en netjes. Als één rij stenen verkeerd gezet is, kan de winterstorm een gat in een dijk zuigen en er doorheen breken. Daarom zijn er onder de Waterstaatsingenieurs ook een aantal pietepeuters en reglementenkauwers; maar ook zieners, die een lastige kronkelige rivier bij kop en staart pakken en haar rechttrekken, tot het wilde, eeuwig vretende water er gedwee doorheenstroomt. Doch allen tezamen bouwen zij aan een traditie: dat Nederland het water de baas kan, wat er ook gebeurt al ligt het halve land er onder Ankerwiep: dwarswiep voor het op de plaats houden van de onderste buitenwiepen van een baardwerk of van de langswiepen van een bleeslaag. 7 Bleeslaag: Bleeslagen zijn rijshoutconstructies die vroeger op de bovenrivieren werden gebruikt voor de bekleding van taluds onder water. In tegenstelling tot een zinkstuk wordt een bleeslaag vervaardigd op (of beter boven) de plaats op de oever die moet worden verdedigd. Een zinkstuk daarentegen wordt elders op een zate vervaardigd en dan bij kentering op de gewenste plaats afgezonken. Op de bovenrivieren waar geen kentering optreedt werd veelvuldig een bleeslaag toegepast. In verband met de permanente stroming die tijdens de bouw voortdurend een stroomafwaarts gerichte kracht op het bleeswerk uitoefent is een goede bovenstroomse verankering nodig. De ankerwiep versterkt het aangrijpingspunt voor die ankerdraad. De wiepen van een bleeslaag werden onder een hoek van 45 gelegd omdat de constructie daardoor beter bestand was tegen de stroming tijdens de bouw. 8 Binnentuin: een tuin is een vlechtwerk van takken of latten tussen in de grond gedreven staken.

10 20 9 Van Hummel: ir. P.Ph. Jansen ( ). Zie verder Bijlage 3. Toch zouden de watertovenaars machteloos zijn, wanneer ze, om hun grote en kleine plannen uit te voeren, de aannemers en uitvoerders niet hadden, deze vrolijke rabauwen met hun schallende stemmen, hun losse manieren en hun ruime geweten; dit andere soort watertovenaars, die het vluchtig zongeschitter op de golven weten om te zetten in klinkende munt, hoe meer hoe beter; deze ploeteraars in slik en klei, die meer verdienen aan wat ze nalaten dan aan wat ze doen; deze zwoegers met een foefje in elke twinkelende ooghoek; deze zwervers, die samen met hun werkvolk over de hele wereld havens hebben gebaggerd en kaaimuren gebouwd, maar die zich pas echt thuis voelen op een dobberende woonark aan een grijs stuk Hollands water, waar je verse paling vangen kunt, en waar wilde eenden overheen vliegen; deze vaklui, die voelen wat het water doen gaat, voor de ingenieur het heeft uitgerekend; deze grote ondernemers, die miljoenen hebben gestoken in baggermolens en zuigers, drijvende kranen en bakken, omdat de dijk door de Zuiderzee er komen moest, maar die elke keer moord en brand schreeuwen, wanneer de ingenieurs iets nieuws voorstellen, omdat ze bang zijn, dat hun winst misschien gevaar loopt. De Waterstaatsingenieurs vormen een kaste, die onaantastbaar is door haar onkreukbaarheid; de aannemers hebben er heidens plezier in, de ambtenaren bij tijd en wijle te bedotten. Als het lukt, dan lachen ze; lukt het niet, dan lachen ze ook. En dan voelen ze zich niet schuldiger dan een kind, dat suiker heeft gesnoept; als moeder dat niet goed vindt, dan moet ze maar beter opletten. De Waterstaat en de aannemerswereld zijn aan elkaar getrouwd: geen kan buiten de ander. Soms gaat het tussen de twee toe als in een slecht huwelijk: zonder elkaar niet deugen; bij elkaar niet meugen. Zulke echtgenoten leven elk hun eigen leven; maar scheiden doen ze nooit. ii André Sebastiaan van Hummel 9 was een Waterstaatsingenieur van de degelijke soort: hij viel dood op een decimaal en kon dagen lang spottende opmerkingen maken over een verkeerd gezette rij stenen. Wanneer mensen, die onder hem werkten naar hem toe moesten met een rapport, dan deden ze beleefd en een beetje angstig.

11 Want op een gegeven ogenblik schoof de kleine man zijn schooljongensbrilletje voor op zijn neus en keek er overheen met zijn hoge voorhoofd en zijn grote bruine ogen. Het voorhoofd was vol verstand en de ogen vol goedheid; een voorhoofd en ogen om vriendschap mee te sluiten. Maar met zijn stem hield hij de mensen op een afstand; zijn stem was een lang, dun, scherpgeslepen mes, waarmee hij de draad van andermans woorden en gedachten meedogenloos doorsneed. Hij maakte dikwijls grapjes; maar die grapjes deden ook dikwijls pijn. 10 Toch meende hij het niet; hij was een goed mens, en geloofde maar in één ding: dat de mens op aarde is, om het goede te doen en goed werk te leveren 11. Maar er waren zoveel schoften en sukkels op aarde, dat hij het leven sarcastisch was gaan bekijken; en dat sarcasme was het mes, waar hij mee kerfde en sneed. Wanneer je André Sebastiaan van Hummel op een dijk zag, naast het water, dan leek het voor een buitenstaander belachelijk, dat het grote Waterstaatskorps er zo n klein mannetje op uit zou sturen om de zee te verslaan. Zijn bleke bureau-gezicht paste niet bij de forse hoge laarzen. Hij liep op het werk rond met kleine drentelpassen en af en toe keek hij schuw over zijn brilletje heen naar de potige polderjongens, die hem met een handgreep dubbel konden vouwen. Maar die onrustig heen en weer flakkerende ogen zagen alles, en wanneer hij alle kleinigheden had gezien, die niet deugden, dan zweefde zijn geest hoog boven het werk uit om het geheel te overschouwen. Soms stond hij stil, en floot een deuntje, tien maten uit een symfonie waar hij van hield, of zo maar een bedenksel. Wanneer het onverschillig klotsende water geweten had, wat zo n muziekje betekende, dan zou het geschrokken zijn. Want muziek was de droomvlucht van zijn gedachten; en als hij droomde, dan was het van nieuwe, grote overwinningen op het water. Maar hij moest wachten tot hij de kans kreeg. Soms lijkt de Waterstaat op de rooms-katholieke kerk. Ze kijken allebei in de toekomst, en zij zijn allebei streng hiërarchisch opgebouwd. Een deken doet wat een bisschop aanraadt; een hoofdingenieur-directeur, al draagt ook hij natuurlijk een colbert, is een soort profane waterheilige, en als een hoofdingenieur spreekt, dan zwijgen ingenieurs Bezorgers van dit boek kunnen de typering bevestigen. Ook toen Jansen hoogleraar was aan de Technische Hogeschool Delft kon hij over zijn brilletje scherpe vragen stellen aan zijn studenten. 11 Aan het slot van zijn intreerede als hoogleraar aan de Technische Hogeschool Delft (31 oktober 1946) zegt hij tot zijn studenten...kunde en wilskracht, samenwerking en overleg, hebben ons Walcheren teruggegeven. Houdt het geen belofte in voor de toekomst, dat wij vochten voor de redding van een klein stukje land, terwijl overal werd gewerkt aan het perfectioneren van de oorlogsmachine? Betekent het niet, dat Nederland, atoombommen ten spijt, het oog gericht houdt op een betere toekomst en dat het wil werken aan den herbouw?... Moge het Uw generatie gegeven zijn om later met gerechtvaardigde trots te kunnen verklaren, dat zij deze techniek uitsluitend gebruikte tot heil der menschen...

12 22 12 Zie Bijlage Grijze tekst is wel aanwezig in de eerste druk, niet in de zesde druk (1961). 14 Irma van Hummel: Mevrouw I.L. Jansen-Mustert ( ). Zij kenden elkaar geruime tijd voor het huwelijk. en opzichters eerbiedig. Van elke watertovenaar wordt allereerst nauwkeurige plichtsvervulling verwacht op de aangewezen post; en veelbelovende watertovenaars worden door hun superieuren kriskas door het lage land gestuurd, om het water van alle kanten te leren kennen. Van Hummel begon met de saaie routinebaantjes, waarbij het water dagelijks wordt bespied, precies zoals de achttiende-eeuwse tovenaar had gedroomd. Hij mat stroomsnelheden in de zeegaten tussen de Waddeneilanden; hij mat waar de zee slib afzette en waar ze het land meenam: hij mat de duinen op de Friese eilanden en vergeleek ze met de duinen op kaarten uit de zeventiende en achttiende eeuw. Wanneer de metingen klaar waren, schreef hij rapporten waar geen speld tussen kon en waarin elke druppel water was verantwoord. 12 Hij werkte nauwkeurig als een boekhouder; en dat scheen des te verwonderlijker, omdat hij er zelf zo slordig uitzag, ook al waren zijn kleren schoon. Hij droeg dikwijls een groene das op een blauw overhemd; maar wanneer er een klein spetje op de groene das gezeten had, dan zou hij een paarse genomen hebben. Dat er rafels aan de manchetten van het blauwe overhemd hingen, kon hem niet schelen; als het maar schoon was, en ook zijn handen waren altijd erg schoon. Hij had de lange lenige vingers van een pianospeler. Op een morgen kon hij niet door een rapport heenkomen, waar de beslissing aan vastzat of er al of niet een stuk strand moest worden verdedigd. Wel tien keer overwoog hij in diepe ergernis het voor en tegen, terwijl hij met zijn ivoren vouwbeen tegen zijn vingertoppen tikte. Opeens merkte hij, waarom hij zich eigenlijk geërgerd had: zijn nagels waren vuil. Toen ze weer schoon waren, was zijn beslissing gauw genomen, zoals al zijn beslissingen. 13 Hij trouwde plotseling, na een korte verloving, met een vrouw, die lief en goed en zorgzaam en moederlijk was, zoals de meeste vrouwen in Nederland 14. Toen hij haar voor de tweede maal ontmoette, wist hij wat hij wilde. Zij was onder de indruk van zijn hoge voorhoofd, zijn vaste wil, zijn wijze bruine ogen. Ze moest alleen even wennen aan zijn scherpe manier van praten. Maar tegen haar praatte hij als het ware in een andere toonsoort. Wanneer hij tot collega s en ondergeschikten sprak over zijn werk, dan was het alsof hij viool speelde met een scherpe, dunne streek. Maar als hij tegen haar praatte,

13 speelde hij met lange, soepele, geduldige streken. Kort na zijn huwelijk werd hij overgeplaatst naar Hoek van Holland 15. Daar woonden ze in een huis met kasteeldikke muren en dubbele vensters, eenzaam bij de monding van de Waterweg. In de slaapkamer hingen ze dikke zwarte gordijnen, want het vuurtorenlicht besprong hun bedden de hele nacht door. Maar nog zette de vuurtoren de gordijnen in vale gloed. Zij voerde ze met zwart katoen en dat hielp. Aan het eind van het jaar werd hun eerste baby geboren. Toen de werken aan de grote afsluitdijk van de Zuiderzee al een tijdje aan de gang waren, werd hij overgeplaatst naar het Noorden. Ze woonden in een dubbelwandige houten barak, onder aan het begin van de dijk, dichtbij het duistere water. De volgende zesentwintig maanden kwam hij laat en onregelmatig thuis. Soms bleef hij nachten weg; en wanneer hij haar s ochtends zoende met zijn grijze, ongeschoren gezicht, dan voelde ze, dat hij zijn geest bij het water had achtergelaten. Een enkele keer keek ze verwijtend, en dan dacht hij: - Gelukkig maar, dat ze Jolanda 16 heeft, en dat er een tweede op komst is. Maar dat was het nu juist. De eerste baby hadden ze samen gekregen; maar deze moest ze alleen dragen. Hij voelde haar eenzaamheid niet; hij had het water. Hij kon er niet van wegblijven; want nu zag hij voor het eerst de verwoestende kracht van eb en vloed. Toen de dijkskoppen elkaar begonnen te naderen, zag hij het wildgeworden ebwater door het nauwe gat zwieren. Wanneer het eb werd, Deze episode is niet correct. Pas veel later was Jansen werkzaam in Hoek van Holland (zie ook Bijlage 3). 16 Jolanda: Irene Jansen (Mevrouw J.I. Zeper-Jansen, geb. 1929). Sluiting van de Afsluitdijk. Uit: De afsluiting en gedeeltelijke droogmaking van de Zuiderzee.

14 24 17 Het lijkt dat Den Doolaard hier een vernieuwing aan Jansen alias van Hummel toeschrijft die feitelijk op naam staat van C. Wolterbeek (De Ingenieur 1916, no. 39: Een ontwerp voor den afsluitdijk der Zuiderzee in gewapend beton ) en/of W.H.C. Doorman (De Ingenieur 1923 no. 42: De afsluitdijk van de Zuiderzee. Het dichten van het sluitgat ) en/of S. ten Bokkel Huinink. In 1923 en 1924 woedde er een heftige discussie in de technische en landelijke pers over het gebruik van caissons en de vraag wie de vinding op zijn naam had staan. 18 Irma: Ietje P. Jansen ( ) dan wilde het water uit de hele Zuiderzee gelijktijdig naar buiten rennen; een hele zee, van tachtig km. lang en vijftig breed, door een gat van een paar honderd meter. Al het water, dat er niet door kon, botste in zijn benauwdheid tegen de dijkskoppen op, die het terugwierpen tegen de achternadringende watermassa. Dan begon het te draaien in diepe kolken, die tot de bodem reikten en er de grond uit wegzogen, ook al was die bodem gepantserd met dikke matten van gevlochten rijshout, waar diepe lagen zware steen op waren geworpen. Het water zoog de grond er dwars doorheen, zodat de matten plotseling wegzakten. Dan ontstonden er angstwekkende diepten, die het hele werk in gevaar brachten. Maar juist bij zulke vervaarlijke afgronden floot André van Hummel zijn scherpe deuntje. Hij begon te piekeren over een methode, om zulke gaten met één klap te sluiten, voor het wilde, hijgende water de bodembescherming kon vernielen. Er met de anderen over spreken durfde hij niet; hij was nog pas ingenieur; maar thuis, in de houten barak, zat hij uren te cijferen en te schetsen. Hij schreef in geheimschrift over een geheim, dat zijn vrouw niet met hem delen kon; en op haar vragen antwoordde hij ja en neen in de langgerekte toon, die haar vertelde, dat zijn geest weer bij het water was. 17 Het tweede kind werd Irma 18 genoemd, net als de moeder, en toen het van de borst af was, vroeg zijn vrouw op een avond, of zij een keer met hem mee mocht, naar het werk. - Goed, zei hij, op een zaterdag of zondag. - Maar dan ligt het werk stil? - Daarom juist. Weer een geheim. Ze was boos en beledigd. - Als een vrouw niet het recht heeft, om het werk van haar man te zien... - Dan had je maar een bakker moeten trouwen. Zijn mond lachte, maar zijn stem was zo scherp, alsof hij een aanmerking maakte op een stommiteit in een rapport. - Maar waarom mag ik niet door de week mee? - De anderen doen het ook niet, en dan kan ik het evenmin doen. De mannen houden er niet van. - Welke mannen? - De aannemers en de uitvoerders en de opzichters. De arbeiders zouden ook een gek gezicht trekken. Ze streek met beide handen over haar mooie zwarte haar

15 en lachte stijfjes. - Jammer dan maar, dat ik niet lelijk ben. - Dat maakt geen verschil. Weer een geheim. Het ging dus om haar vrouwzijn. Maar waarom? Ze kon toch geen kwaad doen op de dijk? Ze zou heel stil achter hem aanlopen en gaan waar hij ging; dan kon ze niets in de war sturen. Ze kon hem waarachtig wel bijhouden; want als het er op aankwam, liep ze harder dan hij. - Ik weet wel, dat ik klein ben, glimlachte hij. Maar daar gaat het allemaal niet om. Luister nu eens. We hebben op het werk een oude zinkbaas, een soort onderuitvoerder, die over de zinkstukken gaat, je weet wel, die rijshouten matrassen, waarmee we de bodem bedekken tegen uitschuring. Als er iemand verstand heeft van water en stromingen, dan hij wel. Soms, als hij om raad gevraagd wordt voor een moeilijke manoeuvre, dan zegt hij: - Dat zou ik niet doen, als ik u was. En als we vragen waarom, dan zegt hij: - Het water wil het niet. Waarom, dat kan hij niet zeggen; maar drie van de vier keer heeft hij gelijk. t Is alsof hij ziet, of liever voelt, wat je met die waterdiepte en die stromingen doen kunt, en wat niet. En met vrouwen op de dijk is het net zo: het water wil het niet. Laten we er nu maar niet langer over praten. Hij schoof zijn bril omhoog over zijn neus, en pakte zijn blad met formules weer op. Ze ging naar bed, rood van verontwaardiging. Ze voelde zich verlaagd tot huishoudster en kindermeisje en nog iets, waar ze niet aan denken wilde, juist, omdat ze zijn vrouw was. Vrouwen op de dijk? Dat kon niet; maar ook Van Hummel wist niet te beredeneren waarom. 19 De volgende dag kwam hij op de dijkskop aan juist op het ogenblik van de kentering. De vloed kwam snel opzetten uit het noorden, uit zee. De opening tussen de dijkskoppen was nog meer vernauwd, en de waterspiegel buiten steeg veel sneller dan binnen. Weer wilde al het water buiten zich gelijktijdig in de binnenzee storten; weer werd het teruggedrukt door de dijkskoppen, zodat het begon te neren en te draaien. Weer sprong het tussen de dijkskoppen door in een rappe waterval. De kranen draaiden verder, en met hun lange zwarte armen wierpen ze tonnen grauwe klei in de opspattende vloed. Uit de persleidingen der zandzuigers spoot een zwarte modderstraal: zand met water. De stroommeter wierp zijn afgeschilde wilgestokken Deze situatie heeft zeker tot het einde van de 20e eeuw voortgeduurd. De eerste vrouwelijke ingenieurs op waterbouwkundige werken doen hun intrede na Het percentage vrouwelijke studenten civiele techniek ligt dan tussen 15 en 20.

16 26 20 Het is goed te begrijpen dat Den Doolaard deze passage verwijderde uit latere drukken. in het groene water, drukte zijn stopwatch af en noteerde de snelheden. Een ploeg dijkwerkers was bezig het buitentalud van de grijze kleikade in de steen te zetten. Wat was er in dit groot tafereel van lucht en water en klei en zand en steen, van draaiende kranen, dobberende bakken en haastige sleepboten, dat de aanwezigheid van een vrouw ongewenst maakte? Het was een mengsel van mathematica en hydrostatica, toegepaste werktuigkunde en techniek in het algemeen. Dat waren geen vakken voor vrouwen; maar waarom voelden de mannen een vrouw op de dijk als hinderlijk, afgezien van het gevaar van brekende draden, die iemand glad het been afsneden, wegschuivende zandzakken en dergelijke? 20 Eigenlijk onzin; maar het was nu eenmaal zo; het water wilde het niet. Hij bleef gespannen staan wachten op het ogenblik van volle vloed; en hij vergat Irma en haar dwaze verontwaardiging. Daarnet nog was het stil water geweest; het lag er kalm en schoon, matglanzend, bepoederd met het goudstof van het zonlicht. Maar opeens kwam er leven in de luie glinstering; de waterhuid welfde zich in een diepe ademhaling. Wat glansde, begon te fonkelen; wat stil sliep, ontwaakte en rekte zich. Het water buiten, teruggesmeten door de borstwering der kleikaden, begon te neren en te draaien in witte woede van rondkringelend schuim. Tussen de dijkskoppen door sprong het naar binnen, in wilde, verwoestende overstort, in een luid en duizelingwekkend gezang, in meeslepende vaart, in een machtige schatering van duizend stemmen, ontwaakt uit het niets. Het sprong glad naar beneden en stoof dan in schuim omhoog. Zo snel vloog het tussen de dijkskoppen door, dat de oppervlakte stil scheen te staan. En die oppervlakte leek op een brede golf van zijig haar, oneindig fijn uitgekamd, tot het plotseling uiteenkringelde in duizend wilde, wispelturige krullen. De mannen stonden er geboeid bij te kijken, bij het water, dat de slag en de wilde krul had van glanzend vrouwenhaar. Ze plasten er in rond in hoge, zwarte laarzen; ze zwoegden er tegen in een wolk van zweet; als ze de zware stenen doorgaven, de ankerkettingen strakker zetten, de rem op de lier sloegen, de klei hoger opwierpen en het zand uiteenwoelden, kwam de adem steunend tussen hun lippen door. Honderden kerels, die het water te lijf gingen om het te temmen; die door de zee van hun slaap werden beroofd, als ze

17 in kwaadaardige dartelheid hun werk vernielde. Vuil en ongeschoren vochten ze met al hun kracht tegen de zee, die kwam en ging met het eeuwig wisselend tij, schoon en verraderlijk, schuimend en onnut. Terwijl ze vochten, vergaten ze hun huisvrouwen, die iets vaags werden op de achtergrond van hun leven, samen met de kleine wolkjes stoom uit de theeketel, de spinnende poes bij de kachel, en het zachte bed. Hier sliepen ze op harde strozakken, in barakken op een eiland in zee. Het water vloeide er omheen, hen omarmend tot in hun slaap. Neen, vrouwen hoorden niet op het werk. Waarom, daar braken ze hun kop niet over. Vrouwen hoorden niet bij de modder en de stortsteen en het zweet en de roest van de ratelende ankerkettingen, en het water, waar je al je aandacht voor nodig had, en dat niet alleen de dag vroeg, maar ook dikwijls de nacht, in een wake, die een wild gevecht was, zodat je in het morgenlicht uitgeput naar je bed strompelde. Irma kreeg de dijk pas te zien, toen het water doodstil kabbelde aan weerskanten van de brede streep klei. De klei kleefde vies aan haar schone laarzen, en ze ergerde zich aan al die mannen, die trots deden en gewichtig uitleg gaven over iets, dat nu doodgewoon scheen. Net kinderen, die een fort op het strand hebben gebouwd, zo hoog, dat het boven de vloed uit is blijven steken; als ze met vuile voeten en natte kleren thuiskomen, scheppen ze er tegen elkaar over op. Toen ze weer thuis waren bij de twee kinderen, zei André: - Nu heb je toch ons werk gezien. - Ik heb het niet gezien, antwoordde ze koppig. - Jij houdt er ook niet van, dat ik in de keuken kom scharrelen voor het eten klaar is. - Dat is wat anders. Hij zuchtte. - Inderdaad - dat is wat anders. Het werk was klaar, en hij voelde zich leeg en ongelukkig. Aan zo n dijk bouwen kon je maar eens van je leven. Nu zou hij altijd heimwee houden naar het wilde water in de overstort; naar de zee, die uitdagend haar schuimhaar schudde. Maar zijn volgende opdracht had weer met levend water te maken. Hij hielp een grote stuwdam bouwen dwars door de rumoerige Maas. Nu droeg hij groter verantwoording; en hij werkte, tot hij er bij neerviel. Hij wilde niets aan een ander overlaten, maar alles zelf doen. s Nachts in zijn slaap begon hij te schreeuwen, en ze troostte hem met een bitter gemoed. Maar toen ze hem wekenlang verplegen 27

18 28 21 In 1929 werd reeds aangedrongen op een grondige studie van het Deltagebied. Aanleiding daartoe was zorg om de verzilting t.g.v. de steeds dieper gebaggerde toegang naar de Rotterdamse haven. In 1930 werd daarom door de toenmalige Directeur Generaal van Rijkswaterstaat (ir. J.A. Ringers) de Studiedienst van de zeearmen, Benedenrivieren en Kusten opgericht. Dr. ir. Joh. van Veen werd een van de prominente medewerkers van de dienst. Hij constateerde dat de verdieping van de vaarwegen niet alleen leidde tot groter zoutbezwaar doch ook tot hogere stormvloedstanden. Hij waarschuwde met name tegen het inpolderen van de Biesbos. Mede vanwege zijn waarschuwingen werd in 1939 een Stormvloedcommissie ingesteld die al in 1940 tot de voorlopige conclusie kwam dat de veiligheid van Westelijk Nederland niet kon worden gegarandeerd. Uit deze tijd dateert ook de publicatie van Wemelsfelder in de Ingenieur van 1939, waarin hij aantoonde dat er een wetmatigheid bestond inzake de kans op het optreden van extreem hoge waterstanden. Van Veen werkte al voor de oorlog aan een plan de kustlijn te verkorten door het afsluiten van zeearmen en het verbinden van diverse eilanden in het Noordelijk Deltagebied. Deze studies gingen tijdens de oorlog door en resulteerden uiteindelijk in een rapport aan de minister van Verkeer en Waterstaat dat kort voor de stormramp van 1953 werd aangeboden. 22 Berend Bonkelaar: J.J. (Kobus) Kalis, zie verder Bijlage 3. moest, werd het vanzelf zacht. Hij had haar toch nodig; en ze voelde, dat ze haar eerste overwinning op het water had behaald. Na voltooiing van het werk werd hij tot hoofdingenieur benoemd. Ze ruilden de piano in voor een betere, en Irma kocht een nieuw pak voor hem, en zes nieuwe dassen. Niet dat het hem deftiger maakte, want hij droeg ze toch bij de verkeerde overhemden; en in het nieuwe pak brandde hij dadelijk een gaatje. Bovendien zat aan de bevordering een vervelende kant: hoofdingenieurs moesten meestal veel bureauwerk opknappen. En er gebeurde, waar hij bang voor was geweest. De oppertovenaars hadden weer eens in de toekomst getuurd. Ze wilden eilanden in de Zuidhollandse zeegaten samenvoegen, de stromen er tussen afsluiten, de wilde moerassen van de Biesbos omdijken en droogmaken. 21 Het is een werk van jaren om zulke plannen te becijferen en uit te pluizen; daarom worden ze in stukjes geknipt. Ook Van Hummel kreeg een stuk uit te kienen: dijksverhoging van kleine rivieren in Brabant. Hij kwam op een saai bureau in een kleine Brabantse stad. Pijnlijk nauwkeurig en pietepeuterig begon hij zijn kleine deel van het grote plan voor te bereiden. Het werk schoot traag op; want de oorlog kwam en het scheen nodeloos voor de toekomst te werken, zolang de vijand in het land was. De mensen waren bedroefd en angstig. Alleen wanneer Van Hummel thuis piano speelde, was hij een beetje gelukkig; want als de brede akkoorden kwamen van de Beethoven-sonates, dan herinnerde de muziek hem aan het machtige zwieren van het getijdewater, dat met schrikwekkende drift de dijkskoppen ondergroef en wegduwde, wanneer het bij eb de onweerstaanbare trek voelde naar de grote zee. iii Wanneer iemand in Engeland paard rijdt met hetzelfde gemak, waarmee hij in een fauteuil zit, dan zeggen de mensen, dat hij op een paard geboren is. Berend Bonkelaar 22, zoon en kleinzoon van een baggeraar was niet op een paard geboren, maar met waterlaarzen aan. Boven die waterlaarzen welfde een buik, gekussend met het vet van de vele honderden vluchten eenden, die in de loop

19 der jaren Berend s mond waren binnengevlogen; gesmeerd met de smeuigheid van de palingen, die hij elk jaar bij fuiken vol afkloof. Zijn glimmende mond zag er altijd uit, alsof hij pas gekloven had of dadelijk kluiven ging. Als de mond niet kloof, dan sabbelden de lippen op een kort pijpje. Alleen thuis, in kousevoeten bij de kachel, rookte hij sigaretten. Buiten in de wind, was dat zonde; dan brandden ze te gauw op, en je genoot er niet van. Want genieten was zijn levensdoel; dat zag je aan zijn buik. Maar die buik belette hem niet in hoge waterlaarzen over glibberige klei rond te springen met de gratie van een balletdanseres. Berend had handen als vuilnisblikken, armen als de spanten van een schip en een rug als de bodem van een roeiboot; maar toch bewoog hij zich met evenveel gemak als een boot, die over het water glijdt. Berend lachte weinig, want zijn stem en zijn ogen lachten altijd. Met die vrolijke stem zei hij verschrikkelijke dingen en de glanzende grijze ogen 29 Kobus Kalis. Uit: Genealogie van het Geslacht Kalis, door H.J. Barendregt.

20 30 waren hard als glas. Ze zagen de mensen wel, maar alleen de buitenkant; wat er onder die buitenkant verborgen was, liet Berend koud. En de mensen zagen zijn ogen wel, maar er door naar binnen kijken konden ze niet. Door een lichaam kan je niet heenkijken; alleen over de ogen heen zit een doorzichtige huid, de zachte huid van de ziel. Bij Berend was die huid hard en dik, als het glas van een patrijspoort. Berend was geboren met waterlaarzen aan; aan zijn wieg zong een baggermolen haar piepend lied van knersende emmers en ploffende blubber. Hij dreef de knapentijd binnen in een roeiboot, waar het water van de getijderivier stug tegenaan klotste. Ingenieurs bekijken het water door het toverkristal der formules; aannemers staan er met beide benen in. Wat dat betreft is er geen onderscheid tussen hen en hun volk. Ze proeven het water zoals een kok uit zijn pannen proeft; ze snuiven het op als een kweker de geur van zijn erwtjes; ze bevoelen het met hun ogen, als kunstkenners een klassiek schilderij en paardeliefhebbers een veelbelovend veulen. Dat alles doen ze met een zesde zintuig, waar je mee geboren moet zijn. Want als je wieg niet meedeint met het grijze getij in de grote rivieren rond de Biesbos, dan heb je het niet in je. Als je lang genoeg met zware bakken hebt liggen stompen op het rumoerige water van Maas en Merwede, dan komt er wel wat van terecht; maar de enige manier om het tot volle ontwikkeling te brengen, is de wereld rondreizen met een kist en een bullezak met beddegoed, om te baggeren in Engeland en havendammen te bouwen in Soerabaja en Buenos Aires en kanalen te graven in Zweden. Zo leeft het volk van de rivieren onder Rotterdam; en over dat volk regeren de aannemers als koningen. Voor de aannemers is het water een vriendelijke vijand; het brengt geld op, als je maar goed met je werktuigen om kan gaan. De werktuigen van de aannemer zijn de baggermolen, die de klei omhoogemmert van de bodem der rivier; de drijvende kraan, die uit bakken vol klei een dam bij elkaar smijt; de zandzuiger, die het zand slorpt uit zeegaten; de perszuiger, die door een lange leiding het zand achter de kleidam spuit, om er ruggesteun aan te geven. Er zijn nog veel meer werktuigen; maar Berend hield het meest van de baggermolen. Urenlang kon hij stil bij de daverende ladder staan, gespannen kijkend naar de voorbijpiepende emmers. Urenlang stond hij beurtelings voor en achter bij de lier,

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan.

Geelzucht. Toen pakte een vrouw mijn arm. Ze nam me mee naar de binnenplaats van het huis. Naast de deur van de binnenplaats was een kraan. Geelzucht Toen ik 15 was, kreeg ik geelzucht. De ziekte begon in de herfst en duurde tot het voorjaar. Ik voelde me eerst steeds ellendiger worden. Maar in januari ging het beter. Mijn moeder zette een

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker

Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker Het paaltje van Oosterlittens Er stond weer een pot met bonen! Elke avond kreeg de schoenmaker van Oosterlittens bonen te eten. Maar de schoenmaker klaagde nooit. Hij was te arm om vlees te kopen. Elke

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Voor Cootje. de vuurtoren

Voor Cootje. de vuurtoren Voor Cootje de vuurtoren De Koos Meinderts vuurtoren Lemniscaat & Annette Fienieg Nederlandse rechten Lemniscaat b.v. Rotterdam 2007 isbn 978 90 5637 909 4 Tekst: Koos Meinderts, 2007 Illustraties: Annette

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

GAAT ER OP UIT. Balder

GAAT ER OP UIT. Balder Balder GAAT ER OP UIT H et was die ene nacht van het jaar dat de tijd stil lijkt te staan voor het merendeel van de mensen, maar voor EEN persoon ging die nog altijd veel te snel. Er was nooit genoeg tijd

Nadere informatie

Een gelukkige huisvrouw

Een gelukkige huisvrouw Een gelukkige huisvrouw Voordat ik zwanger was, was ik een gelukkige huisvrouw, ik had alles wat ik wilde. En daarvoor hoefde ik geen dag te werken. Want werken, dat deed mijn man Harry al. Harry zat in

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

-23- Geen medelijden

-23- Geen medelijden -22- Graniet Hoeveel keer was de vrachtwagen al gestopt? Innocent was de tel kwijtgeraakt. Telkens als de truck halt hield, werden er een paar jongens naar binnen geduwd. Maar nu bleef de deur van de laadruimte

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert JONA EN DE GROTE VIS

Bijbel voor Kinderen. presenteert JONA EN DE GROTE VIS Bijbel voor Kinderen presenteert JONA EN DE GROTE VIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Waarom de slak zijn huisje altijd met zich meedraagt

Waarom de slak zijn huisje altijd met zich meedraagt Waarom de slak zijn huisje altijd met zich meedraagt Ies Spreekmeester bron. Van Holkema & Warendorf, Amsterdam 1946 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/spre012waar01_01/colofon.php 2010

Nadere informatie

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer

Sander Kloet. Elisha Mercelina. Het zwarte meer Sander Kloet koud zo voelt het hier. kil ik weet niet waar het vandaan komt het is geen kou. het is angst. angst voor de wereld angst voor de dag van morgen bang dat we dingen vergeten bang dat we dingen

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Het lam. Arna van Deelen

Het lam. Arna van Deelen Het lam Arna van Deelen Hij leunde vermoeid op zijn staf, starend over de eindeloze velden. De kudde lag verspreid onder de bomen, die op deze tijd van de dag voor wat schaduw zorgden. Hij legde zijn hand

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

DE WONDEREN VAN JEZUS

DE WONDEREN VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE WONDEREN VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Makkers en rakkers. Nel Ooievaar. bron Nel Ooievaar, Makkers en rakkers. 'De Vliegende Hollander', Utrecht ca. 1940. 2010 dbnl

Makkers en rakkers. Nel Ooievaar. bron Nel Ooievaar, Makkers en rakkers. 'De Vliegende Hollander', Utrecht ca. 1940. 2010 dbnl Makkers en rakkers Nel Ooievaar bron. 'De Vliegende Hollander', Utrecht ca. 1940 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/ooie002makk01_01/colofon.php 2010 dbnl 2 [Makkers en rakkers] 3 Een mus

Nadere informatie

Nella s nieuwe kamer is heel mooi. Op het bed liggen zijden lakens en een wollen deken.

Nella s nieuwe kamer is heel mooi. Op het bed liggen zijden lakens en een wollen deken. Amsterdam, 1686 1 Nella loopt op de Herengracht in Amsterdam. Ze heeft een grote koffer bij zich. Aan deze gracht staan de duurste woningen van de hele stad. Hier wonen de rijkste koopmannen. Daarom wordt

Nadere informatie

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad.

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad. Een dode De voetbalwedstrijd is afgelopen. Het stadion is bijna leeg. Het is koud, de zon schijnt bleek. Munck staat op de tribune van vak H en staart naar de dode man op de bank. Wat vreselijk, denkt

Nadere informatie

D Artagnan gaat naar Parijs

D Artagnan gaat naar Parijs D Artagnan gaat naar Parijs Artagnan reed op zijn oude paard, een uitgeputte knol met een trieste blik. Ook al was zijn paard op zijn minst vreemd te noemen en ook al waren de kleren die hij droeg verbleekt,

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

track 1 track 2 track 3

track 1 track 2 track 3 Nederlandse vertaling van de liederen op de cd A Woman Alone van Shandiz Ensemble. De liederen zijn gebaseerd op gedichten van de Iraanse dichteres Forugh Farrokhzad. De teksten zijn uit het Perzisch vertaald

Nadere informatie

Wie maalt om de molens?

Wie maalt om de molens? deel 1 Dag 1 Er is een ongeluk gebeurd vandaag, met meneer Swarteschaep. Eind van de middag was ik zakken graan naar binnen aan het sjouwen. De baas was op de stelling aan het werk. Ineens hoorde ik een

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

KINDEREN VAN HET LICHT

KINDEREN VAN HET LICHT KINDEREN VAN HET LICHT Verteller: Het gebeurde in een donkere nacht, heel lang geleden, dat er herders in het veld waren, die de wacht hielden over hun schapen. Zij stonden net wat met elkaar te praten,

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Bron: De sprookjes van Grimm; volledige uitgave, vertaald door M.M. de Vries-Vogel. Unieboek BV - Van Holkema & Warendorf, Weesp, 1984.

Bron: De sprookjes van Grimm; volledige uitgave, vertaald door M.M. de Vries-Vogel. Unieboek BV - Van Holkema & Warendorf, Weesp, 1984. Bontepels Er was eens een koning en die had een vrouw met gouden haar. Ze was zo mooi, dat haar gelijke nergens te vinden was. Toen werd zij ziek en daar ze voelde, dat ze weldra sterven ging, riep ze

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes.

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Rust nu maar uit, je hebt je strijd gestreden. Je hebt het als een moedig man gedaan. Wie kan begrijpen hoe je hebt geleden en wie kan voelen,

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

Andrea Voigt. Augustus in Parijs. Uitgeverij De Geus

Andrea Voigt. Augustus in Parijs. Uitgeverij De Geus Andrea Voigt Augustus in Parijs Uitgeverij De Geus I Loretta deed de deur open. Ze was op haar pantoffels. De roze lippenstift klonterde een beetje om haar mond en haar ogen waren zwartomlijnd. - Dat is

Nadere informatie

Nooit had zijn moeder over haar vader gesproken en nu hij dood was, moest ze de hele dag huilen.

Nooit had zijn moeder over haar vader gesproken en nu hij dood was, moest ze de hele dag huilen. 9-12 jaar De villa van Spoek De villa van Spoek was een grote villa aan de Tapijtweg nummer elf in het stadje Sonsbeek. Het huis stond aan een brede rivier en had een lange oprijlaan van glimmende witte

Nadere informatie

Wandelen voor Water. 6 Kilometer lopen met 6 liter water op je rug. Net als kinderen in derde wereld landen. Wandelen voor Water

Wandelen voor Water. 6 Kilometer lopen met 6 liter water op je rug. Net als kinderen in derde wereld landen. Wandelen voor Water 6 Kilometer lopen met 6 liter water op je rug. Net als kinderen in derde wereld landen Wandelen voor water 21 Maart 2014 gingen groep 8 en groep 7 van onze school wandelen voor water. Dat hield in dat

Nadere informatie

Sambo, ga je mee? Leonard Roggeveen. Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/rogg009samb01_01/colofon.htm

Sambo, ga je mee? Leonard Roggeveen. Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/rogg009samb01_01/colofon.htm Sambo, ga je mee? Leonard Roggeveen bron G.B. van Goor Zonen's Uitgeversmaatschappij N.V., Den Haag/Batavia z.j. [1939] Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/rogg009samb01_01/colofon.htm 2005

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten

Atelier Leo. Schilderijen en Gedichten Atelier Schilderijen en Gedichten Op eigen kracht Gevaar is nooit in rust. Bergen, woestijnen, zeeën, Zeeuwse kust. De Schelde ver beneden. Ik leid je door de tijd, weet waar te zijn, Drijf je op liefde,

Nadere informatie

Krabbie Krab wordt Kapper

Krabbie Krab wordt Kapper E-boek Geschreven en Vormgeving Esther van Duin Copyright Esthers Atelier www.esthersatelier.nl email info@esthersatelier.nl Krabbie Krab wordt Kapper Krabbie krab was een kunstenaar. Hij maakte beelden

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen Verhalen die de Here Jezus als kind hoorde: David, Saul en Jonatan Nadat hij Goliat had verslagen en de Filistijnen

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

De zolder van opa Groepen 3-4-5

De zolder van opa Groepen 3-4-5 De zolder van opa Groepen 3-4-53 Inhoud 1 Kinderboekenweek 3 2 Op de zolder 4 3 De stoof 5 4 Het leesplankje 6 5 De Keulse pot 7 6 De tol 8 7 De foto 9 8 De koffiemolen 10 9 De schaatsen 11 10 Nog een

Nadere informatie

Ankie. het meisje uit de bossen van Karoetsja. Antoon Kersten ooit geschreven voor zijn kleindochter Karin. blad 1

Ankie. het meisje uit de bossen van Karoetsja. Antoon Kersten ooit geschreven voor zijn kleindochter Karin. blad 1 Ankie het meisje uit de bossen van Karoetsja Antoon Kersten ooit geschreven voor zijn kleindochter Karin blad 1 In een ver land, wel duizend kilometer hier vandaan, woonde Angelina. Haar moeder noemde

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

De vorm van het verhaal

De vorm van het verhaal Over dit boek Het verhaal van Reinaart de vos is een van de oudste verhalen in het Nederlands. Het is geschreven in de 13 de eeuw door Willem. Wie die Willem precies was, weten we niet. Willem heeft het

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Kikker in de kou. geschreven door Max Velthuijs

Kikker in de kou. geschreven door Max Velthuijs Kikker in de kou geschreven door Max Velthuijs Op een ochtend, toen Kikker wakker werd, merkte hij meteen dat er iets veranderd was in de wereld. Hij sprong uit bed en liep naar het raam. Tot zijn verwondering

Nadere informatie

Kom jij ook uit een ei?

Kom jij ook uit een ei? Kom jij ook uit een ei? Er was eens een prachtig bos. Er groeiden de hoogste bomen en allerlei prachtige bloemen. Er was een vijver en een groot grasveld, waar je lekker kon spelen. Maar om het bos stond

Nadere informatie

molenaarsles Opdracht 1 Welkom in één van de Schatkamers van de wereld. In deze lessen leer je meer over de molens van Kinderdijk. Wat gebeurt daar?

molenaarsles Opdracht 1 Welkom in één van de Schatkamers van de wereld. In deze lessen leer je meer over de molens van Kinderdijk. Wat gebeurt daar? Naam: Klas: Datum: Welkom in één van de Schatkamers van de wereld. In deze lessen leer je meer over de molens van Kinderdijk. Wat gebeurt daar? Rik is 16 jaar en woont in een van de molens van Kinderdijk.

Nadere informatie

Een spannende ontsnapping

Een spannende ontsnapping Botel Bibalo Vivian den Hollander Een spannende ontsnapping Met illustraties van Juliette de Wit Van Holkema & Warendorf ISBN 978 90 00 33762 0 NUR 282 2014 Van Holkema & Warendorf Uitgeverij Unieboek

Nadere informatie

Vrijdag 7 mei. Axel kijkt naar het aanrecht. Dat is blinkend schoon. Er is geen vlekje te zien.

Vrijdag 7 mei. Axel kijkt naar het aanrecht. Dat is blinkend schoon. Er is geen vlekje te zien. Vrijdag 7 mei Hanna kijkt tevreden rond in huis. Ze heeft hard gewerkt vandaag. Alles ziet er netjes uit. De was is gedaan. De overhemden van haar man Axel hangen gestreken in de kast. En zijn T-shirts

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Gebeden voor jongeren

Gebeden voor jongeren Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Gebeden voor jongeren... 2 Gebed van het licht... 2 Mijn leven tot een licht... 2 Gebed voor sterke benen... 2 Dankgebed... 3 Gebed van Franciscus... 3 Dankgebed als je

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

SARAH Zoë van de Newgolberhoeve

SARAH Zoë van de Newgolberhoeve SARAH Zoë van de Newgolberhoeve 27-03-2003-30-05-2014 (11 jaar) Eens in de zoveel jaar komt er een heel bijzondere berner voorbij, jij was er zo eentje. Je had bij mij een heel speciaal plekje. Misschien

Nadere informatie

Hoe het verloren schaap werd gevonden

Hoe het verloren schaap werd gevonden Hoe het verloren schaap werd gevonden Evangelie-nieuws voor eeuwige redding Hoe het verloren schaap werd gevonden Een waar voorval in het leven van J.N. Darby Vele jaren geleden werd hem gevraagd een

Nadere informatie

Tussen koppensnellers en krokodillen

Tussen koppensnellers en krokodillen Tussen koppensnellers en krokodillen Eerste druk, mei 2012 2012 Karien van Ditzhuijzen Illustraties en coverontwerp: Anneke van de Langkruis isbn: 978-90-484-2392-7 nur: 282 Uitgever: Free Musketeers,

Nadere informatie

1. De tuin wordt opgeruimd

1. De tuin wordt opgeruimd 1. De tuin wordt opgeruimd Wat gaan jullie doen? vraagt mama. Ze is iets lekkers aan het maken: zoute bolletjes. Dat doet ze elke vrijdagmiddag als Joas, Aron en Lisa uit school komen. Vaak helpt een van

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

NOACH EN DE ZONDVLOED

NOACH EN DE ZONDVLOED Bijbel voor Kinderen presenteert NOACH EN DE ZONDVLOED Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Tammy S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Gedichten werkboekje. Naam: Groep:

Gedichten werkboekje. Naam: Groep: Gedichten werkboekje Naam: Groep: Gedichten lezen 1. Wat valt je als eerste op bij dit gedicht? Bang Bang, dat ik het nooit vergeten zal. Ik zal het nooit vergeten. Ik zag hem daar voor het laatst in de

Nadere informatie

Mamma vliegt steeds hoger.

Mamma vliegt steeds hoger. MEEUWTJE Meeuwtje is het verhaal van een jonge meeuw die zijn leefwereld verkent. Zijn moeder helpt hem daarbij, vooral door aan het eind van de dag nog eens na te gaan wat er allemaal voor dieren, kleuren

Nadere informatie

* Musical. Spelers: David

* Musical. Spelers: David David * Musical Musical over het leven van David: 1. David bij de schapen 2. David wordt tot koning gezalfd 3. David komt bij Saul aan het hof 4. David en Goliath 5. David op de vlucht voor Saul 6. David

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kleuren Inleiding Hallo allemaal. Ik hou mijn spreekbeurt over kleuren omdat ik het een leuk en interessant onderwerp vind en ook omdat kinderen er niet zo snel op komen denk ik. Ik heb mijn spreekbeurt

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

NOACH EN DE ZONDVLOED

NOACH EN DE ZONDVLOED Bijbel voor Kinderen presenteert NOACH EN DE ZONDVLOED Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Tammy S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

KOPIEERBLADEN. THEMA 5: Ik wil ridder worden! Plantyn - TotemTaal - Thema 5: ik wil ridder worden!

KOPIEERBLADEN. THEMA 5: Ik wil ridder worden! Plantyn - TotemTaal - Thema 5: ik wil ridder worden! KOPIEERBLADEN THEMA 5: Ik wil ridder worden! 97 97 Wat moet je doen om ridder te worden? Vind je dit goed? Moet er nog iets bij? Als je de opdrachten hier goed uitvoert, krijg je een ridderdiploma. Page

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Kinderliedboekje Inhoudsopgave

Kinderliedboekje Inhoudsopgave Kinderliedboekje Inhoudsopgave Jezus is de goede herder...2 Hoor de vogels zingen weer...2 Dank U voor deze nieuwe morgen...3 Jezus is geboren...4 Zit je deur nog op slot...4 Dank U voor uw liefde Heer...4

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen En zei: vandaag word mevr. Catharina 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Geven. Ja maar wat zei Tom. Umm wacht ik Weet het zei Cato een herinnering.

Nadere informatie

Wat zegt de Bijbel over Noach?

Wat zegt de Bijbel over Noach? De Zondvloed. Wat zegt de Bijbel over Noach? Genesis 6:9, laatste deel Noach was een rechtvaardig, oprecht man onder zijn tijdgenoten. Noach wandelde met God. Temidden van dit voortschrijdend verderf deden

Nadere informatie

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij

De beslissing. Aan mij zal het niet liggen, antwoordde Jens. Maar jij De beslissing De winter daarvoor was de beslissing gevallen. We zaten met een glas wijn bij mijn ouders in de woonkamer en vertelden over Kreta, en ook dat we van plan waren naar Zuid- Duitsland te verhuizen.

Nadere informatie