Weg met de afrekencultuur. nr. 3, nov/dec Magazine van de Besturenraad voor schoolleiders, bestuurders en toezichthouders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Weg met de afrekencultuur. nr. 3, nov/dec 2013. Magazine van de Besturenraad voor schoolleiders, bestuurders en toezichthouders"

Transcriptie

1 Magazine van de Besturenraad voor schoolleiders, bestuurders en toezichthouders nr. 3, nov/dec 2013 Besturenraad krijgt nieuwe naam Scoren met positieve aandacht Met een gerust hart uiten wat je gelooft Doorlopende leerlijn? Een idee-fixe! Toezicht op interne besturing belangrijker dan toezichtmodel Alex inspireert Weg met de afrekencultuur

2 nr.3, nov/dec 2013 Magazine van de Besturenraad voor schoolleiders, bestuurders en toezichthouders Agenda 2014 Datum Activiteit Doelgroep Plaats Contactpersoon Netwerk kleine schoolbesturen Alblasserwaard/Vijfheerenlanden PO Noordeloos uur Hans Bruggeman Netwerk bovenschools managers Zuid-Holland PO Rotterdam uur Walter Wassenaar Netwerk bovenschools managers Noord Gelderland / Flevoland PO Dronten uur Wob van Beek Netwerk bovenschools managers regio Utrecht PO Nieuwegein uur Wob van Beek Meer informatie over de bijeenkomsten kunt u krijgen via onze ledenservice. Colofon Besturenraad De Besturenraad, centrum voor christelijk onderwijs, verenigt christelijke onderwijsinstellingen en geeft samen met hen stem aan het christelijk onderwijs in onze samenleving. Bij de Besturenraad zijn 540 besturen aangesloten, met meer dan scholen en bijna leerlingen, deelnemers en studenten in alle onderwijssectoren. Redactie Hester van de Kaa (bladmanager) Guido de Bruin (hoofdredacteur) Corine de Reus (eind- en beeldredacteur/ productiebegeleiding) Redactieadres Houttuinlaan 5b, Postbus 381, 3440 AJ Woerden Vormgeving Ontwerpwerk, Den Haag Foto omslag Cats & Withoos Ontvang een appelboom Vijf bezoekers van onze algemene ledenvergadering op 29 november krijgen van de Besturenraad een appelboom om op 31 oktober 2014 (Hervormingsdag) bij hun school te planten. Zij zijn daarmee deel van een wereldwijd netwerk van christelijke scholen die 500 jaar Reformatie vieren. Wilt u ook appelboom ontvangen én uw school inschrijven voor het netwerk op meld u dan bij Guido de Bruin, Zie ook pagina 28. Druk Drukkerij Ten Brink, Meppel Abonnementen (excl. 6% btw) SBM/Thema voor leden gratis SBM voor niet-leden 37,00 SBM met Thema voor niet-leden 51,00 SBM verschijnt acht keer per jaar. Zonder schriftelijke opzegging (per of post) wordt het abonnement na een jaar automatisch verlengd voor onbepaalde tijd. Er geldt een opzegtermijn van drie maanden. Voor informatie en losse nummers: Copyright Voor overname van artikelen of gedeelten daarvan graag voorafgaand contact met de redactie. Disclaimer Aan de informatie in dit magazine kunnen geen rechten worden ontleend. De redactie is niet verantwoordelijk voor de inhoud van de advertenties. ISSN: Info Uitgever Besturenraad Postbus 381, 3440 AJ Woerden Bezoekadres Houttuinlaan 5b, 3447 GM Woerden T F E Bestellingen T F E Mutaties namen/adressen/ abonnementen T E Ledenservice T E Besturenraad Academie T E Besturenraad Advocaten & Juristen T E Juridische helpdesk E T ma-vr: uur SBM digitaal De artikelen van SBM kunt u als pdfbestand downloaden van onze site. Maakt u gebruik van onze teksten, wilt u daarbij dan de bron vermelden? Digitale Nieuwsbrief U kunt zich via onze site opgeven voor de wekelijkse gratis digitale nieuwsbrief met het laatste nieuws uit het onderwijsveld en uit onze organisatie. Producten en diensten Op treft u steeds de meest actuele nieuwsberichten en informatie over onze vereniging, onze diensten, producten, leergangen en cursussen. Ook vindt u hier een overzicht van onze medewerkers.

3 5 Besturenraad krijgt nieuwe naam 6 Scoren met positieve aandacht Positive Behavior Support 8 Weg met de afrekencultuur 12 Met een gerust hart uiten wat je gelooft Identiteitsdag leraren Kalsbeek College 14 Kerst Doorlopende leerlijn? Een idee-fixe! Onderwijs aan jonge kinderen 22 Toezicht op interne besturing belangrijker dan toezichtmodel 26 Alex inspireert 30 Bent u klaar voor de toekomst op verzuimgebied? Rubrieken 02 Agenda 04 Uitgelicht 04 Column voorzitter 11 Column 16 Ons kerstverhaal 21 Scholen met lef 24 Leerling aan het woord 25 Juridische kwestie 28 Nieuws Besturenraad 29 Nieuwe oogst

4 Uitgelicht Uitgelicht 4 Column Wim Kuiper voorzitter Besturenraad Nussbaum revisited De tegenwoordig veelgebruikte slogan eruit halen wat erin zit getuigt welbeschouwd van een onvolledige visie op onderwijs. Ze sluit aan bij de visie van Socrates op de leraar als een vroedvrouw wier enige taak is bij de leerling de kennis geboren te laten worden die altijd al in de ziel aanwezig was. Voor filosoof en dichter Renée van Riessen is onderwijs meer dan vroedvrouwenkunst. In haar beknopte maar rijke essay De ziel concludeert ze opnieuw aan de hand van de christelijke filosoof Kierkegaard en de joodse filosoof Levinas: Het inzicht moet van buiten komen om leren (onderwijs) werkelijk mogelijk te maken. Zorg voor de ziel Kierkegaard en Levinas bouwen voort op Socrates, maar nemen afscheid van zijn visie op onderwijs, laat Van Riessen zien. Ze verwijst ook naar de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum, die in haar in onderwijskringen populaire pamfl et Niet voor de winst hartstochtelijk pleit voor onderwijs dat niet ten dienste staat van economisch gewin maar vooral door de geesteswetenschappen helpt om menselijkheid te cultiveren. Nussbaum breekt een lans voor socratisch onderwijs. Socrates lijkt haar alles te bieden wat er voor vorming nodig is: zorg voor het innerlijk leven de zogenaamde zorg voor de ziel, die verbonden is met zelfkennis en kennis van de ander, schrijft Van Riessen. Vervreemdend Met Kierkegaard en Levinas vindt Van Riessen dat niet voldoende. Ze knoopt aan bij het onderscheid dat Kierkegaard maakt tussen het leraarschap van Socrates en dat van Christus. Bij Socrates draait het om humaniteit; hij probeert ieder die bij hem in de leer gaat tot een betere vorm van menselijkheid op te voeden. Christus daarentegen laat zijn leerlingen voelen dat ze niet alleen menselijk zijn, maar ook in staat zijn tot contact met de goddelijke werkelijkheid, de eeuwigheid. Daarmee heeft Christus leraarschap iets vervreemdends, zegt Van Riessen Kierkegaard na. Het brengt ons niet dichter bij onszelf, maar juist verder van onszelf; omdat het een contact tot stand brengt tussen wat menselijk (en daarom in principe herkenbaar, vertrouwd en ons eigen) is en aan de andere kant dat wat niet menselijk is. Anders gezegd: waar Socrates zich richt op wat in het innerlijk al aanwezig is, brengt Christus in het innerlijk een vernieuwing teweeg. Verdieping In kort bestek biedt Van Riessen zo een fundamentele refl ectie op wat, mede vanuit christelijk gezichtspunt, het doel van onderwijs is. Het essay is een uitwerking van haar oratie als bijzonder hoogleraar christelijke fi losofi e aan de Universiteit Leiden. De Besturenraad gaat een samenwerking met deze leerstoel aan. Getuige dit essay belooft dat veel voor de verdieping van het denken over (christelijk) onderwijs (Guido de Bruin). Renée van Riessen, De ziel opnieuw. Over innerlijkheid, inspiratie & onderwijs. Amsterdam: Sjibbolet, ISBN Verlangen De tijd van advent is bij uitstek geschikt om ons te bezinnen op de vraag waar wij naar verlangen. Wat wensen wij deze wereld toe? Wat zouden wij in ons persoonlijk leven graag willen ontvangen? Maar natuurlijk ook: waar dromen we van als het om onze scholen gaat? Misschien verlangen we ernaar dat het er vreedzamer en liefdevoller aan toe mag gaan in onze onderwijsgemeenschappen, met zoveel vogels van diverse pluimage: toezichthouders, bestuurders, schoolleiders, docenten, leerlingen, ouders. Wat is het toch tragisch dat er zoveel misgaat op het vlak van communicatie, dat er vaak zo n tekort is aan echte aandacht voor elkaar en aan compassie. Misschien hopen we ook op minder bureaucratie, protocollen, verplichte toetsen en voorschriften. Wat kunnen die ons afleiden van waar het eigenlijk om zou moeten gaan. Miecke Van Hecke, het boegbeeld van het Vlaams katholiek onderwijs, sprak op onze ledenvergadering over het pedagogisch project van het christelijk onderwijs. Dat project wordt buiten onze kring vaak niet goed begrepen en kan daar niet altijd op respect rekenen. Dat het zich onderscheidt van een seculiere kijk op goed onderwijs, werd mij weer eens scherp duidelijk door een recente column van de econoom Coen Teulings in NRC Handelsblad. Onder de titel Cito-toets is een zegen zingt hij een lofl ied op het beleid van staatssecretaris Dekker, dat alle nadruk legt op het verhogen van toetsresultaten. Daarbij zou het vooral moeten gaan om rekenen/wiskunde; de rest doet er eigenlijk niet zoveel toe. Waarom? Omdat uit onderzoek blijkt dat dit het meest positieve effect heeft op het nationaal inkomen en omdat de leerling met de hoogste scores op deze vakken aantoonbaar meer kans heeft op het bereiken van een hoog inkomen. Je zou hierbij van het pedagogisch project van de econoom en de liberaal kunnen spreken. Ik verlang ernaar dat deze kijk op onderwijs weer minder dominant gaat worden. Er zijn gelukkig hoopvolle tekenen dat dit ook gaat gebeuren. Reageren? Mail Wim Kuiper op

5 Verus Verus 5 Tekst Guido de Bruin Fotografie Ruben Schipper Besturenraad krijgt nieuwe naam De Besturenraad gaat zijn naam veranderen in Verus, vereniging voor christelijk onderwijs. De algemene ledenvergadering heeft daar op 29 november mee ingestemd. De nieuwe naam wordt in mei 2014 feestelijk gelanceerd. Transitie In de naamswijziging komt de transitie tot uitdrukking die de Besturenraad heeft doorgemaakt naar een vereniging die alle geledingen in onderwijsinstellingen bestuurders, toezichthouders, directeuren, staf, leraren, leerlingen en ouders wil verbinden rond de vraag wat het betekent om in deze tijd vanuit een christelijke overtuiging onderwijs te bieden. De nieuwe naam drukt ook de ambitie uit om daarbij buiten gevestigde belangen en traditionele kaders te denken. Christelijk ethos De naam Verus past volgens voorzitter Wim Kuiper, die voor een periode van vier jaar werd herbenoemd, beter bij de organisatie die de Besturenraad nu is. Over de precieze rol van de Besturenraad ontstond op de ALV enige discussie, naar aanleiding van een samenwerkingsovereenkomst met de VO-raad. Door het aanvaarden hiervan worden de Besturenraad en andere besturenorganisaties verenigingspartners van de VO-raad, met een adviserende rol op het vlak van identiteitsgerelateerde belangenbehartiging. De VO-raad heeft herbevestigd niet op te treden als individuele dienstverlener, iets dat de besturenorganisaties wel doen. In reactie op enkele vragen over de thema s die de Besturenraad in zijn belangenbehartiging tot de zijne rekent, benadrukte Kuiper dat de Besturenraad uitgaat van een brede opvatting van identiteit. Die brengt met zich mee dat de Besturenraad zich ook geroepen voelt zich uit te laten over bijvoorbeeld de tussentijdse diagnostische toets in het voortgezet onderwijs. Vanuit ons christelijke ethos keren we ons tegen een toetscultuur waarin scholen alleen worden afgerekend op meetbare resultaten. Dat vraagt af en toe ook om interventies in de publieke arena. Dat is een (beperkte) ruimte waarvan we vinden dat we die in het belang van het christelijk onderwijs moeten nemen. Afgesproken is om hier op een volgende ledenvergadering uitvoeriger met elkaar over van gedachten te wisselen. Vrijheid bevechten Gastspreker Miecke Van Hecke, directeur-generaal van het Vlaams Secretariaat van het Katholiek Onderwijs, maakte duidelijk dat het bijzonder onderwijs ook in Vlaanderen dagelijks zijn vrijheid moet bevechten. De druk vanuit de samenleving en de overheid om de onderwijsinhouden steeds verder te bepalen, is gigantisch groot. Dat is een gevoelig punt als het gaat om de vrijheid om het onderwijs vanuit een eigen pedagogisch project in te vullen. Ook de toetscultuur baart haar grote zorgen. Die leidt tot teaching to the test, en dat is moordend voor de eigenheid van ons pedagogisch project. Die eigenheid wordt in het Vlaams katholiek onderwijs op heel verschillende manieren vormgegeven. Het VSKO heeft volgens Van Hecke een duidelijke voorkeur voor de zogenaamde dialoogschool. Daar vindt zowel een dialoog plaats met de eigen christelijke traditie en inspiratie als expliciet van daaruit met andere levensbeschouwingen en met de onverschilligheid die Van Hecke in de Vlaamse samenleving waarneemt. Raad van toezicht De ALV stemde ook in met de voordracht van drie nieuwe leden van de raad van toezicht: Henk ter Wee (collegevoorzitter Stichting Vivente in Zwolle), Petra van der Kwast (voorzitter RvT CSG Het Noordik in Almelo) en Robert Zoutendijk (lid CvB hogeschool Driestar educatief). Drie RvT-leden namen afscheid: Ruth Peetoom, Ger Redert en Albert Weishaupt. Boven: Mieke van Hecke. Onder: Robert Zoutendijk, Henk ter Wee en Petra van der Kwast

6 Scoren met positieve aandacht 6 Tekst Pim Kalkman Fotografie Wilbert van Woensel Positive Behavior Support Scoren met positieve aandacht Waar rankings van schoolresultaten en eindexamencijfers de boventoon voeren, lijkt pedagogiek het kind van de rekening. Maar leidt een positief pedagogisch schoolklimaat niet juist tot goede resultaten? Mijn school, het Corderius College te Amersfoort, gelooft sterk dat waar het goed(e) leven is, beter wordt geleerd. Om ons leerklimaat te verbeteren, zijn we een pedagogisch model uit de Verenigde Staten gaan toepassen: Positive Behavior Support (PBS). Een werkwijze die we graag verbinden met de christelijke identiteit van onze school. De eerstelingen smaken naar meer. Eigenlijk heet deze pedagogische werkwijze SWPBS: School Wide PBS. Het idee is dat iedereen op school het pedagogisch klimaat bepaalt: van conciërge tot leerling en van docent tot directeur en ouder. Op Amerikaanse scholen waar PBS School Wide doorgevoerd werd, ontstond een verrassende synergie tussen gewenst gedrag en leerresultaten. Met als simpele uitgangspunt: benoem en bekrachtig het gewenste (groene) gedrag en bedenk gerichte interventies voor het negatieve (gele of rode) gedrag. Maatwerk op basis van data, met als gevolg minder schooluitval en stijgende cijfers. Niet dat het bij ons op school zo slecht ging. Maar met een toenemende werkdruk ontstond wel draagvlak om dieper met elkaar na te denken over de vraag waar de meeste energie weglekt. Dat bleek met stip de vaak geringe motivatie van leerlingen: boek vergeten, nauwelijks voorbereid, desinteresse... We ervoeren handelingsverlegenheid om het eigenaarschap van leerlingen te bevorderen en zagen dat repressie niet leidt tot gedragsverandering. Onze interesse voor PBS was gewekt. De kunst van het zien Drie jaar geleden maakten we als lid van het European School Network (ESN) voor het eerst kennis met PBS. Vanuit een vaak veel ernstiger schoolproblematiek dan bij ons, groeide twintig jaar geleden in de VS de behoefte aan een positieve schoolcultuur met gerichte interventies, gericht op meetbare resultaten. De daar geboekte successen maakten ons nieuwsgierig naar een mogelijke Europese variant, werkend vanuit de eigen context en cultuur. Onderzoek in samenwerking met de VU, Christelijke Hogeschool Windesheim en de Universiteit van Tampere (Finland) heeft inmiddels geleid tot bruikbare modellen voor de implementatie van PBS. Kern van PBS is het onderscheid tussen de mens en zijn of haar gedrag. Dat motiveert om oog te krijgen voor wat de leerling al aan gewenst gedrag laat zien en dat te benoemen, te bekrachtigen en te belonen. Zonder al te idealistisch te zijn: gewenst gedrag moet niet worden verondersteld maar aangeleerd op basis van heldere, positief geformuleerde verwachtingen. Eigenlijk beoefenen we de kunst van het zien. Pedagogiek van Jezus Het formuleren én aanleren van gewenst gedrag is één van de eerste stappen in het proces. Eigenlijk is het vreemd: wie een opgave bij wiskunde niet snapt krijgt extra uitleg; maar wie ongewenst gedrag vertoont, wordt eruit gestuurd, aldus Tim Lewis van de Universiteit van Missouri (VS), één van de founding fathers van PBS, tijdens een presentatie op het Corderius. Wie geen lessen volgt gaat slechter presteren, dus zitten we in een spiraal naar beneden. Tegelijk is Lewis realistisch: We kunnen leerlingen niet dwingen om te gaan studeren; maar we kunnen wél een klimaat creëren waarin het waarschijnlijker wordt dat ze het gaan doen. De zoektocht naar de waarden áchter het gewenst gedrag leidde in ons geval tot drie door personeel en leerlingen herkende kernbegrippen: betrokken, verantwoordelijk en veilig. Ze staan inmiddels in grote letters boven de hoofdingang. Niet als voldongen feit, maar als uitgangspunten waar we als school op kunnen worden aangesproken. Van hieruit zijn we het gewenste gedrag per ruimte (lokalen, gangen, pauzeruimtes) in een soort matrix gaan benoemen. De zoektocht naar de diepere identiteit van de school en het formuleren van gewenst gedrag leidt bijna als vanzelf naar de verbinding met waarden zoals het evangelie die volgens ons aanreikt. Oog voor elkaar en voor wat ieder nodig heeft. Persoonlijke aandacht en bemoediging in het ontwikkelingsproces van elk mens. Noem het de pedagogiek van Jezus,

7 7 Scoren met positieve aandacht Pim Kalkman zoals bijvoorbeeld door Anselm Grün in het boek Levenslessen uiteengezet wordt. Een pedagogiek die je elke school en elke leerling in Nederland gunt, maar die zeker christelijke scholen op het lijf geschreven zou kunnen zijn. Brede vorming Naar onze ervaring is dit een proces met een grote reikwijdte. Het stimuleert positieve relaties in de school en in de klas, waarbij zingeving een motiverende factor is. Er komt aandacht voor de samenleving die je met elkaar zou willen creëren en de manier waarop je daar vorm aan kan geven. Het is brede vorming: leren en leven in het licht van iets groters. Want wie geen hoger doel heeft dan zichzelf raakt uiteindelijk teleurgesteld. Zodoende biedt PBS meer dan alleen ruimte voor het versterken van identiteitsgerelateerde activiteiten. Ook zaken als excursies, deskundigheidsbevordering, inrichting van het zorgteam en het gezamenlijk interventierepertoire kunnen worden geijkt op hun relatie met de kernwaarden en verder worden ontwikkeld met behulp van PBS. Zelfs de vergaderstructuur kan worden aangepast om leerlingen en klassen die extra zorg behoeven, sneller te traceren en aan te pakken. Daarmee heeft PBS ook een sterk preventief karakter. Lange adem De voorbereidingen voor en invoering van PBS wordt doorgaans ondergebracht bij een PBS-team met vertegenwoordigers uit alle geledingen van de school, inclusief de ouders. Zo kunnen vanaf het begin alle geluiden worden gehoord en meegenomen in een breed gedragen plan van aanpak, inclusief trainingen voor het personeel. Cruciaal is ook de betrokkenheid en steun van de schoolleiding. Om kans van slagen te hebben, moet PBS worden ingebed in het beleid en gefaciliteerd worden met tijd en geld. Het gaat immers om een wezenlijke cultuurverandering die een lange adem vraagt. Dit artikel is onderdeel van het project PBS & christelijke identiteit, waarmee de Besturenraad zijn leden dit schooljaar wil informeren en inspireren. We werken toe naar een bijeenkomst voor geïnteresseerde scholen in voorjaar Voor meer informatie of een afspraak kunt u contact opnemen met drs. Pim Kalkman, bij de Besturenraad projectleider op dit thema en conrector vwo op het Corderius College, Meer lezen over PBS: in Nederland: in Europa: in de VS: (inclusief publicaties van Tim Lewis)

8 Weg met de afrekencultuur 8 Tekst Marijke Nijboer Fotografie Hans Fijn van Draat Het alternatief in een notendop Nederland is in de ban van het misverstand dat onderwijskwaliteit kan worden afgelezen aan de scores van leerlingen en scholen. Er heerst een afrekencultuur waarin docenten zijn verworden tot uitvoerders van een onderwijsprogramma dat onder grote invloed van politiek en maatschappij tot stand komt. Dit leidt tot een versmald curriculum, teaching to the test en ongemotiveerde leraren. Het alternatief houdt in dat leraren grote zeggenschap krijgen over hun werk. Hun vakmanschap staat centraal. De schoolleiding en het schoolbestuur staan hen tot dienst. De school zorgt voor brede vorming van leerlingen, met aandacht voor kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming. René Kneyber en Jelmer Evers (redactie), Het alternatief. Weg met de afrekencultuur in het onderwijs! Boom, Weg met de afrekencultuur René Kneyber en Jelmer Evers schreven samen met anderen het boek Het alternatief. Weg met de afrekencultuur in het onderwijs! Kneyber, die zijn parttime docentschap op het Oosterlicht College in Nieuwegein combineert met het geven van trainingen in orde houden, vertelt wat hij met dit boek hoopt te bereiken. Leraren moeten meer tegenkracht gaan bieden tegen de machten van bovenaf. Dit boek, zegt René Kneyber, kwam voort uit ergernis. Over het feit dat het ministerie van OCW, dat het actieplan Beter Presteren bedacht en uitrolde, niet bleek te weten waar zulk beleid in andere landen toe leidde. Vroeger was ik ook een voorstander van een prestatiegerichte benadering, tot ik Diane Ravitch las. Zij stond aan de wieg van het grote afrekenen in Amerika: met behulp van toegevoegde waarde kijken naar de kwaliteit van scholen. Maar na een aantal jaren zag zij in waar dat toe leidde: meer fraude, vernauwing van het curriculum, een onrechtvaardige afrekening van docenten, scholen die worden gesloten omdat de staat de opbrengst niet hoog genoeg vindt. Ravitch werd een aanvoerder in de strijd tegen de afrekencultuur in de VS. Retoriek Niet lang daarna werd in Nederland het actieplan Beter Presteren geïntroduceerd. Veel aandacht voor rekenen en taal, opbrengstgericht werken, prestatiebeloning voor docenten en andere elementen moeten leiden tot een gemiddelde Citoscore van 537 in Kneyber: Die retoriek klonk me zó bekend in de oren. Toevallig kreeg mijn school daarna een veldraadpleging van het ministerie over het actieplan. Ik heb de vloer met hen aangeveegd, omdat ze Beter Presteren presenteerden als dé manier om het Nederlandse onderwijs verder te helpen, terwijl ze geen idee hadden van wat elders de ervaringen waren met dergelijk beleid. Het ministerie vroeg hem om zijn standpunt nader te komen toelichten. Maar de minister zette haar plan door. En toen de volgende staatssecretaris, Sander Dekker, deze koers voortzette, besloten Kneyber en Evers om hun boek te schrijven. Beter Presteren vloeit voort uit de neoliberale visie. Het onderwijs is een markt met ouders en leerlingen als afnemers. De overheid zorgt dat er indicatoren zijn, knoppen waaraan je kunt draaien, zodat de kwaliteit in orde is. Wij wilden laten zien dat het anders kan. Cultuuromslag Leraren moeten volgens de auteurs, die in hun boek ook talloze gastschrijvers aan het woord laten, weer gaan geloven in hun eigen professionaliteit en de macht over hun werk naar zich toetrekken.

9 Weg met de afrekencultuur 9 Weg met de afrekencultuur Maar dan moet er eerst wel iets aan hun houding veranderen. Je schrijft dat docenten doorgaans niet openstaan voor suggesties van collega s. Als je de deur van je klas dicht doet, zet je een andere deur open: dan word je afgerekend op wat er in je klaslokaal gebeurt. Je moet met elkaar verantwoording nemen in de school, samen praten over je werk. Hoe pak jij het aan? Als dat gesprek niet plaatsvindt, sta je niet sterk. Iedereen in het onderwijs zegt wel mijn deur staat altijd open, maar er komt niemand naar binnen. Dat is treurig. Er moet volgens hem een cultuuromslag komen. In Alberta, Canada, hebben ze er negen jaar over gedaan. Dat vind ik relatief snel. Voor zo n cultuuromslag heb je natuurlijk ook een innovatiepot nodig waar leraren met goede ideeën uit kunnen putten. Als je probeert vast te leggen wat goed onderwijs is, help je het om zeep Er zijn toch zulke pilots en potten? Ja, onderwijspioniers bijvoorbeeld. Dat is een goed initiatief, maar kleinschalig, en je krijgt maximaal euro. In Alberta maakt 95% van de scholen gebruik van een goed gevulde pot. En de voorwaarde is daar niet dat je resultaten omhoog gaan, maar dat je deelt wat je gedaan hebt met andere scholen. Jullie prediken revolutie: leraren aan de macht, schoolleiders en bestuurders in een dienende rol, het ministerie en de inspectie op afstand. In de landen waar wij tegen opkijken, zoals Finland en Singapore, zijn de leerkrachten professionals die zelf beslissingen nemen over het onderwijs. In Nederland zijn docenten nog niet eens gesprekspartner. Ze bieden onvoldoende tegenkracht tegen de machten van bovenaf. Als docenten hier een groter aandeel gaan krijgen in besluitvorming en toezicht, zijn wij al heel tevreden. Neoliberale manier van denken Als trainer komt hij op veel scholen. Ik zie dat docenten, naarmate ze meer het gevoel hebben dat ze worden afgerekend op resultaten waar ze maar beperkt invloed op hebben, minder gemotiveerd zijn om zich in te zetten. Veel docenten hebben bijvoorbeeld geen zin in passend onderwijs omdat het moet en ze er niks over te zeggen hebben. Je moet de bewegings vrijheid hebben om dat tot een succes te maken. Op Amerikaanse scholen Christelijke scholen: gunstige uitzondering Volgens René Kneyber wordt op christelijke scholen veel inhoudelijker gesproken over onderwijs. Als ik op niet-christelijke scholen vraag wat hun maatschappelijk nut is, krijg ik geen doordacht antwoord. Op een christelijke school is dat continu onderwerp van gesprek. De Besturenraad is ook een van de weinige clubs die zich hier uitdrukkelijk mee bezighoudt.

10 Gamen Weg voor met de een afrekencultuur betere wereld 10 waar de leraren alles bepalen, wordt helemaal inclusief gewerkt. Zij hebben geen excuses meer om het niet te doen. En daar lukt het. Cijfers zouden geen goed beeld geven van de kwaliteit van het onderwijs. Waar moeten we dan naar kijken? Je moet je afvragen of je de kwaliteit van onderwijs wel kunt meten. Wat ook dat is een heel neoliberale manier van kijken. Maar er gaat heel veel belastinggeld naartoe. Je wilt toch weten of dat goed wordt besteed? Het feit dat we vragen naar bewijs, doet ogenschijnlijk de kwaliteit afnemen. Je wilt toch weten of het onderwijs werkt? Zie je hoe diepgeworteld die neoliberale manier van denken is? Het alternatief is dat je accepteert dat als je goed onderwijs wilt, dat dat altijd een risico met zich meebrengt. Je kunt van tevoren niet voorspellen wat de uitkomst is van goed onderwijs. Als je probeert vast te leggen wat goed onderwijs is, help je het om zeep. Onderwijs wordt echt goed als er gedeelde normen, waarden en idealen zijn in de school. Het probleem met kwaliteitsindicatoren is: je wilt het doel meten, maar meten wórdt het doel. Docenten die volledige zeggenschap hebben, bespreken met elkaar: wat willen we bereiken, hoe gaan we dat doen, en lukt ons dat? Tussen die niveaus ontstaat een continue wisselwerking. Zo krijg je goed onderwijs. Opportunisme Wat je volgens Kneyber ook ziet in landen met een goed werkend onderwijsstelsel: scholen houden zich verre van de waan van de dag. Je moet het onderwijs zo ver mogelijk depolitiseren. Een Noorse vakbondsman vertelde mij dat in Finland niemand minister van Onderwijs wil worden. Die heeft namelijk niks te zeggen. Mooi toch? Volgens de auteur leidt het meten van de toegevoegde waarde van scholen tot ongewenste effecten. Hetzelfde geldt voor de toegevoegde waarde van docenten. Daar zijn vorig jaar pilots voor gestart. Ook dat roept opportunisme op. Veel docenten gaan die leerlingvolgsysteemtoets voorbereiden. Het is allemaal niet nodig, we meten al meer dan genoeg. Op de basisschool kun je met behulp van het Cito-leerlingvolgsysteem zien hoeveel vooruitgang leerlingen boeken bij een bepaalde leerkracht. Daar komt bij, dat toegevoegde waarde geen statistisch betrouwbare maat is. Onderzoekers hebben dezelfde lerarenpopulatie volgens twee bestaande modellen getoetst op toegevoegde waarde. De beste 10% in het ene onderzoek was de slechtste 10% in het andere. 1 Op pagina 53 van zijn boek staat een grafiek met een wijd uitdijende puntenwolk: de prestaties van specifieke leraren in twee leerjaren. Een wiskundige ziet meteen dat dit niet kan. Maar ook met gezond verstand snap je dat het onlogisch is: je 1 Wiliam, D., Are there Good schools and Bad schools?, in: P. Adey en J. Dillon (red.), Bad Education: Debunking Myths in Education. Maidenhead: Open University Press 2012, Iedere docent wordt specialist ziet een heel grillig patroon in hun individuele scores. Terwijl een goede leraar het ene jaar niet heel anders zal functioneren dan het andere. Welke boodschap heb je voor onderwijsbestuurders? Kneyber, die in 2012 een boek schreef over gezagsdragers: Goede bestuurders bieden professionals de luwte om hun werk te kunnen doen. Helaas zitten de meeste bestuurders gevangen tussen enerzijds de werkvloer en anderzijds hun werkgever en de overheid. Als je een positie van gezag en macht krijgt, gebeuren er drie dingen, die ik aanduid als de triangle of doom. Je wordt minder empathisch en je kunt je minder gemakkelijk verplaatsen in het perspectief van je werknemers. Je raakt minder geïnteresseerd in feedback van anderen. En anderen gaan jou minder goede feedback geven. Een onderwijsbestuurder zou vaak op de werkvloer moeten zijn. Waarom zouden bestuurders naar China reizen om daar naar het onderwijs te kijken, terwijl ze nog nooit op hun eigen school zijn geweest? Als ze dat wél zouden doen, zouden ze heel andere beslissingen nemen. Om de talenten van leraren beter te ontwikkelen en hen plezier in hun werk te laten houden, stellen René Kneyber en Jelmer Evers voor dat elke leraar zich specialiseert. Iedereen begint voor de klas als junior docent, maar kiest daarna een vervolgtraject en volgt een bijbehorende masteropleiding. De masterteacher: dé keuze voor degenen die het liefst voor de klas staan. Dat doen zij fulltime. De masterteacher verdient 25% meer dan de anderen, inclusief leidinggevenden en bestuurders, omdat zij zich bezighouden met de core business. De leraar-onderzoeker besteedt de helft van z n uren aan onderzoek en promoveert eventueel. De leraar-ambtenaar ontwikkelt naast het lesgeven beleid, bijvoorbeeld bij OCW of de inspectie. De leraar-adviseur verzorgt naast zijn lessen trainingen, cursussen of advieswerk. De leraar-opleider geeft les en coacht junior docenten, in de school en op de lerarenopleiding. De schoolleider blijft na zijn opleiding in onderwijskundig leiderschap voor 20% lesgeven. De leraar-ondernemer heeft een eigen bedrijf naast z n docentschap.

11 Column 11 Tekst Guido de Bruin Fotografie Ruben Schipper Wat wil uw school met mijn kind? Krap een jaar geleden mocht mijn jongste zoon met zijn ouders een school voor voortgezet onderwijs uitzoeken. In een grote stad heb je veel keus, dus onze eerste klus was om het aantal keuzemogelijkheden hanteerbaar te maken. Dan spelen basale factoren als afstand, bereikbaarheid, onderwijsaanbod en reputatie een rol. En vooral voor pa ook denominatie, maar bij een beginnend puber en zelfverklaard ongelovige kom je daar niet al te nadrukkelijk mee voor de dag. En door zijn werk weet pa dat denominatie slechts een formeel aspect is het gaat om de totale smoel van de school. Maar wat denominatie betreft kon pa best tevreden zijn, want we kwamen een shortlist overeen met daarop twee interconfessionele, een pc- en een rk-school. Het ritueel van de open avonden kon beginnen. En dan merk je best wat verschillen op tussen de scholen die je bezoekt. De ene school blijkt zo aan regels en orde te hechten, dat de ouders en hun kroost geacht worden niet af te wijken van de bewegwijzerde route door het gebouw. Een andere school laat zich juist voorstaan op haar flexibiliteit zo neemt ze nooit voetstoots aan dat bijzondere leerroutes onmogelijk zijn. Van de oudere broer van zoonlief weten we trouwens al dat deze flexibiliteit soms een eufemisme voor chaos is. Het is ook de enige van de vier scholen die zo expliciet de kaart van excellentie uitspeelt, ondersteund door de ranglijst van Jaap Dronkers over toegevoegde waarde. Maar verder? Verder communiceren de vier scholen op ongeveer gelijkaardige wijze vooral ruimte. Je krijgt als leerling alle ruimte om te worden wie je bent en om je talenten te ontwikkelen het daartoe strekkende aanbod van keuzemodules, verdiepingsmogelijkheden en buitenschoolse activiteiten is zo overweldigend dat je er als aankomend brugklasser bij voorbaat keuzestress van zou krijgen. Onder het geweld van de min of meer uitwisselbare presentaties van rectoren en onderbouwcoördinatoren bekruipt mij vooral de vraag wat die scholen nou eigenlijk met mijn kind willen. Geven ze hem behalve ruimte ook richting mee? Met wat voor mensbeeld werken al die leraren? Wat voor volwassene willen ze graag dat mijn zoon wordt? En wat geven ze hem daarvoor mee aan waarden, deugden, houvast? Guido de Bruin is adviseur Identiteit bij de Besturenraad. Wilt u reageren? Mail naar Dat had ik graag ook gehoord van de flexibele en excellente en ja, ook interconfessionele school die het uiteindelijk geworden is. Ik kan me niet voorstellen dat ik de enige ouder ben die dat graag wil weten. Vandaar mijn oproep aan al die rectoren en onderbouwcoördinatoren die hun praatje weer moeten voorbereiden: vertel op die open avonden eens uw verhaal over wat u met al die beginnende pubers wilt bereiken.

12 Met een gerust hart uiten wat je gelooft 12 Tekst Aline Kuiper Identiteitsdag leraren Kalsbeek College Met een gerust hart uiten wat je gelooft Ontdekkingsreis Iedere twee jaar organiseren wij op het Kalsbeek College (locatie Schilderspark) traditiegetrouw een identiteitsdag voor onze nieuwe collega s. Het afgelopen jaar kozen we bewust voor een andere opzet: een ontdekkingsreis door onze hoofdstad. We hoopten op deze dag met elkaar in gesprek te raken over onze drijfveren. Wat beweegt ons om te werken op het Kalsbeek College? Niet alleen zijn wij de leukste school van Nederland, maar ook een christelijke school. Centraal stond de vraag: hoe kunnen wij, zo verschillend van achtergrond, de komende jaren op eigen wijze samen vorm en inhoud geven aan dat aspect van onze school? Kortom: hoe kun je met jouw achtergrond samen met anderen betekenis geven aan de identiteit van onze school? Voordat we hierover uitvoerig met elkaar in gesprek gingen, namen we onze lesgevende collega s (er wordt dit cursusjaar een vergelijkbare dag georganiseerd voor onze nieuwe OOP ers) mee langs interessante plekken waar we inspirerende mensen tegenkwamen die in Amsterdam handen en voeten geven aan hun geloof. Het bleken goede ingrediënten te zijn voor een waardevolle maar ook gezellige dag. Het prachtige zomerse weer maakte de dag compleet. Han Koebrugge, locatiedirecteur, en Bram van Welie, adjunctdirecteur Kalsbeek College, locatie Schilderspark Op woensdag 5 juni 2013 was de personeelskamer van het Kalsbeek College in Woerden rustiger dan gebruikelijk. Zo n vijfentwintig verse leraren waren die dag naar Amsterdam, om met elkaar te denken en te spreken over de christelijke identiteit van de school. Wat kan ieder van ons, met zijn of haar eigen achtergrond, daaraan bijdragen? Een impressie door Aline Kuiper, docent klassieke talen. Als je zomaar over je bijdrage aan de christelijke identiteit van de school moet praten, kan dat onwennig aanvoelen en is het misschien ook moeilijk om te bedenken waar je het dan precies over zult hebben. We begonnen de dag dan ook rustig, met koffie en gebak, maar al snel liepen we verder naar het volgende adres op de Wallen: de Communitaire Gemeenschap Oudezijds 100. Spiegel Hier werden wij zonder enige voorkennis binnengeloodst, dwars door een aaneenschakeling van oude grachtenpanden, gevuld met uiteenlopend volk: vaste bewoners, hele gezinnen die zich voor hun leven aan deze christelijke gemeenschap verbonden hebben, allerlei medewerkers en vrijwilligers, mensen die hier opgevangen worden en leren om (weer) op zichzelf te wonen, en al wie daar binnen wandelt in de inloop, of bij de Kruispost. Indrukwekkend om te zien. Het zette ons aan het denken. Zuster Rosaliene en medewerker Pieter hadden veel vragen te beantwoorden. Zoals: is dat niet moeilijk, met kleine kinderen

13 13 Met een gerust hart uiten wat je gelooft op de Wallen wonen? Waarop wij een spiegel voorgehouden kregen: Bedrijfsuitje naar de Wallen.. Wíe is hier nou raar?! (Waarbij aangetekend moet worden dat de schoolleiding ons uiteraard met reden deze bijzondere mensen lieten bezoeken.) De meest prangende vraag was toch wel: wat brengt iemand ertoe zich voor het leven aan zo n gemeenschap te verbinden, en kun je er dan nog uit? Het antwoord: Het is geen stap die je van de ene op de andere dag zet. En nee, je kunt nooit voorspellen hoe je leven zal lopen, dus ook niet of je altijd op diezelfde plek kunt en wilt blijven. We vonden het vloerpatroon van de kapel erg mooi, met concentrische cirkels waarvan de buitenste overlopen op de stoep. Iedereen mag zo naar binnen lopen. Wederkerigheid Wij vervolgden onze wandeling en kwamen terecht in de Engelse kerk op het Begijnhof, voor een middagpauzedienst. Wat leuk dat je dan ineens met iedereen over andere dingen praat dan je dagelijks werk: wat je gelooft en wat niet, de orgelmuziek en de teksten op de muur, op de avondmaalstafel, in de liederen, en wat je moeder er wel niet van zou zeggen als ze wist dat je in de kerk zit! De dominee sprak over een spiegel, de volmaakte wet die vrijheid brengt (Jakobus 1: 25). Het is goed om af en toe in de spiegel te kijken, om na te denken over jezelf, over wat je belangrijk vindt en over hoe je jouw talenten het beste kunt inzetten. Zo n beeld van jezelf kan je inspireren, ook in je werk. De tram bracht ons naar de Indische buurt, naar de Elthetokerk, waar oud-collega ds. Marleen Blootens sinds een jaar werkzaam is als predikant. Na een lunch in eetlokaal LT, waar dove jongeren leren werken in de horeca en wij een paar woordjes gebarentaal namen we plaats in Marleens kerkzaal, waar zij kort vertelde over haar gemeente en over zichzelf. Hoe zet je een project op in zo n gemeente? Niet alle leden hebben evenveel organisatietalent, maar je wilt iedereen belonen voor zijn inzet. Ik dacht even terug aan de voorganger in de Engelse kerk, die zei dat wij geschapen zijn naar Gods beeld en dus allemaal ons best doen om iets goeds te doen. En aan zuster Rosaliene, die ons eveneens wees op wederkerigheid: luister naar wat een ander aan hulp nodig heeft, en hij zal onverwachts jou helpen! Ieder mens kan iets betekenen voor een ander. Samen identiteit vormgeven Na een algemene inleiding van Anne de Jong, docent godsdient, over de vraag wat wij kunnen en willen betekenen voor de christelijke identiteit van de school, gingen we in groepjes uiteen. Geïnspireerd door alle indrukken praatten we met elkaar over onszelf en ons geloof. De tijd was te kort! In de voltallige groep vertelden we nog iets over onze gesprekken en onze gedachten bij de hele dag, waarna we neerstreken op een zonnig terras. Ook daar hadden we het nog over dingen die je niet dagelijks bij de borrel bespreekt. Met verfriste blik gingen we langzamerhand weer op huis aan. Bij thuiskomst kwam ik langs de spiegel. Ik zag ineens veel overeenkomst met mijn collega s. We praten allemaal graag over onszelf, over onze geschiedenis en overtuigingen. We zijn ons er nu weer van bewust dat wij samen daarmee de identiteit van onze school vorm geven. Ook de leerlingen dragen veel bij. Aan het einde van de dag formuleerden we dit doel: dat iedereen in school met een gerust hart zo open als wij op deze dag in kleine kring hebben kunnen doen kan zeggen wat zij gelooft, hoe zij in de wereld staat. Het is goed elkaar zo wat beter te leren kennen. Lof voor de organisatoren en dank aan iedereen die mee was. Ik vond het inspirerend en gezellig. Aline Kuiper is docent klassieke talen aan het Kalsbeek College in Woerden en lid van de commissie Identiteit.

14 Kerst Tekst Paul Boersma Fotografie Thinkstock We moeten ophouden bang te zijn voor de schaduwen en beseffen dat de wereld bestaat uit verschillende tinten grijs, licht en duisternis. Een kerstmeditatie van Paul Boersma, geïnspireerd door de roman De bakkersdochter van Sarah McCoy. Kerst december 1944 Lieve Elsie, Ik heb eindelijk een erekaart gekregen! Al mij angsten over de tweeling waren ongegrond. De organisatie geeft die kaarten aan de allerbeste vrouwen, dus zal men wel over de ontwikkeling van de tweeling tevreden zijn. Het meisje is stoer en kent geen angsten. Ze heeft gedurende de hele doopplechtigheid van de SS gehuild en toen ze een dolk boven naar hoofd hielden, stak ze haar handje uit naar het mes! Iedereen zegt dat ze een echt Vickingkarakter heeft. Het jongetje is wat zwakjes, maar dat was ik in het begin ook. Met die erekaart hoef ik nu minder huur te betalen en krijg ik speciale privileges in de winkels. Ik heb al geen jaar fournituren voor mijn Dirndl kunnen kopen. Het is net of het weer kerstmis is. Op kerstavond heb ik Julius gezien. De kinderen zongen Weihnachtslieder. Het was heel mooi. Ik weet zeker dat ik de stem van Julius boven de andere uit kon horen. Ik weet dat dat de schandelijke gedachte van een moeder is. Na het optreden mochten we een uurtje met de kinderen doorbrengen Ik heb me in maanden niet zo duizelig van geluk gevoeld. Met Julius ging het wel goed, had ik de indruk. Hij zei dat hij zijn lessen leuk vond en hij heeft geleerd om zijn hakken tegen elkaar te slaan, precies zoals de partij dat wil. Dan steekt hij zijn hand omhoog en roept Heil Hitler!. Ongelooflijk hoe snel hij een soldaatje is geworden Ik slaap de laatste tijd niet veel. Ik probeer me voor te stellen hoe Julius er aan de andere kant van het terrein bij ligt, in zijn keurige stapelbedje, en hoe hij rustig ademhaalt, in en uit. Dat helpt. Ik heb er alle vertrouwen in dat hij door mijn opoffering een betere man, een betere Duitser zal worden. Nog even en dan ben jij ook een echtgenote en een moeder. Let maar op. Ik denk vaak aan je, Elsie. Veel liefs. Hazel

15 15 Zomaar nou, zomaar? een fragment uit De bakkersdochter, een roman over de kracht van familie, liefde en vriendschap. De schrijfster, Sarah McCoy, brengt de lezer terug naar Kerst 1944 in Duitsland. De journaliste Reba Adams probeert de oude Elsie Meriwether in haar Bäckerei in El Paso, Texas een verhaal over Kerst tijdens de oorlog te ontlokken. Wat lukt, zij het met moeite. De ergste oorlogsterreur is aan de toen jonge Elsie, dochter van een bakker in Garmisch, voorbijgegaan. Zij en haar familie werden beschermd door een hooggeplaatste nazi die met haar wil trouwen. Maar als er in de kerstnacht een ontsnapt Joods jongetje, Tobias, op de stoep staat, dat net daarvoor nog op een kerstbal van de nazi's heeft opgetreden, weet Elsie dat ze alles wat ze liefheeft in gevaar brengt als ze de deur van de bakkerswinkel voor hem opent. Haar zus Hazel zit in 1944 al een tijd, gescheiden van haar zoon Julius, in het Lebensborn-programma. Haar tweeling heeft ze afgestaan voor experimenten. Elsie en Hazel schrijven elkaar. Het gedeelte uit de brief lees ik nu met Kerst Ik proef bij McCoy geen simpel oordeel over goed en fout. Hazel offert veel op voor haar geloof. Zelfs haar kinderen, in de hoop dat ze die daarmee recht doet. Elsie houdt van Hazel, al lopen hun wegen uiteen: de een gaat voor het vaderland, de ander ontvlucht het in zekere zin. Zeker, het boek verzwijgt niet wat goed is en wat fout. Er is geen sprake van relativisme. Maar tegelijk is er geen oordeel. Het kwaad wordt de mensen niet aangerekend. Hannah Arendt stelt in een reflectie op het kwaad zij volgde in 1961 het proces tegen Eichmann op de voet dat het kwaad vaak niet aan het karakter of de wil van een persoon is toe te schrijven. Mensen worden vaak niet door kwade bedoelingen gedreven maar doen wel kwaad. Dat inzicht relativeert niet het kwaad, maar het ontneemt ons wel het recht om het kwaad bij een ander te zoeken. Dat nu gebeurt niet in De Bakkersdochter, waarin het perspectief van een Duitse familie wordt gekozen. En ik ben daar stil van geworden. Er is sprake van blijvende betrokkenheid van mensen die verschillende jazeker, ook verkeerde wegen gaan. Ze houden op de een of andere manier het verschil uit. Kerst 2013 Mijn vader sprak weinig over zijn oorlogsjaren. Ik vroeg er ook niet naar. Dat veranderde toen Loe de Jong, die de oorlog zelf veilig in Engeland had doorgebracht, in een rechtstreeks op tv uitgezonden persconferentie het vonnis en meteen ook de executie van Willem Aantjes aankondigde: die zou lid van de SS zijn geweest. Voor mijn vader was het duidelijk: Aantjes was fout. Voor velen van zijn generatie was het vooral na de oorlog duidelijk: je was goed of fout, grijs bestond niet. Mijn vader heeft me zijn zienswijze niet opgedrongen, maar in alles voelde ik dat hij mijn reactie niet deelde. Hij vermeed het gesprek ook, waar ik dat zo graag zocht. Maar hij verraste mij een jaar later: hij gaf me een plakboek met allerlei artikelen en reacties over de zaak Aantjes die hij had verzameld. En niet om mijn denken te veranderen. Ik heb de map nog. Vanzelfsprekend. Voor mijn kinderen is de oorlog al ver weg. Maar voor wie in de jaren vijftig is opgegroeid, is die wonderwel ook een deel van hun leven. Ik ben intussen wel bevriend met Duitsers (mijn vader is er na de oorlog nooit geweest) en zie hoe Duitsland op een respectvolle wijze omgaat met het verleden. Net bezocht ik met mijn zoon Berlijn: de geschiedenis wordt daar niet verzwegen. In de trein leest mijn zoon De vergelding van Jan Brokken, ook al zo n schitterend boek dat niet in termen van goed en fout denkt. Kan ook moeilijk anders voor een zoon van een predikant die Christus verkondigde: Ik ben niet gekomen om de wereld te oordelen Als ik dit schrijf, lees ik hoe de zoveelste pedofiel de stad wordt uitgejaagd

16 Ons kerstverhaal 16 Fotografie Thinkstock Op deze plek, waar schoolleiders, bestuurders en toezichthouders hun verhaal vertellen, geven we ditmaal aandacht aan de verhalen die zij met hun kerstkaarten vertellen. Een greep uit de kerstkaarten die wij in 2012 van onze leden ontvingen. Ons kerstverhaal LICHT Lichtverhaal INSPIRATIE Zoveel meer Omdat er meer is, pratend, denkend, zoekend. Meer te horen dan je zegt. Meer te zeggen dan je denkt. Meer te vinden dan je zoekt. Op zoek naar meer INSPIRATIE voor jezelf, voor de ander. Omdat HET KIND zoveel meer is! (naar een gedicht van Hans Bouma en Chris Lindhout) CSG De Waard, Oud-Beijerland Schitterend licht uit duizend bewegingen water wind over water prevelend aanstormend opspattend water zoals ik ziende de zon op het water het eeuwige licht denk zo, mijn ogen verdwalend in waterlichtverte, denk ik dat gij bestaat die over donkere afgrond licht heeft geroepen schittergedachte schitterlichtverteverhaal. (Huub Oosterhuis, in: Nooit meer niet ) CSG De Goudse Waarden, Gouda ZIE JE WEL! er is iets lichts dat uit je stroomt en zich verwijdt en door geen windkracht van je af te scheuren liefde (Huub Oosterhuis, uit het gedicht C) CSG De Heemgaard, Apeldoorn

17 17 Ons kerstverhaal Er is geen groter kunstwerk dan het leven van een mens. Je kunt de begaafdheid missen om te schrijven, te schilderen of te componeren, maar iedereen heeft de gave om in zijn eigen leven creatief te zijn. In deze zin zijn we allemaal geroepen om een kunstenaar te zijn en vorm te geven aan ons leven, als iets echts en moois. VERTROUWEN BELOFTE Waar de engel ontwaakt Hemelse boodschappers van vrede en liefde, naar de aarde afgedaald met verblindend licht. Jou geraakt in je hart waar de engel ontwaakt. Jij bent nu de aardse boodschapper van vrede en liefde. Geef het door. Raak vele mensen aan. Laat jij deze kerst die engel zijn. (Henk Nijmeijer) Roelof van Echten College, Hoogeveen (Francis Schaeffer) SPO De Liemers, Zevenaar Weerspiegeling Kerstboom met ster, symbool van verlangen waarin wij onze hunkering naar hoop en licht weerspiegeld zien. Breekbaar als glas zijn de dromen die oplichten. Maar wie ze koestert, weet hoe sterk ze zijn. Christelijke Scholengemeenschap Walcheren, Middelburg/Vlissingen Als je van de aarde af zou gaan En haar van een afstandje bekijkt Dan is het nooit meer nacht. En blijkt de grote zwarte ruimte die wij van beneden zien In werkelijkheid Een eeuwig durende stralende dag. Als je winterwensen uitkleedt Van franje en van schijn ontdoet Dan blijft in het wit van al het licht Niets dan een wereld vol hoop en vol belofte. Nieuwjaar Stap boordevol vertrouwen in het splinternieuwe jaar. Maak elke dag een tikkeltje bijzonder. Voor iedereen het beste, het mooiste wat er is. En telkens weer een ander prachtig wonder. Christelijke Onderwijs Groep Vallei & Gelderland-Midden Hallo kinderen! Wisten jullie dat als je de aarde nadert haar blauwe glans verandert in kringen, vlakken, lijnen, stippen die dichterbij zich kleurig ontpoppen tot water, land, wegen, steden het dierbaar bedrijf van alles wat leeft? En zoom je microscopisch in dan krioelt het in de sloten: water eerste levensteken, dat op een zomerdag verdampt en in een winternacht de polders wit betovert, kom daar eens in de kosmos om! Lieve kinderen uit elke windstreek lachend verenigd en vereeuwigd maak er een prachtig kerstfeest van en begin het nieuwe jaar goed ga je toekomst op onze aarde vol vertrouwen tegemoet (Kees Trappenburg) CSG Melanchthon, Rotterdam/Lansingerland (Job Degenaar) Stichting Aves, Emmeloord

18 Doorlopende leerlijn? Een idee-fixe! 18 Tekst Bert van der Kruk Fotografie Thinkstock Onderwijs aan jonge kinderen Doorlopende leerlijn? Een idee-fixe! Kees Terdu Harry Dobbelaar Margeeth Timmermans Sieneke Goorhuis-Brouwer Initiatieven om voorschoolse educatie aan peuters nauwer te koppelen aan de basisschool schieten de grond uit. De kinderen varen er wel bij, zeggen schoolbestuurders die op deze manier achterstanden bij kinderen vroeg willen aanpakken. Maar niet iedereen staat te juichen bij de komst van een nieuwe Startgroep of Peuterschool. In het begin was er aarzeling, herinnert Kees Terdu, bestuurder van PCBO Rotterdam-Zuid, zich. Vooral de medewerkers van de peuterspeelzalen stonden niet direct te trappelen toen hun werkplek een jaar of acht geleden structureel onderdeel van de schoolorganisatie werd. Zou dat wel goed zijn voor de peuters? Een peuter is immers heel wat anders dan een kleuter. Dat is allemaal waar, zegt Terdu. Maar met die erkenning konden we wel doelgericht aan het werk in de peuterspeelzaal. We konden doorgaande leerlijnen beter sturen en de

19 19 Doorlopende leerlijn? Een idee-fixe! taalprogramma s voor peuters en kleuters beter op elkaar laten aansluiten. En we konden medewerkers van de peuterspeelzaal mee laten doen aan trainingen voor het schoolpersoneel. Inmiddels is iedereen daar goed over te spreken. Spelenderwijs Op twaalf van de 32 scholen van PCBO Rotterdam-Zuid maken de peuterspeelzalen onderhand integraal deel uit van de basisschool. Op de andere scholen vallen ze nog onder andere stichtingen. Maar ook daar is de samenwerking intensief, zegt Terdu. Dat is ook hard nodig, want de scholen staan allemaal in Rotterdam-Zuid, waar veel kinderen van allochtone ouders met een grote taalachterstand op de basisschool binnenkomen. De schoolbestuurder merkt dat die specifi eke grootstedelijke situatie in de soms hoog oplopende discussie over peuteronderwijs weleens over het hoofd wordt gezien. Ik kan me voorstellen dat je midden op de Veluwe denkt: wat is dat voor flauwekul, laat die kinderen toch lekker buiten spelen.. Maar wij zitten in een andere situatie. Kinderen komen bij ons binnen met grote taalachterstanden; zij hebben er baat bij dat hun taal zo vroeg mogelijk wordt gestimuleerd. In Amsterdam Zuidoost is dat niet anders, zegt Harry Dobbelaar, bestuurder van Bijzonderwijs, een stichting met zeven basisscholen op levensbeschouwelijke grondslag in dat stadsdeel. Niet elk kind heeft thuis een rijk klimaat waarin het spelenderwijs kan worden voorbereid op de rest van zijn leven. Natuurlijk is het ideaal dat kinderen vrij opgroeien met een vader en een moeder en een opa en een oma die voorlezen en spelletjes spelen. Dat snap ik. Maar in veel gezinnen is dat niet de werkelijkheid. En dus is het een goede ontwikkeling dat peuterspeelzalen steeds vaker een stimulerend en taalrijk klimaat proberen te organiseren, zodat peuters een goede start kunnen maken in groep 1. Daar kunnen kinderen stapje voor stapje worden voorbereid op de basisschool. Dat gebeurt spelenderwijs met betekenisvolle activiteiten. De kinderen hoeven niet strak in een bankje te zitten. Er is nog steeds een bouwhoek en een huishoek en noem maar op, en er zijn vaak ook anders dan iemand mij pas wilde doen geloven gewoon water- of zandtafels. Maar er is in een rijke leeromgeving ook beredeneerd aandacht voor ontluikende taal-, reken- en sociale ontwikkeling. Des peuters Anders dan PCBO Rotterdam-Zuid heeft het bestuur van Bijzonderwijs geen zeggenschap over de peuterspeelzalen die bij elke school gevestigd zijn. Dobbelaar: Wel is er sprake van intensieve samenwerking. School en voorschool hanteren dezelfde inhoudelijke programma s. En er is een bovenschools coördinator die zorgt voor goede afstemming met de peuterspeelzaal en de overkoepelende welzijnsorganisatie. We zijn voortdurend in gesprek hoe de sturing verbeterd kan worden. Op twee scholen is inmiddels een experiment gaande waarbij de directeur ook de inhoudelijke regie voert over de peutergroepen. Ook draait in die groepen een leerkracht van de basisschool mee. Dobbelaar vindt de Rotterdamse constructie zeker een interessant model, vooral omdat daarmee de doorgaande lijn verder verstevigd kan worden. Margeeth Timmerman, bovenschools coördinator Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) bij stichting Agora in de Zaanstreek, zit niet direct op zo n incorporatie van de peuterspeelzalen bij de scholen te wachten. Je moet dan wel heel alert blijven; voor je het weet wordt de sfeer in de peutergroepen veel schoolser. Het is goed dat scholen zich met het beleid van de peuterspeelzalen bezighouden, maar ze moeten de kinderen dan wel in hun waarde laten. Het moet wel des peuters gebeuren. Het gevaar bestaat dat peuters als kleuters worden behandeld. Maar ook peuters hebben een heel eigen ontwikkelingsfase, waarmee heel goed rekening gehouden moet worden. Daarom is het volgens haar van groot belang dat het personeel van de peutergroepen goed geschoold wordt. De programma s zijn natuurlijk ook niet onbelangrijk, maar de kwaliteit van de leidsters is uiteindelijk doorslaggevend. De leidsters van de acht peuterspeelzalen waarmee de Agorascholen samenwerken, hebben allemaal twee jaar extra training gevolgd. Ze weten dus hoe belangrijk het is om met de jonge kinderen méé te spelen. Timmerman: Peuters spelen nog niet met elkaar, ze spelen vooral naast elkaar. Ze hebben behoefte aan een juf die meespeelt en alles wat ze doet in taal benoemt. Dat is heel wat anders dan een lesje geven, waarbij ze aan een tafeltje moeten zitten. Ze moeten de dingen doen en ervaren. Ze moeten worden uitgedaagd om hun fantasie te gebruiken. De ontwikkeling die ze nodig hebben om uiteindelijk tot lezen te komen, ga je als leidster stimuleren. Veel kinderen uit achterstandswijken missen thuis zo n stimulerende omgeving. Sommigen komen buiten peuterspeelzaal of school nauwelijks in aanraking met de Nederlandse taal. Bovendien komen ze uit een cultuur waarin praten met kinderen niet gebruikelijk is, laat staan zoiets als voorlezen. Om daar verandering in te brengen, betrekken de Zaanse peuterspeelzalen de ouders zoveel mogelijk bij hun werk. Ze delen bijvoorbeeld Zaanse taaltassen uit, met daarin een prentenboek, taalspelletjes en informatie over het belang van voorlezen en spelletjes doen. Resultaten De vraag is waartoe de extra aandacht voor de ontwikkeling van peuters in Rotterdam, Amsterdam en Zaanstad bekostigd uit substantiële subsidies van de gemeente leidt. Timmerman: Dat is lastig te zeggen. Peuters en kleuters leren op een heel andere manier dan kinderen in groep 3. Je stopt er een heleboel in wat er pas later uit komt. Je kunt niet even op een knopje drukken: hallo, kom nu maar op met je resultaten. Kees Terdu van PCBO uit Rotterdam: De samenleving is altijd erg uit op meetbare doelen en effecten. Ook die kunnen wij laten zien: de afgelopen drie jaar zien we in de kleutergroepen

20 Doorlopende leerlijn? Een idee-fixe! 20 een significante toename in de scores op Cito-toetsen, vooral op het gebied van taal. Niet alles is natuurlijk meetbaar, maar ook in bijvoorbeeld houding, spelgedrag, uitgestelde aandacht, luisteren en samenspelen zien we bij de kinderen een enorme ontwikkeling. De kritiek op toetsing van jonge kinderen begrijpt hij wel een beetje, al houden de tegenstanders wat hem betreft graag allerlei schrikbeelden in stand. Alsof onze peutertjes alleen maar stil in een bankje moeten zitten, met een stencilblad voor hun neus waarop ze moeten aankruisen wat groot of klein is. Nonsens natuurlijk. Peuters blijven niet stil zitten en dat platte vlak waarop ze zouden moeten werken, zegt hun natuurlijk niks. Zij moeten ervaren en voelen en hebben een juf nodig die meespeelt en voortdurend zegt: dit is groot en dat is klein. Toetsen is helemaal niet verkeerd, maar we doen veel meer dan dat: het gaat vooral om observatie, benadrukt ook Harry Dobbelaar van Bijzonderwijs. Medewerkers worden getraind om het verloop van de groei en ontwikkeling van peuters en kleuters bij te houden, zodat het intentioneel handelen van de leerkracht erop kan worden afgestemd. Omdat het peuteronderwijs een ingewikkelde tak van sport is, zou het opleidingsniveau van de leidsters wel verhoogd mogen worden. Er is al een verschuiving gaande: naast de vele mbo ers komen er steeds meer hbo ers de peuterspeelzaal binnen. Wat Dobbelaar betreft hebben de medewerkers in de toekomst allemaal minstens een hbo-diploma. Kentering Dat peuters en kleuters om een geheel eigen benadering vragen, weet Sieneke Goorhuis-Brouwer, hoogleraar spraak- en taalstoornissen, als geen ander. Maar haar advies aan de scholen is vooral: laat deze kinderen zoveel mogelijk met rust, laat geen VVE-programma s op ze los, laat ze spelen. Al jaren strijdt zij tegen verschoolsing van het onderwijs aan kleuters en peuters. Dat de Tweede Kamer onlangs de verplichte Cito-toets voor kleuters afkeurde, ziet ze daarbij als een mooie steun in de rug, misschien zelfs als een kentering. Goorhuis: De druk van het onderwijs is enorm. Het ministerie is op dit moment volledig gericht op het omhoog brengen van schoolresultaten, met name van kinderen in groep 8, maar ook in lagere groepen. Ik ben daar op zichzelf niet op tegen. Maar wat men in de politiek en in het onderwijs voortdurend vergeet, is dat er nog steeds een knip zit in de ontwikkeling van kinderen voor en na zes jaar. Met als gevolg dat kleuters en ook peuters onder de didactiek van school worden gelegd, terwijl ze daar nog helemaal niet aan toe zijn. Die ontwikkeling is volgens Goorhuis al gaande sinds de invoering van het basisonderwijs halverwege de jaren tachtig. Aanvankelijk was er nog wel speciale aandacht voor de kleuters en gingen de leerkrachten ook wel anders met hen om dan nu het geval is. Langzamerhand is het kleuteronderwijs steeds schoolser geworden. De hele fase die vooraf moet gaan aan het formele leren wordt verwaarloosd. Het tempo waarin kinderen voor hun zesde verjaardag bepaalde mijlpalen in hun ontwikkeling bereiken op gebied van taal, denken, motoriek verschilt enorm, legt Goorhuis uit. Pas aan het eind van groep 2 bereiken ze het stadium waarin ze, gemiddeld genomen, aan de basisvoorwaarden voldoen om aan het formele leren te beginnen. Maar scholen kijken steeds vaker naar de snelle leerlingen en vinden dat alle leerlingen aan hun niveau moeten voldoen. Kinderen die wat minder snel gaan, krijgen daardoor taken die ze niet aankunnen. Dat leidt tot probleemgedrag: of ze worden faalangstig of ze stuiteren door de klas. Onderdompeling Kom bij de hoogleraar niet aanzetten met een doorlopende leerlijn, want die bestaat gewoon niet. Dat is een idee-fixe. Er zit altijd een knip in, omdat dat neurobiologisch nou eenmaal zo in elkaar zit. En van spelenderwijs leren moet Goorhuis ook weinig hebben. Dat wordt immers nog steeds aangestuurd door volwassenen. Wij bepalen het spel, niet het kind. Terwijl het kind zich spontaan moet kunnen ontwikkelen. Het enige dat wij moeten doen, is een omgeving bieden waarin de mogelijkheden tot alle vormen van spel aanwezig zijn. Slechts een heel klein groepje kinderen moet het zonder zo n omgeving stellen, en dan voornamelijk in de grote steden. Wij hebben onderzoek gedaan in Groningen en Rotterdam: daar kwam 40% van de allochtone kinderen de basisschool binnen met een achterstand in taalontwikkeling. Maar die achterstand lopen ze meteen in als ze worden ondergedompeld in het Nederlands. Wil je dat moment vervroegen? Prima. Bied dan gratis peuterspeelzalen aan, laat de kinderen spelen en praat gewoon Nederlands tegen ze. Daar hoef je geen taalprogramma op los te laten, waarbij je eenzijdig naar taal kijkt en andere vormen van spelen vergeet. Al die VVE-programma s versnellen het leren in groep 3 heus niet dat heeft het Kohnstamm Instituut onlangs nog onderzocht. Waarom scholen dat niet weten en toch zoveel energie in vooren vroegschoolse educatie steken? Sieneke Goorhuis: Ik denk dat ze te veel vastzitten in het schoolsysteem en de belangen die daarbij horen; zorgen dat de school gevuld blijft, het marktaandeel veiligstellen. Ik zou niet weten waarom ze het anders doen. Of het moet zo n enorme naïviteit zijn, dat ze denken dat peuters en kleuters al structureel kunnen leren. Nou, dan is het nog erger Kees Terdu uit Rotterdam toont zich niet erg onder de indruk. Ik zou tegen mevrouw Goorhuis willen zeggen: kom gewoon eens kijken in onze peuterspeelzalen. Daar ziet u allemaal vrolijke kinderen, shining eyes, die zich geweldig ontwikkelen en extra kansen krijgen die ze thuis niet hebben.

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW INTERVIEW Auteur: René Leverink Fotografie: Rijksoverheid Onlangs hebben minister Van Bijsterveldt en staatssecretaris Zijlstra van OCW drie actieplannen gelanceerd, gericht op een ambitieuze leercultuur

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

De viering kan geopend worden met het aansteken van een kaars en een gezamenlijk gebed:

De viering kan geopend worden met het aansteken van een kaars en een gezamenlijk gebed: Viering De viering kan geopend worden met het aansteken van een kaars en een gezamenlijk gebed: Grote God, geef ons goede ogen, geef ons ogen die de ander zien: mensen dichtbij, mensen ver weg, kinderen

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

Lees : Mattheüs 25:14-30

Lees : Mattheüs 25:14-30 De gelijkenis van de talenten Lees : Mattheüs 25:14-30 Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR 80 GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR Bram de Muynck 81 Hoe staat het met de CITO-isering van het onderwijs en hoe kun je hier vanuit christelijk perspectief tegen aan kijken? 82 Discussies over het onderwijs

Nadere informatie

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser Kom erbij Kom erbij, want ik wil je iets vertellen, het is heel bijzonder, dus luister allemaal. Ik ken honderdduizend prachtige verhalen, maar dit is echt het mooiste van allemaal. Het gaat over twee

Nadere informatie

De speerpunten van de SPCO-scholen

De speerpunten van de SPCO-scholen Meerjaren Plan 2012-2015 De speerpunten van de SPCO-scholen Inleiding Strategische speerpunten Hart voor kinderen Met veel genoegen presenteren wij de samenvatting van ons strategisch meerjarenplan Hart

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten 2015 Annie Massop Hart en Ziel Marketing - Alle rechten voorbehouden - 1 Inleiding Dit stappenplan sluit aan op de workshop Hoe je intuïtief

Nadere informatie

En hoe blijf jij fit in je hoofd?

En hoe blijf jij fit in je hoofd? En hoe blijf jij fit in je hoofd? 1,2,3,..., 10 stappen Je lekker in je vel voelen, daar kun je aan werken. Lees rustig de tien stappen. Ze inspireren je om fit te blijven in je hoofd en hebben al heel

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

Onderwijs in Nederland verandert.

Onderwijs in Nederland verandert. Inhoud Het Nederlandse onderwijs: een veranderende context Onze context: Rijnlands Anglo Amerikaans Finse paradoxen, passend in onze onderwijstraditie? Cirkel van invloed: werkopdracht Pasi-tips voor Nederland

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Opvoeden en opgroeien doen we samen

Opvoeden en opgroeien doen we samen s a m e n met ouders Opvoeden en opgroeien doen we samen Dé brede taalschool Het Kompas Het Kompas vindt het belangrijk dat de kinderen zich welkom, veilig, gesteund en gewaardeerd voelen. Op iedere basisschool

Nadere informatie

Misschien zit u hier wel met de grote vraag: wat is Kerst eigenlijk?

Misschien zit u hier wel met de grote vraag: wat is Kerst eigenlijk? 25 december 2015 1 e Kerstdag Sixtuskerk te Sexbierum Ds. A.J. (Anneke) Wouda Teksten: Hebr. 1:1-6 en Lucas 2: 15-21 Geliefden van God, gemeente van Christus, Kerstochtend 2015 U zit midden in een kerstviering,

Nadere informatie

Paasmorgen 2014: Wees niet bang!! Lezingen: Gen.2:2,3 en Gen.1:1-5 en Matt.28:1-10

Paasmorgen 2014: Wees niet bang!! Lezingen: Gen.2:2,3 en Gen.1:1-5 en Matt.28:1-10 1 Paasmorgen 2014: Wees niet bang!! Lezingen: Gen.2:2,3 en Gen.1:1-5 en Matt.28:1-10 Een goede traditie is het om op de vroege paasmorgen het licht tegemoet te lopen: opstaan in het nacht en de zon op

Nadere informatie

Kerstfeest 2014. Ds. W.E. den Hertogschool

Kerstfeest 2014. Ds. W.E. den Hertogschool Kerstfeest 2014 Ds. W.E. den Hertogschool Kling klokjes klingelingeling, kling klokjes kling. Laat de boodschap horen: Jezus is geboren, Voor die blijde klanken, willen wij God danken. Kling klokjes klingelingeling,

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

En hoe blijf jij fit in je hoofd?

En hoe blijf jij fit in je hoofd? En hoe blijf jij fit in je hoofd? boekje-105x105-def.indd 1 30-01-2009 12:05:22 1,2,3,..., 10 stappen boekje-105x105-def.indd 2 30-01-2009 12:05:23 Je lekker in je vel voelen, daar kun je aan werken. Lees

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

HC zd. 42 nr. 31. dia 1

HC zd. 42 nr. 31. dia 1 HC zd. 42 nr. 31 weinig mensen zullen zeggen dat ze leven voor het geld geld maakt niet gelukkig toch zeggen we er graag achteraan: wel handig als je het hebt want waar leef ik voor? een christen mag zeggen:

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Matteüs 5: 13-16 Preek: Wees wat je bent Bijzonderheid: Uitzwaaidienst World Servants

Matteüs 5: 13-16 Preek: Wees wat je bent Bijzonderheid: Uitzwaaidienst World Servants Matteüs 5: 13-16 Preek: Wees wat je bent Bijzonderheid: Uitzwaaidienst World Servants Liturgie: Lied voor de dienst: EL 217: 1,2,3: Samen in de naam van Jezus Welkom Intochtslied: Psalm 98: 3,4 Stil gebed

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Heer, U kent mij als geen ander U weet of ik zit of sta en U kent ook mijn gedachten voordat ik iets zeggen ga

Heer, U kent mij als geen ander U weet of ik zit of sta en U kent ook mijn gedachten voordat ik iets zeggen ga Hieronder staan de teksten van nieuwe liedjes, zodat jullie ze thuis ook kunnen oefenen: 'k Heb Jezus nodig heel mijn leven 'k Heb Jezus nodig, heel mijn leven. 'k Heb Jezus nodig, dag aan dag, in m'n

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Laat idealen de lesinhoud bepalen

Laat idealen de lesinhoud bepalen Laat idealen de lesinhoud bepalen Laura Boele-de Bruin Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

PBS. Door: René Krechting (adjunct-directeur)

PBS. Door: René Krechting (adjunct-directeur) PBS Door: René Krechting (adjunct-directeur) Het schooljaar 2012-2013 is begonnen en de eerste periode zit er inmiddels alweer bijna op. Elke klas is direct in het begin van het schooljaar op introductiekamp

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID...

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... Geplaatst op 28 juni, 2015 in het YOGI YOGA blad editie juli + augustus 2015 Lieve schat, je bent zo'n mooie, lieve en grappige vrouw, zelfs met je nukken

Nadere informatie

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

Johannes 15:1-10. Colofon. Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW

Johannes 15:1-10. Colofon. Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW Johannes 15:1-10 preek Johannes 15:1-10 Colofon Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW orde morgendienst welkom zingen Psalm 84,2.5 Psalm 36,2.3 stil gebed votum en groet zingen Opwekking

Nadere informatie

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1.

Uitvaart voorbede Voorbeeld 1. Uitvaart voorbede Voorganger: Genadige en barmhartige God. U ziet ons hier bijeen in ons verdriet rond het sterven van N. Hij / zij was één van ons, wij zullen hem / haar missen. Geef ons de kracht samen

Nadere informatie

Ik noem een paar sleutels die in veel sloten passen [dia 1 titel]:

Ik noem een paar sleutels die in veel sloten passen [dia 1 titel]: Preek over HC zondag 31 GEMEENTE VAN JEZUS CHRISTUS, GASTEN EN LUISTERAARS, Iedereen weet wel dat je sleutels hebt in verschillende soorten. Aan het soort sleutel kan je vaak al zien voor welk doel je

Nadere informatie

Gelijkenissen zijn voor de meeste kerkmensen vaak bekende verhalen. (1) En ik kan me daar

Gelijkenissen zijn voor de meeste kerkmensen vaak bekende verhalen. (1) En ik kan me daar Tekst: Mat. 13,10-17 Lezen: Mat. 13,1-9;18-23 Zingen: Ld.341,1.2 Ps. 25,2.6 (vs. 2 vóór de wet, vs. 6 na de wet) Ps. 126,3 Ps. 145,5 Gz.179a (middagdienst) Ps. 86,4 Gelijkenissen zijn voor de meeste kerkmensen

Nadere informatie

'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) 'Hij kent je bij je naam'. (internet) http://www.youtube.com/watch?

'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) 'Hij kent je bij je naam'. (internet) http://www.youtube.com/watch? Liturgie Jongerenviering op 10 juni 2012 Protestantse Kerk in Wehl Welkom Anneke We begroeten elkaar met het zingen van: 'Vrede voor jou, hierheen gekomen' (Geroepen om te zingen, nr. 15) Thema van de

Nadere informatie

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden:

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Relaties halen het beste in je naar boven Les 1 GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Lees met elkaar de volgende hoofdstukken en laat iemand opschrijven

Nadere informatie

Eredienst 24 januari 2010 Voorganger: Ds. M. Oostenbrink. Lezingen: Marcus 1:16-20. Romeinen 8:27-30, 11:27-32. Gemeente van onze Heer Jezus Christus

Eredienst 24 januari 2010 Voorganger: Ds. M. Oostenbrink. Lezingen: Marcus 1:16-20. Romeinen 8:27-30, 11:27-32. Gemeente van onze Heer Jezus Christus Eredienst 24 januari 2010 Voorganger: Ds. M. Oostenbrink Lezingen: Marcus 1:16-20 Romeinen 8:27-30, 11:27-32 Gemeente van onze Heer Jezus Christus Je wordt geroepen. Het meest eenvoudige wanneer je dat

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Liturgie voor de Gezinsdienst. Thema: In de wolken!

Liturgie voor de Gezinsdienst. Thema: In de wolken! Liturgie voor de Gezinsdienst op 26 oktober 2014 om 10,00 uur in De Ark Thema: In de wolken! Met medewerking van: Elly Maarsingh Renny Post Leden van de KiWi Voor de dienst zingt Ludgrut: Wees welkom allemaal

Nadere informatie

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt Positionering De Klankhof en t Kofschip, Etten-Leur Kernwoorden: Je mag er zijn Vertrouwen Positief kijken naar jezelf en anderen Meervoudige intelligentie Samen de merkbelofte van De Klankhof t Kofschip:

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER Bijbel voor Kinderen presenteert JACOB DE BEDRIEGER Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

WE MOETEN DE WERELD NIET LIEFHEBBEN. 1.om de liefde van onze Vader. 2.om het leven uit onze Vader. 3.om de toekomst met onze Vader.

WE MOETEN DE WERELD NIET LIEFHEBBEN. 1.om de liefde van onze Vader. 2.om het leven uit onze Vader. 3.om de toekomst met onze Vader. 1 Joh. 1:15-17 / Gehouden op 17-06-2007 / p.1 DE WERELD NIET LIEFHEBBEN Liturgie: Votum & groet Zi: Ps. 100:1.2 Lezing van Gods wet Zi: Ps. 1:1.2.3 Gebed Schriftlezing: 1 Joh 3:1-10 Zi: Gez. 22:1.2.4 (GKB)

Nadere informatie

Mijn laatste nieuwsbrief

Mijn laatste nieuwsbrief Mijn laatste nieuwsbrief Lieve familie, vrienden en sponsors! Mijn laatste nieuwsbrief schrijf ik vanuit het prachtige en kleurrijke Sri Lanka! Hier vierde ik Kerst en Oud en Nieuw met de bemanning van

Nadere informatie

dichterbij jongeren in Zwolle

dichterbij jongeren in Zwolle dichterbij jongeren in Zwolle teamleider ronald welmers in oktober 2009 stonden we met vijf vrijwilligers, een pannakooi en een voetbal in Park de hogenkamp. geen tiener die kwam de eerste drie maanden,

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Koers & Ambities 2015-2018

Koers & Ambities 2015-2018 1 Koers & Ambities 2015-2018 voorwoord Net als de wereld is stichting OOZ volop in beweging. elke dag Zie ik het Om mij heen. ONderweg Naar mijn werkplek, bij mijn directe collega s en vooral OOk in ONZe

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Gereformeerd onderwijs 2.0

Gereformeerd onderwijs 2.0 Gereformeerd onderwijs 2.0 Eindrapport werkgroep Toekomst gereformeerd onderwijs Noord-Nederland Opdrachtgever: bestuur Noorderbasis, bestuur GBS De Wierde, bestuur GBS Eben Haëzer, bestuur VGSO, bestuur

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Een goede relatie tussen ouders en school komt het leerresultaat ten goede en dat is wat we allemaal willen! Convenant Impuls Kwaliteitsverbetering Onderwijs

Nadere informatie

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN WAAROM??? DAAROM!!! Soms sta je met je mond vol tanden, wanneer je kind je met een vraag overvalt. "Waarom zijn de bomen groen?", "Waarom regent het vandaag?" Waarom... waarom..., steeds weer waarom. De

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Grondslag Stichting tot Oprichting en instandhouding van Scholen voor Christelijk Onderwijs te Schoonhoven

Grondslag Stichting tot Oprichting en instandhouding van Scholen voor Christelijk Onderwijs te Schoonhoven Grondslag Stichting tot Oprichting en instandhouding van Scholen voor Christelijk Onderwijs te Schoonhoven Naam: Grondslag Stichting tot Oprichting en instandhouding van Scholen voor Christelijk Onderwijs

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Wie ben ik in het koninkrijk? les 1 DISCIPLE MENTOR

Wie ben ik in het koninkrijk? les 1 DISCIPLE MENTOR Wie ben ik in het koninkrijk? les 1 DEEL 4 DISCIPLE MENTOR In Gen 1, 2 en 3 lezen we direct hoe God denkt over de mens. Hij laat zien wie we zijn, waar we voor gemaakt zijn en wat onze bestemming in het

Nadere informatie

Zondag 16 februari 2014. Protestantse Gemeente Biddinghuizen THEMA: Ho, stop, help!

Zondag 16 februari 2014. Protestantse Gemeente Biddinghuizen THEMA: Ho, stop, help! Zondag 16 februari 2014 Protestantse Gemeente Biddinghuizen THEMA: Ho, stop, help! Voorganger: ds. Bram Bregman Organist: dhr. Klaas Keimpema Pianist en dirigent schoolkoor: dir. Adriaan Stuij Welkom -

Nadere informatie

Vorige week bekeken we hoe je naar jezelf kijkt. Hoe zie jij jezelf in het licht van God? We hebben het toen van drie kanten benaderd.

Vorige week bekeken we hoe je naar jezelf kijkt. Hoe zie jij jezelf in het licht van God? We hebben het toen van drie kanten benaderd. UITGENODIGD EN UITGEDAAGD (2 VAN 2) Lezen tijdens de preek: Jakobus 1:22-24 Preek begint met een filmpje van de VEZ: https://www.youtube.com/watch?v=sewweny1ahc Uitgenodigd en uitgedaagd (2) Vorige week

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Samenvatting Excellentie kan het beste worden gestimuleerd door het coachen van de persoonlijke

Nadere informatie

Datum 23 mei 2011 Betreft Aanbieding Actieplannen Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs en Leraren

Datum 23 mei 2011 Betreft Aanbieding Actieplannen Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs en Leraren a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Contactpersoon

Nadere informatie

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee?

Johannes 1 : 12. wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? wij noemen God onze Vader en wijzelf zijn dan zijn kinderen maar wat bedoelen we daarmee? vaak wordt gezegd: God zorgt voor ons als een Vader dat is waar maar het is meer Johannes legt het uit in vers

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

En hoe blijf jij Fit in je Hoofd?

En hoe blijf jij Fit in je Hoofd? En hoe blijf jij Fit in je Hoofd? 1,2,3,..., 10 stappen Fit in je Hoofd, Goed in je Vel. Je lekker in je vel voelen, daar kun je aan werken. Lees rustig de tien stappen. Ze inspireren je om fit te blijven

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht

De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht De gelijkenis van de onbarmhartige dienstknecht Lees : Mattheüs 18:21-35 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was,heeft Hij gelijkenissen verteld

Nadere informatie

Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl. Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente,

Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl. Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente, Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente, Er wordt vandaag gedoopt de naam van een mensenkind wordt verbonden met die van God. In onze

Nadere informatie

Protestantse Gemeente Biddinghuizen. Gezinsdienst. Thema: Ja is ja

Protestantse Gemeente Biddinghuizen. Gezinsdienst. Thema: Ja is ja Zondag 25 oktober 205 Protestantse Gemeente Biddinghuizen Gezinsdienst Thema: Ja is ja Voorganger: ds. Sifra Baayen - Op t Land Meevoorbereid door WJV Muzikale medewerking: True Colors Welkom - door de

Nadere informatie