Jaarplan 2009 Wijzer in geldzaken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jaarplan 2009 Wijzer in geldzaken"

Transcriptie

1 Jaarplan 2009 Wijzer in geldzaken

2 2 Jaarplan 2009

3 Wijzer in geldzaken 3 Inhoudsopgave 1 Samenvatting 4 2 Inleiding Doel Terugblik Vooruitblik Prioriteiten Leeswijzer 9 3 Basisvoorzieningen Structurele samenwerking met het Nibud Helpdesk voor omgaan met geld Onderzoek en evaluaties 11 4 Programma 1: Financiën op orde Fase 1: preventieve activiteiten gericht op voorkomen schulden Fase 2: het vergroten van inzicht en overzicht in de huishoudfinanciën Fase 3: zelfhulp, wegwijzer bij financiële beslissingen Fase 4: financieel advies toegankelijker maken 16 5 Programma 2: Jong geleerd is oud gedaan Onderwijs Financiële opvoeding Jongerencommunicatie 19 6 Programma 3: Zorg voor de Toekomst Vergroting pensioenbewustzijn Promotie pensioenplanner Risico-groepen en life-events 23 7 Communicatie en organisatie Communicatie Doelstellingen en publieksgroepen Interne communicatie Externe communicatie Organisatie 28 Bijlage I: Kernconclusies onderzoeken Bijlage II: CentiQ-partners 34 Bijlage III: Referenties 35 Bijlage IV: Clusters van consumenten 36

4 4 Jaarplan Samenvatting Tweeduizendacht was een tumultueus jaar op de financiële markten. De crisis op de Amerikaanse woningmarkt sloeg over naar de Europese financiële markten. Verschillende banken werden genationaliseerd, gingen failliet, kregen kapitaalinjecties of werden overgenomen. Inmiddels zijn ook de effecten op de reële economie merkbaar. Naar verwachting zullen deze effecten gedurende een groot deel van 2009 voelbaar blijven. Deze ontwikkelingen zijn van wezenlijk belang voor CentiQ,Wijzer in geldzaken. In de eerste plaats bevestigen de ontwikkelingen het belang van verstandige financiële beslissingen door consumenten. In de tweede plaats neemt ook het belang van goed financieel beheer toe, omdat veel mensen de effecten van de crisis in hun portemonnee zullen merken. De toegenomen aandacht voor financiële zaken biedt kansen voor het platform, bijvoorbeeld om thema s als pensioenbewustzijn onder de aandacht te brengen en om het thema omgaan met geld een plek te geven in het onderwijs. In juni 2008 presenteerden de partners van CentiQ het Actieplan Wijzer in Geldzaken, waarin de koers voor de komende vijf jaar werd vastgesteld. De onderzoeken naar financieel inzicht onder volwassenen en jongeren boden een schat aan informatie om het financieel inzicht in Nederland te vergroten. In de tweede helft van 2008 werd al een aantal projecten uit het Actieplan opgestart. In 2009 komt de uitvoering van het Actieplan in een stroomversnelling. De partners van CentiQ staan in de startblokken om het Actieplan om te zetten in daden. Dit jaarplan vertaalt het Actieplan Wijzer in Geldzaken naar prioriteiten en projecten voor Het geeft daarmee richting aan de activiteiten van het platform CentiQ in De projecten en activiteiten zijn ondergebracht in de drie programma s (Financiën op orde, Jong geleerd is oud gedaan en Zorg voor de toekomst) en een aantal basisvoorzieningen. De projecten en activiteiten uit dit jaarplan zijn niet uitputtend. Uiteraard kunnen in de loop van het jaar nieuwe initiatieven en projecten ontstaan. Onder Basisvoorzieningen zal een structurele samenwerking met Nibud worden opgezet om de kennis van Nibud op het terrein van huishoudfinanciën in te zetten voor het platform. Ook lanceren CentiQ en Nibud, in samenwerking met Postbus 51, een helpdesk waar mensen terecht kunnen met hun vragen over geld. Daarnaast wordt een aantal onderzoeken uitgevoerd om specifieke doelgroepen beter te kunnen bedienen of thema s onder de aandacht te kunnen brengen. Bijvoorbeeld een monitor pensioenbewustzijn en onderzoek onder risicogroepen (zoals laagopgeleiden, jonge gezinnen, ZZP-ers, vrouwen en allochtonen).

5 Wijzer in geldzaken 5 Voor het programma Financiën op orde wordt een aantal activiteiten opgestart gericht op het voorkomen van problematische schulden. Daarnaast wordt in samenwerking met een aantal banken gewerkt aan tools voor een brede groep om via internetbankieren grip te krijgen op de huishoudfinanciën. In de derde plaats worden mensen met beperkte interesse in financiële informatie uitgenodigd met hun eigen financiële situatie aan de slag te gaan, bijvoorbeeld via handzame checklists, compacte beslisbomen en handige tools. In de vierde plaats wordt gestart met financieel advies op de werkplek, om de drempel naar onafhankelijk financieel advies voor werknemers te verlagen. Binnen het programma Jong geleerd is oud gedaan worden de eerste stappen gezet om financieel inzicht en financiële vaardigheden een structurele plek te geven in het onderwijs. Bijvoorbeeld door bestaand lesmateriaal breder uit te zetten, door een debattoernooi op scholen en door een aantal pilots. Daarnaast zal materiaal worden ontwikkeld om ouders te ondersteunen bij de financiële opvoeding. De eerdergenoemde helpdesk heeft financiële opvoeding als startthema. Tenslotte wordt een jongerencommunicatiestrategie gemaakt en wordt een serious game ontwikkeld en verspreid. Het programma Zorg voor de toekomst heeft pensioen als belangrijk thema. CentiQ ondersteunt de Stichting Pensioenkijker bij het uitrollen van het pensioenspreekuur op hogescholen en universiteiten en bij het promoten van de pensioenplanner. Daarnaast wordt een aantal projecten uitgevoerd gericht op risico-groepen en life events. Zo worden Vrouw & Geld Cafés uitgerold en ontwikkelt ROC Den Haag een basiscursus financiën. Ook in 2009 is het van belang om de partners van CentiQ betrokken te houden en kennis en ervaring te delen. Daartoe zullen kennissessies en partnerbijeenkomsten worden georganiseerd en zal een regulier communicatie-overleg in het leven worden geroepen. Het extranet wordt verbeterd en ondergebracht bij de website zodat partners een virtuele ontmoetingsplek hebben. De externe communicatie zal primair gericht zijn op agendasetting. Er wordt een bewustwordingscampagne opgezet, die ervoor moet zorgen dat het thema omgaan met geld continu de aandacht heeft (agendasetting). Hierbij wordt op passende wijze de link gelegd met de actualiteit (lees: de situatie op de financiële markten). Deze campagne dient als rode draad voor de projecten in de diverse programma s. De projecten uit dit jaarplan zijn projecten van en door partners. Het platform CentiQ brengt veel kennis en expertise bij elkaar op het terrein van financieel inzicht van de consument. In 2009 zetten de partners een belangrijke stap om ervoor te zorgen dat Nederlanders Wijzer in geldzaken worden.

6 6 Jaarplan 2009

7 Wijzer in geldzaken 7 2 Inleiding 2.1 Doel Het Actieplan Wijzer in geldzaken dat werd gepresenteerd in juni 2008 beschrijft de strategische aanpak van de partners van CentiQ voor de periode 2008 tot Dit Jaarplan vertaalt deze aanpak naar prioriteiten en activiteiten voor Het geeft richting aan de activiteiten van het Platform CentiQ voor het komende jaar. In het Actieplan zijn de volgende missie en doelstelling geformuleerd: Missie: CentiQ-partners willen het financiële inzicht en de financiële vaardigheden van consumenten vergroten en willen bevorderen dat consumenten bewust financiële beslissingen nemen. Door hun krachten te bundelen in het platform CentiQ willen partners consumenten beter bereiken, informeren en helpen Wijzer in geldzaken te worden. Doelstelling: Consumenten hebben hun financieel beheer nu en met een lange termijn horizon beter op orde. Ze zijn zelf actief betrokken en/of winnen deskundig advies in, om te komen tot weloverwogen financiële beslissingen die bijdragen aan het behalen van hun persoonlijke doelen. Daarnaast bevat het Actieplan een aantal strategische uitgangspunten: 1. Huishoudfinanciën als basis. Huishoudfinanciën vormen de basis voor de projecten en activiteiten; onderwerpen worden steeds in het bredere perspectief van de huishoudfinanciën geplaatst. 2. De consument centraal. Het platform richt zich op het versterken van de positie van de consument in het financiële domein. 3. Voorkomen is beter dan genezen. Het platform richt zich op de doelgroep jongeren met het programma Jong geleerd is oud gedaan. Het platform richt zich op het voorkomen van problemen nu en later in de programma s Financiën op orde en Zorg voor de toekomst. 4. Het gebeurt waar het al gebeurt. De partners zijn aan zet om activiteiten en projecten te initiëren en uit te voeren. Het platform richt zich op het bundelen van krachten om activiteiten van partners te versterken, evalueren en verbeteren. 5. Laagdrempelig en praktisch. Het platform legt de nadruk op het praktisch helpen en ondersteunen van de consument, bijvoorbeeld via handzame tools en checklists. 6. Basisvoorzieningen voor CentiQ-partners. Het platform investeert in een aantal basisvoorzieningen, zoals een body of knowledge, een helpdesk, onderzoek en evaluaties. 2.2 Terugblik 2008 In de eerste helft van 2008 werd het onderzoek Financieel Inzicht van Nederlanders afgerond. Dit grootschalige onderzoek leverde veel waardevolle inzichten op voor de strategie van het platform. Ook werd een aantal inventarisaties afgerond, waaronder een quick scan naar budgetteringsinstrumenten, een inventarisatie onder docenten en een onderzoek naar commerciële informatieverstrekking over financiële onderwerpen. In bijlage I is een samenvatting van de kernconclusies uit deze onderzoeken opgenomen. In juni 2008 presenteerden de partners van CentiQ hun gezamenlijk Actieplan, getiteld Wijzer in geldzaken, waarin zij hun strategie voor de komende jaren uiteenzetten om het financieel inzicht in Nederland te vergroten. In oktober 2008 kwamen de resultaten beschikbaar van het onderzoek naar het Financieel inzicht van 8 tot 18 jarigen in Nederland. Ook dit onderzoek leverde belangrijke inzichten op, vooral voor het programma Jong geleerd is oud gedaan. Daarnaast werd in 2008 vanuit het platform een aantal projecten uitgevoerd, waaronder De introductie van een nieuwe versie van de Geldkoffer (een uitgebreide leskoffer voor de bovenbouw van het basisonderwijs). De Valentijnsdagactie van de stichting Pensioenkijker en FNV, die aandacht vestigde op het feit dat vrouwen (tijdig) in actie moeten komen als het om hun pensioenvoorziening gaat. De campagne Hoe zit t van de stichting Pensioenkijker, gekoppeld aan de introductie van de Pensioenplanner, een tool waarmee mensen eenvoudig inzicht kunnen krijgen in hun persoonlijke pensioensituatie. De productie door het Nibud, in samenwerking met het NIGZ en PODIUM, van een workshop-programma voor migranten over goed omgaan met geld. De ontwikkeling door de stichting Leerplanontwikkeling (SLO), Sardes en Cito van een Basisvisie Financieel Inzicht, die de basis is voor de structurele inbedding van het thema omgaan met geld in het onderwijs.

8 8 Jaarplan 2009 De verfraaiing en promotie van een Bufferberekenaar door het Nibud. Het tool maakt voor consumenten inzichtelijk hoeveel geld zij in hun situatie achter de hand zouden moeten hebben. Een internationaal colloquium over financiële vaardigheden, financieel gedrag en huishoudfinanciën, georganiseerd door de Wageningen Universiteit. Ook is in de tweede helft van 2008 door CentiQ een aantal activiteiten in gang gezet, zoals: De ontwikkeling van een Risicometer Lenen door het Nibud, waarmee voor consumenten inzichtelijk wordt hoe een lening past bij hun persoonlijk budget. De verspreiding van de Tabbladenset Bewaren van het Nibud aan gemeentes, sociale diensten en kredietbanken. De tabbladenset is een praktisch en laagdrempelig hulpmiddel waarmee iemand zijn persoonlijke administratie kan ordenen en bijhouden. De uitrol door E-quality van Vrouw & Geld cafés, die tot doel hebben om bewustwording te creëren van vrouwen wat hun levens- en loopbaankeuzes in financiële zin betekenen. Aanpassing van de Methoden Omgaan met Geld (OMG) om gratis verspreiding aan professionals mogelijk te maken. Inzet preventie-instrumenten gemeentelijke schuldhulpverlening. Dit onderzoek is een opmaat voor een eventuele handreiking richting gemeentes en vrijwilligersorganisaties actief op het gebied van schuldpreventie (zie het programma financiën op orde). Het onderzoek bouwt voort op de inventarisatie van budgetteringsinstrumenten die eerder dit jaar is uitgevoerd. De uitrol van het eerdergenoemde workshopprogramma voor migranten over omgaan met geld. Een pensioenspreekuur van Pensioenkijker.nl en Hogeschool Zuyd, waarbij studenten van de Hogeschool pensioenvoorlichting geven aan inwoners van Sittard, Maastricht, Heerlen en Kerkrade. Tenslotte voerden partners van CentiQ in 2008 een groot aantal activiteiten uit die de doelstellingen van het platform ondersteunen. Een greep uit deze activiteiten volgt hieronder: De digitale kennistest van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) werd uitgebreid met vragen over beleggingsverzekeringen en over pensioenen. De Hogeschool Leiden en CentiQ-partner Pensioenkijker.nl organiseerden samen vier pensioenspreekuren. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) heeft de folder Verstandig Lenen uitgebracht. De folder wijst op zaken waar consumenten op moeten letten wanneer ze een lening aangaan. Daarnaast is de bestaande serie folders van de AFM geactualiseerd. In de folders staat in eenvoudige taal waar consumenten op moeten letten bij financiële beslissingen en welke stappen ze kunnen nemen bij problemen of als ze een klacht hebben. Schooltv heeft in een aantal uitzendingen aandacht besteed aan items over geld. Dat was het resultaat van een samenwerking tussen NVB, Teleac en het Nibud. Deze uitzendingen werden ondersteund door een website, gesponsord door CentiQ. De website blijft de komende drie jaar in de lucht. Een aantal partners heeft zijn consumentenwebsite vernieuwd, waaronder de AFM en de NBVA. Een aantal partners van CentiQ heeft handige checklists gemaakt, waarmee consumenten kunnen nagaan of ze een financieel product nodig hebben en zo ja, welk product het beste bij hen past en welke risico s er eventueel aan vast zitten. Er is een checklist Lenen, een checklist Sparen, een checklist Hypotheken, een checklist Verzekeringen, een checklist Beleggen en een checklist Pensioen. De site werd gelanceerd. Hier vinden pensioenfondsen en verzekeraars alle beschikbare modellen van het UPO met toelichtingen en handleidingen. Dit stelt de fondsen en verzekeraars in staat hun deelnemers van adequate informatie te voorzien over hun pensioenregelingen. De website werd opgericht door de Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen (VB), de Stichting voor Ondernemingspensioenfondsen (OPF), de Unie van Beroepspensioenfondsen (UvB) en het Verbond van Verzekeraars (Verbond). Het Geldmuseum in Utrecht lanceerde de interactieve tentoonstelling Geld en je leven!, bedoeld voor jongeren van 12 tot en met 16 jaar. De boodschap van de tentoonstelling luidt: Ga bewust om met geldzaken. Geef het een plek in je leven. Denk vooraf na over de gevolgen van je beslissingen. Met andere woorden: Zorg nu dat het geen zorg wordt! Nibud kwam met de uitgave Voor boven de 18, alles wat je weten wilt over geld. Het Nibud ontwikkelde een methode voor professionele schuldhulpverlening. De methode bestaat uit een boek ( Geld en gedrag, budgetbegeleiding voor de beroepspraktijk ) en een training. Het jaarlijkse pensioenspreekuur van de Telegraaf werd verzorgd door Pensioenkijker.nl. Verzekeraar Aegon heeft een indringende documentaire laten maken over het onderwerp pensioen. Het Nibud bracht een nieuwe uitgave uit: 101 Goed met Geld Tips. In dit boekje staat vrolijk besparen centraal. Om consumenten te helpen de juiste verzekering af te sluiten, heeft het Verbond van Verzekeraars productwijzers ontwikkeld voor respectievelijk inkomensverzekeringen, schadeverzekeringen en levensverzekeringen.

9 Wijzer in geldzaken 9 Het ministerie van SZW en Pensioenkijker.nl startte een brede campagne om bekendheid te geven aan de afschaffing van de partnertoeslag AOW in De Nederlandsche Bank lanceerde een website die een handig overzicht geeft van allerhande informatie over het betalingsverkeer (www.allesoverbetalen.nl). Gemeenten, kredietbanken en vrijwilligers van Humanitas krijgen dankzij CentiQ de beschikking over het Nibudhulpmiddel voor budgetbeheer Waar blijft het Geld? Bewaren. 2.3 Vooruitblik 2009 Zoals gezegd wordt 2009 een belangrijk jaar voor de partners van CentiQ. Het jaar 2009 is voor het platform CentiQ succesvol, als: Consumenten zich meer bewust zijn van het feit dat het belangrijk is om je geldzaken, nu en in de toekomst, op orde te hebben. het thema omgaan met geld heeft aandacht in de media. Er een aantal substantiële projecten in gang is gezet en gerealiseerd, te weten: een helpdesk waarheen mensen kunnen bellen met hun vragen over huishoudfinanciën; tools voor financieel inzicht en overzicht via internetbankieren; structurele inbedding van financieel inzicht in het onderwijs; vergroting van het pensioenbewustzijn. Partners hun expertise en ervaringen delen middels kennissessies, partnerbijeenkomsten communicatieoverleg en de extranet-omgeving en partners samen initiatieven nemen om de doelstellingen van het platform te realiseren. 2.4 Prioriteiten Nog niet bestaande acties in het veld worden (bij voorkeur) eerst gepilot. De als eerste te ondernemen activiteiten zijn opgenomen in het Actieplan van CentiQ. Spreiding over activiteiten die op korte termijn zichtbaar resultaat opleveren als activiteiten met een meer structureel, langdurig karakter. Spreiding over de programmalijnen. Zichtbaarheid. 2.5 Leeswijzer Het jaarplan volgt in grote lijnen de opbouw van het Actieplan. Aan elk van de programmalijn is een hoofdstuk gewijd, waarin de doelstellingen, projecten en activiteiten voor de betreffende programmalijnen worden uitgewerkt. Hoofdstuk 3 is gewijd aan Basisvoorzieningen. Programma 1: Financiën op orde) staat centraal in hoofdstuk 4. Hoofdstuk 5 gaat over Programma 2: Jong geleerd is oud gedaan) en hoofdstuk 6 bevat de doelen, projecten en activiteiten voor Programma 3: Zorg voor de toekomst. Hoofdstuk 7 beschrijft hoe de doelen, activiteiten en projecten worden vertaald in communicatie en hoe de organisatie van CentiQ wordt vormgegeven. In bijlage I zijn de kernconclusies van de verschillende onderzoeken die in 2008 hebben plaatsgevonden opgesomd. Bijlage II bevat de lijst met CentiQ-partners. Bijlage III bevat een lijst met referenties. In bijlage IV is een korte beschrijving opgenomen van de clusters die naar voren kwamen uit het onderzoek Financieel Inzicht van Nederlanders. De onderstaande lijst vat de criteria samen die worden gehanteerd bij het bepalen van de prioriteiten: Draagt in hoge mate bij aan de CentiQ doelstellingen. Richt zich op een risicogroep. Is breder inzetbaar/uitrolbaar door partners binnen het platform. Biedt samenwerkingsmogelijkheden voor partners of bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende partners. De effectiviteit is (op korte termijn) meetbaar. Heeft een afgebakende tijdslijn; duidelijke begin- en einddatum. De indieners van het voorstel leveren zelf een substantiële bijdrage. Voldoet aan inhoudelijke criteria voor de desbetreffende programmalijn. Geïnitieerd en uitgevoerd door CentiQ-partners. Een evaluatie-plan maakt deel uit van het voorstel.

10 10 Jaarplan Basisvoorzieningen Uit diverse inventarisaties is gebleken dat er veel gebeurt voor consumenten in het financiële domein, maar dat partners vaak onvoldoende zicht hebben op elkaars activiteiten. Ook worstelen partners vaak met dezelfde vragen, zoals hoe bereik ik moeilijk bereikbare doelgroepen? hoe motiveer ik ze? en wat zijn effectieve instrumenten en (hulp)middelen?. Daarnaast blijkt uit inventarisaties en onderzoek dat veel mensen informatie over financiële onderwerpen niet kunnen vinden en dat zij niet weten waar zij terecht kunnen voor betrouwbare en onafhankelijke informatie. In het Actieplan is dan ook het volgende afgesproken: CentiQ investeert [..] in een aantal basisvoorzieningen, waarbij vooral gebruik wordt gemaakt van bestaande voorzieningen, met name van het Nibud. [..] Het platform ondersteunt de uitbouw van de Nibud-helpdeskfunctie waar risicogroepen en niet-internetgebruikers terecht kunnen met hun vragen over financiële zaken. De doelstellingen voor 2009 zijn: De kennis en expertise van het Nibud wordt op structurele wijze ingezet voor de doelstellingen van het platform. Er is een helpdesk beschikbaar, waar mensen terecht kunnen voor financiële vragen. Nader onderzoek verdiept de kennis van doelgroepen en wordt vertaald naar concrete acties om deze doelgroepen (beter) te bereiken. De effectiviteit van de activiteiten van het platform wordt consequent geëvalueerd; de lessons learned die hieruit resulteren worden gedeeld met de partners. 3.1 Structurele samenwerking met het Nibud Doelgroep: Partners en professionals. Doelstelling: Het opbouwen van een body of knowledge op het terrein van omgaan met geld en het vertalen van deze (complexe) gegevens naar begrijpelijke en bruikbare informatie. Partners: Nibud. Boodschap: Er is veel know-how en expertise, waar partners en professionals gebruik van kunnen maken. Communicatie middelen: Onderzoek, website, methoden voor professionals. Planning: Continu. In het platform zijn partijen verenigd die kennis en expertise hebben op het terrein consumenten en geld. Om zeker te stellen dat deze kennis en expertise structureel kan worden ingezet voor de doelstelling van CentiQ, worden met een aantal van deze partijen structurele samenwerkingsverbanden opgezet, te beginnen met het Nibud. Het Nibud is in Nederland hét kenniscentrum op het gebied van de huishoudfinanciën en is als voorlichtingsorganisatie gespecialiseerd in het maken van de vertaalslag van complexe informatie naar voor consumenten begrijpelijke en toegankelijke informatie. Het Nibud zet haar kennis, expertise en infrastructuur in voor het opzetten en uitbouwen van de genoemde basisvoorzieningen, ondermeer middels de volgende activiteiten: Vervolgonderzoek basisschoolleerlingen en hun geld. Onderzoek naar financiële opvoeding en ondersteuning van ouders met kinderen in de leeftijd van 6 tot 18 jaar. Inzet van expertise voor projecten van partners. Beschikbaar stellen van de methode Omgaan met geld aan professionals. De ontwikkeling van een Risicometer hypotheken. Voorlichting aan docenten en leerlingen via De Digitale School. De ontwikkeling en verspreiding van een Leentool studenten en leengedrag. Ondersteuning en promotie Helpdesk Nibud/ Wijzer in geldzaken.

11 Wijzer in geldzaken Helpdesk voor omgaan met geld Doelgroep: Ouders met kinderen; risicogroepen; groepen met een lage internet-penetratie. Doelstelling: Mensen kunnen terecht met hun vragen over financiële onderwerpen. Partners: RVD/Postbus 51, Nibud. Boodschap: Je kunt terecht met je vraag over geldzaken. Communicatiemiddelen: Helpdesk. Communicatiemiddelen voor eerste fase (ouders met kinderen): internet(fora), tijdschriften, radio. Planning: Eerste fase: mei De kredietcrisis onderstreept het belang van goede toegankelijkheid van betrouwbare en onafhankelijke informatie. Er wordt een (telefonische) helpdesk opgezet, waar mensen terecht kunnen met hun vragen over financiële aangelegenheden. Daarbij wordt de samenwerking gezocht met Postbus 51 en Nibud. De Postbus 51 Informatiedienst heeft veel expertise en deskundigheid op het gebied van publieksvoorlichting. Bovendien heeft zij een infrastructuur van een contactcenter voor het beantwoorden van vragen van burgers over beleidsterreinen van de rijksoverheid. Dit heeft als voordeel dat er geen nieuw contactcenter hoeft te worden opgezet en gebruik gemaakt kan worden van bestaande kennis en infrastructuur. Het Nibud heeft veel kennis en expertise op het gebied van huishoudfinanciën en het vertalen van complexe informatie op dit gebied naar informatie die voor mensen begrijpelijk is. De helpdesk wordt gepositioneerd als Nibud/Wijzer in geldzaken. Het is een uniek voorbeeld van publiek-private samenwerking. De helpdesk wordt themagewijs opgebouwd. Het startthema is financiële opvoeding. De doelgroep voor het startthema is: ouders met kinderen in de leeftijd van 6-18 jaar. De kernboodschap hierbij is: Ouders leren hun kinderen omgaan met geld. Het Nibud en Wijzer in Geldzaken helpen hen daarbij. Daarna wordt de helpdesk uitgebouwd naar andere domeinen, zodat uiteindelijk een helpdesk ontstaat voor een brede doelgroep, waar iedereen terecht kan voor zijn vragen over geld. Voor de lancering van de helpdesk wordt door Nibud en CentiQ een gezamenlijk communicatieplan ontwikkeld. 3.3 Onderzoek en evaluaties De onderzoeken die in het afgelopen jaar zijn uitgevoerd, hebben veel nuttige inzichten opgeleverd. Het platform vervult een belangrijke rol bij het verzamelen van dergelijke inzichten. Bijvoorbeeld door onderzoeken op dit terrein in binnen- en buitenland beschikbaar te maken voor partners. Maar ook door zelf aanvullende onderzoeken te doen. Bijlage 1 bevat een overzicht van de kernconclusies van de diverse onderzoeken die CentiQ in 2008 heeft uitgevoerd. Onderzoeks-onderwerpen voor 2009 zijn: Monitor Pensioenbewustzijn. Heeft tot doel om vast te stellen hoe het pensioenbewustzijn zich ontwikkelt en op welke wijze het pensioenbewustzijn kan worden verhoogd. Monitor Financieel Inzicht Nederlanders. Een aantal aspecten uit het consumentenonderzoek wordt gemonitord om te bepalen welke trends zich hierin aftekenen. Hierbij wordt ook gekeken welke effecten de crisis op de financiële markten heeft op bewustzijn, kennis, vaardigheden en gedrag. Mogelijke onderwerpen voor additioneel onderzoek zijn: Partners en geld. Mensen die gaan samenwonen lopen allemaal tegen de vraag aan: Hoe gaan we onze financiën regelen?. Onderzoek op dit terrein kan inzicht verschaffen in effectieve wijzen om met de gezamenlijke financiën om te gaan. Risicogroepen. Naar bepaalde groepen uit het CentiQonderzoek is additioneel onderzoek gewenst om deze groepen beter te kunnen bereiken. Gedacht kan worden aan vrouwen, allochtonen, laagopgeleiden, jonge gezinnen, ZZP-ers, et cetera. Ook de monitor betalingsachterstanden zal hierbij worden gebruikt. Daarnaast heeft het platform een belangrijke rol bij het uitvoeren van evaluaties om de effectiviteit van projecten en activiteiten te meten. Uit de inventarisaties die in het afgelopen jaar door CentiQ zijn uitgevoerd, blijkt dat er weinig wordt gedaan aan effectmeting van voorlichtings- en educatie-activiteiten. In 2009 zullen op een aantal terreinen pilots worden uitgevoerd; aan deze pilots is een evaluatie gekoppeld. Het platform stimuleert partners daarnaast om al hun activiteiten consequent te evalueren. In evaluaties zitten immers vaak aanleidingen voor verbetering en verdere ontwikkelingen. Op basis van de lessons learned kunnen alle partners van CentiQ hun voordeel doen bij het verbeteren van hun activiteiten en materialen. Naast de evaluatie van individuele activiteiten en projecten, vindt in het voorjaar van 2009 een evaluatie van het platform plaats. Deze heeft tot doel om het functioneren van het platform te onderzoeken. Afhankelijk van de uitkomsten van deze evaluatie kan het nodig blijken om aanpassingen te maken in de strategie, structuur of werkwijze van CentiQ.

12 12 Jaarplan 2009

13 Wijzer in geldzaken 13 4 Programma 1: Financiën op orde Deze programmalijn richt zich op het bevorderen van goed financieel beheer. Goed financieel beheer ontbreekt bij een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking. Financieel beheer kan worden gedefinieerd als de mate waarin men goed georganiseerd met geld omgaat, geen uitgaven doet waar geen geld voor is, rekeningen op tijd betaalt en liever spaart dan schulden maakt. Goed financieel beheer is de belangrijkste bepalende factor bij het vaststellen of iemand een sterke of een zwakke financiële consument is. Dat het nodig is om Nederlanders bewuster met geld te laten omgaan, blijkt ondermeer uit de volgende onderzoeksresultaten 1 : Eén op de vijf mensen in Nederland vertoont financieel zwak gedrag; 9% (ongeveer 1,1 miljoen mensen) heeft telkens aan het eind van de maand geen geld meer. Ruim 5 miljoen mensen (41% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder) zijn niet voorbereid op een forse onverwachte inkomensdaling of uitgave. Mensen zullen de gevolgen van de financiële crisis gaan merken in hun portemonnee. Dat vergroot de noodzaak om de financiën op orde te brengen/houden en daarmee ook het belang van goed financieel beheer. Uit het CentiQ consumentenonderzoek blijkt verder dat bij meerdere clusters 2 vooruitgang op het gebied Financiën op orde is te boeken. De activiteiten binnen deze programmalijn kunnen vruchten afwerpen bij een breed publiek. Daarbij moet wel bedacht worden dat niet elk cluster hetzelfde nodig heeft en dat bij bepaalde clusters hulp meer nodig is dan bij andere. Ontbreekt in het ene cluster vooral het overzicht (1), in het andere cluster is vooral een prikkel nodig om beter rond te komen en/of (meer) te gaan sparen (3 en 5). Een ander cluster is vooral op zoek naar hulpmiddelen en bevestiging (4). Bij een aantal clusters is op al deze terreinen vooruitgang nodig (6 en 7). De projecten binnen deze programmalijn zijn ingedeeld in fases. De projecten in iedere fase zijn gericht op het ontwikkelen van specifieke ondersteuning en/of informatie en zijn gericht op verschillende doelgroepen. De fases hebben een logische opbouw; om iets te hebben aan een activiteit uit fase 2, is het handig als men fase 1 op orde heeft. Een zelfde mechanisme gaat op voor de volgende fases. In het Actieplan zijn de volgende doelstellingen van deze programmalijn geformuleerd: Consumenten krijgen en/of houden hun financiën op orde. Consumenten hebben overzicht over bestaande voorzieningen, hulpmiddelen en informatie. Consumenten maken gebruik van voorzieningen, hulpmiddelen en informatie die hen helpen bij een betere financieel beheer, bij het maken van financiële keuzes en bij het nemen van financiële beslissingen. Het programma voor 2009 is geslaagd wanneer: Er zicht is op de preventieve maatregelen die organisaties in het sociale domein (kunnen)inzetten om problematische schulden onder burgers te voorkomen. Nederlandse grootbanken concrete plannen hebben voor het implementeren van laagdrempelige boekhoudfunctionaliteiten binnen hun internetbankierprogramma s. CentiQ-partners meer doelgroepspecifieke financiële informatie effectief verstrekken door deze informatie toe te snijden op de doelgroep, breder te verspreiden en te brengen naar de plek waar de doelgroep komt. Meer werknemers via hun werkgever toegang hebben tot een objectief en integraal financieel advies. 4.1 Fase 1 Preventieve activiteiten gericht op voorkomen schulden Doelgroep: Deze activiteiten zijn gefocust op clusters 6 en 7 (financieel laconiek en financieel ongeletterd) uit het CentiQ-onderzoek. Deze risicogroepen zijn relatief lastig te bereiken via de gangbare kanalen. Doelstelling: Mensen ondersteunen zodat zij zelf grip op hun financiën krijgen, dit om te voorkomen dat men in problematische schuldsituaties terecht komen. Partners: CentiQ-partners SZW, Nibud, NVVK, MO-groep, Divosa, niet-centiq-partners VNG, Humanitas en eventueel andere vrijwilligersorganisaties. Boodschap: Geen paniek, als je het overzicht kwijt bent is er hulp. Zo krijg je (weer) grip op je uitgaven. Communicatiemiddelen: Onder andere Nibudmateriaal (bijvoorbeeld budgetcursussen, budgetadviezen, hulp bij aanvraag regelingen, opbergmappen voor administratie) breder inzetten en via de juiste kanalen bij de over het algemeen lastig te bereiken risicogroepen krijgen. Planning: - Migrantenworkshops: 1e kwartaal Directe ondersteuning vrijwilligersorganisaties: 1e kwartaal Inventarisatie preventie-instrumenten: 2de kwartaal Handreiking richting gemeentes: 1e kwartaal Bron: Financieel Inzicht in Nederland, onderzoek uitgevoerd in opdracht van CentiQ, Op basis van hun financieel gedrag en kenmerken zijn consumenten in het onderzoek Financieel Inzicht van Nederlanders ingedeeld in zeven clusters. Een overzicht en omschrijving van deze clusters zijn opgenomen in bijlage IV

14 14 Jaarplan 2009 Ondersteuning schuldpreventie CentiQ zou een rol kunnen spelen in het stimuleren van preventieve maatregelen die op gemeentelijk niveau plaatsvinden en die moeten voorkomen dat mensen in problematische schuldsituaties verzeild raken. Het minnelijke schuldhulptraject wordt momenteel onder handen genomen vanuit het ministerie van SZW. De op preventie gerichte activiteiten zitten niet standaard in de traject. Er geen eenduidig beeld: sommige gemeentes besteden hier veel tijd en geld aan, andere gemeentes doen nagenoeg niets op dit vlak.ook vanuit vrijwilligersorganisaties wordt er het nodige gedaan op het gebied van schuldpreventie Eerst zal er een inventarisatie worden gedaan waarin de soorten preventieinstrumenten worden omschreven. Deze inventarisatie vormt de opmaat voor ondersteuning op dit gebied, die in 2010 kan worden uitgerold in overleg met SZW, MO-Groep, Divosa, NVVK, Nibud (allen CentiQ-partner), VNG (geen partner) en enkele gemeentes Deze ondersteuning zou kunnen bestaan uit een productenboek: een omschrijving van de verschillende instrumenten, illustratie aan de hand van best-practices en een concreet aanbod vanuit CentiQ, bijvoorbeeld: gratis modules van de Nibud-cursus omgaan met geld, korting op train-de-trainer-sessies, formats voor financiële fittest et cetera. Veel van het materiaal wordt nu nog op traditionele wijze aangeboden. Een deel van het materiaal zal worden gemoderniseerd in de vorm van bijvoorbeeld e-learning-modules. Ondersteuning vrijwilligersorganisaties Naast gemeentelijke activiteiten zijn vrijwilligersorganisaties als Humanitas actief in het ondersteunen van mensen die het overzicht over hun (financiële) administratie kwijt zijn. Zo hebben de plaatselijke afdelingen van Humanitas het project thuisadministratie waarbij vrijwilligers frequent bij mensen langs gaan die moeite hebben met hun administratie (b.v. doordat de partner is weggevallen). Ze helpen deze mensen totdat deze het (weer) zelf kunnen doen. Deze en andere initiatieven kunnen vanuit de CentiQ-partners, op kleine schaal worden ondersteund. De bij CentiQ aangesloten marktpartijen kunnen bijvoorbeeld (gesponsorde) hulpmiddelen (bewaarmap, rekenmachine, budgetboekje) schenken. Migrantenworkshops Het Nibud heeft in samenwerking met het NIGZ (Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie) en Podium materiaal ontwikkeld voor een workshopprogramma voor migranten over goed omgaan met geld. De bedoeling is dat er trainingen worden gegeven voor specifieke voorlichtingsnetwerken zoals het Voorlichters Eigen Taal en Cultuur (VETC) en voorlichters Bureau Jeugdzorg, buurtmoeders et cetera. Deze voorlichters zouden daarna een serie trainingen moeten geven waarbij binnen twee jaar zo n 3000 migrantengezinnen worden bereikt. 4.2 Fase 2 Het vergroten van inzicht en overzicht in de huishoudfinanciën Doelgroep: Alle Nederlanders. In 2009 focus op mensen die bankieren via internet. Uit cijfers van het CBS uit 2007 blijkt dat 83% van de Nederlandse huishoudens een internetaansluiting heeft. 72% van de internetgebruikers bankiert via internet en dit aantal groeit gestaag. De doelgroep die men in potentie hiermee kan bereiken is zeer groot, vandaar de focus op internetbankieren. Doelstelling: Door overzicht en inzicht de grip op de huishoudfinanciën vergroten. Partners: De grootbanken (ING, Rabobank, ABN Amro/ Fortis Bank Nederland en SNS) en CentiQ-partner NVB. Boodschap: Kijk, hier gaat het geld naartoe. Overzicht kan vervolgens leiden tot aanpassen van gedrag. Communicatiemiddelen: Banken ontwikkelen fun ctio - naliteiten, het CentiQ-projectbureau en de partners zullen stimuleren, input geven enmeedenken. Na implementatie kunnen CentiQ-partners een rol spelen door aandacht te besteden aan deze functionaliteiten. Banken tonen op deze manier hun maatschappelijke betrokkenheid: de samenwerking met CentiQ, Wijzer in geldzaken kan worden gemeld. Planning: Gezien omvang van project en prioriteiten banken is eind 2009, begin 2010 realistisch voor het hebben van een werkende basisfunctionaliteit bij een of enkele van de grootbanken. Initiële focus op ING en Rabobank vanwege omvang. Budgetteren via internetbankieren De digitalisering van het betalingsverkeer wordt nogal eens genoemd als reden waardoor men grip op inkomsten en uitgaven kwijt raakt. Waar men vroeger chartaal geld en potjes had, heeft men nu beperkt overzicht in welk geld waar naartoe gaat en wat er nog in het potje zit. Uitgesteld afrekenen via creditcard of kopen op afbetaling ( koop nu, betaal in 2010 ) maakt dit overzicht nog beperkter. Goed financieel beheer en een gezonde financiële huishouding vereisen een goed overzicht van inkomsten en uitgaven. Het ontwikkelen van boekhoudfunctionaliteiten binnen internetbankieren kan hier een grote bijdrage aan leveren. Denk hierbij aan maandoverzichten met voorgecodeerde incassanten, iedere maand ziet men waar het geld naartoe is gegaan (huis, boodschappen, auto, kleding et cetera). Eventueel kunnen de eigen uitgaven worden afgezet tegen gemiddelden. Ook kunnen fictieve potjes ontwikkeld worden om mentaal boekhouden te

15 Wijzer in geldzaken 15 stimuleren (denk bijvoorbeeld aan afschrijving auto). Daarnaast kan het instellen van minima en maxima en in te stellen alerts helpen roodstand te voorkomen en de spaardiscipline te vergroten. Een laatste idee is de blik vooruit waarbij men het huidige saldo min de automatische incasso s en periodieke overboekingen van een paar weken vooruit kan zien. Banken kunnen via ontwikkeling en implementatie van dergelijke functionaliteiten hun maatschappelijke betrokkenheid tonen. 4.3 Fase 3 Zelfhulp, wegwijzer bij financiële beslissingen Doelgroep: Jonge ouders, vrouwen, mensen van middelbare leeftijd, jongeren die op kamers gaan, ZZP-ers. Doelstelling: Mensen met beperkte interesse in financiële informatie via toegankelijke en toegesneden publicaties uitnodigen met hun eigen financiële situatie (uitgaven, belasting, sparen, pensioen, verzekeren) aan de slag te gaan. Dit bereiken via compacte beslisbomen, checklists en illustratieve verhaaltjes. Tevens lijstje met handige adressen, sites en telefoonnummers. Deze fase heeft overlap met de programmalijn Zorg voor de toekomst. Partners: Consumentenbond, Nibud, AFM, DNB, En niet-partners: gemeenten, woningcorporaties, notarissen, mediators. Boodschap: Bezig zijn met eigen financiën is noodzakelijk en kan ook leuk zijn. Communicatiemiddelen: Content van partners, vervolgens distributie. Voorbeelden distributie: - bijdrage in geboortekoffer - klein boekje meesealen met tijdschrift - informatie in huurderspakket aangeboden door woningcorporatie - informatie verstrekt door universiteit of hogeschool voor eerstejaars studenten - Informatie verstrekt door mediators bij scheiden - free publicity vanuit CentiQ / mediakosten of mediapartnerships Planning: Uitgaves Consumentenbond: 2e kwartaal 2009 Brede verspreiding Nibud-tools: 1e en 2e kwartaal Publicaties Consumentenbond specifieke doelgroepen/ life events Er zijn groepen mensen die op momenten en fases in hun leven profijt zouden kunnen hebben van praktische informatie over de financiële consequenties die bij deze fases (life events) horen. Te denken valt aan jonge ouders, jongeren die op zichzelf gaan wonen en mensen die op het punt staan te scheiden. Los van fases kunnen ook specifieke groepen (bijvoorbeeld vrouwen) benaderd worden met handzame publicaties met tips, trucs en adressen. Er zijn tal van boeken in omloop (o.a. van de Consumentenbond en het Nibud) die mensen kunnen helpen bij hun financiële zaken. Deze boeken bieden vaak te veel informatie voor mensen die toch al een beperkte interesse hebben in de materie, bovendien kosten ze geld. Een deel van de content uit deze boeken (praktijkvoorbeelden, checklists, beslisbomen en handige adressen) kan gebruikt worden voor meer beknopte uitgaves gericht op een specifieke doelgroep. Met de Consumentenbond worden allereerst uitgaves ontwikkeld gericht op jonge gezinnen en vrouwen. Mede aan de hand van data van het CentiQ-onderzoek wordt gezocht naar welke informatie juist voor deze groepen interessant zijn. Bredere verspreiding Nibud-tools Het Nibud ontwikkelde eind 2008 een risicometer lenen en een buffertool. Voor 2009 staan de ontwikkeling van een risicometer hypotheken en een leentool voor studenten op de planning. Deze tools zullen via het CentiQ-platform (en de site breder worden verspreid.

16 16 Jaarplan Fase 4 Financieel advies toegankelijker maken Doelgroep: Werknemers. In de pilot is de wens verschillende soorten bedrijven mee te nemen: naast zakelijke dienstverlening ook meer op productiegerichte bedrijven of zorginstellingen. Doelstelling: De brede doelstelling van het project is om de drempel naar integraal financieel advies te verlagen door overzicht te verkrijgen. Voor de pilot is de doelstelling dat 10-15% van de benaderde werknemers gebruik maakt van het aanbod. Deze fase heeft overlap met de programmalijn Zorg voor de toekomst. Partners: Pilot met Vereniging FFP (Vereniging Federatie Financieel Planners) en nader te bepalen werkgevers waarbij een groep van maximaal 300 medewerkers per bedrijf wordt benaderd. Vooralsnog worden er twee bedrijven gezocht om mee te doen met de pilot. Bij succesvolle pilots dit idee verder uitbouwen via werkgeversorganisaties (MKB / VNO-NCW) en vakbonden (FNV/CNV). Boodschap: Het vragen van financieel advies is niet eng. Ook hoeft men niet meteen producten af te sluiten. Zelfs mensen die vrij zeker van hun zaak zijn, hebben soms behoefte aan bevestiging. Aanbieden via de werkgever werkt drempelverlagend. Communicatiemiddelen: Variaties mogelijk in manier van aanbieden: alleen voor jonge/nieuwe werknemers of juist gericht op 50-plus (pensioen op orde?). Vereniging FFP rekent een gereduceerd tarief voor het totale advies per werknemer. Het deelnemende bedrijf kan zelf een verdeelsleutel maken tussen de eigen bijdrage van de werknemer en de bijdrage van de werkgever. Planning: Deelnemers pilot rond: 1e kwartaal Pilot draaien: 2e kwartaal Pilot financiële scan op de werkvloer In 2009 wil CentiQ in samenwerking met CentiQ partner Vereniging FFP, de beroepsorganisatie van gecertificeerd financieel planners, een pilot starten waarbij werkgevers hun personeel een financiële scan aanbieden. Dit concept is in het buitenland al succesvol toegepast. De financiële scan kan worden gezien als link tussen Financiën op orde en zorg voor de toekomst. Werkgevers kunnen hun werknemers (tegen een geringe eigen bijdrage) een adviesgesprek met een financieel planner aanbieden. Doel van dit gesprek is een financiële scan: een integraal advies op hoofdlijnen over de financiële situatie van de werknemer. Een werknemer die zich aanmeldt voor de scan vult een vragenlijst cq. inventarisatieformulier in. De financiële scan spitst zich toe op de drie belangrijkste financiële thema s: Is mijn pensioen wel goed geregeld?, Wat gebeurt er als ik arbeidsongeschikt/werkloos word? en Is mijn hypotheek nog wel goed?. Naar aanleiding van de vragenlijst komt een financieel planner naar het bedrijf om met de werknemer onder werktijd een adviesgesprek te houden van één à anderhalf uur. Het gaat daarbij om een integrale scan, rekening houdend met de volledige situatie van de werknemer. Er worden nadrukkelijk géén producten verkocht. Hooguit krijgt de werknemer het algemene advies om een bepaalde verzekering af te sluiten of een contract te laten aanpassen. Kwaliteit van het gegeven advies en vertrouwelijkheid zijn belangrijke aandachtspunten.

17 Wijzer in geldzaken 17

18 18 Jaarplan Programma 2: Jong geleerd is oud gedaan De programmalijn Jong geleerd is oud gedaan richt zich op de drie omgevingen waarin jongeren zich bewegen: thuis (financiële opvoeding), school (onderwijs) en in relatie tot andere jongeren (jongerencommunicatie). Het programma is bedoeld voor jongeren van 8 tot 18 jaar. De activiteiten op de drie gebieden worden op elkaar afgestemd, zodat zij elkaar aanvullen en versterken. Tweederde van de jongeren geeft aan moeilijk met geld te kunnen omgaan. Jongeren vanaf 12 jaar gaan meer geld uitgeven aan consumptieartikelen. Ook wordt er meer risicovol gedrag vertoond vanaf die leeftijd, zoals schulden maken, om geld spelen en aankopen te doen via internet. Tegelijk neemt de invloed van ouders af. Dit blijkt uit een grootschalig onderzoek onder 8 18 jarigen dat in opdracht van CentiQ is uitgevoerd door ITS (Radboud Universiteit Nijmegen). In dat onderzoek zijn zowel het financieel gedrag als financieel inzicht bij jongeren onderzocht en zijn er verbanden gelegd met de rol van ouders. Uit onderzoek blijkt verder dat met name (V)MBO- jongeren een risicogroep vormen. Zo blijkt uit de Peiling Jongeren en Schulden van het Nibud (2003) dat 34,7% van deze jongeren schulden heeft. Uit een onderzoek van Aromedia (2004), blijkt dat 31% van de (V) MBO- scholieren maandelijks niet kan rondkomen. In het Actieplan Wijzer in geldzaken staan voor deze programmalijn onder meer de volgende doelstellingen: Financieel inzicht en financiële vaardigheden zijn tussen benoemd en ingebed in het basis-, voortgezet en beroepsonderwijs. Financieel inzicht en financiële vaardigheden worden tussen geïntegreerd in bestaande vakken, leermethodes en lesmiddelen. Financieel inzicht en financiële vaardigheden worden op een structurele, aansprekende en praktische manier geleerd aan leerlingen. In de financiële opvoeding wordt kinderen geleerd dat er grenzen zijn, dat ze leren keuzes te maken en vooruit te denken, dat ze leren reserveren/sparen/lenen en dat ze leren denken in transacties. Financieel minder vaardige ouders worden actief ondersteund bij de financiële opvoeding van hun kinderen. Financieel vaardige ouders wordt (actief) de weg gewezen naar beschikbare informatie en adviesmogelijkheden voor de financiële opvoeding van hun kinderen. In de financiële opvoeding wordt waar mogelijk de relatie gelegd met huishoudfinanciën en met de andere arena s (school/ jongerencommunicatie). CentiQ-partners ontwikkelen een communicatiestrategie voor jongeren. Daarbij worden experts op het gebied van jongerenmarketing, jongerencommunicatie en jongeren zelf betrokken. In 2009 wordt er voor gekozen om activiteiten in eerste instantie te richten op VMBO- scholieren en de onderbouw van HAVO en VWO. Dit programma is geslaagd voor 2009 indien de afzonderlijke doelstellingen van de drie deelprogramma s worden behaald. In paragraaf 5.1 wordt verder ingegaan op het Onderwijs. De rol van de ouders komt aan bod in paragraaf 5.2. Paragraaf 5.3 gaat in op jongerencommunicatie. 5.1 Onderwijs Doelgroep: Docenten en leraren binnen alle onderwijssectoren, met hierbij specifieke aandacht voor docenten en leerlingen van het voorbereidend middelbare beroepsonderwijs (VMBO) en de onderbouw van HAVO en VWO. Partners: SLO, CITO, SARDES, Nibud, Kredietbank Utrecht, Fortis Foundation, Delta Lloyd Foundation, Codename Future, Hogeschool Arnhem Nijmegen. Communicatiemiddelen: - Inrichting van een projectorganisatie met het oog op implementatie van financiële educatie in het onderwijs, waarvoor een leerplankader als uitgangspunt dient. - Oprichting scholennetwerken. - Bestaande lesmiddelen upgraden en breder verspreiden. - Uitvoeren en begeleiden van pilots op scholen waarbij aansprekende en praktische educatie centraal staat. - Kennisdeling tussen partners CentiQ en onderwijs(deskundigen), onder andere middels een website (onderdeel van CentiQ-website). Planning: Startbijeenkomst 22 april 2009, leermiddelenanalyse afgerond in juli 2009, vier pilots starten in september Het opleiden van jongeren die zich (financieel) staande kunnen houden in de samenleving mag tot de taak van het onderwijs worden gerekend. Het leren om zelfstandig (financiële) keuzes te maken en beslissingen te nemen, het leren plannen en vooruit te denken, het leren denken in transacties, zijn zaken die structureel aandacht moeten krijgen. Door financieel inzicht en financiële vaardigheden te integreren in bestaande vakken. En door goed aan te sluiten bij kerndoelen en eindtermen. In 2008 is een Basisvisie Financieel Inzicht (leerplankader voor het onderwijs) en een aanzet tot een implementatiestrategie voor inbedding van financiële educatie in het onderwijs voor 2009 en verder ontwikkeld. Dit leerplankader biedt een model welke financiële kennis en vaardigheden er binnen het basis-, voortgezet en beroepsonderwijs aangeleerd kunnen/moeten worden.

19 Wijzer in geldzaken 19 Dit leerplankader vormt het uitgangspunt voor de verankering in het onderwijs op de langere termijn. Ook kan de basisvisie als uitgangspunt dienen voor activiteiten binnen het onderwijs van zowel CentiQ-partners als van anderen. CentiQ zal in 2009 de eerste aanzetten tot implementatie van financiële educatie in het onderwijs realiseren. Doelstelling: Financieel inzicht en financiële vaardigheden zijn benoemd en de eerste stappen worden gezet richting inbedding in het basis-, voortgezet en beroepsonderwijs. 5.2 Financiële opvoeding Doelgroep: Ouders. Partners: Nibud, Consumentenbond, Ministerie Jeugd en Gezin, Gemeenten. Communicatiemiddelen: - Telefonische helpdesk voor financiële vragen richt zich eerst op de doelgroep ouders (beschreven bij Basisvoorzieningen) - Plan van aanpak voor maatwerk Ondersteuning van ouders met gerichte programma s. - Verspreiding materialen. Planning: Geheel Uit het ITS onderzoek blijkt dat de opvoedingsstijl van ouders vooral van invloed is op het financiële inzicht van jongeren. Ruim de helft van alle jongeren is van mening dat hun ouders hen de waarde van geld niet goed heeft bijgebracht. Goed financieel beheer door ouders heeft een positieve invloed op het aanleren van financiële vaardigheden. Vooral ouders die niet te vrijgevig zijn als jongeren geld te kort komen, stimuleren financiële verantwoordelijkheid. Doelstellingen CentiQ-partners ontwikkelen een plan van aanpak om ouders met maatwerk te ondersteunen bij de financiële opvoeding van hun kinderen. CentiQ-partners brengen de helpdesk voor financiële vragen nadrukkelijk onder de aandacht van met name ouders die financieel minder sterk en vaardig zijn. Het platform zorgt voor verspreiding van middelen op het gebied van financiële opvoeding bij actoren die in hun dagelijkse werk te maken hebben met ouders/kinderen (zoals gemeenten en Centra voor Jeugd en Gezin). 5.3 Jongerencommunicatie Doelgroep: Leerlingen van het voorbereidend middelbare beroepsonderwijs (VMBO) en de onderbouw van HAVO en VWO (12-15 jarigen). Communicatiemiddelen: - Jongerencommunicatiestrategie. - Plan MO- groep/ Nibud voor benadering jongeren via gemeenten. - Ontwikkelen serious game. - Spel AFM breder uitzetten. Planning: 2009 game ontwikkeld en communicatieactiviteiten richting jongeren uitgevoerd. Zoals gezegd blijkt uit het ITS- onderzoek dat naast de ouders en het onderwijs ook jongeren onderling elkaar sterk beïnvloeden. Na het twaalfde jaar is deze invloed zelfs sterker dan de invloed van ouders. Uit andere onderzoeksresultaten (SLO- inventarisaties) blijkt dat simulaties en interactieve games (op school en op internet) de beste leereffecten hebben op jongeren. Daarnaast blijkt dat het zinvol is om jongeren niet alleen via reguliere kanalen te benaderen, maar juist gebruik te maken van lokaties waar jongeren vaak komen en van middelen die aanslaan bij jongeren. Met name dit laatste is belangrijk omdat nogal wat middelen voor jongeren momenteel aanbod- en kennisgericht zijn, terwijl het voor de meeste jongeren vooral fun moet zijn. De opgave is om fun, kennis en vaardigheden op een slimme en aantrekkelijke manier te verbinden, zodat jongeren uitgedaagd en verleid worden om ermee aan de slag te gaan. Doelstellingen CentiQ ontwikkelt op basis van de resultaten van het CentiQonderzoek onder 8- tot 18-jarigen in de eerste helft van 2009 een communicatiestrategie voor jongeren. Daarbij worden experts op het gebied van jongerenmarketing, jongerencommunicatie en jongeren zelf betrokken. Het platform kan hierbij ondersteuning bieden. CentiQ ontwikkelt, als onderdeel van de jongerencommunicatiestrategie, een (multilevel) interactieve game dat met meerdere personen op internet, zowel thuis als op school, gespeeld kan worden. Jongeren worden naast het internet ook op andere manieren benaderd, via gemeenten conform een plan van de MO- groep en het Nibud. Het spel Meer keuze met geld van de AFM wordt geschikt gemaakt voor internet en breed uitgezet.

20 20 Jaarplan 2009

Actieplan 'Wijzer in geldzaken'

Actieplan 'Wijzer in geldzaken' DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 5.2.5.5 Actieplan 'Wijzer in geldzaken' bronnen Brief van de minister van Financiën, 19.6.2008, Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-1008, Kamerstuk 29507, nr. 62 In Nederland

Nadere informatie

EVALUATIE CENTIQ RAPPORT

EVALUATIE CENTIQ RAPPORT RAPPORT Den Haag, 2 juli 2009 COLOFON Projectnummer: 26169 Auteurs: Dick Hanemaayer Yorick van den Berg B&A Centrum voor Beleidsevaluatie Prinses Margrietplantsoen 87 Postbus 829 2501 CV Den Haag t 070-3029500

Nadere informatie

Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek

Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek Presentatie onderzoeksresultaten consumentenonderzoek Pauline van Esterik-Plasmeijer Voorzitter Projectgroep Onderzoek Fred van Raaij Hoogleraar Economische psychologie, Universiteit van Tilburg Den Haag,

Nadere informatie

Financiën op orde. Financiën. Jong geleerd oud gedaan

Financiën op orde. Financiën. Jong geleerd oud gedaan Zorg voor de toekomst Financiën op orde Financiën Jong geleerd oud gedaan geleerd oud gedaan Wilt u meer weten? www.wijzeringeldzaken.nl Opmerkingen of vragen? info@wijzeringeldzaken.nl Adresgegevens:

Nadere informatie

Financieel bewustzijn kun je leren

Financieel bewustzijn kun je leren Financieel bewustzijn kun je leren prinses máxima 10 VERZEKERD! nummer 2, december 2010 Ze zet zich al jarenlang in voor een toegankelijke financiële sector. Sinds kort heeft ze er een nieuwe functie

Nadere informatie

Samenvatting Actieplan Wijzer in geldzaken

Samenvatting Actieplan Wijzer in geldzaken Samenvatting Actieplan Wijzer in geldzaken 2 Samenvatting Actieplan Wijzer in geldzaken 3 Voorwoord Financiële zelfredzaamheid is een basisvoorwaarde om zelfstandig te kunnen functioneren in een steeds

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Consumenteninformatie van de AFM en het Nibud Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Een lening kan soms uitkomst bieden. Maar geld lenen kan ook voor problemen zorgen. In deze folder van het Nationaal

Nadere informatie

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens Financiële Educatie aan Jongeren Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens NVVK Studiedag Schuldhulpverlening 28 oktober 2014 WWJB richt zich op jongeren en hun financiën Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB)

Nadere informatie

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens

Financiële Educatie aan Jongeren. Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens Financiële Educatie aan Jongeren Thea Hazel-Stals Netty Blijlevens WWJB richt zich op jongeren en hun financiën Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) richt zich op het vergroten van de financiële zelfredzaamheid

Nadere informatie

6 Suggesties om het pensioenbewustzijn te vergroten

6 Suggesties om het pensioenbewustzijn te vergroten 6 Suggesties om het pensioenbewustzijn te vergroten Uit de panelbijeenkomsten die de Pensioencommissie heeft georganiseerd, is gebleken dat op het terrein van de communicatie veel in beweging is en dat

Nadere informatie

3 Hoe pensioenbewust zijn we?

3 Hoe pensioenbewust zijn we? 3 Hoe pensioenbewust zijn we? Door verschillende instanties en bedrijven wordt onderzoek gedaan naar het pensioenbewustzijn van burgers, hun houding tegenover pensioen en de kennis die zij hebben van (hun)

Nadere informatie

Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting

Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting Financiële problemen op de werkvloer Micha Aarts Nibud Nibud is een onafhankelijk kenniscentrum Doelstellingen: Verhogen zelfredzaamheid consument Voorkomen

Nadere informatie

Jaarverslag Preventie 2011. Bureau Schuldhulpverlening/GKB+ Gemeente Nijmegen

Jaarverslag Preventie 2011. Bureau Schuldhulpverlening/GKB+ Gemeente Nijmegen Jaarverslag Preventie 2011 Bureau Schuldhulpverlening/GKB+ Gemeente Nijmegen Jaarverslag 2011: Preventie schuldhulpverlening. Bureau Schuldhulpverlening. Januari 2012. Pagina 2 Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Aanvullende notitie op het Beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Menterwolde

Aanvullende notitie op het Beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Menterwolde Aanvullende notitie op het Beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Menterwolde Inleiding Met de invoering van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening zijn de minnelijke schuldsanering en de wettelijke

Nadere informatie

Jaarplan. focus, verbinden en versterken 2011-2010

Jaarplan. focus, verbinden en versterken 2011-2010 Jaarplan focus, verbinden en versterken 2011-2010 1 Inhoud 1. Voorwoord 4 2. Samenvatting 6 3. Waarom Wijzer in geldzaken? 8 4. Strategische agenda 12 5. Resultaten 2010 op hoofdlijnen 14 6. Plannen 2011:

Nadere informatie

Werken aan hoger pensioenbewustzijn. Communicatiestrategie Pensioenfonds KPN 2016-2018

Werken aan hoger pensioenbewustzijn. Communicatiestrategie Pensioenfonds KPN 2016-2018 Werken aan hoger pensioenbewustzijn Communicatiestrategie Pensioenfonds KPN 2016-2018 Pensioen is een van de speerpunten in het beleid van Pensioenfonds KPN. Een keer per drie jaar formuleren we onze strategie.

Nadere informatie

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht akkoord stichting jongeren op gezond gewicht De stichting Jongeren Op Gezond Gewicht en haar partners verbinden zich met dit akkoord gezamenlijk, elk vanuit de eigen verantwoordelijkheid, in de periode

Nadere informatie

Agendapunt 011015 BO GGDRU Vergadering Datum Onderwerp Bijlage Doel agendering Toelichting

Agendapunt 011015 BO GGDRU Vergadering Datum Onderwerp Bijlage Doel agendering Toelichting Agendapunt Mededelingen 011015 BO GGDRU Vergadering : BO Adviescommissie GGDrU Datum : 15 oktober 2015 Onderwerp : Voortgang gezondheidscommunicatie, alcoholpreventie en convenant jeugd Bijlage : Evaluatie

Nadere informatie

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games.

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. 2015 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel

Nadere informatie

Stand van zaken Minimabeleid Maart 2016

Stand van zaken Minimabeleid Maart 2016 Minimabeleid Maart 2016 Meer voor wie minder heeft! Minimabeleid 2015-2018 Op 7 juli 2015 heeft de gemeenteraad de nota Meer voor wie minder heeft vastgesteld. De nota richt zich op zes thema s: taboe

Nadere informatie

Jaarplan 2012 Preventie schuldhulpverlening

Jaarplan 2012 Preventie schuldhulpverlening Jaarplan 2012 Preventie schuldhulpverlening Bureau Schuldhulpverlening/GKB+ Gemeente Nijmegen Inhoudsopgave 1 Inleiding pagina 3 2 Speerpunten 2012 pagina 4 2.1 Jongeren pagina 4 2.2 Samenwerking pagina

Nadere informatie

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag

Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag Spaarpot van de Toekomst lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Welke soorten leningen zijn er? De meest voorkomende leningen zijn: Doorlopend krediet: je leent tot

Nadere informatie

Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen

Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Verstandig Lenen Voor wie is deze folder? Je kent vast wel die reclames over geld lenen. Extra geld, dat klinkt aantrekkelijk.

Nadere informatie

Goed omgaan met geld. Achtergronden bij de competenties voor financiële zelfredzaamheid. Nibud, 2012

Goed omgaan met geld. Achtergronden bij de competenties voor financiële zelfredzaamheid. Nibud, 2012 Goed omgaan met geld Achtergronden bij de competenties voor financiële zelfredzaamheid Nibud, 2012 Inhoud 1 AANLEIDING... 2 2 COMPETENTIES BESCHREVEN ALS VAARDIGHEDEN... 4 3 AANSLUITEN BIJ INTERNATIONALE

Nadere informatie

Ik en Geld en 200% Economie

Ik en Geld en 200% Economie Ik en Geld en 200% Economie Codename Future verbindt het open domein met de methode. Kernpunten: actualisatie, regionalisatie, variatie We vertalen de maatschappelijke boodschap naar het onderwijs. Thema

Nadere informatie

Verstandig je pensioen regelen

Verstandig je pensioen regelen Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Let op de risico s van je pensioen Verstandig je pensioen regelen Denk nu na over je pensioen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag

Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag Het Nibud Spaarbiggetje lesbrief en prijsvraag In 2009 bestond het Nibud 30 jaar. Tijdens het jubileumjaar heeft het Nibud geld ingezameld om binnen het onderwijs extra aandacht te kunnen besteden aan

Nadere informatie

Loop geen onnodig risico. Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen

Loop geen onnodig risico. Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Verstandig Lenen Loop geen onnodig risico Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Verstandig Lenen Voor wie is deze folder? Je kent vast wel die reclames over geld lenen. Snel extra geld, dat klinkt

Nadere informatie

De intermediair voor verantwoord lenen. Leef met je hart, leen met verstand.

De intermediair voor verantwoord lenen. Leef met je hart, leen met verstand. De intermediair voor verantwoord lenen. Leef met je hart, leen met verstand. Trendrapport voor consument en markt Is de financiële consument roekeloos? Kernboodschap van dit trendrapport Een grote groep

Nadere informatie

NIBUD JAARVERSLAG 2012 GRIP OP GELD IN CRISIS

NIBUD JAARVERSLAG 2012 GRIP OP GELD IN CRISIS NIBUD JAARVERSLAG 2012 GRIP OP GELD IN CRISIS Grip op geld in tijden van crisis. In 2012 was dat een belangrijk thema voor het Nibud. De voortdurende crisis maakt mensen onzeker. Dat is te zien aan de

Nadere informatie

Communicatiebeleidsplan 2014-2016. Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij

Communicatiebeleidsplan 2014-2016. Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij Communicatiebeleidsplan 2014-2016 Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij Dit plan is in opdracht van en samenspraak met Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Schoenmakerij tot stand

Nadere informatie

Effectieve schuldhulp, een stand van zaken

Effectieve schuldhulp, een stand van zaken Seminariereeks sociaal werk de toekomst in! Effectieve schuldhulp, een stand van zaken Dr. Nadja Jungmann Een organisatie van de Master in het sociaal werk en sociaal beleid (KU Leuven i.s.m. hogescholen)

Nadere informatie

SCHULDHULPVERLENING september 2013 1

SCHULDHULPVERLENING september 2013 1 SCHULDHULPVERLENING september 2013 1 2 Inhoudsopgave Als schulden een probleem worden... 4 Hoe vraag ik schuldhulpverlening aan? 5 Wanneer kom ik in aanmerking voor schuldhulpverlening? 5 Waaruit bestaat

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig je pensioen regelen

Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten. Loop geen onnodig risico. Verstandig je pensioen regelen Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Loop geen onnodig risico Verstandig je pensioen regelen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen die wil weten wat je kunt doen om

Nadere informatie

Communicatie Meerjarenplan 2015-2017. Stichting Brocacef Pensioenfonds

Communicatie Meerjarenplan 2015-2017. Stichting Brocacef Pensioenfonds Communicatie Meerjarenplan 2015-2017 Stichting Brocacef Pensioenfonds Vastgesteld in de vergadering van het bestuur van 23 november 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Missie en visie... 3 3. Doelgroepen...

Nadere informatie

Verstandig je pensioen regelen

Verstandig je pensioen regelen 1 Verstandig je pensioen regelen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen die zijn of haar pensioen goed wil regelen. Van de mensen die werken heeft bijna de helft nooit goed over het pensioen

Nadere informatie

Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO

Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO Eind september ging Deloitte met CFO s uit het hoger onderwijs in gesprek over de uitdagingen om de prestatieafspraken te realiseren, ook al is

Nadere informatie

Meldpunt Budgetadvies & Schuldhulpverlening. Budgetadvies, Budgetbeheer, Budgetbegeleiding, Minnelijke schuldregeling

Meldpunt Budgetadvies & Schuldhulpverlening. Budgetadvies, Budgetbeheer, Budgetbegeleiding, Minnelijke schuldregeling Meldpunt Budgetadvies & Schuldhulpverlening Budgetadvies, Budgetbeheer, Budgetbegeleiding, Minnelijke schuldregeling Meldpunt Budgetadvies & Schuldhulpverlening Het regelen van uw schulden Meldpunt Budgetadvies

Nadere informatie

Projectplan MKB Roadmaps 2.0

Projectplan MKB Roadmaps 2.0 Projectplan MKB Roadmaps 2.0 In 2013 is MKB Roadmaps voor het eerst opgestart, met als doelstelling om (aspirant) ondernemers te helpen om de zakelijke kant van hun innovatie te ontwikkelen. De eerste

Nadere informatie

Schuldhulpverlening gemeente Gouda Nota van Conclusies en Aanbevelingen

Schuldhulpverlening gemeente Gouda Nota van Conclusies en Aanbevelingen Schuldhulpverlening gemeente Gouda Nota van Conclusies en Aanbevelingen Rekenkamer Gouda - CONCEPT EN VERTROUWELIJK - Versie d.d. 12 mei 2012 Inhoudsopgave 1. Onderzoekskader schuldhulpverlening in Gouda

Nadere informatie

STRATEGIE VOOR COMMUNICATIE

STRATEGIE VOOR COMMUNICATIE STRATEGIE VOOR COMMUNICATIE ter bevordering van de samenwerking tussen bewoners, ondernemers en de stadsdeelorganisatie in stadsdeel Amsterdam-West CONCEPT VERSIE 0.1 Onderdeel van projectplan Coproductie

Nadere informatie

Bijlage 3 Producten 1 2 MAART 2015 1788622

Bijlage 3 Producten 1 2 MAART 2015 1788622 Gescand archih datum _ Bijlage 3 Producten 1 2 MAART 2015 1788622 De gemeente en haar partners bieden verschillende producten aan op het gebied van schuldhulpverlening: Preventie en vroegsignalering Schuldbemiddeling

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen

Loop geen onnodig risico. Verstandig Lenen Loop geen onnodig risico Verstandig Lenen Voor wie is deze folder? Je kent vast wel die reclames over geld lenen. Extra geld, dat klinkt aantrekkelijk. Toch kan lenen voor problemen zorgen: 100.000 huishoudens

Nadere informatie

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders

Utrecht, 2011. Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Utrecht, 2011 Het financiële gedrag van kinderen tussen 12 en 18 & de rol van hun ouders Samenvatting en Conclusie Geld van de ouders De meeste scholieren krijgen zakgeld (88 procent). Kleedgeld is minder

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers?

Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? 7 praktische tips voor werkgevers Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? Tip 1: Herken het probleem tijdig Door financiële problemen bij werknemers vroegtijdig

Nadere informatie

Een Training Die Een Stap Verder Gaat. Donderdag 16 januari 2014, Utrecht

Een Training Die Een Stap Verder Gaat. Donderdag 16 januari 2014, Utrecht Donderdag 16 januari 2014, Utrecht Intensieve Training Sociale Media voor marketing-en communicatie professionals in het onderwijs Met 2 interessante praktijkpresentaties van: Ingmar Volmer : Sociale Media

Nadere informatie

G ldwijs. Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld

G ldwijs. Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld G ldwijs 2015 2016 Financiële educatie voor het basisonderwijs in de gemeente Barneveld Geachte heer/mevrouw, Welzijn Barneveld biedt u, in opdracht van de gemeente, met genoegen het programma G ldwijs

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

Vijf veranderingen per 1 januari 2013

Vijf veranderingen per 1 januari 2013 Advies over financiële producten? December 2012 Vijf veranderingen per 1 januari 2013 U overweegt een financieel product aan te schaffen en daarover advies in te winnen? Dan gaan er bij de advisering van

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Houd rekening met rentestijgingen

Houd rekening met rentestijgingen Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Loop geen onnodig renterisico Houd rekening met rentestijgingen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen die geld leent of gaat lenen.

Nadere informatie

Opleidingen voor P&O-ers in de zorg: Serious Game Training duurzame inzetbaarheid Leergang duurzame inzetbaarheid

Opleidingen voor P&O-ers in de zorg: Serious Game Training duurzame inzetbaarheid Leergang duurzame inzetbaarheid Opleidingen voor P&O-ers in de zorg: Serious Game Training duurzame inzetbaarheid Leergang duurzame inzetbaarheid 1 Adres: Welnalaan 5, 7523 NG, Enschede Telefoon: 053-4776614 Website: www.fitform.nl Opleidingsaanbod;

Nadere informatie

Raads informatiebrief (Sociaal-Economische pijler)

Raads informatiebrief (Sociaal-Economische pijler) gemeente Eindhoven Raadsnummer 04.R94O.OOI Inboeknummer o4toooyss Classificatienummer 43I.6oy Dossiernurnmer sp juli aoo4 Raads informatiebrief (Sociaal-Economische pijler) Betreft evaluatie en ontwikkelingen

Nadere informatie

AH 2445 2016Z06667. Antwoord van staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) (ontvangen 2 mei 2016)

AH 2445 2016Z06667. Antwoord van staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) (ontvangen 2 mei 2016) AH 2445 2016Z06667 Antwoord van staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) (ontvangen 2 mei 2016) 1 Kent u het bericht Een op de zeven Hagenaars heeft schulden 1) en de daarbij behorende

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 24 515 Preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting Nr. 309 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID

Nadere informatie

Armoede en schulden in Oostzaan en Wormerland. Martijnschut.wordpress.com

Armoede en schulden in Oostzaan en Wormerland. Martijnschut.wordpress.com Armoede en schulden in Oostzaan en Wormerland Martijnschut.wordpress.com Armoede Armoede is een complex verschijnsel met veelal samenhangende dimensies zoals inkomen, maatschappelijke participatie, opleidingsniveau,

Nadere informatie

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval

Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Extra impuls gemeenten voor afvalpreventie en afvalscheiding huishoudelijk afval Inhoud 1. Inleiding 3 2. Opzet plannen voor ondersteuning 4 3. Plannen voor verminderen huishoudelijk restafval 5 3.1 Eisen

Nadere informatie

Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door C.J. Timmermans, Wendelnesseweg-Oost 58, 5161 ZB Sprang-Capelle.

Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door C.J. Timmermans, Wendelnesseweg-Oost 58, 5161 ZB Sprang-Capelle. Dienstenwijzer Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door C.J. Timmermans, Wendelnesseweg-Oost 58, 5161 ZB Sprang-Capelle. Wij willen ons graag aan u voorstellen en u informeren over onze werkwijze. Als

Nadere informatie

De missie van Eye Care Foundation is het toegankelijk maken van primaire oogzorg voor kansarme mensen in ontwikkelingslanden.

De missie van Eye Care Foundation is het toegankelijk maken van primaire oogzorg voor kansarme mensen in ontwikkelingslanden. Strategisch plan 2011-2015 Missie & Visie Eye Care Foundation handelt vanuit de overtuiging dat elk mens recht heeft op gezichtsvermogen. Het verlies aan gezichtvermogen kan voor blinden en slechtzienden

Nadere informatie

- : ; Schuldpreventie als onderdeel van schulddienstverlening

- : ; Schuldpreventie als onderdeel van schulddienstverlening 1 V ì - : ; ť Schuldpreventie als onderdeel van schulddienstverlening Inleiding De vaststelling van de 'Actualisatie Beleidskader schuldhulpverlening' in de raadvergadering van 27 april 2011 is de start

Nadere informatie

ZELFREDZAAMHEID in Amsterdam

ZELFREDZAAMHEID in Amsterdam PROBLEMATISCHE SCHULDEN EN ZELFREDZAAMHEID in Amsterdam oktober 2013 Steeds meer mensen hebben schulden en de schulden die zij hebben zijn groter dan voorheen. In 2012 melden 11% meer mensen zich bij kredietbanken

Nadere informatie

vrijvanschuld Diaconale cursus Schuldhulppreventie

vrijvanschuld Diaconale cursus Schuldhulppreventie vrijvanschuld Diaconale cursus Schuldhulppreventie Inleiding Het aantal huishoudens met schulden is vorig jaar fors gestegen. In 2010 meldden zich 80.000 huishoudens bij de schuldhulpverlening, ruim 25.000

Nadere informatie

UW WERKNEMERS FINANCIEEL GEZOND

UW WERKNEMERS FINANCIEEL GEZOND UW WERKNEMERS FINANCIEEL GEZOND Schulden op de werkvloer brengen kosten en risico s met zich mee. Denk aan loonbeslag, ziekteverzuim of verminderd functioneren. Voor u als werkgever is het belangrijk dat

Nadere informatie

Social Media Strategie Plan

Social Media Strategie Plan Social Media Strategie Plan Creëren van de strategie en planning van de uitvoering Een stappenplan met daarin vastgelegd waar je merk staat, waar je heen wilt en en hoe er te komen. Houd in gedachten dat

Nadere informatie

Eindrapportage MediaMovies

Eindrapportage MediaMovies Eindrapportage versie datum 1 / 9 Eindrapportage MediaMovies Auteur(s) : Geerle van der Wijk Versienummer : 3 ( 29 maart 2010) MediaMovies versie datum 2 / 9 Kennisnet.nl 1 Inleiding 3 2 Behaalde resultaten

Nadere informatie

Actieplan Veilige School 2015-2018

Actieplan Veilige School 2015-2018 Actieplan Veilige School 2015-2018 Inleiding De actieplannen Veilige School 1 van de afgelopen jaren hebben er voor gezorgd dat het onderwerp veiligheid goed op de kaart van het Haagse onderwijs staat.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

De GroeiGids implementatie-checklist: hulp bij implementatie

De GroeiGids implementatie-checklist: hulp bij implementatie De GroeiGids implementatie-checklist: hulp bij implementatie Uw organisatie wil graag overstappen op de GroeiGids: een mooie stap naar eenduidige voorlichting. Maar hoe zorgt u ervoor dat iedereen in de

Nadere informatie

_SFPA_ Smit Financiële Planning & Advies

_SFPA_ Smit Financiële Planning & Advies DIENSTVERLENINGSDOCUMENT ALGEMEEN In dit document stelt het kantoor zich graag aan u voor en wordt de werkwijze die gehanteerd wordt beschreven. Tevens treft u een beschrijving van de diensten aan en wordt

Nadere informatie

Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door Adviescentrum EverCare Eindhoven V.O.F., Fransebaan 590 a-c, 5627 JM Eindhoven.

Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door Adviescentrum EverCare Eindhoven V.O.F., Fransebaan 590 a-c, 5627 JM Eindhoven. DIENSTENWIJZER / DIENSTVERLENINGSDOCUMENT Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door Adviescentrum EverCare Eindhoven V.O.F., Fransebaan 590 a-c, 5627 JM Eindhoven. Wij willen ons graag aan u voorstellen

Nadere informatie

Samenvatting. Bevorderen van verantwoord financieel gedrag in Nederland staat centraal

Samenvatting. Bevorderen van verantwoord financieel gedrag in Nederland staat centraal Jaarplan 2014 Samenvatting Ook in 2013 hebben de partners van Wijzer in geldzaken zich gezamenlijk ingezet voor het vergroten van financiële vaardigheden in Nederland. Een kleine greep uit de resultaten.

Nadere informatie

DIENSTENWIJZER / DIENSTVERLENINGSDOCUMENT Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door Het Poliskabinet, Postbus 79, 2910AB Nieuwerkerk aan den IJssel.

DIENSTENWIJZER / DIENSTVERLENINGSDOCUMENT Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door Het Poliskabinet, Postbus 79, 2910AB Nieuwerkerk aan den IJssel. DIENSTENWIJZER / DIENSTVERLENINGSDOCUMENT Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door Het Poliskabinet, Postbus 79, 2910AB Nieuwerkerk aan den IJssel. Deze dienstenwijzer heeft als doen om u inzicht te

Nadere informatie

OECD Programme for International Student Assessment PISA-2015

OECD Programme for International Student Assessment PISA-2015 OECD Programme for International Student Assessment PISA-2015 Praktische kennis en vaardigheden van 15-jarigen Wat is PISA PISA (Programme for International Student Assessment) is het internationaal peilingonderzoek

Nadere informatie

Communicatieplan Stichting Brocacef Pensioenfonds

Communicatieplan Stichting Brocacef Pensioenfonds Communicatieplan 2015 Stichting Brocacef Pensioenfonds Vastgesteld in de vergadering van het bestuur van 23 november 2015 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 1. Informatieverplichtingen...

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

waarbij het advies om de sociale wijkteams te betrekken bij het project vroegsignalering wordt overgenomen;

waarbij het advies om de sociale wijkteams te betrekken bij het project vroegsignalering wordt overgenomen; B en W-nummer 15.0533; besluit d.d. 9-6-2015 Onderwerp Preventieplan Schuldhulpverlening Besluiten: 1. Het preventieplan schuldverlening vast te stellen met daarin maatregelen voor schuldpreventie rond

Nadere informatie

De Financiële Scan Uitgave 2016

De Financiële Scan Uitgave 2016 De Financiële Scan Uitgave 2016 Voorwoord Als medisch specialist bent u druk bezig met de uitoefening van uw praktijk, met de zorg voor uw gezin en met het onderhouden van uw sociale contacten. Hierdoor

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Informatie over de Autoriteit Financiële Markten. Een kennismaking. Wat doet de AFM?

Informatie over de Autoriteit Financiële Markten. Een kennismaking. Wat doet de AFM? Informatie over de Autoriteit Financiële Markten Een kennismaking Wat doet de AFM? Wie is de AFM? AFM is de afkorting voor Autoriteit Financiële Markten. De AFM is de gedragstoezichthouder op de financiële

Nadere informatie

Datum 4 juni 2010 Betreft Schuldhulpverlening; stand van zaken toezeggingen AO 17 december 2009

Datum 4 juni 2010 Betreft Schuldhulpverlening; stand van zaken toezeggingen AO 17 december 2009 > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Samenwerking Bibliotheek en Voortgezet Onderwijs

Samenwerking Bibliotheek en Voortgezet Onderwijs Samenwerking Bibliotheek en Voortgezet Onderwijs Naar een landelijke aanpak SAMENVATTING Marleen Wijnen in opdracht van Kunst van Lezen september 2012 Samenvatting De bibliotheek op school voortgezet onderwijs

Nadere informatie

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio?

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? Transities sociale domein Gemeenten staan zoals bekend aan de vooravond van drie grote transities: de decentralisatie

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

DIENSTENWIJZER / DIENSTVERLENINGSDOCUMENT

DIENSTENWIJZER / DIENSTVERLENINGSDOCUMENT DIENSTENWIJZER / DIENSTVERLENINGSDOCUMENT Deze Dienstenwijzer wordt u aangeboden door P.I.M. Professionals In Maatwerk B.V. tevens handelend onder de naam Financieel Helder. Onze gegevens luiden: (P.I.M.)

Nadere informatie

Publieksmonitor. & social media. Rapportage I. van Dijk 15 mei 2012

Publieksmonitor. & social media. Rapportage I. van Dijk 15 mei 2012 Publieksmonitor II: Mobiel bankieren, financiële informatie & social media Rapportage I. van Dijk 15 mei 2012 Samenvatting (1/2) Mobiel bankieren 1. Twee op de tien Nederlanders van 18 jaar en ouder maken

Nadere informatie

2015D42193 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG

2015D42193 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG 2015D42193 INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG De vaste commissie voor Financiën heeft op 5 november 2015 een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Financiën over zijn brief

Nadere informatie

Rv. nr.: B&W-besluit d.d.: B&W-besluit nr.:

Rv. nr.: B&W-besluit d.d.: B&W-besluit nr.: RAADSVOORSTEL Rv. nr.: 13.0014 B&W-besluit d.d.: 5-2-2013 B&W-besluit nr.: 13.0048 Naam programma +onderdeel: Jeugd en onderwijs Onderwerp: Transitie zorg voor de jeugd: visie jeugdhulp en informatie Aanleiding:

Nadere informatie

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten Effecten van cliëntondersteuning Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten MEE Nederland, 4 februari 2014 1. Inleiding In deze samenvatting beschrijven

Nadere informatie

Jaarverslag 2014-2015 DE DELTA

Jaarverslag 2014-2015 DE DELTA Jaarverslag 2014-2015 DE DELTA VOORWOORD In dit verslag van obs de Delta treft u op schoolniveau een verslag aan van de ontwikkelingen in het afgelopen schooljaar in het kader van de onderwijskundige ontwikkelingen,

Nadere informatie