Judith Pouw (1977) heeft na haar opleiding Management. en bij uitstek ervaringsdeskundige.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Judith Pouw (1977) heeft na haar opleiding Management. en bij uitstek ervaringsdeskundige."

Transcriptie

1 INTENSIEVE MENSHOUDERIJ Jaap Peters (1956) heeft Bedrijfskunde gestudeerd. Hij is werkzaam als organisatieadviseur, interimmanager, docent, coach, publicist en spreker. Hij is als partner verbonden aan Overmars Organisatie Adviseurs gevestigd in Zwammerdam. Hij helpt mensen elkaar betekenis geven in organisaties waarbij systemen, procedures en regels weer teruggebracht worden tot handige hulpmiddelen. Judith Pouw (1977) heeft na haar opleiding Management Economie en Recht, de studie Beleids- en Organisatiewetenschappen afgerond. Ze is van beroep jobhopper en bij uitstek ervaringsdeskundige.

2

3 Intensieve Menshouderij Hoe Kwaliteit oplost in rationaliteit Jaap Peters & Judith Pouw SCRIPTUM MANAGEMENT

4 Copyright 2005 Scriptum, Schiedam All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any other means, electronical or mechanical, including photocopying, recording or by any other information storage and retrieval system, without permission from the publishers. ISBN / NUR 801 Management

5 Inhoud Voorwoord 9 1. Van rationaliteit naar vervreemding 15 Een wereld zonder vakkennis 16 De meetbare wereld 20 De wereld in twee lagen 22 De onbegrijpelijke wereld 26 De goed geregeld wereld Intensieve Menshouderij Over het uitmelken van mensen 32 Over hoe je er ziek van wordt 38 Preventief ruimen bij de bank 43 Handboek Soldaat 49 De Intensieve Menshouderij als metafoor De boerderij als fabriek 56 De bomen groeien tot in de hemel 56 Welke prijs betalen we? 59 Een duurzamer alternatief De verwording Taal als gevangenis 76 We want more 77 De realiteit in het fastfoodparadijs 90 Onbewust op weg naar de Intensieve Menshouderij 100 INTERMEZZO Duivelse carrière door Jeroen Siebelink 110 5

6 5 Ongeneeslijk gezonde organisatie 121 Natuurlijk organiseren 133 De nieuwe traditie: Gulpener Bierbrouwerij 142 Verhalen die moeten kloppen (VanDrie Group) 147 Voor de wereld van morgen (ASN Bank) 151 Dromen wachten op realisatie 154 Van rationaliteit naar duurzaamheid 163 Geen quick-fix mogelijk 170 De natuurlijke weg 173 Epiloog 181 Bijlage 184 Literatuur 186 6

7 In de huidige cultuur is vorm belangrijker geworden. We laten ons leiden door de leugen. naar Freek de Jonge

8

9 Voorwoord OOIT SCHREEF EEN RECENSENT die een optreden van de rockband Status Quo had bezocht dat hij het concert te stamperig vond. Een boek dat Intensieve Menshouderij heet, schildert geen beeld van de organisatie als idyllisch poppenhuis. Dit boek gaat voor negentig procent over veelvraten, productiviteitsnormen en -ratio s en de neveneffecten daarvan voor mens en milieu. Het boek behandelt het bestieren van organisaties. Eerlijk is eerlijk, organisaties zijn echt niet alleen maar verdrietmachines; alleen onze rationaliteit slaat door. We richten ons in dit boek speciaal op professionals die organisaties ontwerpen, maar ook op de slachtoffers van dat ontwerpproces. Midden jaren tachtig nam de adviesbranche een enorme vlucht. Vooral de accountantsgelieerde adviesbureaus waren voortdurend op het overnamepad. Ze groeiden als kool en zo kwam ook ik, via een overname, in de stal terecht van wat uiteindelijk Ernst & Young zou gaan heten. Als je niet fuseerde met de Big Five (Arthur Andersen, KPMG, Deloitte & Touche, Ernst & Young, PriceWaterhouseCoopers) zou je achter het net vissen. In die tijd werden consultants in de driehoek accountants belastingadviseurs consultants gezien als de kip met de gouden eieren. Het was in die dagen dat inhoudelijk vakmanschap steeds minder telde om carrière te maken in de adviesbranche. Het werd steeds interessanter hoeveel mensen (lees: junioren) je aan het werk kon houden om nog concurrerend te boeren. Op een gegeven moment werd de leverage bepaald op 20,8. Dat wil zeggen op één partner waren er 20,8 adviseurs ( fee-earners ) werkzaam, c.q. die moesten een partner letterlijk aan de praat houden. Collega-adviseur Dick Visser sprak zo ooit over de intensieve advieshouderij ; zoals een zeug 20,8 biggen per jaar werpt, heeft één partner 20,8 adviseurs onder zijn hoede. Anders is het niet rendabel. In 2000 werd ik gevraagd om voor The VisionWeb een verhaal te houden over mijn beeld van de toekomst. De film The Matrix was kort 9

10 daarvoor (in 1999) uitgekomen en dat inspireerde mij tot het verhaal The System : een toekomst waarin bedrijven zich zouden ontwikkelen als Intensieve Menshouderijen. De mens als batterij (energie) voor The System. Niet lang daarna werd de reorganisatie Zonder Omwegen van ABN Amro aangekondigd, waarbij van de medewerkers preventief werden geruimd. De medewerkers werden daarbij onderverdeeld in misbaar en onmisbaar. Ondanks dat er winst gemaakt werd, was dit niet genoeg om de aandeelhouders tevreden te stellen. They want more! Reorganisaties bij bedrijven zijn al jaren dagelijkse kost, maar dat een CEO dat doet omdat de winst gewoon nog hoger moet, was toch wel een noviteit. Medewerkers mochten niet meer scharrelen (een aantal taken uitvoeren), maar moesten gewoon productie draaien en tijdsintensieve klanten letterlijk de deur uit manoeuvreren. De klanten staan inmiddels buiten in weer en wind aan de flappentap of zitten thuis achter de computer (telebankieren) The System van de bank te voeden met hun energie ten faveure van vooral het systeem zelf. Goede klanten heten in marketingtermen trouwens al jarenlang cashcows. Deze grootscheepse reorganisatie onderstreepte zonder enige twijfel de actualiteit van de Intensieve Menshouderij. In het najaar van 2002 werd ik naar aanleiding van mijn publicaties in het e-zine managementsite benaderd door Judith Pouw, toen nog studente aan de faculteit Sociale Wetenschappen van de Universiteit van Tilburg. Zij wijdde haar afstudeerscriptie aan de Intensieve Menshouderij. Voor mij is dit boek eigenlijk het vergeten hoofdstuk dat had moeten staan in Images of Organization van Gareth Morgan (1986, 1997). Judith Pouw leverde de theoretische onderbouwing van de metafoor door een verantwoorde relatie te leggen tussen de intensieve landbouw en de Intensieve Menshouderij in hoofdstuk 3 en fungeerde bij andere hoofdstukken als coauteur. Het bood mij de gelegenheid me verder te verdiepen in het thema Voorbij de Intensieve Menshouderij. Dat was toch minder eenvoudig dan gedacht. Het duurzame alternatief van de intensieve landbouw is de biologische landbouw. Als alternatief voor de Intensieve Menshouderij kom je dan al snel uit bij begrippen als duurzaamheid, duurzaam produceren en daarmee 10

11 bij duurzame producten. Maar ook groene producten kunnen in een Intensieve Menshouderij worden geproduceerd. Duurzaam omgaan met mensen en organisaties is namelijk toch nog iets anders dan producten op een milieuvriendelijke wijze produceren. Deze zoektocht liep parallel aan het uitkomen van The Matrix Reloaded (deel 2) en The Matrix Revolutions (deel 3). Lag hier ook een deel van de oplossing? De zoektocht heeft bij ons in ieder geval geleid tot een grotere belangstelling voor het ecologisch denken en inmiddels onderschrijven we volledig de kringloopgedachte. Inhoud van dit boek Dit boek gaat over de wijze waarop wij organisaties inrichten; hoe produceren wij het organiseren? Organisaties worden ingericht volgens bepaalde principes. Daarbij is sprake van een systematisch wegnemen van vrijheidsgraden van de medewerkers op de werkvloer als standaard organisatiepatroon, al dan niet met behulp van ICT, terwijl het topmanagement/het regime zich juist steeds meer vrijheidsgraden toe-eigent. Tevens belicht dit boek de gevolgen daarvan. Mensen worden niet ziek van werken, wel van de wijze waarop werk is georganiseerd. Om deze intensieve manier van leven en werken te beschrijven is een voor de hand liggende metafoor gekozen. Een metafoor die de relatie legt tussen de inrichting van de intensieve landbouw en intensieve organisaties. De parallellen zijn frappant. De landbouw is inmiddels bezig met een ingrijpend transformatieproces. De Intensieve Menshouderijen uit AEX-land zijn echter nog niet zover. Ze nemen als virtuele machines de macht over van mens en staat, en we staan er machteloos bij te kijken. In hoofdstuk 2 wordt de metafoor uitgewerkt en aangevuld met een tweetal voorbeelden uit de praktijk: de reorganisatie bij de bank ( U bent misbaar ) en een bloemlezing uit het Handboek Soldaat dat een internationale organisatie voor haar medewerkers gebruikt. In hoofdstuk 3 staat een nadere toelichting op de intensieve landbouw en op het meer duurzame alternatief daarvan, de biologische landbouw. Hoofdstuk 4 beschrijft het verwordingsproces: vanuit de rol van taal, 11

12 vanuit een historische benadering, vanuit de ontwikkeling binnen organisaties en tot slot vanuit het perspectief van een jonge medewerker die ronddoolt in de wereld van een multinational en daar carrière probeert te maken. Het laatste hoofdstuk geeft richting aan een andere organisatievorm dan de Intensieve Menshouderij: op weg naar de ongeneeslijk gezonde organisatie. Dit boek is niet geschreven vanuit een lollig cynisme, maar meer vanuit een zorg: zo kunnen we niet doorgaan. Niet met de opeengepakte dieren, maar ook niet met de mensen. Het is tijd voor een goed gesprek. We zijn inmiddels met zoveel mensen op de aarde en onze productiedrang is van een dergelijke aard dat we letterlijk tegen de grenzen van wat mogelijk is aanlopen. De excessen in de intensieve landbouw laten dat goed zien. De voorbeelden liggen voor het oprapen: varkenspest, BSE, dioxinekip, MKZ, vogelpest/griep, SARS, kokkelvisserij, visquota. Misschien lopen we in het overvolle Europa eerder tegen die grenzen aan dan in het ruimere en onbeperkte Amerika en zijn wij daarom gedwongen eerder na te denken over de consequenties van die productiedrang (veel beweging) voor ons persoonlijk welzijn en het milieu (weinig vooruitgang). Het milieu wordt niet langer als gratis collectieve afvalbak gezien. Wat onze manier van organiseren betreft, lijken we ergens de weg te zijn kwijtgeraakt. Zo kun je in The Matrix je persoonlijkheid en orientatie op de werkelijkheid volledig verliezen. In subsystemen van grote organisaties kun je je uit de naad werken, zonder dat iemand het ziet. Mensen wisselen frequent van baan en organisaties zitten in een proces van eeuwig reorganiseren. We probeerden de bureaucratie aan te pakken en hebben er schijnbaar professionele organisaties voor teruggekregen, waarbij de bureaucratie erger is dan ooit. Deze professionalisering leidt tot onder meer te weinig handen aan het bed en te weinig blauw op straat. Door de voortdurende verandering is een langetermijnoriëntatie verdwenen en daarmee gevoelens van verbondenheid en loyaliteit. Het gevoel dat anderen jou nodig hebben om zinvol werk te kunnen verrichten, verdwijnt. De omgang met anderen wordt oppervlakkiger, we raken op drift, terwijl tegelijkertijd voor de succesvollen (de managerstypes) alles mogelijk lijkt. Organi- 12

13 saties dwingen je nog maar voor een klein deel beroep te doen op je capaciteiten. Je rent als een hamster in een tredmolen (ieder jaar iets harder om op dezelfde plaats te mogen blijven). De ingebouwde behoefte van mensen om betekenis te geven aan hun leven wordt veronachtzaamd. Iedereen heeft een ingebouwde behoefte iets voor een ander te willen betekenen. We hebben dat echter vervangen door productief zijn voor de firma om uiteindelijk veel spullen om ons heen te kunnen verzamelen. Consumentisme en de Intensieve Menshouderij gaan hand in hand. Dank is verschuldigd aan met name Floor Basten, Michael Geerdink, Harold Janssen, Hans Schiere en Kees Visser die nooit te beroerd waren stukken tekst door te nemen, te verbeteren en te voorzien van commentaar. En excuses aan mijn vrouw Petra en onze kids. Ook het schrijven van dit boek was weer intensief en ging ten koste van de dingen waar het in het leven werkelijk om gaat. JAAP PETERS Zwammerdam en Breda, november

14

15 1. Van rationaliteit naar vervreemding Op een dag werd ik bij zo n jonge nieuwe slanke directeur geroepen. Je weet wel, zo één met een riante optieregeling. Weet u eigenlijk wel dat u tot de laatste der mohikanen behoort?, zei hij tegen me. Weet u, dat u de enige bent die nog in het oude pand heeft gewerkt aan de Keileweg? Absoluut. Weet u, dat u de enige bent, die de oude heer Verwoerd sr. nog heeft gekend? Ja, natuurlijk. Weet u, dat u de enige bent die van alle producten nog precies alle specificaties kent? Vanzelfsprekend. U heeft een ongelooflijke knowhow, een onbedaarlijke kennis. Wij kunnen absoluut niet zonder u maar toch gaan we het proberen. vrij naar De wereld draait door van Youp van t Hek (2001) YOUPS GRAP illustreert een vorm van vervreemding en is herkenbaar voor een zaal die buldert van het lachen. Heel fraai wordt geïllustreerd hoe managers de macht overnemen van mensen die verstand van zaken hebben. Met het verdwijnen van de laatste vakinhoudelijke medewerker is de organisatie verworden tot een geldmachine waarin mensen er zijn ten behoeve van de kapitaalverschaffer. Welkom bij de Intensieve Menshouderij! Als de geldmachine hapert wordt het principe het personeel is ons belangrijkste kapitaal aan de kant gezet en de aandeelhouder toont stilzwijgend zijn goedkeuring in de vorm van een stijgende beurskoers. Veel mensen die werkloos of arbeidsongeschikt zijn, staan aan de zijlijn. Van de beroepsbevolking heeft bijna één op de tien te maken met burnout-klachten. Ondertussen wordt de kwaliteit van het werk minder. De kwaliteit van wat vroeger overheidstaken waren, loopt zichtbaar terug; we hebben te maken met stroomuitval en van treinuitval staan we al jarenlang niet meer raar te kijken. De kwaliteit van onderwijs is ook mager. En wat te denken van de wachtlijsten in de gezondheidszorg en de zogenoemde pyjamadagen in onze verpleeg- 15

16 tehuizen? Zelfs de wekelijkse douchebeurt van onze ouderen staat onder druk en moet met vrijwilligers worden georganiseerd. De kaas op de boterham gaat van 100 naar 80 gram, want dat merken die oudjes toch niet. Terwijl managers en juristen zich vermenigvuldigen als konijnen, we ons kapot reorganiseren, is de welvaart scheef verdeeld en viert het consumentisme hoogtij. Onze natuurlijke bronnen raken uitgeput. De Noordpool smelt als sneeuw voor de zon en we hebben te maken met leeggeviste zeeën, vogelpest, mond- en klauwzeer, BSE, varkenspest en dioxinekippen. De vraag is: wat doen we met die signalen? Nog efficiënter werken ten behoeve van de aandeelhouder? In Amerika is alles groter, ook de problemen. Wat maakt dat we zo blij zijn met Amerikaanse managementmethoden en -technieken dat we ze hier in Europa toepassen? Zijn hun simplificaties van de werkelijkheid zo aantrekkelijk? Stelselmatig managen we overal naar we mogen hopen onbewust de kwaliteit eruit. Er zit iets fundamenteel fout in de wijze waarop we onze organisaties inrichten, organiseren en managen. Door de vooruitgang, commercialisering en professionalisering van onze organisaties zijn we onderweg iets kwijtgeraakt. We weten alleen niet precies wat en nog minder hoe we het eventueel kunnen terugkrijgen. Er zijn wel aanzetten: Leefbaar Nederland, het normen- en waardendebat, Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) en de Code Tabaksblat, maar het voelt als een stel ongemakkelijke recepten. De patronen zijn steeds hetzelfde: minder vakmensen, meer managers, meer ego s, meer schaalvergroting, meer protocollen, meer prestatiecontracten, meer juristen, meer fraude en steeds minder inzicht in wat er werkelijk aan de hand is. Een wereld zonder vakkennis In zowel de landbouw, het bedrijfsleven als de politiek is er sprake van vakinhoudelijke vervreemding. Boeren brengen steeds meer tijd achter de computer door. Het beeldscherm voorziet de boer van kengetallen; zelf neemt hij de groei van de gewassen of het gedrag van de dieren niet meer waar. Van (natuurlijke) onkruidbestrijding of het verbe- 16

17 teren van de grondconditie weten ze weinig af. Dat is ook niet nodig, want indien er teveel onkruid groeit, wordt vertrouwd op de effectieve werking van chemische bestrijdingsmiddelen. En als de grond niet vruchtbaar genoeg is, wordt dankbaar gebruik gemaakt van mest. De kwaliteit van onze landbouwproducten (de voedingswaarde) loopt de laatste decennia drastisch terug. Meetbaar is het allemaal in orde, maar ondertussen is de Kwaliteit met een grote K erg laag. Volgens een groeiende groep dwarsliggers komen er door het tekort aan mineralen steeds meer ziekten voor als kanker, hartaandoeningen, type II diabetes en zwaarlijvigheid. Bij McDonald s, het bekendste fastfoodrestaurant ter wereld, werkt geen enkele kok. U weet niets van voedsel en zij evenmin. Dat praat makkelijk. Aan beide kanten van de toonbank staat een veelvraat. Zij mesten u vet en u mest hun aandeelhouders vet. Eet smakelijk! Heel bijzonder dat dergelijke organisaties met veel commercieel succes weten te overleven. Er werken mensen die klakkeloos procedures uitvoeren zonder dat ze inhoudelijk weten wat ze doen. De context is volledig voorgeprogrammeerd en de medewerkers worden geselecteerd en gecultiveerd via de eigen universiteit om het systeem te voeden met hun energie ( heavy duty ). Hoe sluit ik het toeval volledig uit lijkt het leidende thema voor de manager van McDonald s: maak alles voorspelbaar, efficiënt, calculeerbaar en daardoor controleerbaar. De realiteit van klanten en medewerkers wordt opgesloten in protocollen. Ze verworden tot bleke kistkalveren, zonder bewegingsvrijheid. Bij garagebedrijf Kwik-Fit is dezelfde ontwikkeling zichtbaar. De oprichter van Kwik-Fit heet toeval of niet sir Tom Farmer. Een vooruitstrevende Schot die vanuit de Amerikaanse snelservice-gedachte het bedrijf ruim 30 jaar geleden in zijn geboorteplaats Edinburgh heeft opgericht. Bij deze gespecialiseerde garage voor banden, uitlaten, schokdempers, accu s en remmen werkt geen enkele allround automonteur, maar wordt desondanks naar honderd procent tevreden klanten gestreefd. Op hun website koketteren ze niet met hun vakmanschap, maar met hun vlijmscherp zakeninstinct. De NS-directie kende lange tijd geen enkele vakinhoudelijke deskundigheid over treinen. De directie hield zich vooral bezig met het optimaliseren van de omzet. Straks geven we onderwijs (of doen we 17

18 dat nu al?) zonder onderwijzers. Van de duizenden consultants in ons land heeft nauwelijks iemand een opleiding tot organisatiekundige daadwerkelijk gevolgd ( Bestaat die dan? ). En zo kunnen we nog wel even doorgaan: verkopers in winkels die nergens verstand van hebben, medewerkers van de helpdesk die uw vragen niet begrijpen. Mensen die u s avonds onder het eten lastig vallen met telefoontjes over enquêtes, abonnementen en lease-aandelen die nergens de ballen van snappen, maar een uiterst professionele indruk wekken door hun ingestudeerde protocollen in de vorm van een soort puppy-training. Ze zijn ingeplugd op het juiste competentieprofiel en vervolgens ratelen ze aan één stuk door, ongevoelig voor signalen van en uit de omgeving. Ze blijven netjes binnen een format en als u dat ook doet door niet al te lastige vragen te stellen, is er een basis voor een gesprek zonder inhoud. De vakinhoudelijke vervreemding gaat gewoon door: niet voor iedere vraag aan een huisarts is een echte huisarts nodig, niet voor iedere juridische vraag is een jurist nodig. Het programma Idols illustreert de vakinhoudelijke vervreemding in de muziekindustrie. Popsterren zijn geen vakmensen meer die verstand van zingen hebben uitzonderingen daargelaten maar zijn marketingfiguranten die komen en gaan. De artiest als wegwerpproduct. De financiële belangen rondom het programma zijn enorm. Idols is de ideale melkkoe. De winnaars Jamai van 2003 (wie kent hem nog?) en Boris (2004) zijn in één keer de money making machine van het jaar geworden. Binnen een jaar worden ze afgeschreven, want dan is er een nieuwe winnaar geproduceerd door The Idol Factory en zijn ze rijp voor de slacht. Schattingen van de totale verdiensten van de Holland Media Groep met de uitzendingen in 2003, inclusief reclame-inkomsten, overstijgen de vijftien miljoen euro. Niet alleen de financiële belangen, ook de beperkte inspraak van de kandidaten zelf roept vragen op. De Amerikaanse entertainment-advocaat Kenneth Freundlich, die onder anderen voor Michael Jackson werkt, spreekt zelfs van een positie grenzend aan slavernij. De deelnemers geven de producent van de show onvoorwaardelijke toestemming informatie over henzelf naar buiten te brengen, ook als die smadelijk en fictief is verzonnen dus. 18

19 Ook in de politiek is sprake van vervreemding. We hebben inmiddels geen ministers meer nodig met inhoudelijke kennis. Ik heb er zin an is voldoende legitimatie om vier jaar lang de grote lijnen uit te mogen zetten in een uiterst complexe samenleving. Pim Fortuyn wees in zijn boek De verweesde samenleving (1995) op het zelfrefererende karakter en de vervreemding die daarmee samenhangt van de politiek: hoge functionarissen in het staatsapparaat worden niet in de eerste plaats geselecteerd op hun bekwaamheid het ambt uit te kunnen uitoefenen, maar op hun politieke achtergrond. Het is een kwestie van tijd of het politieke bestel zal onder zijn eigen politieke gedrag bezwijken. Alle retoriek kan immers niet verhullen dat de politieke partijen nauwelijks over leden beschikken en dat de afstand tussen de politiek en burger eerder toe- dan afneemt, aldus Fortuyn. In plaats van aandacht voor vakkennis ligt de nadruk op economische en rationele principes als winstmaximalisatie, kwantitatieve groei en het gebruik van meetinstrumenten. Stilstand is achteruitgang. Kwantitatieve groei is belangrijk en als je daar niet aan meedoet, ben je naïef of heb je het nog niet helemaal begrepen. De bomen moeten tot in de hemel groeien en ieder kwartaal moeten ze iets harder groeien dan in het kwartaal daarvoor. Dat stelt immers de aandeelhouder gerust. Daarom mogen ook best de cijfers een beetje gemanipuleerd worden. De medewerkers van Albert Heijn kunnen erover meepraten. Misschien zijn hun bazen teveel met het grote geld verdienen elders bezig geweest en wellicht te weinig met de inhoud van het vak zelf. Kruidenieren is immers op de kleintjes letten in het hier en nu? Zeker in een sterk veranderende markt door de consumentenbeleving van de euro en een stagnerende economie. Regels en voorschriften spelen in lijn met de rationele principes een grote rol. De heersende opvatting is dat organiseren pas goed is als er volgens schriftelijke regels wordt gewerkt. De ISO 9000-normen zijn daar een voorbeeld van. Managers moeten al die schriftelijk vastgelegde afspraken bewaken. Op de achtergrond groeit ondertussen het leger van advocaten en bedrijfsjuristen die de brij formele teksten voortdurend vergroten en interpreteren voor de gewone vakman. De topadvocaat (Peter Wakkie) komt nu als nieuwe trendsetter voor het eerst voor in een Raad van Bestuur (Ahold). 19

20 Ondertussen wordt door het gebrek aan vakmanschap onderhoud aan infrastructuur en machines schromelijk verwaarloosd. Een vakman kan een machine wel lezen en voelt aan wat er nodig is. Een manager kan een machine niet lezen en stelt het onderhoud uit zolang het ding het doet. Dat scheelt in de kosten. De meetbare wereld Waar vakmanschap ontbreekt, krijgen kengetallen steeds meer nadruk. We willen het liefst alles in de gaten houden om indien nodig in te grijpen. De gedachte meten is weten wordt daarbij vervangen door meten = weten. Op het eerste gezicht lijkt dit hetzelfde. Het woord is is slechts vervangen door het symbool =. Er is echter een subtiel verschil, en dat heeft te maken met de richting van de redenering. Door het symbool = te gebruiken, geldt de bewering van twee kanten: meten is weten en weten is meten. Terwijl de uitspraak weten is meten niet op gaat, want weten bestaat immers uit meer dan louter meetbare zaken. Een voorbeeld van het meten = weten is de manier waarop in het primair onderwijs omgegaan wordt met de Citotoets, oorspronkelijk bedoeld om daarmee het kennisniveau van de leerlingen in het laatste jaar indicatief te kunnen bepalen. In het primair onderwijs wordt inmiddels niet meer alleen in de hoogste groep de Citotoets afgenomen, maar wordt bij voorkeur wekelijks getoetst of onze kids nog op koers zitten. Op basisscholen wordt er heel wat afgesignaleerd, geanalyseerd en behandeld. En we doen het integraal: op het niveau van de individuele leerling, maar ook op groepsniveau en niet te vergeten op schoolniveau (Welke school heeft de beste voederconversie/het beste rendement?). Straks wordt het niveau van de stad en van het hele land gemeten. Het jaar erna komt het Cito trouwens terug voor een evaluatie. Dat heet een leerlingvolgsysteem (in de veeteelt heet dat tracking and tracing en is een vorm van integraal ketenbeheer). U denkt misschien: Is dat niet wat veel van het goede? Welnee, nu geheel nieuw: het peutervolgsysteem: een meetinstrument om in kaart te brengen hoe de ontwikkeling van een peuter verloopt (zie Lifetime learning 20

21 is de volgende trend: uw leven lang zal het Cito u blijven achtervolgen met het toetsen van uw competenties, tot de dood erop volgt. Het meten = weten is een virus dat zich alsmaar uitbreidt. Steeds vaker moet er tussentijds worden gecontroleerd op afwijkingen. Ook de gecontroleerden zelf maken het erger dan het is. Ze dragen steeds meer variabelen aan die ook van invloed zijn op hun specifieke geval. Als gevolg daarvan krijgen we oneindige databases (bergen werk) die alsmaar naar eigen believen kunnen worden geïnterpreteerd. Vervelend is bovendien dat het meten leidt tot aangepast, maar vooral ongewenst, gedrag. Het gevaar bestaat bijvoorbeeld dat een school uitsluitend aandacht gaat besteden aan datgene dat wordt gemeten, want daarop wordt de school immers afgerekend. Het komt voor dat op scholen slechtere leerlingen worden geweerd om de prestaties van de school op te krikken. Of deze slechtere leerlingen worden juist aangetrokken, om daarmee bijvoorbeeld extra docentenplekken te kunnen verkrijgen. Scholen sjoemelen bovendien met de uitslagen van de tests. Niets is overigens keihard te maken, alles is grijs, maar toch. Fraude en corruptie vullen de laatste jaren de helft van de voorpagina s van onze kranten. Zelfs het ministerie van Verkeer en Waterstaat laat rapporten veranderen als dat de economie beter uitkomt, zoals in het kader van de geluidsoverlast van Schiphol. Een ander neveneffect van deze drang naar meten, de zogenoemde accountability, is dat de kosten van al dat meten en interpreteren behoorlijk oplopen. Je moet immers een dure specialist inhuren om de weg nog te weten in die heterogene brij van getalletjes. Vooral output wordt gemeten. Die is immers concreet. Het systeem zelf wordt ondertussen steeds zwakker. Een koe die veel melk geeft, is vaak niet gezond. Juist door de hoge output is het systeem in dit geval de koe verzwakt. Alle energie van het dier gaat immers in de melkproductie zitten. Zij heeft geen energie meer over voor andere levensfuncties en is vatbaarder voor ziekten. Meetbaar (veel melk) is het een goede koe, maar over de kwaliteit van het beest zelf, zegt het niets. Bij kippen zien we hetzelfde. De hoeveelheid kipfilet aan de kip (lees: kuiken, want de kippen die wij eten zijn zes weken oud) is enorm, maar de kip kan het zelf niet aan en zakt door zijn poten. 21

22 Mathieu Weggeman, hoogleraar aan de Technische Universiteit Eindhoven, is over deze meetdrang helder: De Anglo-Amerikaanse meetneurose leidt tot toenemende oppervlakkigheid, want over wat niet gemeten kan worden, kun je niet zinvol vergaderen. Kwalitatieve waarden vallen daarom al snel uit de boot. Meer is immers makkelijk aan te tonen dan beter. (NRC Handelsblad, 11 januari 2003) Ondanks dat bestuurlijke elites dat graag willen, hebben ze organisaties niet onder controle. De ingezette meetinstrumenten werken eerder averechts. Leidinggevenden gebruiken meetsystemen voor andere dingen dan waar ze in eerste instantie voor zijn bedoeld. Ooit werden meetsystemen gezien als meetinstrumentarium om het eigen gedrag te toetsen. Tegenwoordig roepen dergelijke meetinstrumenten, zoals eerder beschreven is, op tot perverse activiteiten en onttrekken ze juist het zicht op de realiteit. De wereld in twee lagen Het toneelstuk Death of a Salesman van Arthur Miller gaat over handelsreiziger Willy Loman die de realiteit niet onder ogen wil zien. Zijn gezin doet ook alle mogelijke moeite om de harde realiteit aan hem te onttrekken en houdt daarmee de door Willy gecreëerde werkelijkheid in stand. Pa Willy wordt namelijk vreselijk ongelukkig van de dagelijkse realiteit en dat doe je een hard werkende man toch niet aan? Willy ziet zichzelf graag als een succesvol zakenman, de ideale echtgenoot en als de geliefde vader van twee zoons. Het onderscheid tussen zijn eigen gecreëerde werkelijkheid en de realiteit is volkomen weggevallen. Hij praat dan ook veel tegen zichzelf en heeft daarbij waandenkbeelden. Uiteindelijk ziet hij nog maar één oplossing: zelfmoord. Op die manier kan hij zijn gezin laten profiteren van de verzekeringen die hij heeft afgesloten en waarvoor hij zijn hele leven heeft betaald. De moderne versie van Death of a Salesman heet Death of a CEO. Net als pa Willy die het na een aantal jaren niet meer ziet zitten, is de levensduur van een CEO beperkt. De magie van een CEO lijkt na zeven vette jaren te zijn uitgewerkt. Dan komen de aanwijzingen voor een aanslag op de winst en volgt de zogenoemde winstwaarschuwing. 22

23 Toeval of niet, ook de economische levensduur van een Friese melkkoe is ongeveer zeven jaar. Iets dergelijks als bij pa Willy gebeurd is, moet zich ook hebben voltrokken bij de boekhoudschandalen van Enron, Anderson, Worldcom, KPN-Quest, Shell en Ahold. Mensen, hele verstandige mensen, die de realiteit niet meer kennen en ondertussen hun eigen werkelijkheid construeren. Je zou kunnen zeggen dat organisaties zo langzamerhand uit twee lagen bestaan: één die de organisatie stuurt in termen van modellen (de gedachtewerkelijkheid) en één die zich bezighoudt met de dagelijkse realiteit die het gevolg is van een permanente interactie met de omgeving, hier de realitijd genoemd. We bedoelen hiermee niet de kloktijd, maar de evolutietijd. De bovenste laag houdt zich bezig met het aansturen van organisaties door spreadsheetmanagement. Deze laag wordt gevormd door MBA ers en kijkt voortdurend naar het scorebord. De onderste laag bestaat uit medewerkers die het inhoudelijke werk doen en deel uitmaken van de wedstrijd. De bovenste laag (de virtual reality) bestuurt de wereld en haar organisaties, neemt ondertussen niet meer waar, maar suggereert het alwetende uitzicht vanaf de top. De andere laag wordt ook in financieel opzicht met de resultaten van die bestuurlijke elite geconfronteerd. Zo kost De Betuwelijn maar acht keer zoveel dan gepland. Wim van Dinten beschrijft deze tweedeling uitvoerig in zijn boek Met gevoel voor realiteit (2002). De bestuurlijke top denkt volgens Van Dinten teveel in plannen, budgetten, regels en controle. Of zoals Elco Brinkman het zei: De problemen worden mij tegenwoordig teveel beschreven in termen van grote beleidsplannen, van grote filosofieën, van procedures en competenties. En er komt niks uit. Sorry dames en heren, zegt men dan, het is weer mislukt. We zullen het nog eens proberen. Tja, hoe lang wil je daarmee doorgaan? (de Volkskrant, 28 december 2002). Men troost zich waarschijnlijk met de gedachte dat als er niets gebeurd was, de situatie nog ernstiger was geweest. Bij topmannen in de bovenste laag staan slechts twee dingen voorop: winstmaximalisatie en het opkrikken van het eigen cv: Ik ben de man die de wereld naar uw hand zet. Het kost een topsalaris, maar dan heb je ook wat. De topmanager ziet de organisatie als een klus voor een 23

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Rijnlands Organiseren in één week

Rijnlands Organiseren in één week Rijnlands Organiseren in één week 5 daags programma DeLimes biedt in 2009 een aantal vijfdaagse cursussen aan. Vaak horen wij: 'Kan je ons niet in één zin uitleggen hoe ik nou Rijnlands moet gaan organiseren?'

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Huur een huis Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Ruud Drupsteen, Caroline van den Kommer, Mary

Nadere informatie

Rijnlands Organiseren in één week

Rijnlands Organiseren in één week Rijnlands Organiseren in één week 5 daags programma DeLimes biedt vanaf 2008 een aantal vijfdaagse cursussen aan. Vaak horen wij: 'Kan je ons niet in één zin uitleggen hoe ik nou Rijnlands moet gaan organiseren?'

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: 978 90 3720 835 1 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Corrie ten Boom Het beste deel komt nog Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Het beste deel komt nog Copyright 2013 Corrie ten Boom Fonds Original Copyright 1977 by Corrie ten Boom

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg

handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg handel en verkoop thema marketing Gemengde leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Reijn, J. Abbes, J. Crins, R. Heynen, M. Verrij Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Projectmanagement met Creatiemacht

Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Projectmanagement met Creatiemacht Robertjan uijl Hans Licht scriptum management Copyright 2015 Scriptum, Schiedam All rights reserved. No part of this book may be reproduced

Nadere informatie

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen PrOmotie Seksuele vorming Werkboek 2 Veilig vrijen Colofon Auteur: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman (DAT) Aveline Dijkman (DAT), Edu Actief Edu Actief

Nadere informatie

handel en verkoop thema kassa

handel en verkoop thema kassa 4662_HV_WB_4_kassa_b 13-05-2005 11:03 Pagina 1 handel en verkoop thema kassa Basisberoepsgerichte leerweg 4662_HV_WB_4_kassa_b 13-05-2005 11:03 Pagina 2 colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs:

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal!

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal! PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Ik betaal! Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Ruud Schinkel, Mieke van Wieringen Ina Berlet (Atlas

Nadere informatie

Introducties telefonisch interview

Introducties telefonisch interview Introducties telefonisch interview Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Taal op niveau Luisteren niveau 2F

Taal op niveau Luisteren niveau 2F Taal op niveau Luisteren niveau 2F Naam: Groep: Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Annemieke Struijk Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Jos Schuurman Vormgeving: Edu Actief

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau

Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau Taal op niveau Schrijven Op weg naar niveau 1F Naam: Groep: Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteur: Annemieke Struijk Redactie: Edu Actief b.v. Meppel Inhoudelijke redactie: Elma Draaisma en Willem

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

DE NIEUWE COMMISSARIS

DE NIEUWE COMMISSARIS DOSSIER TOEZICHT ONDER ZOEK Tekst Peter Rikhof Illustratie Yvonne Kroese DE NIEUWE COMMISSARIS Meer diversiteit, permanente opleiding en jaarlijkse evaluatie van het team en de individuele commissarissen.

Nadere informatie

32 Kwaliteitsbevordering

32 Kwaliteitsbevordering DC 32 Kwaliteitsbevordering 1 Inleiding In dit thema gaan we in op de begrippen kwaliteit, kwaliteitszorg en kwaliteitsbeleid. Het zijn onderwerpen die niet meer weg te denken zijn uit het Nederland van

Nadere informatie

Presentatie Jannes en Eelkje de Jong. 4 oktober 2013 SOS congres.

Presentatie Jannes en Eelkje de Jong. 4 oktober 2013 SOS congres. Presentatie Jannes en Eelkje de Jong. 4 oktober 2013 SOS congres. Parallelsessie. Ervaringen van ouders: Ouders en hulpverleners / personeel werkzaam in de zorg hebben een gemeenschappelijk doel: Het welzijn

Nadere informatie

Kees Boele DE DROOM VAN. De droom van Kees Boele

Kees Boele DE DROOM VAN. De droom van Kees Boele 12 magazine Juni 2015 De droom van Kees Boele DE DROOM VAN Kees Boele CVB-voorzitter van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en onderwijsman in hart en nieren, Kees Boele, doet een appèl op leidinggevenden

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer

Lesbrief. Schuld Anne-Rose Hermer Lesbrief Schuld Anne-Rose Hermer Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3

PrOmotie. Sociale Competentie. Ik & de Ander. Werkboek 3 PrOmotie Sociale Competentie Ik & de Ander Werkboek 3 Auteurs Onder redactie van Met dank aan Tekstredactie Vormgeving Illustraties Drukwerk : Aveline Dijkman, Ingrid Koops, Marjo de Jong : Ingrid Koops

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Veranderen. De rol van HR?

Veranderen. De rol van HR? Veranderen De rol van HR? Inhoud Wat is het verschil tussen bedrijfsleven en universiteiten? Wat betekent dat als je wilt veranderen? Waar een wil is is een weg, wil men wel vernaderen? Wanneer wil of

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Werken in een andere sector of branche: iets voor u?

Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Werken in een andere sector of branche: iets voor u? Uw hele loopbaan blijven werken in dezelfde sector of branche? Voor veel werknemers is het bijna vanzelfsprekend om te blijven werken in de sector of

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1)

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1) (1) Inspirerend leiderschap van bestuurders en directeuren vraagt om meer aandacht voor hun verander- en verbetercapaciteit. In dit eerste deel (van twee) staat een belangrijke component hiervan centraal:

Nadere informatie

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013

LOL. Module. Begroting. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: april 2013 N W O LOL Z Module Begroting Versie 0.1: april 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 P l a n n e n In de module plannen maakte je

Nadere informatie

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias

voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias voor Kiki van Rijk Reiki voor Dieren Reiki voor Dieren door Wanda Bijster en Adelheid van Driel met tekeningen van Elias Hoi! Mijn vader is de baas van een dierenasiel. Daarom ben ik heel vaak tussen de

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Medewerkers met schulden

Medewerkers met schulden Medewerkers met schulden oplossen en voorkomen Financieel inzicht met de digitale loonstrook We verkeren wereldwijd in een financiële crisis. Deze economische situatie heeft z n weerslag op ieder persoonlijk.

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg

administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Bosma, P.F.C. Croese, M. van Esch, H. Kamerbeek, J.M. van der

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Artiesten interview. Artiest1

Artiesten interview. Artiest1 Artiesten interview Artiest1 Ben jij vaak creatief bezig met oude spullen door hier op wat voor manier dan ook (kunst meubilair e.d.) weer nieuwe dingen uit te creeren? En waarom hergebruik je hiervoor

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Het Knaapengevoel. Vooraf

Het Knaapengevoel. Vooraf Het Knaapengevoel Vooraf Zo gaan we met elkaar om! Leg het maar eens uit: het Knaapen-gevoel. Als werknemers van KnaapenGroep weten we onbewust wat ermee bedoeld wordt en gedragen we ons ernaar. Maar hoe

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering

13 februari 2016. Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering 13 februari 2016 Onderzoek: ZZP-ers en verplichte verzekering Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een

Nadere informatie

Philippe Izmailov Mijn weg naar geluk

Philippe Izmailov Mijn weg naar geluk Philippe Izmailov Mijn weg naar geluk Een gids voor zelfhulp om je weer goed te voelen en in jezelf het geluk te vinden Copyright 2012 Philippe Izmailov Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk

Nadere informatie

Met sorry maak je dit niet ongedaan

Met sorry maak je dit niet ongedaan Met sorry maak je dit niet ongedaan Ervaringen en adviezen van als kind mishandelde vrouwen Fiet van Beek Met sorry maak je dit niet ongedaan werd geschreven in opdracht van Stichting Alexander en financieel

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Nieuws uit CBS Het Kompas. Toetsen

Nieuws uit CBS Het Kompas. Toetsen Nieuws uit CBS Het Kompas Voor iedereen, die ik nog niet persoonlijk gezien heb, nog de beste wensen voor 2014! Toetsen Wij zijn alweer ruim drie weken aan het werk in de klassen. Hier op school heerste

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

RESP. NR. : MULTI- HH NR.: VERSIE 1. Europees Sociaal Onderzoek 2008. Aanvullende vragenlijst

RESP. NR. : MULTI- HH NR.: VERSIE 1. Europees Sociaal Onderzoek 2008. Aanvullende vragenlijst RESP. NR. : 1 2 3 4 5 6 MULTI- HH NR.: 7 VERSIE 1 Europees Sociaal Onderzoek 2008 Aanvullende vragenlijst ALS U EEN MAN BENT, WILT U DAN VRAAG 1 BEANTWOORDEN? ALS U EEN VROUW BENT, WILT U DAN VRAAG 2 BEANTWOORDEN?

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Maart 2014. Ik ga later niet op de bank zitten. pagina 6. Meer inzicht in uw pensioen. pagina 4. Wat is het UPO? pagina 8

Maart 2014. Ik ga later niet op de bank zitten. pagina 6. Meer inzicht in uw pensioen. pagina 4. Wat is het UPO? pagina 8 Pensioen krant Maart 2014 Ik ga later niet op de bank zitten pagina 6 Meer inzicht in uw pensioen pagina 4 Wat is het UPO? pagina 8 Pensioenheld Dromen doen we allemaal Brayen Verbond (39 jaar) is projecteider

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Spreken en gesprekken

Spreken en gesprekken NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 3 van 5 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: PPMP Prepress, Wolvega Illustraties: Edu Actief

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Introductie in SPIN Adviesvaardigheden Ilja Starrowsky, Saskia Haafkes en Judith Meijer. Change behaviour. Change results.

Introductie in SPIN Adviesvaardigheden Ilja Starrowsky, Saskia Haafkes en Judith Meijer. Change behaviour. Change results. Introductie in SPIN Adviesvaardigheden Ilja Starrowsky, Saskia Haafkes en Judith Meijer Change behaviour. Change results. 1 Analyseren van succesvol advies de Huthwaite onderzoeken ANALYSEREN VAN verkoop

Nadere informatie

PrOmotie. Naar je zin. Werkboek Najaarsfeesten en voorjaarsfeesten

PrOmotie. Naar je zin. Werkboek Najaarsfeesten en voorjaarsfeesten PrOmotie Naar je zin Werkboek Najaarsfeesten en voorjaarsfeesten Colofon Auteurs: Adviezen: Onder redactie van: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Nico Schouws (Fontys/OSO) en Ro-Nalt Schrauwen Aveline

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION. 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION

EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION. 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

Manager van nu... maar vooral van morgen

Manager van nu... maar vooral van morgen Manager van nu... maar vooral van morgen Leidinggeven met inhoud en in verbinding, met inspiratie, energie en plezier, en dat binnen je organisatie mogelijk maken Er kan zoveel meer Uitgaan van klanten,

Nadere informatie

Onderzoek door het Openbaar Ministerie Informatiefolder voor de medewerker

Onderzoek door het Openbaar Ministerie Informatiefolder voor de medewerker Informatie folder Onderzoek door het Openbaar Ministerie Informatiefolder voor de medewerker Pagina 2 van 16 Onderzoek door het Openbaar Ministerie Informatiefolder voor de medewerker Landelijke versie,

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY O V E R Z I C H T INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon meet.

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Rijnlands Organiseren in één week

Rijnlands Organiseren in één week Rijnlands Organiseren in één week 5 daags programma DeLimes biedt vanaf 2008 een aantal vijfdaagse cursussen aan. Vaak horen wij: 'Kan je ons niet in één zin uitleggen hoe ik nou Rijnlands moet gaan organiseren?'

Nadere informatie

Het huis Kijkt u echter even mee naar dit huis, een metafoor voor de organisatie.

Het huis Kijkt u echter even mee naar dit huis, een metafoor voor de organisatie. Als organisaties gaan veranderen, wordt vaak in de hardware, de structuur ingegrepen. Er wordt gesaneerd, gereorganiseerd, afdelingen worden opgeheven of samengevoegd, werkprocessen worden veranderd enzovoort.

Nadere informatie

Een uur en achttien minuten

Een uur en achttien minuten Een uur en achttien minuten Peter Zantingh Een uur en achttien minuten Roman Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 2011 Peter Zantingh Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

Nadere informatie

Het onbenutte potentieel van de werkvloer Duurzame ontwikkeling van lager opgeleiden

Het onbenutte potentieel van de werkvloer Duurzame ontwikkeling van lager opgeleiden Het onbenutte potentieel van de werkvloer Duurzame ontwikkeling van lager opgeleiden CONCEPT Organisatieparadigma Veranderstrategie Stijl van leidinggeven Opleiding Duurzame ontwikkeling lager opgeleiden

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo

M&O - een nieuw vak. Management & Organisatie. Management. Organisatie. Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo Management & Organisatie Een nieuw vak in de bovenbouw van havo/vwo M&O - een nieuw vak Management en Organisatie (M&O) komt als vak niet voor in de basisvorming. In de Tweede Fase kan je M&O kiezen in

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Online copywriting in 60 minuten

Online copywriting in 60 minuten Online copywriting in 60 minuten Dimitri Lambermont in samenwerking met Eerste druk april 2016 Uitgeverij Haystack Postbus 308 5300 AH Zaltbommel 0418-680180 www.haystack.nl needle@haystack.nl In samenwerking

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Cultuurproef. Krijg inzicht in de cultuur van uw organisatie

Cultuurproef. Krijg inzicht in de cultuur van uw organisatie Cultuurproef Krijg inzicht in de cultuur van uw organisatie De cultuurproef Met de Cultuurproef kunt u de cultuur van uw organisatie in kaart brengen. Via een vragenlijst en een cultuurmodel onderzoekt

Nadere informatie