OORGANG SPKS. Marianne Jager Mijn leven is echt verrijkt. Zorg vóór kankerpatiënt is zorg vàn de patiënt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OORGANG SPKS. Marianne Jager Mijn leven is echt verrijkt. Zorg vóór kankerpatiënt is zorg vàn de patiënt"

Transcriptie

1 OORGANG SPKS Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal december nummer 41 Marianne Jager Mijn leven is echt verrijkt Zorg vóór kankerpatiënt is zorg vàn de patiënt Peter Siersema Harm Kuipers houdt de kwaliteit van het leven hoog

2 Inhoud 18 Contactdag Onze Landelijke Contactdag op zaterdag 22 september was opnieuw een heel geanimeerde bijeenkomst. De datum voor de volgend jaar is al bekend. In je agenda: 28 september. pagina 18 Foto omslag: Céline Jager Patiënt voorop Voor darmchirurg Eric Hans Eddes, directeur van DICA, is de patiënt de enig die telt. Goede informatie speelt een cruciale rol. pagina 6 6 Kwaliteit van leven Ex-topsporter, arts en kankerpatiënt Harm Kuipers houdt de kwaliteit van leven hoog: Overleven wil iedereen maar tegen welke prijs! pagina 34 Peter Siersema De Utrechtse hoogleraar is heel stellig: De zorg voor de kankerpatiënt is de zorg van vàn de patiënt. pagina En verder Algemeen nieuws 6 Vraag&Antwoord 26 Voeding 20 Slokdarm 28 Maag 35 Darm 36 Alvleesklier 38 Columns Marianne 5 Gerda Schapers Hulp voor de geest Mecheline van der Linden is ervan overtuigd dat ook de geest extra hulp nodig heeft. Immers: we moeten doorgaan met leven en sterk zijn. pagina 14 Marianne Jager Een interview met de spil in ons lotgenotencontact slokdarmkanker: Mijn leven is echt verrijkt. pagina 30 SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 2

3 COLOFON Doorgang, Jaargang 16, nummer 41, december 2012 Doorgang is het driemaandelijks magazine van SPKS (Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal). KOPIJ Sluitingsdatum inleveren kopij: 20 december Kopij aanleveren op SECRETARIAAT SPKS p/a NFK, Postbus 8152, 3503 RD Utrecht. ING Bank t.n.v. SPKS, te Amersfoort. Terugkijken op n geslaagde dag Zaterdag 22 september. Het hele huis is nog in rust, als mijn wekker een einde maakt aan mijn dromen. Ik ontbijt en stap in de auto. Ondanks het vroege uur is het al druk onderweg. Terwijl het landschap aan me voorbijtrekt, overdenk ik nog een keer mijn welkomstwoord, dat ik de avond ervoor heb geschreven. Ik wil stilstaan bij de rol van een patiëntenorganisatie en bij het toenemend belang van samenwerking tussen patiënt, zorgverlener en financierder. Dat leek me een mooi onderwerp voor een landelijke dag, waar specialisten en patiënten elkaar ontmoeten. BESTUUR Voorzitter: Anne Loeke van Erven Secretaris: Leo Kruik Penningmeester: Eric Schellekens Bestuurslid Vrijwilligers: Marianne van Alphen Bestuurslid Marketing & communicatie: Hennie Zoontjes Bestuurslid Patiëntengroepen: vacant RAAD VAN ADVIES Prof. Dr. C.H.J. van Eijck, chirurg, Erasmus MC Prof. Dr. P. Fockens, gastro-enteroloog, AMC Prof. Dr. E.J. Kuijpers, MDL-arts, Erasmus MC Dr. M.H.M. van der Linden, klinisch psycholoog, VU MC Prof. Dr. C.J.A. Punt, medisch oncoloog, AMC Prof. Dr. P.D. Siersema, gastro-enteroloog UMCU Prof. Dr. M. Verheij, radiotherapeut-oncoloog NKI-AvL Dr. B. P.L. Wijnhoven, G.i.chirurg, Erasmus MC Prof. Dr. J.H.W. de Wilt, chirurg oncoloog, Radboud UMCN VOORZITTERS PATIËNTENGROEPEN Alvleesklierkanker vacant Darmkanker Jolien Pon Maagkanker vacant NET vacant SBBvK Wilt Komrij Slokdarmkanker Marianne Jager REDACTIE Peter Craghs (hoofdredacteur), Marianne Jager (research), Jolien Pon (beeld) en Gerda Schapers VORMGEVING EN PRODUCTIE MDesign Lelystad, tel , CONTACT Voor lotgenotencontact is SPKS bereikbaar via: Secretariaat SPKS SPKS. Niets uit deze uitgave mag op welke wijze dan ook worden overgenomen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de redactie. Hoewel SPKS de grootst mogelijke zorgvuldigheid betracht inzake haar informatievoorziening, aanvaardt zij hiervoor geen aansprakelijkheid. Zie voor meer informatie onze websites. ISSN Om half tien rijd ik Ermelo binnen. Ik laad de auto uit, tref de laatste voorbereidingen en al snel mag ik de eerste bezoekers en sprekers welkom heten. Na mijn welkomstwoord volgt s ochtends een aantal parallelsessies: over behandelmethoden, over erfelijkheid en de bijeenkomst met naasten. Tijdens de lunch, terwijl ik de gasten voor de middag alweer welkom heet, zie ik iedereen geanimeerd met elkaar praten. Zo n jaarlijkse dag is toch altijd een belangrijk moment om elkaar te ontmoeten en ervaringen uit te wisselen! Terwijl iedereen aan de lunch zit, zet ik met Inge Diepman de puntjes op de i. Zij leidt die middag de paneldiscussie. We verzamelen de laatste vragen die binnengekomen zijn. We hoeven ons geen zorgen te maken: genoeg stof tot discussie! Om kwart voor vier sluiten we het officiële gedeelte af. Gelegenheid om na te praten, een lekker drankje en evaluatieformulieren in te vullen. Om vijf uur verlaat ook ik De Dialoog. Thuis plof ik moe en voldaan neer op de bank. s Avonds al krijg ik een eerste concept van het filmpje dat die dag gemaakt is. Spannend: hoe is het geworden? Het is een goede sfeerimpressie, inmiddels te zien via onze websites en Een paar dagen later volgen de resultaten van het evaluatieonderzoek. De cijfers bevestigen mijn beeld: Carlo Schippers met zijn presentatie over de chirurgische behandeling van slokdarmkanker is met bijna een 9 als rapportcijfer de duidelijke topper! Ook de andere sprekers scoren hoog! De bijeenkomst voor partners en naasten: Hoe is het nu met jou? moeten we er absoluut inhouden. Met een 8,3 als algemeen eindoordeel kijken we weer terug op een geslaagde dag. Ik kon me voorbereiden op de volgende bijeenkomst: de dag met vrijwilligers op 6 oktober in museum De Speeldoos. Op deze speelse locatie maakten we er een inspirerende en vooral ook gezellige dag van. We hebben het verdiend met ons allen. Want alle dertig vrijwilligers hebben ook het afgelopen jaar weer veel bereikt! Elders in dit magazine leest u het verslag van zowel de vrijwilligersdag als de landelijke dag. Ik wens u weer veel leesplezier! Anne Loeke van Erven voorzitter SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 3

4 V AN SPKS Het bestuur van SPKS en de redactie van magazine Doorgang wensen alle lezers, hun familie en vrienden vrede en geluk toe bij het samen beleven van deze laatste maand van 2012 en bij de start van een nieuw jaar Voor de komende maanden worden er, naast de gebruikelijke vergaderingen, vooral bijeenkomsten in het teken van de slokdarmkankerweek gehouden. Deze bijeenkomsten zijn speciaal voor patiënten, naasten en belangstellenden. Voor de aanvangstijden kunt u contact opnemen met het betreffende ziekenhuis. Staat uw ziekenhuis er niet bij? Ook dan kunt u contact opnemen. Bij het ter perse gaan van dit nummer waren nog niet alle data en tijden bekend. 15 januari UMC St. Radboud - Nijmegen 21 januari UMCU - Utrecht 25 januari AMC - Amsterdam 30 januari Vergadering Bestuur en pg-voorzitters 31 januari Erasmus MC - Rotterdam 02 februari Wereld kankerdag UMC St. Radboud - Nijmegen 09 februari LUMC - Leiden 28 september Landelijke contactdag - Ermelo SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 4

5 C OLUMN Varkentje, kom maar... Oh, wat zou het heerlijk zijn als mijn tuin twee, driemaal zo groot zou zijn. Als ik de tuinen van mijn buren mocht gebruiken, daar, waar het nu woest en ledig is. Ik zou een perk met dahlia s maken. Alles kleurig, netjes in een rij, met een bamboehoutje erlangs. En ik ging weer grootbloemige chrysanten kweken die ik allemaal weg zou geven met drie weken garantie. Anders krijg je je geld terug. Ik zou een appel- en een pruimenboom planten. Bramen, rode bessen en frambozen, want die kosten een godsvermogen op de markt. En ik zou een varkentje gaan houden. Een nutsvarkentje. Hij mocht zich rond eten aan mijn oud brood, aardappelschillen, appelschillen en ook het oude brood uit de hele buurt. Dat brood dat nu voor de duiven gesmeten wordt en opgegeten door duiven, meeuwen en kraaien. Daar hebben we er genoeg van. Je struikelt hier op straat over de duiven en je glijdt uit over de duivenpoep. Ik zou als een ouderwetse schillenboer overal de restjes ophalen. In zijn eentje zorgde mijn varkentje er voor, dat al het groenteafval werd opgepeuzeld en dat de duiven, de eksters, de meeuwen en de kraaien het nakijken hadden. Zijn poep spitte ik in de grond. Goede mest. Mijn varkentje kreeg een gezellig stalletje, met stro op om te liggen en zich te beschermen tegen de zon en hij kreeg zijn eigen modderpoel om zich in te wentelen en fijn te wroeten. Als het mooi weer was, gingen we samen ontbijten. Kom maar, varkentje, riep ik dan en daar kwam hij al aanhollen. Varkens zijn slimme dieren. Wij vertelden elkaar over de dingen des levens en gaven onze mening over de gang van zaken in de politiek. En hoe fijn het zou zijn, als wij mensen allemaal een beetje voor ons eigen eten en ons eigen afval zouden kunnen zorgen. En dan... na een half jaar ronddabberen en vrolijk knorren, als hij 100 kilo weegt, dan gaat het varkentje naar de slager. Die maakt hem dood, voordat hij er erg in heeft en verwerkt hem tot handzame lapjes, karbonaadjes, worstjes en gehakt. Twee varkenshaasjes, twee varkensniertjes en één tongetje. De hele diepvries vol, genoeg voor iedereen. Voor die tijd moet ik nog wel even een opleiding volgen voor het bereiden van allerlei varkensheerlijkheden, want mijn kennis reikt niet verder dan de bereiding van zult. Maar bloedworst, leverworst, sausijsjes en balkenbrij wil ik ook op mijn repertoire. Mijn vader maakte balkenbrij, maar dat is aan mij voorbij gegaan. Ik vond het niet zo lekker. Papa haalde bloedworst en zult bij de slager voor het weekend. s Morgens aan het ontbijt aten we bloedworst, gebakken met een schijf appel, heerlijk. En er was kinnenbakspek... Spek van de kinnebak van het varken. Dat werd gekookt en ging in dunne plakjes op de boterham. Maar de varkens van tegenwoordig hebben geen kinnebak meer, ze hebben allemaal hun kin laten liften, of nee, het zijn magere varkens. MARIANNE Met Kerstmis slachtte mijn vader een kip. Een stevige kip waar je twee dagen met zijn vieren van kon eten. Maar dat is een ander verhaal. Ik wens iedereen een smakelijke, vrolijke en vredige Kerst en een gezellige jaarwisseling Marianne van Alphen SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 5

6 A LGEMEEN NIEUWS Eric Hans Eddes: De patiënt is de enige die telt Overweldigend en beangstigend. Zo kunnen patiënten alle informatie ervaren die, onder meer via internet, beschikbaar is over ziekten en behandelingen. Betrouwbare en betekenisvolle informatie over de kwaliteit van zorg is daarom belangrijker dan ooit. Ik merk dat dagelijks. Wie te horen krijgt dat hij kanker heeft, betreedt een nieuwe, onbekende wereld vol onzekerheid en angst. Als een ziekte levensbedreigend is, gaan mensen op zoek naar zekerheid en houvast. Zij zoeken informatie op internet en krijgen van familie, vrienden en buren goedbedoelde informatie en adviezen. Als hulpverlener heb je de plicht om mensen te helpen in die zoektocht naar goede informatie. Het is belangrijk om te laten weten dat jij er bent voor hen. Ik zeg altijd: De enige die telt bent u, de laatste om rekening mee te houden ben ik. Eric Hans Eddes Dat laatste betekent niet alleen ruimte voor een tweede consult, waar alle vragen en gevonden informatie nog eens in alle rust besproken kunnen worden. Het betekent ook een second opinion aanbieden wanneer daaraan behoefte is. Mensen moeten mij tenslotte ook maar geloven op mijn blauwe ogen. Ik kan mij goed voorstellen dat er soms behoefte is een voorstel ook eens van iemand anders te horen. Of met iemand anders te bespreken welke alternatieven er zijn. Niet eens uit ontevredenheid of met het doel elders behandeld te worden, maar gewoon om zeker te weten dat je met elkaar goede keuzes maakt. Waarom zou je zulke belangrijke beslissingen, die soms over leven en dood gaan, binnen de korte duur van één consult moeten nemen? Het is verbazingwekkend dat we vaak langer nadenken over de aanschaf van een nieuwe auto of tv en het dan wel heel normaal vinden om vooraf uitgebreid vergelijkend warenonderzoek te doen. Een mensenleven en de kwaliteit van leven zijn kostbaarder dan dit soort aankopen en rechtvaardigen dus een gewogen keuze. Patiënttevredenheid Dat is de houding die wij met DICA (Dutch institute for clinical auditing) willen uitdragen. Door de kwaliteit van behandelingen te registreren, krijgen we een goed beeld van de optimale behandelmogelijkheden en verbeteren we de zorg aantoonbaar. Dat is de informatie over wat we als specialisten zelf doen. En we voegen daar informatie van anderen aan toe. Patiënttevredenheid is bijvoorbeeld net als zorginhoud en bekostiging, bepalend voor de kwaliteit van zorg. Je kunt als arts nog zo tevreden zijn over het resultaat van je behandeling, als de patiënt ontevreden is, dan is het niet goed genoeg. DICA werkt dan ook hard aan het vergroten van inzicht in de uitkomst van zorg aan de hand van clinic auditing. De informatie wordt verzameld aan de hand van zorgvuldig samengestelde vragenlijsten. Door het gestructureerd uitvragen van gegevens kunnen we betrouwbare resultaten op patiëntniveau toevoegen aan de registraties. Daarover zijn wij voortdurend in gesprek met het NFK en met patiëntenorganisaties als de NPCF. Het is belangrijk onze kwaliteitsregistraties te laten samenlopen met wat patiënten ervan vinden. Want de enige die telt, dat is de patiënt! Eric Hans Eddes, darmchirurg, directeur DICA SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 6

7 A LGEMEEN NIEUWS SPKS feliciteert haar adviseur Ernst Kuipers nieuw bestuurslid Erasmus MC Oorzaak kanker soms behandelbare infectie Van één op de zes kankergevallen is de oorzaak een infectie die te voorkomen of te behandelen is. Dat blijkt uit een studie die in The Lancet Oncology is gepubliceerd. Infecties veroorzaken wereldwijd ongeveer twee miljoen kankergevallen per jaar. De Raad van Toezicht van het Erasmus MC heeft prof.dr. E.J. (Ernst) Kuipers benoemd tot lid van de Raad van Bestuur van het Erasmus MC. Het Stafconvent, de ondernemingsraad en de Cliëntenraad Academische Ziekenhuizen hebben positief geadviseerd over deze benoeming. Kuipers treedt op 1 december 2012 toe tot de Raad van Bestuur. Ernst Kuipers is in Deventer, Groningen en Amsterdam opgeleid tot internist en MDL-arts. Hij is sinds 2000 in dienst van het Erasmus MC, onder meer als hoofd van de afdelingen Maag-, Darm-, Leverziekten en later Inwendige Geneeskunde. Hij is tevens een gewaardeerd lid van onze Raad van Advies. Hans Büller heeft de Raad van Toezicht laten weten na acht jaar zijn functie als voorzitter en lid van de Raad van Bestuur op 1 juni 2013 neer te willen leggen. Ernst Kuipers zal Hans Büller per 1 juni 2013 opvolgen als voorzitter van de Raad van Bestuur van het Erasmus MC. Tachtig procent van deze gevallen duiken op in minder goed ontwikkelde gebieden van de wereld. Van de 7,5 miljoen sterfgevallen die in 2008 ten gevolge van kanker optraden, waren er ongeveer 1,5 miljoen toe te schrijven aan infecties die mogelijk te voorkomen of te behandelen waren. De onderzoekers analyseerden gegevens van 27 soorten kanker in 184 landen en berekenden dat 16% van alle kankergevallen in 2008 verband hielden met infecties. In ontwikkelingsgebieden was 23% van de kankergevallen infectiegerelateerd, in ontwikkelde gebieden was dit 7%. Volgens de onderzoekers zijn vooral die kankersoorten te voorkomen die in verband zijn gebracht met het humaan papillomavirus (HPV), de Helicobacter pylori-bacterie en het hepatitis B- en hepatitis C-virus. In 2008 veroorzaakten deze vier factoren samen 1,9 miljoen kankergevallen. In de meeste gevallen betrof dit maag-, lever- en baarmoederhalskanker. SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 7

8 B OEKENNIEUWS Paniekspinnen B O E K E N T I P S Toen Bibian Harmsen - bassiste in een band, ontwerpster, veertig jaar, moeder van drie jonge kinderen - in november 2011 hoorde dat ze alvleesklierkanker had, besloot ze te doen wat ze van kinds af aan het liefste deed: schrijven, op haar weblog. Na haar overlijden (juli 2012) is daar dit boek - Paniekspinnen - van gemaakt. Vanaf de omslag kijkt een prachtige jonge vrouw me aan. En zoals elke keer in het gewone leven ook gebeurt: ik schrik. Zo jong en dan al De schrijfster is overleden, acht maanden na haar diagnose alvleesklierkanker en hield een weblog bij. Ik heb het nooit gelezen, maar het boek ontroert me tot in het diepst van mijn ziel. Zij beschrijft in het boek hoe zij de ziekte ervaart, wat het met haar en haar omgeving doet. Hoop en wanhoop wisselen elkaar af, verdriet, de belevenissen in het ziekenhuis: voor velen van ons zo herkenbaar. Ook de woede en de wanhoop; zo begrijpelijk als je moeder bent van drie jonge kinderen. Die wil je toch zien opgroeien. De emoties die haar overvallen noemt zij `Paniekspinnen, zoals poezen die bang zijn of pijn hebben soms ook gaan spinnen. En alle poezenliefhebbers weten dat dat waar is. Een paar maanden geleden overleed mijn eigen Minoes spinnend in mijn armen. Toen dacht ik nog: Zo wil ik ook wel gaan. Spinnend. Voor diegene onder ons die nog vechten tegen en met hun ziekte is het niet altijd een gemakkelijk boek om te lezen: ik heb erbij gehuild. Maar op de een of andere manier geeft de beschrijving van haar emoties ook troost. Dat is de herkenbaarheid vermoed ik. Ik herken het verdriet, de wanhoop, de woede. Toen zij nadacht over wat zij met de rest van haar leven wilde doen werd haar al snel duidelijk: Ik wil niet op wereldreis en heb niet de behoefte nog een rode sportauto te bezitten. Alles wat ik verlang is van niet-materiële aard en heel klein en alledaags. Zo herkenbaar voor veel kankerpatiënten. Opeens besef je hoe waardevol de kleine dingen zijn. Voor Bibian is het met haar kinderen op de bank hangen of samen naar een film kijken. En dan maar hopen dat deze herinneringen blijven hangen. Harmsen was altijd een creatief mens, zij schreef, ontwierp en zij speelde ook in een band. Tussen de chemokuren door hebben zij nog nieuwe nummers opgenomen, ook nummers die over haar ziekte gaan. Wat een prachtige energie. Haar boek biedt ons herkenning en zal zeker aanzetten tot acties. Terwijl ik het las dacht ik aan de titel van een lied van Youp van het Hek: Niemand wil ongezien verdwijnen. Gerda Schapers Paniekspinnen - Een jaar zonder einde door Bibian Harmsen 240 pagina s Uitgeverij Podium B.V. ISBN prijs 17,50 (incl. CD met akoestische nummers van Bibian en haar man Klaas ten Holt) E-boek 9,99 SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 8

9 R ECEPT Uit: Gezond eten rond chemotherapie Door José van Mil en Christine Archer-Mackenzie, fotografie Henk Brandsen, ISBN tip! Kiezen tussen zoet of hartig Omdat veel mensen opeens een nadrukkelijke voorkeur voor óf zoet óf hartig hebben tijdens chemokuren of bestraling, vind je hier twee kleine gerechtjes. Laat iedere relatie tot een normaal menupatroon voorgerecht, hoofdgerecht, toetje los! Je kunt deze gerechtjes serveren wanneer je maar wilt. Het is een keuze, ook al omdat twee gerechten vaak te veel is. Meringues met blauwe bessen en roomijs Roggebrood met hüttenkäse en druiven Meringue is een soort schuimgebakje, dat oorspronkelijk uit Zwitserland (Meiringen in kanton Bern) komt, maar ook in Frankrijk en België met dezelfde naam en Duitsland (onder de naam Baisser) te vinden is. Meringues zijn heel zoet en verrukkelijk in combinatie met vers fruit. Ze zijn kant-en-klaar te koop, of je kunt ze zelf maken. Nodig voor 2 porties 2 kleine meringuenestjes 50 gram blauwe bessen 2 bolletjes roomijs 1 eetlepel cassis siroop Zet de meringuenestjes op twee kleine bordjes. Vul ze met de helft van de blauwe bessen. Leg daarop een bolletje ijs. Strooi de rest van de blauwe bessen erover en bedruppel met de siroop Roggebrood heeft een korrelige structuur die heel lekker kan zijn, maar die voor een patiënt ook wel eens heel vervelend kan zijn om door te slikken. Neem in dat geval zacht brood. Nodig voor 2 kleine porties takje peterselie, takje munt 1 trosje pitloze druiven (aardbeien of stukjes appel) 2 sneetjes roggebrood 6 eetlepels hüttenkäse zout, peper, paprika Haal de blaadjes van de steeltjes van de kruiden. Houd twee blaadjes van elk apart en hak de rest fijn. Was en halveer de druiven. Leg de sneetjes roggebrood op twee kleine bordjes. Schep de hüttenkäse erop. Verdeel de druiven er over. Strooi en zout, peper en paprikapoeder naar smaak over. Bestrooi met de fijngehakte kruiden en leg de blaadjes erop. SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 9

10 A LGEMEEN NIEUWS Laatste stap in het kader van kwaliteitsnormen Specificaties volumenormen Uitzaaiingen naar het buikvlies: het operatieteam en alle betrokken specialismen moeten ervaring hebben met deze complexe behandeling en minimaal twintig ingrepen per jaar doen. Nadere uitleg volumenormen door vereniging heelkunde De Nederlandse Vereniging voor Heelkunde benadrukt in een nadere uitleg van de zogenoemde volumenormen dat deze pas de laatste stap zijn in de door haar gebezigde kwaliteitseisen. Eerst moet namelijk aan alle voorwaarden zijn voldaan waar de beste zorg om vraagt. Slokdarmkanker: een minimumaantal operaties van twintig per jaar is een vereiste om deze zo goed mogelijk te kunnen uitvoeren. Maagkanker: een minimumaantal operaties van twintig om voldoende ervaring van het team te behouden. Alvleesklierkanker: een minimumaantal operaties van twintig per jaar is een vereiste. Levertumoren: het vastgestelde minimumaantal operaties per jaar is twintig. Darmaandoeningen: een kwalitatief goede behandeling van darmaandoeningen is mogelijk in ziekenhuizen met een gespecialiseerde afdeling die jaarlijks minimaal vijftig darmoperaties uitvoeren. Voor de behandeling van endeldarmkanker is aantoonbare expertise vereist. Om voldoende ervaring te behouden is het minimum aantal operaties per jaar twintig. Meer weten? Kijk op Daarbij kun je denken aan de juiste apparatuur voor diagnose en behandeling, een goed gekwalificeerd medisch team, multidisciplinair overleg voor en na de behandeling en het voeren van een goede registratie. Is dat alles optimaal geregeld dan komt ervaring in complexe behandelingen aan bod. De kwaliteitsnormen, zijn onderverdeeld in vier categorieën. Elke categorie bevat onder meer zijn eigen volumenorm, respectievelijk: geen, twintig, vijftig en de minimumnorm waarvan voldoende wetenschappelijk bewijs is. Voor de normen van de eerste drie categorieën is de basis wetenschappelijk literatuur gekoppeld aan praktijkervaring. Bij de bepaling in welke categorie een behandeling valt, speelt een rol hoe vaak de aandoening voorkomt. Het aantal borstkankerbehandelingen per jaar is circa terwijl dat voor bijvoorbeeld slokdarmkanker er zo n 800 zijn. Een te hoge volumenorm voor slokdarmkanker zou betekenen dat er te weinig ziekenhuizen overblijven die de behandeling kunnen doen. Er ontstaan dan wachtlijsten. Daarbij komt dat uit onderzoek bekend is dat met twintig slokdarmoperaties per jaar al het omslagpunt van optimale zorg wordt bereikt. Ook deelname aan registraties is onderdeel van de kwaliteitsnormen; het biedt inzicht in de uitkomsten van behandelingen. Ziekenhuizen en chirurgen kunnen zo van elkaar leren en de registraties geven munitie voor daar waar nodig het aanscherpen van de normen. Voorwaarde is wel dat er voldoende metingen worden gedaan om conclusies te kunnen trekken. Daarom is in de categorie twee de ondergrens op een minimum van twintig gelegd. Zo ontstaat binnen afzienbare tijd ook inzicht in de kwaliteit van behandelingen die hieronder vallen. SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 10

11 A LGEMEEN NIEUWS SPKS en NKF alert op aangekondigde wijzigingen Vinger aan de pols bij andere geneesmiddelenvoorziening Met ingang van 2013 zal een aantal oncologische geneesmiddelen niet meer worden verstrekt bij de eigen apotheek, maar alleen nog via de ziekenhuisapotheek. Kankerpatiëntenorganisaties en NKF houden de ontwikkeling nauwkeurig in de gaten en zullen zo nodig in actie komen. NKF en de Stichting Eerlijke Geneesmiddelen Voorlichting gaan een meldpunt openen waar patiënten die denken in de problemen te komen zich kunnen melden. Het is nog niet te overzien welke gevolgen de beslissing van het ministerie van VWS over deze overheveling zal hebben voor patiënten. De organisaties vinden echter dat er beslist geen nadelige gevolgen mogen zijn. Om hoeveel geneesmiddelen het bij de overheveling van stadsapotheek naar ziekenhuisapotheek gaat, is nog niet geheel duidelijk. Voor de patiënten met (behandelde) kanker aan de spijsverteringsorganen zal het in elk geval gaan om erlotinib (tarceva), sunitinib (sutent), sorafenob (nexavar) en mogelijk nog een reeks in chemotherapie gebruikelijke geneesmiddelen. De vooralsnog in onze kring bij de overheveling betrokken vormen van kanker zijn: pancreas en NET-tumoren in alvleesklier, maag of darmen. Het uitgangspunt van het ministerie is dat de voorgestelde veranderingen niet van invloed mogen zijn op de behandeling van patiënten. Niettemin kunnen er problemen ontstaan omdat patiënten in een groot aantal gevallen elke keer naar het ziekenhuis moeten om daar hun geneesmiddel(en) te halen. Ook wordt gevreesd voor problemen (van kortdurende aard) met de levering van voldoende medicijnen. Alle aspecten van de vraag komen achtereenvolgens aan bod, van de eerste ongerustheid, via de zekerheid van de diagnose tot de onvermijdelijke dood. Het koele verhaal wat staat mij te wachten en waarom? krijgt de verteller, en dus de kijker, te horen van twee acteurs, een huisarts en een oncoloog. Een mooie vondst, al heeft het direct aangesproken worden in combinatie met de jij-toon wat bevoogdends: Jij doet er verstandig aan om Gelukkig komen ook echte mensen in beeld: artsen en andere professionals, maar ook patiënten met kanker, longemfyseem en ALS, en hun partners en familieleden. Zeker in de eerste afleveringen wringt er iets. De toon is te beheerst, de gesprekken verlopen te rustig, de onvermijdelijke pianomu- Gewoon dood: film met een paar vraagtekens De voorlichtingsfilm Gewoon Dood begint met de vraag van verteller Thom Hoffman: Wat gebeurt er eigenlijk als ik ongeneeslijk ziek word en thuis wil sterven? Wat volgt is zijn zoektocht naar het antwoord, verdeeld over zeven episodes van elk een klein kwartier. ziek van Eric Satie klinkt al te subtiel waar is de redeloosheid, de woede, de onmacht? In de latere afleveringen is daar meer ruimte voor, wat schrijnende beelden oplevert van kwetsbare patiënten en door de verzorging uitgeputte partners. Artsen zullen weinig nieuws zien en horen, maar voor patiënten kan de film zeker verhelderend zijn. Was dat ook zo voor verteller Hoffman? Ik weet nu wat artsen kunnen, zegt hij. Maar stiekem denk ik nog steeds dat ik onsterfelijk ben. Dacht ik dat niet, dan had ik geen leven. Bron: Medisch Contact; auteur Joost Visser De film is te zien op Hier kan ook de film op dvd besteld worden (8 euro). SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 11

12 A LGEMEEN NIEUWS Oncoloog Hans Gelderblom (LUMC): Kan de kankerpatiënt nog krijgen wat nodig is Als alles goedkoper moet, krijgt dan iedere kankerpatiënt nog elke mogelijk medicijn? Hans Gelderblom, oncoloog in het LUMC vroeg zich af waarom dit geen onderwerp was in de verkiezingsstrijd. Maar niemand durft. Iedereen ziet bij het woord kanker een kaal kind voor zich en niemand wil die zijn behandeling onthouden, aldus Gelderblom in het AD. Oncologen maken zich zorgen. Er is een rem gezet op de stijgende zorgkosten. Maar tegelijk komen er wel steeds meer nieuwe medicijnen en technische vernuftigheden op de markt die heel veel geld kosten. Vooral in de oncologie gaan de ontwikkelingen snel. Dat gaat onvermijdelijk met elkaar wringen, voorspelt ook Lia van Zuylen, kankerspecialist bij Erasmus MC. De afdeling oncologie krijgt per jaar een budget waar- mee je het moet doen. Als er in de tussentijd een nieuw middel bijkomt en dat kost tienduizenden euro s en je hebt een X-aantal patiënten dat er voor in aanmerking komt, dan weet je: dat wordt een probleem. Ik wil niet in de situatie terechtkomen dat ik een patiënt een geschikte behandeling moet weigeren, omdat het geld op is. Het dilemma speelt overal, zegt Gelderblom, tevens voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Medische Oncologie (NVMO). Ziekenhuizen worden in een keurslijf gedrukt, nu is afgesproken dat ze hooguit 2,5 procent per jaar meer mogen uitgeven. Doordat er steeds meer nieuwe en vaak dure medicijnen op de markt komen waarmee kankerpatiënten kunnen worden geholpen, wringt dat steeds vaker. Geestelijk welbevinden belangrijk in leven van terminale kankerpatiënt Terminale kankerpatiënten die ziekenhuizenopname vermijden, die zich geen zorgen maken, die bidden of mediteren, die gebruikmaken van geestelijke zorg in het ziekenhuis en die een goede therapeutische relatie hebben met hun arts, hebben de hoogste kwaliteit van leven tijdens hun laatste levensdagen. Dat meldt althans Archives of Internal Medicin. Wanneer genezen niet meer mogelijk is, richten we ons op het verbeteren van de kwaliteit van leven. Het is mooi dat dit nu ook wetenschappelijk bewezen wordt. Enkele jaren geleden riep het boek Wonderbaarlijke patiënten van Bernie Siegel die hetzelfde riep op grond van zijn ervaring als oncoloog nog veel kritiek op. De onderzoekers van het Dana-Farber Cancer Institute vroegen zich af wat nu precies de kwaliteit van leven in de eindfase bepaalt. Zij spraken met terminaal zieke patiënten en na het overlijden praatten zij met zorgverleners en familie over onder meer het zorggebruik en de kwaliteit van leven in de laatste weken. Uit een lange lijst variabelen berekenden de onderzoekers uiteindelijk negen factoren die 20% van de kwaliteit van leven bepaalden. Terminale patiënten die tijdens hun laatste levensweek op de IC verbleven, nog sondevoeding of chemotherapie kregen, overleden in het ziekenhuis en die zich veel zorgen maakten, hadden tijdens hun laatste dagen een mindere kwaliteit van leven. Religieuze patiënten die vóór hun diagnose kanker al mediteerden of baden, die in het ziekenhuis pastorale zorg ontvingen en die zeer tevreden waren over de relatie met hun arts rapporteerden een betere kwaliteit van leven. De locatie van de kankerbehandeling was ook van invloed. Geloof en/of meditatie werkt dus en ook artsen kunnen het leven van hun ongeneeslijk zieke patiënten dus positief blijven beïnvloeden, zodat ook hun laatste dagen zo comfortabel mogelijk verlopen. Bron: Ned. Tijdschrift voor Geneeskunde SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 12

13 A LGEMEEN NIEUWS Internationaal kankeronderzoek Nederland - VS Subsidie 1,2 miljoen euro voor behandeling op maat Het Center for Personalised Cancer Treatment, een bundeling van krachten van het Nederlands Kanker Instituut, het Erasmus MC en het UMC Utrecht, ontvangt een subsidie van 1,2 miljoen euro. Deze subsidie gaat naar het project Prospective Use of DNA-guided Personalized Cancer Treatment. Door DNA uit tumoren te analyseren en te vergelijken willen zij de behandeling meer toespitsen op de specifieke kenmerken van de patiënt. Behandeling op maat dus. Prof. dr. Emile Voest De Nederlandse onderzoekers werken nauw samen met onderzoekers van de University of California in San Francisco en San Diego. Het geld voor het project is bijeengebracht dankzij een uniek samenwerkingsverband tussen het Amerikaanse Stand Up To Cancer en KWF Kankerbestrijding. KWF verwierf eind 2010 en 2011 onder de naam Sta Op Tegen Kanker via een avondvullende tv-show fondsen en donateurs. Bijzonder moment We zijn erg blij met het succes van de eerste twee televisieprogramma s van Sta Op Tegen Kanker, aldus dr. Sung Poblete, president van Stand Up To Cancer, en we kijken uit naar de volgende, in november van dit jaar. Door deze programma s zijn we in staat onze eerste internationale subsidie op het terrein van translationeel onderzoek te verlenen. De samenwerking met KWF Kankerbestrijding markeert een bijzonder moment in de kankerbestrijding en zal zeker een positieve impact hebben op de klinische kankerzorg. Michel Rudolphie, algemeen directeur van KWF Kankerbestrijding: Dit project is een belangrijke innovatie voor KWF Kankerbestrijding. Voor het eerst financieren we een internationaal onderzoeksteam. Deze samenwerking van getalenteerde on- derzoekers wereldwijd biedt een gouden kans voor een betere, op maat gesneden behandeling van patiënten. Het onderzoek zal worden geleid door prof. dr. Emile Voest (Medische oncologie UMC Utrecht) en prof. dr. René Bernards (Moleculaire carcinogenese NKI). Hoofddoel van het onderzoek is de juiste geneesmiddelen aan de juiste patiënt te koppelen door het tumor-dna van de patiënt te analyseren. Het onderzoeksteam zal zich richten op klinisch onderzoeken met patiënten met borst- en darmkanker. Het project is op 1 oktober van start gegaan. Bron: KWF SPKS Darmkanker Nederland twittert nu ook! om op de hoogte te blijven! SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 13

14 A LGEMEEN NIEUWS Ook de geest heeft extra hulp nodig Mecheline van der Linden: doorgaan met leven en sterk zijn Een op de drie Nederlanders sterft door kanker. De dokters zijn zo knap tegenwoordig : door nieuwe medicijnen, betere chemokuren, verfijnde bestraling, nieuwe operatietechnieken valt met diverse vormen van kanker inmiddels beter te leven. Het lichaam gaat langer mee. Maar de geest? Ook die heeft extra hulp nodig. Zoals luisteren, normaliseren, troosten, bemoedigen en bevestigen. Zegt Mecheline van der Linden (die we in de rubriek Vraag&Antwoord in ons magazine regelmatig tegenkomen). Dr. Mecheline van der Linden (54) is klinisch psycholoog, gespecialiseerd in de behandeling van mensen met kanker. Zij werkt als oncologisch psycholoog in VU medisch centrum in Amsterdam. Tot afgelopen voorjaar was zij voorzitter van de beroepsvereniging op dit vakgebied (NVPO). Zij is voorzitter van de Stichting Verdriet door je hoofd voor kinderen en jongeren van ouders met kanker. Voor artsen staat de medische behandeling centraal. Logisch, dat is hun vak. Maar vanuit de patiënt gezien kan er zoveel meer hulp en zorg nodig zijn: van een psycholoog, een fysiotherapeut, een diëtist, een ver- pleegkundige, een maatschappelijk werker, een pastor. Niet elke patiënt wordt even goed naar een van hen doorverwezen. Zien artsen onvoldoende dat kanker, behalve lichamelijke, ook mentale en sociale gevolgen kan hebben? Ze zien het wel, maar of ze ook doorverwijzen is vraag twee. De nieuwe generatie artsen heeft hiervoor bij de opleiding een betere antenne meegekregen dan oudere collega s. Maar het kan evenzogoed de patiënt zelf zijn die niet duidelijk aangeeft wat z n problemen zijn. Ik noem hem de visser uit Urk : trekt z n beste pak aan, doet zich tegenover de dokter flinker voor dan hij is, want hij wil ook die allerlaatste chemokuur nog krijgen, dus hij zwijgt over z n depressie en z n problemen thuis. Zelfredzaamheid is ook wat waard Zeker. Uit onderzoek weten we dat tweederde van de mensen met kanker het prima redt zonder extra hulp. Ze lossen hun problemen zelf op, in eigen kring. We weten ook dat er kwetsbare groepen zijn: alleenstaanden, jonge mensen die gezinnen met kleine kinderen hebben, mensen die geïsoleerd leven, mensen met een psychiatrisch verleden, mensen die behalve met kanker met nóg iets ingrijpends worden geconfronteerd, zoals een tweede ziekte, een sterfgeval van een naaste, echtscheiding. Verschillende mensen heb ik horen verzuchten: kanker heb je niet alleen. Ook dat is onderzocht: een derde van de partners van mensen met kanker heeft op de ene of andere SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 14

15 A LGEMEEN NIEUWS manier extra hulp of steun nodig. Daarom vraag ik, wanneer ik een eerste afspraak maak: wilt u iemand meenemen die het dichtst bij u staat uw partner, een kind, een vriend, een buurvrouw? Is dat gebruikelijk in uw vak? Dat weet ik niet precies. Wel zie en hoor ik het steeds vaker. Psycho-sociale problemen kunnen mensen vaak niet in hun eentje oplossen. Het effect van behandeling kan zoveel groter zijn wanneer iemand die ervaring in z n directe omgeving kan delen. Wat heeft u patiënten te bieden? Kort gezegd komt het neer op luisteren, normaliseren, troosten, bemoedigen en bevestigen. Normaliseren is: tegen iemand zeggen: dat hoort erbij, het is heel normaal dat u dat als een probleem ervaart. Mensen voelen zich vaak eenzaam, angstig, vooral wanneer ze beseffen dat het einde van hun leven in zicht is gekomen. Wat bedoelt u met bevestigen? Ouders vragen vaak: hoe praat ik erover met de kinderen? Meestal doen ze dat al goed. Talloze vragen doemen op als mensen nog maar weinig tijd hebben: Ik wil nog zo graag dit..., zal ik nog dat...? Dan probeer ik erachter te komen waarom mensen dat willen en of dat Mecheline van der Linden: Psycho-sociale problemen kunnen mensen vaak niet in hun eentje oplossen. haalbaar is. En meestal zeg ik dan: doen! Ruzies bijleggen. Mensen bellen met wie het contact verwaterd is. Probeer zoveel mogelijk door te gaan met leven, krachtig zijn in zo n houding probeer ik mensen te bevestigen. Het vooruitzicht van de dood kan verlammend zijn en depressief maken. Wat helpt daartegen? Daarvoor valt niet één remedie te noemen. In het algemeen kun je alleen zeggen: probeer in beweging te blijven en ga bewust om met voeding. Vroeger was het advies bij een chemokuur: doet u het vooral rustig aan. Nu zeggen we: werk aan uw conditie, om zowel lichamelijk als geestelijk op de been te blijven. Mensen met kanker gaan vaak op zoek in het alternatieve circuit. Dan zeg ik: laat t niet ten koste gaan van de reguliere behandeling en doe alleen wat veilig is. Op z n minst kan t weerbaar maken als mensen een behandeling niet alleen ondergaan maar ook actief met hun situatie omgaan. Wat is veilig? Je laten masseren door een gecertificeerde masseur, yoga, veel buiten zijn, inspiratie zoeken in spiritualiteit, in kunst wanneer je daarvoor open staat. Onherroepelijk komt ook die laatste fase, waarin mensen misschien nog van alles willen maar niks meer kunnen. En dan? Regelmatig spreek ik cliënten die zeggen: het leven heeft totaal geen zin meer, ik ga toch dood. Dan wil DHT-therapie wel eens helpen: Dierbare Herinneringen Therapie, ontwikkeld in Utrecht. Ieder leven kent z n tegenslagen en z n mooie momenten. Mensen kunnen opbloeien wanneer ze in gedachten terugkeren naar perioden waarin ze gelukkig zijn geweest. Het einde van het leven kan dan in een ander perspectief komen te staan. Niet: het is voorbij. Maar: het is mooi geweest. Met dank aan NRC, Gijsbert van Es. Actieve oudere kan tot zes jaar ouder worden Wie er tussen de 75 en 80 jaar een actieve levensstijl op nahoudt kan kan in beginsel rekenen op een langere levensverwachting, zo blijkt uit een recente Zweedse studie. Academici van het Zweedse Karolinska Instituut onderzochten de levensstijl van mensen die ouder waren dan 75. Ze concludeerden dat de mannen met de gezond- ste levensstijl uit deze groep zo n zes jaar langer leefden, bij vrouwen was dit vijf jaar. Zwemmen, wandelen en gymnastiek deed de levensverwachting stijgen met ongeveer twee jaar. Mensen met een rijk sociaal leven leefden anderhalf jaar langer dan mensen zonder de vele contacten. De onderzoekers toonden ook aan dat rokers een jaar eerder stierven, maar dat de mensen die stoppen op middelbare leeftijd bijna net zo lang leven als degenen die nooit hadden gerookt. Bron: BBC News SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 15

16 A LGEMEEN NIEUWS Zichtbaar maken welke tumordelen meer straling nodig hebben Nieuwe techniek kan helpen bestraling verder te verfijnen Radiotherapie, ook bekend als bestraling, vormt samen met chirurgie en chemotherapie de belangrijkste drie pijlers van de kankerbehandeling. Radiotherapie kan als enige behandeling of als onderdeel van een combinatietherapie worden gegeven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen uitwendige ( teletherapie ) en inwendige bestraling ( brachytherapie ). Uitwendige bestraling wordt opgewekt in zogenoemde lineaire versnellers en met hoge precisie gericht op de tumor. Bij brachytherapie wordt gebruik gemaakt van radio-actieve bronnen die in de tumor worden gebracht. Een bekend voorbeeld hiervan is de behandeling van vroege stadia prostaatkanker m.b.v. radio-actieve zaadjes. Een nieuwe techniek kan de bestralingsbehandeling verder verfijnen. We kunnen tumoren steeds beter afgrenzen van hun (normale) omgeving. Dit helpt de chirurg en de radiotherapeut hun operatie of bestraling uiterst nauwkeurig uit te voeren en bijwerkingen te beperken. Toch missen we - als radiotherapeuten - belangrijke informatie, namelijk de functionele eigenschappen van tumorcellen. We weten immers dat een tumor niet een homogeen geheel is, maar bestaat uit gebieden met bijvoorbeeld een verschillende doorbloeding of zuurstofgraad. Deze gebieden vertonen ook een verschillende gevoeligheid voor bestraling (en chemotherapie). Dit betekent dat deze specifieke gebieden een andere dosis bestraling nodig hebben om te worden gedood. De huidige bestralingstechnieken zijn in staat om kleine gebieden binnen een tumor een andere dosis te geven dan naastgelegen gebieden. Voorwaarde is wel dat deze gebieden van verschillende stralingsgevoeligheid zichtbaar kunnen worden gemaakt. Hiervoor zijn gevoelige beeldvormende technieken nodig, zoals een PET-scan, waarbij stoffen kunnen worden ingespoten die zich specifiek ophopen in deze gebieden. Zo kan de bestraling worden toegespitst op de unieke tumoreigenschappen van de individuele patiënt. Figuur: de combinatie van anatomische (CTen MRI-scan) en functionele informatie (zoals zuurstofspanning (hypoxie), delingsactiviteit (proliferatie), energieverbruik (metabolisme) en celdood) geeft een compleet beeld van de tumor. Uit: Verheij M. 30 jaar NVRO: een vooruitblik. Ned Tijdschr Oncol Onderzoekers van het VIB, het Vlaams Instituut voor Biotechnologie, en de Vrije Universiteit Brussel hebben een techniek ontwikkeld waarmee ze beter kunnen zien welke regio s in de tumor opgewassen zijn tegen straling. Daardoor kunnen ze specifiek die regio s tot een hogere dosis bestralen en hoeven ze niet de volledige tumor bloot te stellen aan dezelfde stralingsdosis. Dat zou ook voor de patiënt moeten leiden tot minder bijwerkingen. Dat de wetenschappers kunnen zien welke zones meer bestraling nodig hebben, komt door het nanobody dat ze daarvoor ontwikkelden. Dat nanobody is gericht tegen het eiwit MMR dat voorkomt op cellen in zuurstofarme gebieden binnen de tumor. Van deze zuurstofarme gebieden is bekend dat deze minder gevoelig zijn voor bestraling en bijdragen aan een slechtere prognose. ARTFORCE-studie Een ander voorbeeld van deze aanpak is de ARTFORCE studie bij patiënten met hoofd-halstumoren, die in een aantal centra in Europa wordt uitgevoerd. Onderzoekers van de afdeling Radiotherapie van het NKI-AVL leiden deze studie en maken gebruik van een radio-actief gelabeld medicijn (het antilichaam Cetuximab) dat zich vooral bindt aan tumorcellen die ongevoelig zijn voor bestraling. Vervolgens wordt een PET-scan gemaakt waarmee deze tumorgebieden kunnen worden afgebeeld, zodat de bestralingsdosis kan worden aangepast. Beide voorbeelden laten zien dat de combinatie van anatomische en functionele informatie een meer compleet beeld geeft van de tumor en kan bijdragen aan een meer individuele behandeling. De afbeelding geeft een voorbeeld van deze combinatie bij een hoofd-hals tumor. Marcel Verheij, radiotherapeut-oncoloog SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 16

17 A LGEMEEN NIEUWS De SPKS Vrijwilligersdag: een feestelijk ontmoeten en nu weer verder Op 6 oktober kwamen onze vrijwilligers bijeen in museum Speelklok in Utrecht. Voorzitter Anne Loeke stond kort stil bij wat we het afgelopen jaar hebben bereikt: 10% stijging van het aantal donateurs, de website werd anderhalf keer zo vaak bezocht, tevreden donateurs. Ook op het gebied van belangenbehartiging hebben we veel bereikt, zoals: participatie richtlijnen en zorgpaden, bijdrage zorgverbetering/zichtbare zorg, advies toelating geneesmiddelen, meepraten over de invoering van het bevolkingsonderzoek darmkanker, diverse infostands en de buismaagbrochure. SPKS, ziekenhuizen, specialisten en zorgverzekeraars weten elkaar steeds beter te vinden. Ontwikkelingen De subsidie-eisen worden strenger. Een eis is dat de bijdrage van donateurs 25 euro per jaar wordt. Patiëntenorganisaties moeten nauwer samenwerken. Er zijn nieuwe vergoedingsregels voor vrijwilligers. De ontwikkeling van is in volle gang. SPKS is hierbij nauw betrokken. En verder We willen onze websites verder verbeteren. We zullen beter vindbaar moeten zijn. Onze nieuwe folders liggen nog niet in alle ziekenhuizen: aandachtspunt voor ons allen. Samen met de NFK starten we een traject rondom kwaliteit van zorg. De laatste week van januari is weer slokdarmweek en maart is weer darmkankermaand. Binnenkort krijgen alle vrijwilligers een toegangscode, waarmee ze op Afscheid van onze vrijwilligers Cilia Ensing (pg. Alvleesklierkanker) en Rindert Keestra, medisch adviseur het zogenoemde virtueel kantoor relevante informatie kunnen vinden. Kortom genoeg te doen. Middagprogramma Tijdens de lunch hebben we volop ervaringen uitgewisseld. Daarna hebben we in groepen getekend waar we in 2017 willen staan. Het resultaat leverde kleurrijke schilderijen op. Veel ideeën op het gebied van communicatie en informatievoorziening. Een zak geld, om alle plannen te realiseren. Na deze creatieve sessie volgde een rondleiding door het museum. Veel speeldozen en pierementen werden voor ons in werking gesteld. En toen was alweer het einde van de dag. Onder het genot van een hapje en een drankje hebben we gezellig nagekletst en namen we afscheid van onze vrijwilligers Cilia Ensing (pg. Alvleesklierkanker) en Rindert Keestra, medisch adviseur. Het was een inspirerende en gezellige dag die is omgevlogen. Marianne Jager SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 17

18 Foto's Peter Hahn

19 A LGEMEEN NIEUWS Geanimeerde Landelijke Contactdag in Ermelo Het liep helaas niet storm bij onze Landelijke Contactdag op zaterdag 22 september in Ermelo. Maar wie er niet was, heeft toch wel wat gemist. Het was een bijzonder geanimeerde dag, waar veel mensen elkaar troffen of opnieuw ontmoetten. Er werden veel nieuwtjes uitgewisseld en opvallend was opnieuw hoe gemakkelijk de aanwezigen met elkaar in gesprek raakten en elkaars verhaal aanhoorden en er commentaar op gaven. De onverwachte afwezigheid van een enkele spreker en een iets anders samengesteld panel dan aangekondigd mochten de pret niet drukken. Bij de sessies was sprake van een goede belangstelling en de sprekers namen alle tijd om vragen van hun gehoor te beantwoorden. Zo stelde Prof. Henk Verheul (VUMC) in een helder verhaal de stand van zaken bij de chemotherapie aan de orde. Hoewel Mecheline van der Linden was verhinderd vindt de lezer in dit magazine een interview met haar. Het panel van de middagbijeenkomst bestond uit maag-darm-lever arts Paul Fockens, internist-oncoloog Haiko Bloemendal (bij lezers van ons magazine genoegzaam bekend), chirurg Helma van Grevenstein en psycho-oncologisch therapeute en maatschappelijk werker Karen Rutgers. Op de vraag uit de zaal waar we nu staan antwoordde Haiko Bloemendal onder meer dat het nog steeds wachten is op het grote licht : kanker als chronische ziekte. Er zijn volgens hem nog altijd te veel mensen die helaas te horen moeten krijgen dat het niet meer gaat. Hij noemde als voordeel van dikkedarmkanker dat we bij die ziekte door de screening straks een stap voorwaarts kunnen doen omdat de poeptest juist het voorstadium van kanker kan opsporen. En dan zijn we er vlot bij. Paul Fockens durfde de stelling aan dat uiteindelijk de chirurgie bijna overbodig wordt. Ook hij zinspeelde op de screening die vanaf volgend jaar gaat plaatshebben, waardoor we een flinke stap vooruit zetten. Hij voorziet dat het er de komende jaren flink meer worden. Naar aanleiding van vragen uit de zaal merkte Helma van Grevenstein onder meer op dat er beslist met maagzuurremmers kan worden gestopt als iemand (bijna) geen maag meer heeft. Dan door slikken kan alleen schadelijk zijn. Maar B12 is dan wel weer hard nodig, zo werd er vanachter de tafel opgemerkt. En over slikken gesproken: liever paracetamol dan b.v. ibuprofen, een advies dat nefrologen al jaren geven. Veel vragen gingen over voeding, B12, diëten, problemen met de ontlasting. Een prikkelende opmerking vanaf de paneltafel was in dit verband dat mensen vooral moeten eten waar ze zin in hebben, als ze dat kunnen verdragen, maar daarvoor hebben ze dan geen diëtist nodig. Mensen moeten nu eenmaal zelf op onderzoek naar leefgewoonten waarbij ze zich wel voelen. Over centralisatie werd onder meer gezegd dat mede daardoor patiënten soms echt te ver moeten reizen. Al zeggen experts dat het allemaal wel meevalt, het is goed om voorzichtig te werk te gaan. Positieve woorden vielen er over de contacten tussen de specialisten en de huisarts. Panelleden constateerde dat meer en beter dan voorheen de huisarts goed op de hoogte wordt gehouden van de stand van zaken van een patiënt. Peter Craghs/Gerda Schapers Op de site van SPKS (www.spks.nl) en de site van Darmkanker Nederland (www.darmkankernederland.nl) vindt u een video impressie. SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 19

20 V OEDING Zuurzak als natuurlijke chemo tegen kanker In de afgelopen jaren verschenen allerlei artikelen over de geneeskundige werking van de ook in Suriname bekende boomvrucht zuurzak. Zo werd aangegeven dat zuurzak verschillende kankersoorten kan bestrijden waaronder borst-, baarmoederhals-, darm-, prostaat-, lever-, long-, alvleesklier- en lymfeklierkanker. De zuurzak (Annona muricata) is een plant uit de familie Annonaceae. Het is een kleine, groenblijvende, diep vertakte, tot 10 m hoge boom met roestkleurige, behaarde jonge takken. De tweeslachtige bloemen groeien aan korte stelen, solitair of in paren aan de stam of aan dikke takken. De verzamelvrucht van de zuurzak is licht afgeplat, peervormig en vaak gekromd, ze worden tot 20 x 35 cm groot en 6 kg zwaar. Het vruchtvlees is sneeuwwit, zeer zacht, vezeligpappig, sappig en zoetzuur van smaak. De zuurzak komt van nature voor in het Caraïbisch gebied en in Centraal-Amerika. In Nederland is deze vrucht ook wel op markten te vinden. Kankerbestrijdend Een onderzoek aan de Purdue University heeft uitgewezen dat extracten uit de zuurzakboom kankercellen kunnen vernietigen. Aan de Universiteit van Zuid-Korea hebben onderzoekers ook twee substanties in de zaden gevonden die zeer effectief waren bij borst- en dikkedarmkanker. De meest opzienbare resultaten gaven aan dat bij het gebruik van zuurzak de reacties zeer selectief waren d.w.z. dat zuurzak de vij- andelijke cellen aangrijpt, terwijl de gezonde cellen intact blijven. Geen winst De farmaceutische industrie is bezig geweest om de twee krachtigste anti-kankersubstanties van de zuurzak te klonen of chemisch na te maken. Een chemisch duplicaat kan, in tegenstelling tot een extract van de boom, wel gepatenteerd worden waarmee grote winsten gemaakt kunnen worden. De farmaceutische industrie heeft echter alle onderzoeken stopgezet zonder openbare bekendmaking van de resultaten. De Ware Tijd, Ricky W. Stutgard M.Sc. Bij inname vitamine D extra calcium nodig Vitamine D is een stof die een lichaam nodig heeft, omdat ze betrokken is bij tal van processen, zoals het sturen van de concentraties van bepaalde hormonen en het beïnvloeden van facetten van het immuunsysteem. Maar vitamine D speelt ook een rol in het organiseren van het calciumhuishouden. Als een lichaam te weinig calcium binnenkrijgt, zal vitamine D calcium uit de beenderen gaan halen, waardoor die verzwakt worden, in plaats van versterkt. Dat meldt endocrinologe Geert Carmeliet van de Katholieke Universiteit Leuven in de Journal of Clinical Investigation. Het onderzoek laat op basis van experimenten met muizen zien dat in normale omstandigheden vita- Te weinig calcium in de voeding verhoogt de kans op beenbreuken. Science Photo Library mine D nodig is voor een efficiënte opname van calcium in de darm. De calcium wordt in botten opgeslagen zodat die steviger worden. Maar bij een te laag calciumgehalte houdt vitamine D de calciumconcentratie in het bloed op peil door de voorraad in botten aan te spreken. Waardoor een verhoogd risico op beenbreuken ontstaat. Bron: Journal of Clinical Investigation SPKS DOORGANG 41 - DECEMBER 2012 pagina 20

U heeft slokdarm kanker

U heeft slokdarm kanker U heeft slokdarm kanker en uw leven staat op zijn kop PATIËNTENGROEP SLOKDARMKANKER lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging U heeft slokdarmkanker, uw leven staat op zijn kop. En u heeft veel

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45

SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45 SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45 Vorige week is de pilot bevolkingsonderzoek darmkanker van start gegaan. Deze pilot is o.m. bedoeld om het gehele traject zoals dat nu vast staat, in de praktijk te toetsen.

Nadere informatie

Radiotherapie Medische Oncologie Chemoradiotherapie gevolgd door chirurgie bij slokdarmkanker

Radiotherapie Medische Oncologie Chemoradiotherapie gevolgd door chirurgie bij slokdarmkanker Radiotherapie Medische Oncologie Chemoradiotherapie gevolgd door chirurgie bij slokdarmkanker Uitwendige bestraling van slokdarmkanker in combinatie met chemotherapie, voorafgaand aan een operatie van

Nadere informatie

Kanker in het hoofd-halsgebied

Kanker in het hoofd-halsgebied Kanker in het hoofd-halsgebied Afdeling Keel- Neus- en Oorheelkunde Deze patiënteninformatie map is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Plaats: Telefoon: 10-2015-6094 Geachte... U heeft een bezoek gebracht

Nadere informatie

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker en uw DNA darmkanker nederland lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker Nederland Darmkanker Nederland wordt gesteund door een Raad van Advies. Deze bestaat uit specialisten

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad borstkanker

informatie over uw zorgpad borstkanker informatie over uw zorgpad borstkanker Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief van BovenIJ ziekenhuis,

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel RADIOTHERAPIE. Radiotherapie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel RADIOTHERAPIE. Radiotherapie Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER onderdeel RADIOTHERAPIE PROSTAATKANKER INHOUD Wat is radiotherapie eigenlijk?...3 Uitwendige bestraling...3 Inwendige bestraling...5 Gang van zaken...7 Eerste

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Praktische informatie

Praktische informatie Praktische informatie Patiënten Informatie Map Maagkanker Deze map is eigendom van: Patiëntensticker Uw behandelend arts is: Bij bijzonderheden waarschuwen (contactpersoon): Naam:... Telefoonnummer:...

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Figuur 1: illustratie slokdarm

Figuur 1: illustratie slokdarm Slokdarmkanker U bent naar VU medisch centrum (VUmc) verwezen voor een operatie omdat er slokdarmkanker is geconstateerd. In deze folder vindt u informatie over slokdarmkanker, de oorzaken en risicofactoren

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

Minder kans op kanker

Minder kans op kanker Georgie Dom Minder kans op kanker Informatie & preventie 1 e druk, augustus 2012 Copyright 2012 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Geneesmiddelen tegen kanker, duur(zaam)?

Geneesmiddelen tegen kanker, duur(zaam)? Geneesmiddelen tegen kanker, duur(zaam)? voorjaarssymposium verpleegkundig specialisten oncologie, 24 maart 2016 Doorn Prof. dr. ir. Koos van der Hoeven Hoofd Afdeling Medische Oncologie Disclosure belangen

Nadere informatie

Gemaakt door: Gerdy Castelein en Anne Griet Adema Klas: 4A

Gemaakt door: Gerdy Castelein en Anne Griet Adema Klas: 4A Gemaakt door: Gerdy Castelein en Anne Griet Adema Klas: 4A 1 -Voorkant -inhoudsopgave - Uitwerking deelvragen: - Wat is borstkanker? - Hoe ontdek je borstkanker? - Als je erachter komt, wat gebeurt er

Nadere informatie

zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal

zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal U bent onder behandeling bij het Oncologisch centrum Amsterdam in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (OLVG), het Sint Lucas Andreas ziekenhuis (SLAZ) of het BovenIJ

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Inleiding In deze folder leest u meer over de diagnose maagkanker, de onderzoeken en de behandelmogelijkheden.

Inleiding In deze folder leest u meer over de diagnose maagkanker, de onderzoeken en de behandelmogelijkheden. MAAGKANKER 17852 Inleiding In deze folder leest u meer over de diagnose maagkanker, de onderzoeken en de behandelmogelijkheden. Maagkanker is een kwaadaardige tumor in de maag, het wordt ook wel maagcarcinoom

Nadere informatie

Darmkanker, wat nu? April 2015

Darmkanker, wat nu? April 2015 Darmkanker, wat nu? April 2015 Inleiding U bent verwezen naar het ziekenhuis voor darmonderzoek. Uit de onderzoeken die eerder bij u zijn uitgevoerd, blijkt dat er bij u sprake is van (een sterke verdenking

Nadere informatie

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Non Hodgkin lymfoom Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Uw hoofdbehandelaar is: hematoloog dr. Uw specialist is op werkdagen tussen 08.30 17.00 uur bereikbaar via de polikliniek Interne

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Nog betere chirurgische zorg voor patiënten Normen voor chirurgische behandelingen 3.0

Nog betere chirurgische zorg voor patiënten Normen voor chirurgische behandelingen 3.0 Nog betere chirurgische zorg voor patiënten Normen voor chirurgische behandelingen 3.0 De zorg in Nederland is goed. Het kan echter altijd beter. De Nederlandse Vereniging voor Heelkunde (NVvH) zoekt constant

Nadere informatie

Steun voor mensen met kanker aan:

Steun voor mensen met kanker aan: vereniging voor mensen met blaas- of nierkanker Steun voor mensen met kanker aan: blaas nier nierbekken urineleider plasbuis Steun voor u Steeds meer mensen worden geconfronteerd met blaas- of nierkanker.

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal

informatie over uw zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal informatie over uw zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief

Nadere informatie

Bestraling prostaatkanker

Bestraling prostaatkanker Bestraling prostaatkanker Informatie voor patiënten Zoals u van uw uroloog heeft vernomen, is bij u prostaatkanker ontdekt. Het vooronderzoek heeft gelukkig geen afwijkingen getoond die op uitzaaiingen

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten Hersentumoren (gliomen) Tien minuten 1. Slecht bericht - Horen dat u een kwaadaardige hersentumor (glioom) hebt is een slecht bericht. - Een glioom is een ernstige vorm van kanker. - Er gaat waarschijnlijk

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EH Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA

Samen komen we verder. Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Samen komen we verder Draag bij aan onderzoek naar kanker, steun stichting VUmc CCA Uw bijdrage zorgt voor vooruitgang Juan Garcia, onderzoeker bij VUmc CCA: Ik studeerde geneeskunde omdat ik mensen wilde

Nadere informatie

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker Deze folder is bedoeld voor onze patiënten en de mensen in hun omgeving. Wij willen u graag informeren over onze succesvolle behandelingsmethode

Nadere informatie

Belangrijkste punten van deze folder:

Belangrijkste punten van deze folder: Longkanker, wat nu? Belangrijkste punten van deze folder: Een gespecialiseerd behandelteam van het Oncologisch Centrum bespreekt samen met u de verschillende behandelmogelijkheden en voert deze uit. Tijdens

Nadere informatie

Radiotherapie bij borstkanker

Radiotherapie bij borstkanker Radiotherapie bij borstkanker In deze folder leest u meer over bestraling bij de behandeling van borstkanker. Deze informatie ontvangt u als aanvulling op de algemene informatie over radiotherapie. Uw

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Ondersteuning bij kanker

Ondersteuning bij kanker Het bericht dat kanker is geconstateerd laat je niet onberoerd. Meestal volgt een ingrijpende tijd. Misschien komt u voor situaties te staan waar u zich geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling al

Nadere informatie

Proefpersoneninformatie. Bestralings-geinduceerde hartschade meten d.m.v. het bepalen van bloedwaarden

Proefpersoneninformatie. Bestralings-geinduceerde hartschade meten d.m.v. het bepalen van bloedwaarden Proefpersoneninformatie Bestralings-geinduceerde hartschade meten d.m.v. het bepalen van bloedwaarden Geachte mevrouw, meneer, In aansluiting op het gesprek met uw behandelend arts, ontvangt u hierbij

Nadere informatie

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Oncologie. Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Oncologie Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Belangrijke telefoonnummers Algemeen nummer umcg (050) 361 61 61 U kunt hier ook terecht met algemene vragen over het UMCG. Bijvoorbeeld over

Nadere informatie

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels

E-panel. Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels E-panel Met de uitkomsten van de enquête over second opinion Nr. 18 - januari 2011 Belangrijke rol weggelegd voor Zorgverzekeraars Second opinion: een patiëntenrecht met obstakels We weten bijna allemaal

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2014. p/a Oosterpark 53 1092AP Amsterdam tel 020-6921173 fax 020-6942077 Kamer van Koophandel Amsterdam nr. 34305055

JAARVERSLAG 2014. p/a Oosterpark 53 1092AP Amsterdam tel 020-6921173 fax 020-6942077 Kamer van Koophandel Amsterdam nr. 34305055 JAARVERSLAG 2014 Namens BESTUUR Stichting Verdriet door je hoofd Algemene gegevens De stichting Verdriet door je hoofd is opgericht op 19 juni 2008 Inschrijving KVK: Inschrijvingen. 34305055 Postadres:

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek darmkanker

Bevolkingsonderzoek darmkanker Bevolkingsonderzoek darmkanker 2014 Bevolkingsonderzoek darmkanker In deze folder leest u meer over het bevolkingsonderzoek darmkanker en wat dit voor u kan betekenen. Waarom een bevolkingsonderzoek? Darmkanker

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online?

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Mecheline van der Linden Afdeling medische oncologie VU medisch centrum 2011 1 Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie:

Nadere informatie

Inleiding. Wat is longkanker?

Inleiding. Wat is longkanker? Inleiding U wordt onderzocht omdat u mogelijk longkanker hebt. Of er is longkanker bij u vastgesteld. Dit is voor u een onzekere tijd, waarin er veel op u afkomt. U krijgt in korte tijd veel informatie

Nadere informatie

Radiotherapie Medische Oncologie Curatieve chemoradiotherapie

Radiotherapie Medische Oncologie Curatieve chemoradiotherapie Radiotherapie Medische Oncologie Curatieve chemoradiotherapie Uitwendige bestraling van slokdarmkanker in combinatie met chemotherapie Radiotherapie Medische Oncologie Inleiding Na verschillende onderzoeken

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U?

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? Nadine Köhle, MSc. Contactdag Stichting Olijf 3 oktober 2015 Garderen EVEN VOORSTELLEN ACHTERGROND KANKER HEB JE NIET ALLEEN! 4 ACHTERGROND IMPACT VAN DE

Nadere informatie

PRAKTISCH KANKER BIJ HUISDIEREN

PRAKTISCH KANKER BIJ HUISDIEREN PRAKTISCH KANKER BIJ HUISDIEREN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n over houden van huisdieren De diagnose kanker bij uw geliefde huisdier komt hard aan.

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek darmkanker

Bevolkingsonderzoek darmkanker Bevolkingsonderzoek darmkanker 2016 Waarom een bevolkingsonderzoek darmkanker? Darmkanker is een ernstige ziekte. Van elke 100 mensen zullen vier tot vijf mensen in hun leven darmkanker krijgen. In 2014

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Thea Brouwer 1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Ervaringsdeskundige kanker en vermoeidheid Nederlandse Federatie van Kankerpatiënten

Nadere informatie

informatie over uw zorgpad borstkanker

informatie over uw zorgpad borstkanker informatie over uw zorgpad borstkanker Oncologisch Centrum Amsterdam Oncologisch Centrum Amsterdam is het grootste oncologisch samenwerkingsverband van Amsterdam, een initiatief van BovenIJ ziekenhuis,

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

18 december 2013. 1 van 10. Op vakantie na een niertransplantatie; NP online enquête

18 december 2013. 1 van 10. Op vakantie na een niertransplantatie; NP online enquête Op vakantie na een niertransplantatie; NP online enquête Nierpatiënten Perspectief online is een internetpanel voor mensen met een nierziekte*, naasten van nierpatiënten en nierdonoren. Zij kunnen via

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2012 SPKS. Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal

JAARVERSLAG 2012 SPKS. Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal JAARVERSLAG 2012 SPKS Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal SPKS Jaarverslag 2012 Inhoudsopgave 1 De Stichting... 3 1.1 Het stichtingsdoel... 3 1.2 De donateurs... 3 1.3 Het

Nadere informatie

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Plenaire opening Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Opening door Anke Leibbrandt Iedereen wordt van harte welkom geheten namens de BVN en de programmacommissie erfelijkheid (betrokken

Nadere informatie

Naar een persoonlijke behandeling van kanker

Naar een persoonlijke behandeling van kanker Naar een persoonlijke behandeling van kanker We weten tegenwoordig ongelooflijk veel meer over hoe kanker werkt, maar helaas heeft dat nog niet geleid tot grote veranderingen in de manier waarop we kanker

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Behandelwijzer Oncologie Longgeneeskunde

Patiënteninformatie. Behandelwijzer Oncologie Longgeneeskunde Patiënteninformatie Behandelwijzer Oncologie Longgeneeskunde Inhoudsopgave Pagina 1 Persoonsgegevens 5 Heeft u deze behandelwijzer gevonden? 5 Allergisch voor 6 Medicatie 7 2 De behandelwijzer 9 Het gebruik

Nadere informatie

Waar kunt u terecht als u kanker hebt?

Waar kunt u terecht als u kanker hebt? Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Waar kunt u terecht als u kanker hebt? z Er is kanker bij u geconstateerd. Als gevolg van uw ziekte kunt u te maken krijgen met

Nadere informatie

is er voor u! plannen voor 2015 1

is er voor u! plannen voor 2015 1 is er voor u! plannen voor 2015 1 Welkom bij de Eik! In 2014 was het alweer 10 jaar geleden dat de Eik haar deuren opende. In de prachtige omgeving van landgoed Eikenburg met een prettige, warm aandoende

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen. Dr J Bromberg, prof M.J. van den Bent Neurologen Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam

Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen. Dr J Bromberg, prof M.J. van den Bent Neurologen Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen Dr J Bromberg, prof M.J. van den Bent Neurologen Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen Twee uitersten

Nadere informatie

Hoe wordt de diagnose gesteld? De diagnose wordt gesteld door de patholoog op basis van bij u afgenomen schildklierweefsel.

Hoe wordt de diagnose gesteld? De diagnose wordt gesteld door de patholoog op basis van bij u afgenomen schildklierweefsel. Schildklierkanker SCHILDKLIERKANKER Bij u is de diagnose schildklierkanker gesteld of een sterk vermoeden hierop. Voordat u verder gaat met lezen is het goed om te weten dat schildklierkanker in de meeste

Nadere informatie

Schildwachtklieronderzoek

Schildwachtklieronderzoek Chirurgie Schildwachtklieronderzoek www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het onderzoek... 4 Bijwerkingen... 6 De uitslag... 6 Aanvullende behandelingen... 6 Vragen... 7 Contactgegevens... 7 Patiëntenvoorlichting:

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker

PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker Dit studieprotocol en de bijbehorende patiënteninformatie en het toestemmingsformulier

Nadere informatie

Na de kinderkanker. Een 31-jarige vrouw meldt zich bij. Later-poli s houden vinger aan de pols

Na de kinderkanker. Een 31-jarige vrouw meldt zich bij. Later-poli s houden vinger aan de pols Later-poli s houden vinger aan de pols Na de kinderkanker Ingrid Lutke Schipholt Het aantal overlevenden van kinderkanker stijgt. Maar over de precieze gevolgen ervan op latere leeftijd is weinig bekend.

Nadere informatie

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Doel Het doel van de studie is te onderzoeken of radiofrequente ablatie (RFA) gevolgd door

Nadere informatie

9.1 Chemotherapie na een operatie bij borstkanker

9.1 Chemotherapie na een operatie bij borstkanker 9.1 Chemotherapie na een operatie bij borstkanker Uw behandelend chirurg heeft in overleg met u en de internist-oncoloog (internist gespecialiseerd in de behandeling van kanker), besloten om na uw operatie

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker

Borstsparende operatie bij borstkanker Chirurgie Borstsparende operatie bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 Voorbereiding op de operatie... 4 De opname... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Mogelijke

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

patiëntenbrochure digestief oncologisch centrum

patiëntenbrochure digestief oncologisch centrum patiëntenbrochure digestief oncologisch centrum inhoud Wat 02 Multidisciplinair consult 02 Team 03 Waar vind ik de afdeling 06 Hoe contacteren 07 Afspraken 08 1 Wat De digestieve oncologie houdt zich bezig

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Stereotactische bestraling bij uitzaaiingen in de wervelkolom

Stereotactische bestraling bij uitzaaiingen in de wervelkolom Stereotactische bestraling bij uitzaaiingen in de wervelkolom In deze folder leest u meer over stereotactische bestraling (radiotherapie) bij de behandeling van uitzaaiingen in de wervelkolom (wervelmetastasen).

Nadere informatie

Meer weten over RADIOTHERAPIE

Meer weten over RADIOTHERAPIE Meer weten over RADIOTHERAPIE Deze brochure probeert u een beter inzicht te geven in de verschillende stappen van uw bestralingsbehandeling. Als u hier geen antwoord vindt op een vraag, aarzel dan niet

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Indicatorenset IBD. Uitvraag 2014 over verslagjaar 2013

Indicatorenset IBD. Uitvraag 2014 over verslagjaar 2013 Indicatorenset IBD Uitvraag 2014 over verslagjaar 2013 Definitieve versie okt. 2013 1 Colofon Internet: Portal voor aanlevering kwaliteitsgegevens verslagjaar 2013: http://ziekenhuizentransparant.nl. Meer

Nadere informatie

Eierstokkanker. Patiënteninformatie Eierstokkanker

Eierstokkanker. Patiënteninformatie Eierstokkanker Eierstokkanker Patiënteninformatie Eierstokkanker Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Wat is eierstokkanker en bij wie komt het voor 3 Hoe ontstaat eierstokkanker 4 Uitzaaiingen bij eierstokkanker 5 Wat zijn de

Nadere informatie

Oncologie. Longkanker, wat nu?

Oncologie. Longkanker, wat nu? Oncologie Longkanker, wat nu? Belangrijkste punten van deze folder: Het Groene Hart Ziekenhuis en Medisch Centrum Haaglanden (MCH)-Bronovo werken nauw samen op het gebied van longkanker. Dat doen we door

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP)

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Familiaire Adenomateuze Polyposis: wat nu? U bent zelf, of in uw naaste omgeving geconfronteerd met Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP), ook wel polyposis genoemd.

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP)

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Hallo, ik ben Joep. Dit zijn mijn zusje Mieke en mijn vader en moeder Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Boekje met informatie voor jonge mensen Je hebt net te horen gekregen dat je FAP hebt. Of misschien

Nadere informatie

Kindergeneeskunde. De Poeppoli. www.catharinaziekenhuis.nl

Kindergeneeskunde. De Poeppoli. www.catharinaziekenhuis.nl Kindergeneeskunde De Poeppoli www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat zijn poepproblemen?... 3 Mogelijke factoren die poepproblemen veroorzaken... 4 Gevolgen van poepproblemen... 4 De Poeppoli... 5 Doel

Nadere informatie

Oncologische revalidatie en Herstel en balans

Oncologische revalidatie en Herstel en balans Oncologische revalidatie en Herstel en balans Afdeling sportgeneeskunde Locatie Veldhoven De oncologische revalidatieprogramma s van Máxima Medisch Centrum zijn erop gericht om mensen die zijn behandeld

Nadere informatie

Uw rechten en plichten als patiënt. www.nwz.nl

Uw rechten en plichten als patiënt. www.nwz.nl Uw rechten en plichten als patiënt www.nwz.nl Inhoud Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (WGBO) 3 Uw plichten 5 Uw medische gegevens 7 Uw vragen 9 Notities 9 2 Wanneer er met uw gezondheid

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Mammapoli

Okselklierdissectie. Mammapoli 00 Okselklierdissectie Mammapoli U wordt binnenkort opgenomen voor een okselklierdissectie, al dan niet in combinatie met een operatie aan de borst. De opname vindt plaats op afdeling Heelkunde, (4e etage).

Nadere informatie

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2013 SPKS. Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal

JAARVERSLAG 2013 SPKS. Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal JAARVERSLAG 2013 SPKS Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal SPKS Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave 1 De Stichting... 3 1.1 Het stichtingsdoel... 3 1.2 De donateurs... 3 1.3 Het

Nadere informatie

Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts

Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts Nederlandse Leverpatiënten Vereniging De communicatie tussen hulpverlener en patiënt is een essentieel onderdeel van goede

Nadere informatie

Welke vragen stel ik mijn dokter?

Welke vragen stel ik mijn dokter? Welke vragen stel ik mijn dokter? INLEIDING Goede algemene voorlichting over het onderzoek en de behandeling van borstkanker is enorm belangrijk. Goede voorlichting over het eigen ziektebeeld is nog belangrijker,

Nadere informatie

9.1 Chemotherapie voorafgaand aan de operatie bij borstkanker

9.1 Chemotherapie voorafgaand aan de operatie bij borstkanker 9.1 Chemotherapie voorafgaand aan de operatie bij borstkanker Uw behandelend chirurg heeft na overleg met de internist-oncoloog (internist gespecialiseerd in de behandeling van kanker) en in overleg met

Nadere informatie

KENNIS ALS FUNDAMENT

KENNIS ALS FUNDAMENT Ingeborg Verhoek, Cas, Erin en Lars Visser: Bob, mijn man en onze vader, is overleden aan darmkanker. Wij willen dat geen kind meer een ouder verliest aan deze ernstige ziekte. BELEIDSVISIE 2012 2015 MAAG

Nadere informatie

chronische alvleesklierontsteking

chronische alvleesklierontsteking patiënteninformatie chronische alvleesklierontsteking U heeft last van een terugkerende ontsteking van de alvleesklier. We noemen dit een chronische alvleesklierontsteking. Wat is een chronische alvleesklierontsteking?

Nadere informatie

Rechten en plichten van de patiënt

Rechten en plichten van de patiënt Rechten en plichten van de patiënt Inleiding Als patiënt hebt u een aantal rechten en plichten die zijn vastgelegd in de Wet Bescherming Persoonsgegevens, de Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst

Nadere informatie

Wegwijzer voor ouders van een kind met het Sturge-Weber syndroom

Wegwijzer voor ouders van een kind met het Sturge-Weber syndroom Wegwijzer voor ouders van een kind met het Sturge-Weber syndroom In opdracht van: Nederlandse Vereniging voor mensen met een wijnvlek of het Sturge-Weber syndroom Ontwikkeld door: Het Ondersteuningsburo

Nadere informatie

ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan

ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan ehealth in de oncologie dr Nelly van Uden-Kraan Onderzoeksgroep Samen leven met kanker Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie 100.000 nieuwe gevallen per jaar Leeftijd 70% ouder dan 60 jaar 20% tussen

Nadere informatie