Gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen"

Transcriptie

1 N E U R O L O G I E Gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen N.A. Aziz, M.A. van der Marck, H. Pijl, M.G.M. Olde Rikkert, B.R. Bloem, R.A.C. Roos Ongewenst gewichtsverlies compliceert vaak het beloop van veel neurodegeneratieve aandoeningen en kan bijdragen aan zowel de morbiditeit als de mortaliteit. In deze bijdrage worden de kenmerken, de pathofysiologie en de implicaties voor zorgverlening geïllustreerd aan de hand van de ziekten van Alzheimer, Parkinson en Huntington. Tijdige onderkenning en behandeling van gewichtsverlies kunnen de kwaliteit van leven aanzienlijk verbeteren. De pathofysiologie van gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen is vaak multifactorieel. De behandeling richt zich hoofdzakelijk op het vergroten van de energie-inname. Bovendien bestaan aanwijzingen voor stoornissen in de systemische energiehuishouding en maag-darmfunctie die eveneens als aangrijpingspunten zouden kunnen dienen voor behandeling. Echter, de klinische waarde van dergelijke (causale) interventies moet nog worden aangetoond. (Tijdschr Neurol Neurochir 2008;109;5:192-9) Inleiding Bij neurodegeneratieve aandoeningen wordt primair gedacht aan klinische manifestaties op het cognitieve, psychische of motorische vlak. Veel minder bekend is dat ook ongewenst gewichtsverlies het beloop van een groot aantal neurodegeneratieve aandoeningen kan compliceren (zie Tabel 1, pagina 193). Gewichtsverlies kan als een onafhankelijke factor bijdragen aan zowel de morbiditeit (bijvoorbeeld door een afname van spiermassa, verhoogde valneiging, decubitus of systemische infecties) als de mortaliteit. 1,2 Tevens bestaan aanwijzingen dat de stofwisseling rechtstreeks van invloed kan zijn op het onderliggende neurodegeneratieve proces. 3,4 Daarom is het belangrijk om kennis te hebben van het beloop en de mogelijke oorzaken van ongewenst gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen, zodat waar mogelijk maatregelen kunnen worden genomen ter verbetering van de voedingstoestand en stabilisatie van het lichaamsgewicht. In deze bijdrage worden allereerst de kenmerken van ongewenst gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen geïllustreerd aan de hand van beschrijvingen bij de ziekten van Alzheimer (ZvA), Parkinson (ZvP) en Huntington (ZvH). Vervolgens wordt een model gepresenteerd voor de pathofysiologie van gewichtsverlies bij deze aandoeningen. Ten slotte worden op basis van dit model de mogelijke implicaties voor zorgverlening aan deze groep patiënten belicht. Karakteristieken van gewichtsverlies Ziekte van Alzheimer De ZvA is de meest voorkomende oorzaak van dementie en wordt gekenmerkt door een progressief verlies van cognitieve vaardigheden. Gewichtsverlies bij de ZvA werd al beschreven door Alois Alzheimer Auteurs: Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden: N.A. Aziz, R.A.C. Roos, afdeling Neurologie, H. Pijl, afdeling Endocrinologie en Stofwisselingsziekten; Universitair Medisch Centrum St. Radboud, Nijmegen: M.A. van der Marck, B.R. Bloem, afdeling Neurologie, M.G.M. Olde Rikkert, afdeling Geriatrie. Correspondentie graag richten aan dhr. drs. N.A. Aziz, promovendus, afdeling Neurologie, K-5-Q, Leids Universitair Medisch Centrum, Postbus 9600, Albinusdreef 2, 2300 RC Leiden, tel: +31 (0) , fax: +31 (0) , adres: Trefwoorden: Neurodegeneratieve aandoeningen, pathofysiologie, zorgverlening, gewichtsverlies, ondervoeding, energie-inname. Belangenconflict: geen gemeld. Financiële ondersteuning (met dank): N.A. Aziz werd ondersteund door de Nederlandse Organistatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (subsidienr.: ). M.A. van der Marck werd ondersteund door een subsidie van de Stichting Porticus en de Stichting Nuts-Ohra. B.R. Bloem werd ondersteund door een VIDI-subsidie van de Nederlandse Organistatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Ontvangen 7 februari 2008, geaccepteerd 27 mei T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E VOL. 109 NR

2 Tabel 1. Neurodegeneratieve aandoeningen die gepaard kunnen gaan met ongewenst gewichtsverlies. Hersenziekten Ziekte van Alzheimer Ziekte van Parkinson Ziekte van Huntington Progressieve supranucleaire paralyse Ziekte van Creutzfeldt-Jakob Multiple systeem atrofie* Lewy body disease* Spinocerebellaire ataxieën 2, 3 en 7* Huntington disease like-2 * Ziekte van Wilson * Hersenziekten als deel syndroom Rett syndroom Down syndroom Cockayne syndroom Neuromusculaire ziekten Amyotrofische laterale sclerose Spinale spieratrofie Duchenne spierdystrofie Giant axonal neuropathy* Hereditaire drukneuropathie* * Aandoeningen waarbij gewichtsverlies niet bij grote groepen is onderzocht maar bij één of enkele gevallen in de literatuur is beschreven. in Sindsdien hebben vele epidemiologische studies deze waarneming bevestigd. Gewichtsverlies komt voor bij ongeveer 40% van de patiënten en kan in alle stadia van de ziekte optreden, zelfs vóórdat de diagnose is gesteld. 6,7 Volgens de gangbare diagnostische criteria wordt gewichtsverlies inmiddels als een bijkomend criterium voor dementie beschouwd. 8 In recent prospectief vervolgonderzoek is aangetoond dat een reductie van de Body Mass Index (BMI) (i.e. gewicht in kilogrammen gedeeld door het kwadraat van de lengte in meters) op oudere leeftijd gepaard kan gaan met een hoger risico op het ontwikkelen van de ZvA en een sneller beloop van de ziekte. 7 Dit kan duiden op een causale relatie, waarbij gewichtsverlies pathogenetische processen bij de ZvA zou kunnen verergeren. Echter, het verband kan ook ontstaan doordat juist patiënten met de snelst progressieve ziektebeelden gewicht verliezen. 7 Ziekte van Parkinson De kernsymptomen van de ZvP bestaan uit bradykinesie, rusttremor, rigiditeit en een gestoorde houdingsbalans. 9 Daarnaast kunnen dementie, depressie en andere niet-motore symptomen het ziektebeloop compliceren. 10 Inmiddels heeft een aantal studies uitgewezen dat patiënten met de ZvP, indien gecontroleerd voor anthropometrische variabelen, een lager gewicht hebben dan controlepopulaties. 11 Een recente grootschalige prospectieve studie toonde aan dat gewichtsverlies bij Parkinson patiënten een continu, progressief proces is dat enkele jaren vóór het stellen van de diagnose begint, en dat niet kan worden toegeschreven aan een verminderde energie-inname. 12 Het gewichtsverlies blijkt hoofdzakelijk te worden veroorzaakt door verlies van vetweefsel. 11 Overgewicht op middelbare leeftijd vormt echter een onafhankelijke risicofactor voor het ontwikkelen van de ZvP op latere leeftijd. 13 Ziekte van Huntington De ZvH is een erfelijke, progressieve neurodegeneratieve aandoening die wordt gekenmerkt door motorische, psychiatrische en cognitieve stoornissen. De motorische stoornissen betreffen ongewilde, onregelmatig optredende bewegingen verspreid over het gehele lichaam (chorea), moeizaam uitgevoerde, gewilde motorische handelingen, oogbewegingsstoornissen, hypokinesie, rigiditeit en soms dystonie. 14 Gewichtsverlies compliceert vaak het beloop van de ZvH en is met name uitgesproken in de latere stadia van de ziekte. 15 Verschillende studies hebben aangetoond dat Huntington patiënten ofwel een laag uitgangsgewicht hebben ofwel gewicht verliezen. 16,17 Dit resulteert dikwijls in een cachectische toestand in de eindstadia van de ziekte. Het gewichtsverlies blijkt niet gepaard te gaan met anorexie maar veeleer met een verhoogde eetlust. 18,19 Hoewel er aanwijzingen zijn voor een verhoogd energieverbruik in rust ten gevolge van de ongewilde bewegingen 20, kunnen deze bevindingen niet de lagere BMI-waarden verklaren van bepaalde groepen asymptomatische gendragers 18 en Huntington patiënten in een vroeg stadium van de ziekte bij wie de ongewilde bewegingen ontbreken of minimaal aanwezig zijn. 16 Ondervoeding komt frequent voor onder Huntington patiënten en draagt bij aan de verhoogde mortaliteit. 21 Omgekeerd blijkt een hoger lichaamsgewicht bij het stellen van de diagnose geassocieerd te zijn met een tragere progressie van de ziekte VOL. 109 NR T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E

3 Tabel 2. Factoren met invloed op de energiebalans. Voedselinname Cognitieve stoornissen Psychiatrische- en gedragsstoornissen Motorische stoornissen Autonome dysfuncties Sensore functies Orodentale problemen Leefstijl en sociale factoren Vermindering activiteitenniveau Pathologie hersenstructuren betrokken bij energiehomeostase Endocriene en metabole afwijkingen* Inflammatoire afwijkingen* Bijwerkingen van medicatie Absorptie van voedingsstoffen Autonome dysfuncties Bijwerkingen van medicatie Energieverbruik Motorische stoornissen Pathologie hersenstructuren betrokken bij energiehomeostase Endocriene en metabole afwijkingen* Inflammatoire afwijkingen* Bijwerkingen van medicatie Voorbeelden Verwaarlozing en agnosie (vergeten te eten) Apraxie (moeilijkheden met winkelen en maaltijdbereiding) Communicatieverlies (eetwens kan niet kenbaar worden gemaakt) Depressie (met vitale kenmerken) Angst om te eten Verwardheid Weigeren te eten Tremor, tardieve dyskinesieën, rigiditeit, dystonie, chorea, dysfagie Doorslikproblemen Veranderde geur- en smaakperceptie, verminderd gehoor, zicht en tastzin Verminderde orale hygiëne, cariës Isolatie/eenzaamheid Armoede/lage sociaal-economische status Verminderde eetlust, spieratrofie Anorexie wegens pathologie hypothalamus, hersenstam, mesiale temporale cortex en mesocorticolimbische beloningscircuits Afname endocriene en metabole prikkels tot energie-inname Anorexie wegens verhoging IL-1, IL-6, TNF-alpha Misselijkheid, droge mond, verandering reuk- en smaakperceptie, verlaging eetlust, dysfagie, maagdarmstoornissen, dyskinesieën, oesofagitis, braken, tardieve dyskinesieën Voorbeelden Vertraagde maaglediging Verminderde absorptie Obstipatie Maagdarmstoornissen, diarree, braken Voorbeelden Akathisie, tremor, tardieve dyskinesieën, rigiditeit, dystonie, chorea Hypermetabole toestand wegens pathologie o.a. hypothalamus, hersenstam (autonome centra), mesiale temporale cortex Verhoging: ACTH, cortisol, groeihormoon, prolactine, TSH, T3 en T4 Verlaging: testosteron, oestrogeen Glucose intolerantie Afwijkingen op niveau vet- en spierweefsel ApoE4 genotype Procatabole staat wegens verhoging IL-1, IL-6, TNF-alpha Dyskinesieën, lipolyse * Van een groot aantal endocriene, metabole en inflammatoire veranderingen is een onafhankelijk verband met het gewichtsverlies nog onvoldoende aangetoond, maar in een aantal studies wel gesuggereerd. T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E VOL. 109 NR

4 Tabel 3. Medicatie met een negatieve invloed op de energiebalans. Bijwerking Anorexie Misselijkheid Verandering reuk- en smaakperceptie Maag-darmstoornissen (m.n. obstipatie) Dyskinesieën Droge mond Oesofagitis Dysfagie Diarree Lipolyse Medicatietype Cholinesteraseremmers, NSAID s Antibiotica, NSAID s, levodopa, amantadine, dopamine-agonisten, toxische plasmawaarden diverse farmaca (bv. digoxine, theophylline) Anticholinergica, antibiotica Benzodiazepinen, opioïden, anticholinergica, tetrabenazine Antipsychotica, tetrabenazine, levodopa Anticholinergica, amantadine, COMT-remmers Bisfosfonaten Fenothiazinen, neuroleptica SSRI s, antibiotica, laxantia, COMT-remmers Levodopa, dopamine-agonisten Gedeeltelijk naar White H.K. (2005) Nutrition in advanced Alzheimer s disease. NC Med J.66(4): Pathofysiologische mechanismen De oorzaken van gewichtsverlies bij de ziekten van Alzheimer, Parkinson en Huntington vertonen een grote mate van overlap en worden daarom hier gezamenlijk besproken. Gewichtsverlies is het gevolg van een langdurige dysbalans tussen enerzijds inname, vertering en absorptie van energierijke nutriënten, en anderzijds energieverbruik. Hierbij wordt het totale dagelijkse energieverbruik bepaald door de snelheid van het rustmetabolisme, het thermogenetisch effect van voedsel en de mate van lichamelijke inspanning en herstel. De etiologie van gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen is multifactorieel. De factoren die in dit kader de energiebalans kunnen verstoren, kunnen over het algemeen in twee groepen worden verdeeld. Tot de eerste groep kunnen de factoren worden gerekend die rechtstreeks in verband staan met de pathofysiologie van deze ziekten, zoals vele cognitieve, psychiatrische en motorische stoornissen, maar ook bijvoorbeeld veranderde reuk- en smaakperceptie, en pathologie van energiehomeostatische centra in de hersenen. Deze factoren zijn direct te herleiden tot neuronale dysfunctie en neurodegeneratie. Bij de tweede groep kunnen de factoren worden ingedeeld die niet rechtstreeks toe te schrijven zijn aan de neurodegeneratieve processen, maar die niettemin dikwijls voorkomen en bijdragen aan het gewichtsverlies, zoals neveneffecten van farmaca, verlies van zelfredzaamheid en een verhoogd risico op co-morbiditeit (met name infecties zoals pneumonie en decubitus). 23 De belangrijkste factoren staan in Tabel 2, pagina 194, beknopt weergegeven. Een overzicht van diverse veel gebruikte farmaca met een mogelijke invloed op de energiebalans wordt gegeven in Tabel 3. Evaluatie van ondervoeding en gewichtsverlies Van ondervoeding is sprake indien te weinig macronutriënten (eiwitten, koolhydraten en vetten) en/of micronutriënten (mineralen en vitaminen) worden ingenomen. In het eerste geval gaat het om calorische/ kwantitatieve ondervoeding en in het tweede geval om micronutriëntdeficiëntie ofwel kwalitatieve ondervoeding. Kwalitatieve ondervoeding gaat vrijwel altijd gepaard met inname van te weinig calorieën. 24 Periodiek wegen is een eenvoudige en doeltreffende manier om zowel het lichaamsgewicht als de voedingstoestand te monitoren. 23 Hierbij dienen de patiënten maandelijks, of indien nodig wekelijks, te worden gewogen en kunnen de volgende vragen als richtsnoer gebruikt worden 25 : Is reeds sprake van een laag gewicht? Een BMI lager dan 20 kg/m 2 wijst op een verhoogd risico op ondervoeding. Voor mensen boven de 65 jaar wordt de ondergrens van 21 kg/m 2 aangehouden om te compenseren voor leeftijdgerelateerde ver- 195 VOL. 109 NR T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E

5 anderingen in de samenstelling van het lichaamsgewicht. 25 Heeft de patiënt onlangs ongewenst gewicht verloren? Een verlies van meer dan 5% in drie maanden of 10% in zes maanden wordt als klinisch relevant beschouwd en betekent een verhoogd risico op ondervoeding. 26 Is de laatste tijd sprake geweest van verminderde eetlust of voedselinname (> 25% van het voedsel wordt niet opgegeten bij minstens 2 van de 3 maaltijden in de afgelopen week)? 26 Indien ten minste één van deze vragen bevestigend wordt beantwoord, is verder onderzoek aangewezen. Naast deze criteria zijn verschillende andere instrumenten voorhanden voor het systematisch inventariseren van de voedingstoestand waaronder de Malnutrition Universal Screening Tool 27 en de Mini Nutritional Assessment 28. Deze twee schalen zijn eenvoudig te gebruiken en reeds bij diverse populaties gevalideerd 29,20 (voor meer informatie verwijzen wij naar de bijbehorende websites 27,28 ). Behandelstrategieën en implicaties voor de zorgverlening Cruciaal voor een adequate interventie is het tijdig signaleren van het ondervoedingsrisico en het identificeren van de onderliggende oorzaken. Het valt buiten het bestek van dit artikel om uitgebreide richtlijnen te geven voor de behandeling van ondervoeding en ongewenst gewichtsverlies in het algemeen; goede klinische aanbevelingen daarover worden elders gegeven. 24,26,31 Deze richtlijnen zijn voor een groot deel van toepassing op patiënten met neurodegeneratieve aandoeningen. Hier zullen wij ons beperken tot de aspecten die van specifiek belang zijn voor de behandeling van ondervoeding en gewichtsverlies bij neurodegeneratieve aandoeningen (zie Tabel 2, pagina 194). Dementie en gedragsstoornissen Zorgen voor een adequate voedselinname van dementerende patiënten is grotendeels een proces van trialand-error. 23 Het is belangrijk dat voedsel niet alleen gedurende de etenstijden wordt aangeboden maar ook tussendoor. Veel patiënten hebben voortdurend toezicht en simpele richtlijnen nodig tijdens de maaltijden. Het aanbieden van kleine porties die met de hand kunnen worden opgepakt, zogenaamde finger foods, kan uitkomst bieden als geen bestek meer kan worden gehanteerd. 32 Indien eetlust en waakzaamheid vroeg op de dag groter zijn, kan het uitbreiden van het relatieve aandeel van het ontbijt en de lunch in de totale voedselvoorziening zinvol zijn. 32 Voedselinname kan eveneens worden bevorderd door het vereenvoudigen van de eetomgeving middels het wegnemen van potentiële afleidingsbronnen, het creeën van een rustgevende sfeer, bijvoorbeeld door het afspelen van rustige achtergrondmuziek 33, en het nabootsen van een stimulerende huiselijke omgeving. 34 Het activeren van inactieve patiënten kan eveneens de eetlust bevorderen en bovendien spieratrofie tegengaan. 5 Psychiatrische stoornissen Van de psychiatrische stoornissen die het beloop van neurodegeneratieve aandoeningen kunnen compliceren, behoort depressie tot de meest voorkomende. Depressie heeft bovendien de grootste invloed op de energiebalans. Depressie kan de eetlust verminderen en ook een cascade van neuro-endocriene veranderingen op gang brengen die op den duur tot gewichtsverlies leiden. 35 Het behandelen van depressie kan dus mogelijk een positief effect hebben op het lichaamsgewicht. Hoewel tricyclische antidepressiva tot gewichtstoename kunnen leiden, maken neveneffecten zoals constipatie en een droge mond deze medicijnen minder wenselijk vergeleken met de selectieve serotonine-heropname-remmers (SSRI s). De aanvankelijk bestaande zorg dat SSRI s bij ouderen gewichtsverlies zouden bevorderen is nooit gesubstantieerd. 36 Verschillende SSRI s, met name mirtazapine, zijn zelfs geassocieerd met een verhoging van de eetlust en gewichtstoename. 37 Hoewel sommige SSRI s, zoals fluoxetine, op korte termijn gewichtsverlies kunnen induceren, leidt het gebruik op lange termijn (> 1 /2 jaar) tot gewichtstoename. 37 De effecten van SSRI s bij patiënten met dementie zijn zowel op de depressie zelf als op secundaire uitkomstmaten, zoals gewicht, nog onvoldoende bekend. Dyskinesieën Het verband tussen gewichtsverlies en motorische stoornissen, zoals rigiditeit, tremor, dystonie en chorea is onduidelijk. Enerzijds bestaan aanwijzingen dat dyskinesieën tot een verhoogd energieverbruik kunnen leiden 20,38, maar anderzijds blijkt het totale dagelijkse energieverbruik zowel bij patiënten met de ZvP als de ZvH niet af te wijken van dat bij gezonde controlepersonen. Dit komt waarschijnlijk door het verminderen van de spontane, gewilde motoriek. 20,39 Bovendien blijkt de gewichtstoename die vaak wordt waargenomen bij Parkinsonpatiënten na pallidotomie en nucleus subthalamicus stimulatie geen relatie te ver- T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E VOL. 109 NR

6 Aanwijzingen voor de praktijk 1. Patiënten met neurodegeneratieve ziekten lopen een verhoogd risico op ondervoeding en ongewenst gewichtsverlies. 2. Een BMI lager dan 20 kg/m2 (voor mensen boven de 65 jaar: 21 kg/m2) wijst op een verhoogd risico op ondervoeding. 3. Ongewenst gewichtsverlies van meer dan 5% in drie maanden of 10% in zes maanden wordt als klinisch relevant beschouwd. 4. Verminderde eetlust of voedselinname (> 25% van het voedsel wordt niet opgegeten bij minstens 2 van de 3 maaltijden in de afgelopen week) verhoogt het risico op ondervoeding. 5. De behandeling van ondervoeding en ongewenst gewichtsverlies richt zich primair op het vergroten van de energie-inname. tonen met verbeteringen in de dyskinesiescores. 11 Daarom kan niet zonder meer worden gesteld dat het onderdrukken van dyskinesieën (operatief dan wel medicamenteus) tot een lager energieverbruik en daarmee tot gewichtstoename zal leiden. Dyskinesieën kunnen voedselinname bemoeilijken en met name voor Parkinsonpatiënten met responsfluctuaties is een flexibel voedingsschema van belang waarbij rekening wordt gehouden met deze schommelingen. Daarnaast hebben veel patiënten kauw- en slikproblemen die de energie-inname verder bemoeilijken. Voedselinname kan daarom worden bevorderd door een combinatie van een optimale behandeling van de motorische stoornissen en assistentie bij het eten. Inzet van een logopedist lijkt zinvol, hoewel formeel bewijs hiervoor vooralsnog ontbreekt. Reuk- en smaakstoornissen De reuk heeft een aanzienlijk aandeel in de smaakperceptie. Gewijzigde reukperceptie ten gevolge van structurele en functionele afwijkingen van de hersenen is bij verschillende neurodegeneratieve aandoeningen beschreven. 40 Bij zowel de ZvA als de ZvP en de ZvH treedt dit al zeer vroeg in het ziektebeloop op. Reuken secundaire smaakvermindering zouden zelfs deels de verklaring kunnen vormen voor het gewichtsverlies voordat de diagnose formeel is gesteld. Dit maakt het extra belangrijk om te streven naar maximalisatie van de geur en smaak van het voedsel, bijvoorbeeld door het toevoegen van aroma s en smaakversterkers. 41 Medicatie Bijwerkingen van medicijnen kunnen op verschillende niveaus interfereren met de energiehuishouding (Tabel 3, pagina 195). 23 Hierbij moeten specifiek genoemd worden: de potentiële bijwerkingen van acetylcholinesteraseremmers (zoals misselijkheid, braken en anorexie) en de stimulatie van groeihormoonafgifte, een bekende stimulator van de lipolyse, door levodopa en dopamine-agonisten. 42 Bovendien lopen lichtere patiënten het risico op het krijgen van hogere cumulatieve doses medicijnen 43 met navenante gevolgen voor de energiehuishouding. Daarom dient de gebruikte medicatie ingeval van gewichtsverlies en/of ondergewicht altijd te worden geïnventariseerd en, indien nodig, aangepast. Voedingssupplementen Indien sprake is van een verhoogd risico op ondervoeding kan het gebruik van energieverrijkte orale voedingssupplementen uitkomst bieden. Verschillende studies hebben aangetoond dat orale voedingssupplementen de totale energie-inname kunnen vergroten en tot stabilisatie of toename van gewicht kunnen leiden. 5,19 Gezien het verhoogde risico op micronutriëntdeficiënties bij patiënten die hulp behoeven bij het eten, kan het routinematig toedienen van vitamine- en mineraalsupplementen ook worden overwogen. 23 Het toepassen van kunstmatige voeding is daarentegen een moeilijk en controversieel onderwerp. 5 Enterale voeding (nasogastrische/gastrostomische voedingssonde) bij ernstig gedementeerde patiënten blijkt niet tot een verbetering van de prognose te leiden in termen van overleving, functionele capaciteiten, risico op drukulcera of infecties. 5 Echter, kortdurende kunstmatige voeding kan uit- 197 VOL. 109 NR T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E

7 komst bieden bij matig aangedane patiënten indien orale voeding niet kan worden toegepast. 5 Afwijkingen in de energiehuishouding Bij verschillende neurodegeneratieve aandoeningen bestaan aanwijzingen dat gewichtsverlies kan optreden ondanks een verhoogde voedselinname. Dit duidt op de betrokkenheid van andere factoren met invloed op de energiehuishouding, zoals malabsorptie, defecten in de energiehomeostatische centra in de hersenen (met name in de hypothalamus en autonome centra) en perifere biochemische defecten zoals mitochondriale dysfunctie. Verschillende onderzoeksbevindingen wijzen inderdaad in de richting van defecten in diverse componenten van de systemische energiehuishouding bij neurodegeneratieve aandoeningen. Voorbeelden zijn afwijkingen in verschillende delen van de hersenen die betrokken zijn bij het reguleren van de energiebalans, maagdarmfunctiestoornissen en perifere afwijkingen op het niveau van spier- en vetweefsel (zie voor enkele overzichten referenties 4, 44, 45). Veruit de meeste studies op dit terrein betreffen echter basaal onderzoek waarvan de klinische relevantie nog niet vaststaat. Dit betekent dat verdere fysiologische studies nodig zijn naar het verband tussen afwijkingen in de diverse componenten van de systemische energiehuishouding en de symptomatologie. Op basis van deze studies kunnen vervolgens therapeutische interventies worden geformuleerd gericht tegen basale pathofysiologische mechanismen. Conclusie Ongewenst gewichtsverlies compliceert vaak het beloop van veel neurodegeneratieve aandoeningen. Het is een klinisch relevant probleem aangezien dit gewichtsverlies substantieel kan bijdragen aan zowel de morbiditeit als de mortaliteit. Gezien de verschillende factoren die het gewichtsverlies kunnen veroorzaken, is een behandeling die rekening houdt met de multifactoriële pathogenese aan te bevelen. Referenties 1. Evans DA, Smith LA, Scherr PA, Albert MS, Funkenstein HH, Hebert LE. Risk of death from Alzheimer's disease in a community population of older persons. Am J Epidemiol 1991; 134(4): Guyonnet S, Nourhashemi F, Ousset PJ, Micas M, Ghisolfi A, Vellas B et al. Factors associated with weight loss in Alzheimer's disease. J Nutr Health Aging 1998;2(2): Craft S. Insulin resistance syndrome and Alzheimer's disease: age- and obesity-related effects on memory, amyloid, and inflammation. Neurobiol Aging 2005;26 Suppl 1: Craft S, Watson GS. Insulin and neurodegenerative disease: shared and specific mechanisms. Lancet Neurol 2004;3(3): Gillette GS, Abellan VK, Alix E, Andrieu S, Belmin J, Berrut G et al. IANA (International Academy on Nutrition and Aging) Expert Group: weight loss and Alzheimer's disease. J Nutr Health Aging 2007;11(1): Gillette-Guyonnet S, Nourhashemi F, Andrieu S, de G, I, Ousset PJ, Riviere D et al. Weight loss in Alzheimer disease. Am J Clin Nutr 2000;71(2):637S-642S. 7. Buchman AS, Wilson RS, Bienias JL, Shah RC, Evans DA, Bennett DA. Change in body mass index and risk of incident Alzheimer disease. Neurology 2005;65(6): McKhann G, Drachman D, Folstein M, Katzman R, Price D, Stadlan EM. Clinical diagnosis of Alzheimer's disease: report of the NINCDS-ADRDA Work Group under the auspices of Department of Health and Human Services Task Force on Alzheimer's Disease. Neurology 1984;34(7): Gelb DJ, Oliver E, Gilman S. Diagnostic criteria for Parkinson disease. Arch Neurol 1999;56(1): Chaudhuri KR, Healy DG, Schapira AH. Non-motor symptoms of Parkinson's disease: diagnosis and management. Lancet Neurol 2006;5(3): Bachmann CG, Trenkwalder C. Body weight in patients with Parkinson's disease. Mov Disord 2006;21(11): Chen H, Zhang SM, Hernan MA, Willett WC, Ascherio A. Weight loss in Parkinson's disease. Ann Neurol 2003;53(5): Abbott RD, Ross GW, White LR, Nelson JS, Masaki KH, Tanner CM et al. Midlife adiposity and the future risk of Parkinson's disease. Neurology 2002;59(7): Maat-Kievit JA, Losekoot M, Roos RA. [From gene to disease; HD gene and Huntington disease]. Ned Tijdschr Geneeskd 2001;145(44): Morales LM, Estevez J, Suarez H, Villalobos R, Chacin db, Bonilla E. Nutritional evaluation of Huntington disease patients. Am J Clin Nutr 1989;50(1): Djousse L, Knowlton B, Cupples LA, Marder K, Shoulson I, Myers RH. Weight loss in early stage of Huntington's disease. Neurology 2002;59(9): Trejo A, Boll MC, Alonso ME, Ochoa A, Velasquez L. Use of oral nutritional supplements in patients with Huntington's disease. Nutrition 2005;21(9): Farrer LA, Yu PL. Anthropometric discrimination among affected, at-risk, and not-at-risk individuals in families with Huntington disease. Am J Med Genet 1985;21(2): Trejo A, Tarrats RM, Alonso ME, Boll MC, Ochoa A, Velasquez L. Assessment of the nutrition status of patients with Huntington's disease. Nutrition 2004;20(2): Pratley RE, Salbe AD, Ravussin E, Caviness JN. Higher sedentary energy expenditure in patients with Huntington's disease. Ann Neurol 2000;47(1): T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E VOL. 109 NR

8 21. Lanska DJ, Lanska MJ, Lavine L, Schoenberg BS. Conditions associated with Huntington's disease at death. A case-control study. Arch Neurol 1988;45(8): Myers RH, Sax DS, Koroshetz WJ, Mastromauro C, Cupples LA, Kiely DK et al. Factors associated with slow progression in Huntington's disease. Arch Neurol 1991; 48(8): White HK. Nutrition in advanced Alzheimer's disease. N C Med J 2005; 66(4): Morley JE, Silver AJ. Nutritional issues in nursing home care. Ann Intern Med 1995; 123(11): Hickson M. Malnutrition and ageing. Postgrad Med J 2006; 82(963): Thomas DR, Ashmen W, Morley JE, Evans WJ. Nutritional management in long-term care: development of a clinical guideline. Council for Nutritional Strategies in Long-Term Care. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2000;55(12):M725-M Malnutrition Universal Screening Tool: org.uk/the-must.htm. 28. Mini Nutritional Assessment: com/tools/mna.aspx. 29. Stratton RJ, King CL, Stroud MA, Jackson AA, Elia M. 'Malnutrition Universal Screening Tool' predicts mortality and length of hospital stay in acutely ill elderly. Br J Nutr 2006; 95(2): Guigoz Y. The Mini Nutritional Assessment (MNA) review of the literature-what does it tell us? J Nutr Health Aging 2006; 10(6): Volkert D, Berner YN, Berry E, Cederholm T, Coti BP, Milne A et al. ESPEN Guidelines on Enteral Nutrition: Geriatrics. Clin Nutr 2006; 25(2): Finley B. Nutritional needs of the person with Alzheimer's disease: practical approaches to quality care. J Am Diet Assoc 1997; 97(10 Suppl 2):S177-S Ragneskog H, Brane G, Karlsson I, Kihlgren M. Influence of dinner music on food intake and symptoms common in dementia. Scand J Caring Sci 1996; 10(1): Nijs KA, de Graaf C, Kok FJ, van Staveren WA. Effect of family style mealtimes on quality of life, physical performance, and body weight of nursing home residents: cluster randomised controlled trial. BMJ 2006; 332(7551): Kishi T, Elmquist JK. Body weight is regulated by the brain: a link between feeding and emotion. Mol Psychiatry 2005; 10(2): Rigler SK, Webb MJ, Redford L, Brown EF, Zhou J, Wallace D. Weight outcomes among antidepressant users in nursing facilities. J Am Geriatr Soc 2001; 49(1): Masand PS, Gupta S. Long-term side effects of newergeneration antidepressants: SSRIS, venlafaxine, nefazodone, bupropion, and mirtazapine. Ann Clin Psychiatry 2002; 14(3): Levi S, Cox M, Lugon M, Hodkinson M, Tomkins A. Increased energy expenditure in Parkinson's disease. BMJ 1990; 301(6763): Toth MJ, Fishman PS, Poehlman ET. Free-living daily energy expenditure in patients with Parkinson's disease. Neurology 1997; 48(1): Hawkes C. Olfaction in neurodegenerative disorders. Adv Otorhinolaryngol 2006; 63: Mathey MF, Siebelink E, de Graaf C, van Staveren WA. Flavor enhancement of food improves dietary intake and nutritional status of elderly nursing home residents. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2001; 56(4):M200-M Vardi J, Oberman Z, Rabey I, Streifler M, Ayalon D, Herzberg M. Weight loss in patients treated long-term with levodopa. J Neurol Sci 1976;30: Arabia G, Zappia M, Bosco D, Crescibene L, Bagala A, Bastone L et al. Body weight, levodopa pharmacokinetics and dyskinesia in Parkinson's disease. Neurol Sci 2002; 23 Suppl 2:S53-S Aziz NA, Swaab DF, Pijl H, Roos RAC. Hypothalamic dysfunction and neuroendocrine and metabolic alterations in Huntington disease: clinical consequences and therapeutic implications. Rev Neurosci 2007; 18(3-4): Swaab DF. Neurodegenerative disorders. In: The human hypothalamus: basic and clinical aspects, part II: neuropathology of the human hypothalamus and adjacent structures. Handbook of Clinical Neurology. Vol. 80. Series Editors: Aminoff MJ, Boller F, and Swaab DF. Amsterdam, the Netherlands: Elsevier, 2004: VOL. 109 NR T I J D S C H R I F T V O O R N E U R O L O G I E E N N E U R O C H I R U R G I E

Ondervoeding bij ouderen

Ondervoeding bij ouderen Ondervoeding bij ouderen Caroline Boomkamp Klinisch geriater Bernhoven Inhoud Definities Screening en assessment Prevalentie Oorzaken Gevolgen Behandeling van ondervoeding Definitie geriatrische patiënt

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32744 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32744 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32744 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Heemskerk, Anne-Wil Title: Dysphagia in Huntington s disease Issue Date: 2015-04-15

Nadere informatie

11/6/2006. Oorzaken. Screening in de Geriatrie. Ondervoeding is frequent. Dienst BMI Albumine <3.5 g% Prof Dr M.Vandewoude G 15-40 16-60

11/6/2006. Oorzaken. Screening in de Geriatrie. Ondervoeding is frequent. Dienst BMI Albumine <3.5 g% Prof Dr M.Vandewoude G 15-40 16-60 11/6/006 Screening in de Geriatrie Prof Dr M.Vandewoude Universitair Centrum Geriatrie Ondervoeding is frequent Dienst BMI Albumine

Nadere informatie

Parkinson en voeding. Melissa van der Plaats, diëtist Meander Medisch Centrum, voorheen ook Norschoten

Parkinson en voeding. Melissa van der Plaats, diëtist Meander Medisch Centrum, voorheen ook Norschoten Parkinson en voeding Melissa van der Plaats, diëtist Meander Medisch Centrum, voorheen ook Norschoten Wie ben ik? Diëtist Norschoten te Barneveld / Meander Medisch Centrum te Amersfoort Sinds 2012 aangesloten

Nadere informatie

Malnutritie. Screening en Behandeling. Bart Geurden, RN, PhD

Malnutritie. Screening en Behandeling. Bart Geurden, RN, PhD Malnutritie Screening en Behandeling Bart Geurden, RN, PhD INHOUD 1. Inleiding en probleemstelling 2. Definitie van malnutritie 3. Komt dit vaak voor: prevalentie 4. Wat zijn oorzaken en gevolgen van malnutritie

Nadere informatie

Berekening energiebehoefte en meting lichaamssamenstelling bij ALS, zinvol? Dea Schröder, Coby Wijnen, Ilse Batten 2016

Berekening energiebehoefte en meting lichaamssamenstelling bij ALS, zinvol? Dea Schröder, Coby Wijnen, Ilse Batten 2016 70 kg Berekening energiebehoefte en meting lichaamssamenstelling bij ALS, zinvol? Dea Schröder, Coby Wijnen, Ilse Batten 2016 Voedingstoestand Daling van het gewicht (BMI) en ALSFRS-R gerelateerd, wijst

Nadere informatie

AD Vroegtijdige diagnostiek en Immunotherapie. F. Vanhee Neurologie AZG

AD Vroegtijdige diagnostiek en Immunotherapie. F. Vanhee Neurologie AZG AD Vroegtijdige diagnostiek en Immunotherapie F. Vanhee Neurologie AZG Epidemiologie Geschat aantal dementerenden 1990:90.000 2010: 170.000 2030: 230.000 Epidemiologie 3 4 5 Economics 6 Neuropathologie

Nadere informatie

Ondervoeding. 1.1 Begrippen

Ondervoeding. 1.1 Begrippen 1 Ondervoeding Wanneer is er sprake van ondervoeding? Welke soorten ondervoeding zijn er? En wat is eraan te doen? Voor een antwoord op deze en andere vragen volgt eerst een uiteenzetting van de diverse

Nadere informatie

Gezonde voeding bij ouderen. Door Ann Van Hoye, diëtiste

Gezonde voeding bij ouderen. Door Ann Van Hoye, diëtiste Gezonde voeding bij ouderen Door Ann Van Hoye, diëtiste Op het menu Voedingsbehoefte Gezonde voeding Het leven start bij water Smaak Ondervoeding Voedselinfectie Voedingsbehoefte Voedingsbehoefte Basaal

Nadere informatie

15:40 16:00 uur. Depressie en dementie RICHARD OUDE VOSHAAR. Ouderenpsychiater

15:40 16:00 uur. Depressie en dementie RICHARD OUDE VOSHAAR. Ouderenpsychiater 5:40 6:00 uur Depressie en dementie RICHARD OUDE VOSHAAR Ouderenpsychiater % psychiatrische problemen bij Alzheimer 60 50 40 30 20 0 0 Zhao et al, J Affect Disord 205 Wanneer spreken van van een depressie?

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 112 111 Ondervoeding is gedefinieerd als een subacute of acute voedingstoestand waarbij een combinatie van onvoldoende voedingsinname en ontstekingsactiviteit heeft geleid tot een afname van de spier- en vetmassa

Nadere informatie

Better in, better out, goede voeding voor en na een operatie bij ouderen. zaterdag 15 maart 2014, Marion Theuws

Better in, better out, goede voeding voor en na een operatie bij ouderen. zaterdag 15 maart 2014, Marion Theuws Better in, better out, goede voeding voor en na een operatie bij ouderen zaterdag 15 maart 2014, Marion Theuws Wie werkt er samen met een diëtist? Wie houdt rekening met voeding bij de behandeling? Slaat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie Voedingsmanagement in de Psychiatrie Anneke van Hellemond, diëtist Anneke Wijtsma, diëtist 1 Inhoud presentatie Voedingsproblemen Overgewicht Metabool syndroom Verwijzen naar gespecialiseerd diëtist Behandelwijze

Nadere informatie

Basisvoedingszorg: terug naar de essentie. Bart Geurden RN, PhD

Basisvoedingszorg: terug naar de essentie. Bart Geurden RN, PhD Basisvoedingszorg: terug naar de essentie Bart Geurden RN, PhD INHOUD Inleiding Het ideale voedingsbeleid Barrières Toekomst Inleiding Definitie Ondervoeding is een voedingstoestand waarbij een tekort

Nadere informatie

Epidemiologie van ondervoeding en cachexie bij kankerpatiënten

Epidemiologie van ondervoeding en cachexie bij kankerpatiënten Epidemiologie van ondervoeding en cachexie bij kankerpatiënten Criem Marie-Cathérine Onco-diëtiste Oncologisch centrum 08 december 2012 Oncologie: een probleem? Kanker Incidentie, n= Mortaliteit, n= Man/Vrouw

Nadere informatie

Ouderen, kanker en ondervoeding

Ouderen, kanker en ondervoeding Ouderen, kanker en ondervoeding Lisette CPGM de Groot Wageningen Universiteit, Wageningen Malnutrition / ondervoeding Stratton, 2003: a state of nutrition in which a deficiency or excess of energy, protein

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson. Ria Noordmans Margreeth Kooij

De ziekte van Parkinson. Ria Noordmans Margreeth Kooij De ziekte van Parkinson Ria Noordmans Margreeth Kooij - Oorzaak - Verschijnselen - Symptomen - Psychische verschijnselen - Diagnose - Parkinsonisme - Medicatie - Therapieën - Met elkaar in gesprek gaan

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij orthopedische ingrepen. Dr. D Souza Ranjini

Voedingsadviezen bij orthopedische ingrepen. Dr. D Souza Ranjini Voedingsadviezen bij orthopedische ingrepen Dr. D Souza Ranjini Dag van de Geriatrie: orthogeriatrie 02.10.14 13.10.14 20.10.14 Wat staat patiënt te doen wat betreft voeding pre- en postoperatief Pre-operatief

Nadere informatie

Voeding en beweging bij patiënten tijdens en na de behandeling Martine Sealy, MSc, RD

Voeding en beweging bij patiënten tijdens en na de behandeling Martine Sealy, MSc, RD Voeding en beweging bij patiënten tijdens en na de behandeling Martine Sealy, MSc, RD Onderzoeker Lectoraat Healthy Ageing, Allied Health Care and Nursing Disclosure belangen spreker: M. Sealy Geen (potentiële)

Nadere informatie

(Risico op) ondervoeding

(Risico op) ondervoeding (Risico op) ondervoeding Op oudere leeftijd is het soms lastig om regelmatig, gezond en voldoende te eten. Dit kan uiteindelijk leiden tot een verminderde voedingstoestand en zelfs ondervoeding. Dit komt

Nadere informatie

Gewichtsverlies in de ziekte van Alzheimer Dr. Kurt Segers Geheugenkliniek Brugmannziekenhuis, Brussel

Gewichtsverlies in de ziekte van Alzheimer Dr. Kurt Segers Geheugenkliniek Brugmannziekenhuis, Brussel Gewichtsverlies in de ziekte van Alzheimer Dr. Kurt Segers Geheugenkliniek Brugmannziekenhuis, Brussel Introduc?e NEUROANATOMIE VAN HET VERZADIGINGSGEVOEL Primaire smaakcortex Operculum / insula Orbitofrontale

Nadere informatie

Goed eten werkt preventief en vergroot levenskwaliteit

Goed eten werkt preventief en vergroot levenskwaliteit Voeding en dementie hangen nauw samen Goed eten werkt preventief en vergroot levenskwaliteit Voeding en dementie hangen nauw samen Goed eten werkt preventief en vergroot levenskwaliteit De Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

Kanker en Voeding. een Alpe D HuZes/KWF leerstoel. Ellen Kampman, 14 mei 2014

Kanker en Voeding. een Alpe D HuZes/KWF leerstoel. Ellen Kampman, 14 mei 2014 Kanker en Voeding een Alpe D HuZes/KWF leerstoel Ellen Kampman, 14 mei 2014 Wat is gezonde voeding? Koffie verhoogt het risico op kanker Koffie verhoogt het risico op kanker Wat moet je eten als je kanker

Nadere informatie

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Nut van prognostische data De patiënt wil (vaak) weten: Hoe snel zullen mijn klachten toenemen?

Nadere informatie

Frailty en ondervoeding doet (veel) vallen

Frailty en ondervoeding doet (veel) vallen www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw Frailty en ondervoeding doet (veel) vallen Ann Gryp, Hoofdverpleegkundige geriatrie Frailty Frailty heeft te maken met kwetsbaarheid. Frailty zegt iets over de ernst

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting proefschrift Renée Walhout. Veranderingen in de hersenen bij Amyotrofische Laterale Sclerose

Nederlandse samenvatting proefschrift Renée Walhout. Veranderingen in de hersenen bij Amyotrofische Laterale Sclerose Nederlandse samenvatting proefschrift Veranderingen in de hersenen bij Amyotrofische Laterale Sclerose Cerebral changes in Amyotrophic Lateral Sclerosis, 5 september 2017, UMC Utrecht Inleiding Amyotrofische

Nadere informatie

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15

Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11. 1 Inleiding 15 Inhoud Samenstelling van de verschillende werkgroepen 11 1 Inleiding 15 1.1 Aanleiding voor de richtlijn 15 1.2 Werkwijze 15 1.3 Patiëntenpopulatie 16 1.4 Doelgroep 16 2 De ziekte van Parkinson 17 2.1

Nadere informatie

Ondervoeding bij hulpbehoevende ouderen thuis en in een thuisvervangende omgeving

Ondervoeding bij hulpbehoevende ouderen thuis en in een thuisvervangende omgeving Ondervoeding bij hulpbehoevende ouderen thuis en in een thuisvervangende omgeving Screening, preventie en behandeling van ondervoeding bij ouderen: nut, bijwerkingen en kosten-efficiëntie Dr. Wim Janssens

Nadere informatie

Richtlijn voeding bij de ziekte van Parkinson

Richtlijn voeding bij de ziekte van Parkinson Richtlijn voeding bij de ziekte van Parkinson Versie voor mensen met parkinson M.J.M.D van Asseldonk H.C. Dicke J.I. Hoff B. van Harten B.R. Bloem S.H.J. Keus M. Munneke Inhoud Algemene informatie... 3

Nadere informatie

Ondervoeding bij ouderen

Ondervoeding bij ouderen Ondervoeding bij ouderen Marian de van der Schueren, PhD Hogeschool van Arnhem en Nijmegen VU medisch centrum Stuurgroep Ondervoeding Levensverwachting voor 50% van het cohort Christensen K et al, The

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek Lewy body dementie

Wetenschappelijk onderzoek Lewy body dementie Wetenschappelijk onderzoek Lewy body dementie Wetenschappelijke artikelen 600 500 400 300 200 216 198 232 265 270 257 301 346 341 333 326 362 422 437 429 487 504 100 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006

Nadere informatie

Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease

Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Saskia Tabak diëtist UMCG Er gaat niets boven Groningen! Inhoud Behandeling van NAFLD 1. Rol van

Nadere informatie

Definities, diagnostiek, prevalentie en determinanten van ondervoeding bij ouderen

Definities, diagnostiek, prevalentie en determinanten van ondervoeding bij ouderen Definities, diagnostiek, prevalentie en determinanten van ondervoeding bij ouderen Prof. dr. Dimitri Beeckman Verplegingswetenschap en Vroedkunde Universiteit Gent SYMPOSIUM Ondervoeding bij hulpbehoevende

Nadere informatie

Zin en onzin van dieet bij de oudere zorgvrager

Zin en onzin van dieet bij de oudere zorgvrager Zin en onzin van dieet bij de oudere zorgvrager Celine Detremerie ASO Geriatrie Deze presentatie is met zorg opgemaakt. De inhoud ervan is echter algemeen en indicatief. AZ Sint-Lucas en de artsen zijn

Nadere informatie

Nederlandse Richtlijn Slikstoornissen bij de ziekte van Huntington Auteur: mw. dr. A (Anne-Wil) Heemskerk

Nederlandse Richtlijn Slikstoornissen bij de ziekte van Huntington Auteur: mw. dr. A (Anne-Wil) Heemskerk Nederlandse Richtlijn Slikstoornissen bij de ziekte van Huntington Auteur: mw. dr. A (Anne-Wil) Heemskerk Inleiding Onlangs is een Europese richtlijn met betrekking tot slikproblemen bij de ziekte van

Nadere informatie

dr. Bianca Buijck en Martijn van Gemst

dr. Bianca Buijck en Martijn van Gemst dr. Bianca Buijck en Martijn van Gemst Symposium Honger voor Revalidatie dinsdag 19 februari 2019 Evoluon Eindhoven www.zorgboog.nl/symposium-grz Honger voor revalidatie: hoe vanzelfsprekend is eten in

Nadere informatie

The RIGHT food is the best medicine

The RIGHT food is the best medicine The RIGHT food is the best medicine Nutritie Support Team : Dr G..Lambrecht, E. Museeuw, N. Baillieul Dienst gastro-enterologie: Dr. G. Deboever Dr. G. Lambrecht Dr. M. Cool Inhoud Ondervoeding Voedingsbeleid

Nadere informatie

Dieetadvies tijdens en na oncologische behandelingen. Tinne Roodhooft- Onco- diëtiste AZ Herentals Lies Schrauwen Onco diëtiste AZ Turnhout

Dieetadvies tijdens en na oncologische behandelingen. Tinne Roodhooft- Onco- diëtiste AZ Herentals Lies Schrauwen Onco diëtiste AZ Turnhout Dieetadvies tijdens en na oncologische behandelingen Tinne Roodhooft- Onco- diëtiste AZ Herentals Lies Schrauwen Onco diëtiste AZ Turnhout Overzicht Taak oncodiëtiste Ondervoeding bij kanker Voedingsadvies

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle   holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20126 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dumas, Eve Marie Title: Huntington s disease : functional and structural biomarkers

Nadere informatie

WELKOM! 1 vrijdag 7 oktober 2016

WELKOM! 1 vrijdag 7 oktober 2016 WELKOM! 1 Programma 18.00 Voeding op leeftijd Aspecten van voeding en metabolisme op oudere leeftijd Ingrid Gisbertz, MDL arts voedingsteam 18.20 Als gewoon eten niet meer lukt; indicaties en procedure

Nadere informatie

Richtlijn bespreking Anorexie en gewichtsverlies

Richtlijn bespreking Anorexie en gewichtsverlies Richtlijn bespreking Anorexie en gewichtsverlies Louise van der Knaap Eric-Jan Wissink Michael van t Hoff Renske Boogaard www.netwerkpalliatievezorg.nl/rotterdam Indeling Welkom Inleiding richtlijn - Renske

Nadere informatie

Afasie. Doel voorlichting. Voorbeeld 2. Voorbeeld 1. Inhoud 9-10-2013. Voorlichting RST Zorgverleners. Spraak- en taalproblemen bij ouderen

Afasie. Doel voorlichting. Voorbeeld 2. Voorbeeld 1. Inhoud 9-10-2013. Voorlichting RST Zorgverleners. Spraak- en taalproblemen bij ouderen Voorlichting RST Zorgverleners Inhoud Spraak- en taalproblemen bij ouderen Afasie Dysartrie Verbale apraxie Dysfagie Datum, Instelling Plaats Door Baukje Dijk, logopedist Doel voorlichting Na deze bijeenkomst

Nadere informatie

Genetica bij Parkinson

Genetica bij Parkinson Genetica bij Parkinson Wat is er bekend en wat is de toekomst? Landelijke werkgroep 12 juni 2013 Janneke Rood Arts-onderzoeker GPS Genetische Parkinson Studie Inhoud Overervingspatronen Genetica en kliniek

Nadere informatie

Toolkit Ondervoeding

Toolkit Ondervoeding Doel Het vaststellen van (risico op) ondervoeding. Het aanbieden van de juiste interventies ter preventie of behandeling van ondervoeding. Achtergrond Definitie Ondervoeding is een voedingstoestand, waarbij

Nadere informatie

Vergrijzing van de bevolking in België

Vergrijzing van de bevolking in België Frailty / kwetsbaarheid bij ouderen Nele Van Den Noortgate Diensthoofd Geriatrie Universitair Ziekenhuis Gent Oostende, 27 maart 2015 Vergrijzing van de bevolking in België www.statbel.fgov.be/studies/paper10_nl.pdf

Nadere informatie

Wat betekent ondervoeding?

Wat betekent ondervoeding? Wat betekent ondervoeding? Wat u moet weten Ondervoeding is een veelvoorkomend fenomeen, maar wordt nochtans vaak over het hoofd gezien, vooral bij ouderen. Het kan in de thuissituatie voorkomen, maar

Nadere informatie

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011 Voeding bij diabetes Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven Ede, 08.02.2011 DIABETES ATLAS, 3rd ed, IDF 2006 2007 2025 Total population (millions) 6600 7900 Adult population (millions)

Nadere informatie

De NVD heet je van harte welkom bij deze sessie!

De NVD heet je van harte welkom bij deze sessie! De NVD heet je van harte welkom bij deze sessie! Onderzoeksresultaten ondervoeding op de revalidatie afdeling in het verpleeghuis Judith van Zwienen Hoe is het allemaal begonnen Eerste DV&V award Aanleiding

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Samenvatting 188 Samenvatting Samenvatting voor niet-ingewijden Diabetes mellitus type 2 (DM2), oftewel ouderdomssuikerziekte is een steeds vaker voorkomende aandoening. Dit heeft onder andere te maken

Nadere informatie

Weinig aandacht voor voeding voor betere wondgenezing

Weinig aandacht voor voeding voor betere wondgenezing Weinig aandacht voor voeding voor betere wondgenezing Met name gericht op zorg voor chronische wonden bij de oudere patiënt 13 Oktober, Dr. Jeanne de Vries Inhoud Introductie Voedingsgerelateerde risicofactoren

Nadere informatie

Alcoholdementie: zin en onzin

Alcoholdementie: zin en onzin Alcoholdementie: zin en onzin Marcel Olde Rikkert Alzheimer Centrum Nijmegen/ Kenniscentrum Geriatrie 30-10-2009 Alzheimer Centrum Nijmegen Alcohol-dementie: ZIN & ONZIN Zin: beschermend effect lage dosis

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

15-07-2012. Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle

15-07-2012. Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle 15-07-2012 Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle Ziekte-informatie De ziekte van McArdle behoort tot de glycogeenstapelingsziekten. Er is sprake van een tekort aan fosforylase in de spiercel. De ziekte

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Parkinson en Dementie

Parkinson en Dementie Parkinson en Dementie Alzheimer Café 4 februari 2019 dr. Arthur G.G.C. Korten neuroloog geheugenpolikliniek Laurentius Ziekenhuis Roermond Inhoud De ziekte van Parkinson Dementie Lewy Body Ziekte en Parkinsondementie

Nadere informatie

Gezond gewicht. Wat kunt u er zelf aan doen? altijd dichtbij. Vraag ons gerust om advies.

Gezond gewicht. Wat kunt u er zelf aan doen? altijd dichtbij. Vraag ons gerust om advies. Gezond gewicht Wat kunt u er zelf aan doen? Vraag ons gerust om advies altijd dichtbij www.alphega-apotheek.nl Gezond gewicht De meeste mensen willen graag een aantal kilo s afvallen. Maar is dat wel nodig?

Nadere informatie

Voeding en voedingssupplementen bij de ziekte van Pompe. Coby Wijnen, diëtist

Voeding en voedingssupplementen bij de ziekte van Pompe. Coby Wijnen, diëtist Voeding en voedingssupplementen bij de ziekte van Pompe Coby Wijnen, diëtist www.worldpompe.org Publicaties waarin een relatie met voeding: - Eiwitverrijkt dieet - Slikproblematiek - Lagere botdichtheid

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER X 188 INLEIDING Wereldwijd neemt het aantal mensen met overgewicht steeds verder toe. In Nederland heeft ruim de helft van de huidige bevolking overgewicht, en 14% heeft

Nadere informatie

Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie

Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie K.J. Kaland, AIOS klinische geriatrie, Parnassia Groot Haags Geriatrie Referaat 6 februari 2017 Gedragsproblemen bij dementie Behavioral

Nadere informatie

Ondervoeding bij Ouderen 14/11/2013. S. Lonterman; Klinisch Geriater

Ondervoeding bij Ouderen 14/11/2013. S. Lonterman; Klinisch Geriater Ondervoeding bij Ouderen 14/11/2013 Inhoud Presentatie Definitie Ondervoeding Verschillende schalen Ouderen Centrum & Ondervoeding HagaZiekenhuis & Ondervoeding Eigen Onderzoek Voedingsgebied Supplementen

Nadere informatie

Aanpak van ondervoeding bij kanker: screening, sonde- en bijvoeding. Sanne Mouha Competentiecentrum klinische voeding

Aanpak van ondervoeding bij kanker: screening, sonde- en bijvoeding. Sanne Mouha Competentiecentrum klinische voeding Aanpak van ondervoeding bij kanker: screening, sonde- en bijvoeding Sanne Mouha Competentiecentrum klinische voeding Inhoud Inleiding Screening Aanpak na screening Energie-en eiwitrijke voeding Drinkvoeding

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra

Nadere informatie

Wanneer is dementie erfelijk? Dr. Harro Seelaar Neuroloog-in-opleiding & arts onderzoeker Alzheimercentrum Erasmus MC 14 april 2018

Wanneer is dementie erfelijk? Dr. Harro Seelaar Neuroloog-in-opleiding & arts onderzoeker Alzheimercentrum Erasmus MC 14 april 2018 Wanneer is dementie erfelijk? Dr. Harro Seelaar Neuroloog-in-opleiding & arts onderzoeker Alzheimercentrum Erasmus MC 14 april 2018 Opbouw presentatie Wat is dementie Wat is DNA Wat is erfelijkheid Erfelijkheid

Nadere informatie

Screening en behandeling van ondervoeding: een MUST voor verpleegkundigen

Screening en behandeling van ondervoeding: een MUST voor verpleegkundigen Screening en behandeling van ondervoeding: een MUST voor verpleegkundigen Renaldo Secchi 3 juni 2010 Inhoud Introductie Wat is ondervoeding? Gevolgen van ondervoeding? Prevalentie van ondervoeding Voeding

Nadere informatie

Er gaat niets boven Groningen! 1. Rol van dieet en samenstelling voeding. Inhoud. Waarom afvallen

Er gaat niets boven Groningen! 1. Rol van dieet en samenstelling voeding. Inhoud. Waarom afvallen Er gaat niets boven Groningen! Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Saskia Tabak diëtist UMCG Inhoud 1. Rol van dieet en samenstelling

Nadere informatie

Ondervoeding herkennen

Ondervoeding herkennen 18 TOEPASSING IN DE PRAKTIJK Ondervoeding herkennen in het Centrum voor Ouderengeneeskunde Amsterdam Vergelijking van instrumenten Janneke Schilp promovendus, afdeling Gezondheidswetenschappen, Vrije Universiteit

Nadere informatie

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012 ACA Congres 2012 LICHAAMSBEWEGING EN SUCCESVOL OUDER WORDEN Meer bewegen - Afdeling Gezondheidswetenschappen, Faculteit der Aard- en Levenswetenschappen, Vrije Universiteit; - Afdeling Epidemiologie en

Nadere informatie

Angst voor vallen en verslikken bij patiënten met de ziekte van Huntington. Kristel Kalkers GZ-Psycholoog De Kloosterhoeve

Angst voor vallen en verslikken bij patiënten met de ziekte van Huntington. Kristel Kalkers GZ-Psycholoog De Kloosterhoeve Angst voor vallen en verslikken bij patiënten met de ziekte van Huntington Kristel Kalkers GZ-Psycholoog De Kloosterhoeve Dysfagie en angst voor verslikken bij patiënten met de ziekte van Huntington Dysfagie

Nadere informatie

Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt. Delaere Griet

Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt. Delaere Griet Verpleegkundige aandachtspunten bij een parkinsonpatiënt Delaere Griet Verpleegkundige aandachtspunten inhoud: 1. Medicatie 2. Mobiliteit 3. Voeding 4. Uitscheiding 5. Slaappatroon 6. Psychische en cognitieve

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Rooden, Stephanie Maria van Title: Clinical patterns in Parkinson s disease Date:

Nadere informatie

Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid. Monique Mertens Diëtist Orbis-thuis

Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid. Monique Mertens Diëtist Orbis-thuis Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid Monique Mertens Diëtist Orbis-thuis 1 Zorg om voeding bij dementie Droom en werkelijkheid Veel voorkomende problemen Veranderingen in voeding Oorzaken

Nadere informatie

Diagnostiek & preventie van dementie

Diagnostiek & preventie van dementie Diagnostiek & preventie van dementie Zeeland, 10 oktober 2013 Eric Moll van Charante, huisarts Afdeling Huisartsgeneeskunde AMC Nadelen vroegdiagnostiek 1. Fout-positieve diagnoses: onduidelijke consequenties

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen bij de ziekte van Parkinson

Stemmingsstoornissen bij de ziekte van Parkinson Stemmingsstoornissen bij de ziekte van Parkinson Maastricht, 9 mei 2017 Dr. A.F.G. Leentjens, psychiater Afdeling Psychiatrie MUMC 1951-2014 1926-2002 Inhoud Depressieve klachten -wat is een depressie?

Nadere informatie

PLS is een broertje van ALS

PLS is een broertje van ALS PLS is een broertje van ALS Juni 2018 Wetenschappelijk onderzoek specifiek naar primaire laterale sclerose (PLS) gebeurt slechts op zeer kleine schaal. Deze motorneuronziekte is zo zeldzaam, dat het moeilijk

Nadere informatie

Ondervoeding: een niet te onderschatten probleem

Ondervoeding: een niet te onderschatten probleem Ondervoeding: een niet te onderschatten probleem Wat is ondervoeding? Geen trek, geen zin, stress, misselijkheid, angst, emoties, enz. Er zijn tal van redenen om minder te gaan eten. Voor u het weet, is

Nadere informatie

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding Refereeravond Multidisciplinaire route naar detubatie Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding 17 juni 2014, Geertje Raemakers-van Driel, diëtist Inleiding doel voeden op IC eiwitstofwisseling,

Nadere informatie

Effect van voeding en malnutritie op sarcopenie. symposium 'Voeding bij de geriatrische zorgvrager'

Effect van voeding en malnutritie op sarcopenie. symposium 'Voeding bij de geriatrische zorgvrager' Effect van voeding en malnutritie op sarcopenie symposium 'Voeding bij de geriatrische zorgvrager' Stany Perkisas 30/04/2019 Wat moet je straks wijzer zijn? Waarom sarcopenie op een voedingssymposium?

Nadere informatie

Nutrition Platform for Chronic Care

Nutrition Platform for Chronic Care i Nutrition Platform for Chronic Care Nutrition Platform for Chronic Care woensdag 15 juni 2016 2 Nutrition Platform for Chronic Care woensdag 15 juni 2016 3 Nutrition Platform for Chronic Care woensdag

Nadere informatie

Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson. Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein

Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson. Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein Optimale farmaceutische zorg voor patienten met M.Parkinson Wereld Parkinsondag 2015 Nieuwegein Een praktijkvoorbeeld Patient gebruikt Sinemet 125 mg 4dd 1 Wordt opgenomen in ziekenhuis: Levodopa/carbidopa

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 9Samenvatting Chapter 9 156 Samenvatting De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende neurodegeneratieve aandoening, die vooral de oudere bevolking treft. Behandeling bestaat tot nu toe uit symptomatische

Nadere informatie

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt:

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt: Een gezond gewicht Een gezond gewicht Hebt u een gezond gewicht? Energiebalans Bewegen Hoe behoudt u een gezond gewicht? Tips voor het behouden van een gezond gewicht Tips voor het bereiken van een gezond

Nadere informatie

Voedingskundige ondersteuning bij ALS

Voedingskundige ondersteuning bij ALS Voedingskundige ondersteuning bij ALS Post-HBO cursus Voeding bij Spierziekten 4 juni 2009 Nicole Broekman-Peters, diëtist UMCU en De Hoogstraat Contact: n.broekman-peters@umcutrecht.nl Inhoud Diëtistisch/methodisch

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. 6 juni 2012 Ben Jansen, neuroloog TweeSteden ziekenhuis Tilburg/Waalwijk

Ziekte van Parkinson. 6 juni 2012 Ben Jansen, neuroloog TweeSteden ziekenhuis Tilburg/Waalwijk Ziekte van Parkinson 6 juni 2012 Ben Jansen, neuroloog TweeSteden ziekenhuis Tilburg/Waalwijk indeling parkinson/-isme behandeling late fase complicaties, delier responsfluctuaties, on-off, wearing

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie

Obesitas bij ortopedische ingrepen: challenge of contra-indicatie? Co-assistent: Philippe Leire Promotor: Dr. A. Kumar

Obesitas bij ortopedische ingrepen: challenge of contra-indicatie? Co-assistent: Philippe Leire Promotor: Dr. A. Kumar Obesitas bij ortopedische ingrepen: challenge of contra-indicatie? Co-assistent: Philippe Leire Promotor: Dr. A. Kumar Kaart toenemende demografie obesitas The influence of obesity on total joint arthroplasty.

Nadere informatie

Parkinson diagnostiek en medicamenteuze behandeling MERIAM BRAAKSMA NEUROLOOG BRAVIS ZIEKENHUIS

Parkinson diagnostiek en medicamenteuze behandeling MERIAM BRAAKSMA NEUROLOOG BRAVIS ZIEKENHUIS Parkinson diagnostiek en medicamenteuze behandeling MERIAM BRAAKSMA NEUROLOOG BRAVIS ZIEKENHUIS Inleiding Vraag live.voxvote.com PIN: 12746 Verschijnselen Verschijnselen ziekte ziekte van Parkinson van

Nadere informatie

Psychiatrische symptomen bij Lewy body ziekten. Groot Haags Geriatrie Referaat April 2017 Marielle Hofman, aios geriatrie

Psychiatrische symptomen bij Lewy body ziekten. Groot Haags Geriatrie Referaat April 2017 Marielle Hofman, aios geriatrie Psychiatrische symptomen bij Lewy body ziekten Groot Haags Geriatrie Referaat April 2017 Marielle Hofman, aios geriatrie Inhoudsopgave Casus Diagnostische criteria Pathofysiologie Psychiatrische symptomen

Nadere informatie

Ik zie, ik zie wat jij niet ziet

Ik zie, ik zie wat jij niet ziet NEDERLANDSE SAMENVATTING Ik zie, ik zie wat jij niet ziet Visuele hallucinaties en dementie bij de ziekte van Parkinson: een zoektocht naar neuropsychologische, neuroradiologische en neuropathologische

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

(Mal)nutritie op geriatrische ziekenhuisdiensten van richtlijn tot inventarisatie

(Mal)nutritie op geriatrische ziekenhuisdiensten van richtlijn tot inventarisatie Symposium E=verpleegkunde 2 (Mal)nutritie op geriatrische ziekenhuisdiensten van richtlijn tot inventarisatie I.Bocquaert, A.Heyneman, M.Lardennois, K.Vanderwee, B.Folens T.Defloor & M.Gobert Manutritie

Nadere informatie

Fysiologische effecten van dieetinterventie

Fysiologische effecten van dieetinterventie Energiebalans Fysiologische effecten van dieetinterventie Prof. Dr. Marleen van Baak NUTRIM School for Nutrition, Toxicology and Metabolism Vakgroep Humane Biologie energieinname energiegebruik leptine

Nadere informatie

Fysiologische effecten van dieetinterventie

Fysiologische effecten van dieetinterventie Fysiologische effecten van dieetinterventie Prof. Dr. Marleen van Baak NUTRIM School for Nutrition, Toxicology and Metabolism Vakgroep Humane Biologie Energiebalans energieinname energiegebruik leptine

Nadere informatie

ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES. Gebracht door Nadieh Verhoest

ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES. Gebracht door Nadieh Verhoest ROL VAN DE DIËTISTE IN HET ONCOLOGISCH PROCES Gebracht door Nadieh Verhoest Programma Nationaal kankerplan Kankercachexie Voedingsplan bij cachexie Andere voedingsrichtlijnen Nationaal kankerplan L. Onkelinx

Nadere informatie

Eiwitrijke voeding voor ouderen

Eiwitrijke voeding voor ouderen Eiwitrijke voeding voor ouderen Dr. Canan Ziylan, voedingswetenschapper Onderzoeker Kenniscentrum Zorginnovatie Docent HBO Verpleegkunde Midden-Delfland en de gezonde stad, 9 april 2018 Hoe vaak komt ondervoeding

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39720 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hafkemeijer, Anne Title: Brain networks in aging and dementia Issue Date: 2016-05-26

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 5 Nederlandse samenvatting FUNCTIONELE EN PERFUSIE MRI BIJ DEMENTIE Dementie kan worden veroorzaakt door een groot aantal verschillende ziekten. De ziekte van Alzheimer is de meest voorkomende neurodegeneratieve

Nadere informatie