Hier ben ik! M.Sc.- thesis over Gestalttherapie en existentiële angst in relatie tot hechtingsproblematiek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hier ben ik! M.Sc.- thesis over Gestalttherapie en existentiële angst in relatie tot hechtingsproblematiek"

Transcriptie

1 Hier ben ik! M.Sc.- thesis over Gestalttherapie en existentiële angst in relatie tot hechtingsproblematiek Ellie Keizer Schothorstlaan 12, 3207 ZD Spijkenisse Tel: Student van: de Nederlandse Stichting Gestalt Amsterdam, Middlesex University London Studiejaar: GTO 2 Datum: 1 mei 2007

2 Niemandskinderen. Niemandskinderen zijn niet van hun ouders, omdat hun ouders niet liefdevol waren; ze zijn niet van zichzelf, omdat ze ook niet van zichzelf kunnen houden; ze zijn niet van hun omgeving, wanneer die omgeving niets doet en ingrijpt; ze zijn niet van de hulpverlening, wanneer ze daar niet terechtkomen of wanneer de hulpverlening faalt; ze zijn later niet van hun partners, wanneer ze zich niet kunnen binden; en zijn niet van de eventuele kinderen die worden geboren, wanneer ze in het ergste geval ook niet van hun eigen kinderen kunnen houden. Psychotherapeute Carolien Roodvoets 2

3 Mensen zijn eenzaam omdat ze muren bouwen, in plaats van bruggen. (J.F. Newton) 1. Voorwoord Sinds januari 2004 werk ik naast mijn baan als sectormanager in het Welzijnswerk als Gestalttherapeute in mijn eigen praktijk. In die hoedanigheid krijg ik regelmatig cliënten 1 binnen met angstklachten. De meesten van hen zijn zich niet bewust van het feit dat hun klachten zijn gerelateerd aan angst. Zij melden zich vrijwel zonder uitzondering met vermoeidheids- en spanningsklachten. Ik ben ook persoonlijk bekend met thema s rond angst en hechtingsproblematiek. Toen ik september 2002 met deze opleiding startte kon ik niet voorzien dat deze mijn leven zo op zijn kop zou zetten. Het is een boeiende reis geworden met tranen, boosheid, ontroering en humor. Graag wil ik u als lezer uitnodigen om met mij mee te reizen en te lezen hoe ik van mijn stoorzender (de angst) een bondgenoot heb gemaakt en op welke wijze ik mijn cliënten met angstklachten en hechtingsproblematiek begeleid om hun zelfondersteuning te vergroten. Van jongs af aan koesterde ik twee grote dromen in mijn leven; ik wilde een stuk grond kopen en een eigen ontworpen huis (laten) bouwen. Daarnaast wilde ik psychotherapeut worden, een wens die werd versterkt door de problematiek die ik tegenkwam in een eerdere baan als reïntegratieconsulent. Toen ik in juni 2001 de verhuisdozen uitpakte in onze nieuw gebouwde woning herinnerde ik me mijn tweede droom. Ik koesterde al zo lang het verlangen om therapeut te worden. Zou ik opnieuw zo n groot avontuur aandurven? Ik dacht toch altijd dat ik voor een dergelijk studie niet intelligent genoeg was? Ik trok de stoute schoenen aan en meldde mij aan bij de Nederlandse Stichting Gestalt (NSG). Spoedig werd ik uitgenodigd voor een intakegesprek door Harm Siemens. Met klamme handen en een bonkend hart zat ik voor hem. Wat maakt dat jij therapeut wilt worden? vroeg Harm belangstellend. Oei..dacht ik, hoe geef ik woorden aan deze vraag. Ik werd rood en kreeg het benauwd. Hakkelend kwam een antwoord; uhh, ik wil graag mensen helpen. Kun jij jezelf wel helpen? zei Harm. Die kwam binnen en vanaf dat moment realiseerde ik mij dat ik voor een grote uitdaging stond. Ik zou graag een aantal mensen willen bedanken die me bij deze uitdaging hebben geholpen. Ik draag deze thesis op aan mijn vier prachtige kinderen Joey, Melanie, Priscilla en Gijs. Ook wil ik mijn ouders danken voor hun onvoorwaardelijke steun van de laatste jaren. Mijn man Alan voor zijn zorgzaamheid, vooral tijdens de afronding van mijn opleiding en mijn soulmate Krijn Sijrier die er altijd was op cruciale momenten. 1 Daar waar in deze thesis wordt gesproken over cliënten, bedoel ik zowel de mannelijke als de vrouwelijke cliënten uit mijn doelgroep. 3

4 Inhoudsopgave pagina Hoofdstuk 1 Voorwoord 3 Inhoudsopgave Inleiding Centrale vraag en opbouw van de thesis Leeswijzer.. 7 Hoofdstuk 2 Het fenomeen angst nader bekeken 2.1 Inleiding Wat is angst? Angst in de literatuur Het begrip angststoornis De gezonde kant van angst Medicatie Samenvatting 13 Hoofdstuk 3 De hechting van het jonge kind 3.1 Inleiding Hechting volgens een aantal deskundigen Gevolgen van onveilige hechting Neurotische mechanismen Samenvatting 20 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 De Gestalttheorie 4.1 Inleiding De Gestaltvisie op angst De Gestaltvisie op hechtingsproblematiek Contact, contactgrens en contactvermijdingen De veldtheorie De fenomenologie De ontwikkeling van het zelf Het Gestaltformatieproces Samenvatting 28 Gestalt in de praktijk 5.1 Inleiding Egotisme Introjectie Retroflectie Angst en aarde Angst en adem Angst en behoefte Angst en contact Samenvatting 33 4

5 Hoofdstuk 6 Aandachtspunten in Gestalttherapie 6.1 Inleiding Grondhouding van de Gestalttherapeut Zelfonthulling Interventies gericht op zelfwaardering Samenvatting 38 Hoofdstuk 7 Conclusie Bijlage Nawoord Geraadpleegde literatuur

6 1.1 Inleiding Vanuit de wetenschap analytisch naar de werkelijkheid kijken is vaak beschouwend boven de situatie gaan hangen en daarmee uit contact zijn. Ik zag er aanvankelijk dan ook tegenop om de persoonlijke ervaringen met mijn cliënten te beschrijven als wetenschappelijke bijdrage aan het werkveld. Bovendien krijgen woorden in de transitie van spraak naar schrift een andere lading. Ik vond echter steun in de woorden van Isadore From. Ik kan het gevoel niet beter onder woorden brengen dan met zijn uitspraak: I m not a writer. I come from the tradition of speech. I have difficulties with abstract imagining. I need a person to speak to. I have a fear of putting into print what may be wrong. (Isadore From, uit studies in Gestalttherapy, no. 2, 1993). Ik verwacht naast een wetenschappelijke contributie met het schrijven van deze thesis een bijdrage te leveren aan de integratie van kennis en vaardigheden die ik in de afgelopen vijf jaar heb opgedaan. Ik ben me er van bewust geworden dat ik wil begrijpen en ook begrepen wil worden. Mijn verhaal vertellen helpt me om er te kunnen zijn en levert daarnaast een bijdrage aan het vinden van de balans tussen behouden wat goed is en groeien naar wat ik nog meer wil. 1.2 Centrale vraag en opbouw van de thesis Tijdens een aantal workshops die ik in november 2006 volgde bij Georges Wollants in Turnhout (Be) kwam het begrip existentiële angst aan bod. Toen viel niet het kwartje nee, er donderde een hele bák munten door mijn hoofd. Georges vertelde over de angst voor het bestaan, de angst om jezelf te zijn. Hij sprak over het ontbreken van een bodem in je zelfvertrouwen als je in je gezin van herkomst niet de liefde en aandacht hebt gekregen die je nodig had. Het gevoel dat deze cliënten ontwikkelen is dat wat ze doen nooit goed genoeg is. Hij legde uit dat cliënten met existentiële angst heel veel moeten van zichzelf waarbij de angst fungeert als drijfveer. Dat eerste kwartje heeft uiteindelijk de aanzet gegeven tot het schrijven van deze thesis. Georges Wollants heeft me ertoe geinspireerd mijn ervaringen met het werken met cliënten met existentiële angst op papier te zetten. Tijdens het bestuderen van de literatuur en vanuit de ervaring van het werken met mijn cliënten ontdekte ik dat er een relatie is tussen existentiële angst en hechtingsproblematiek. Volgens het Nationaal Fonds Geestelijke Volksgezondheid (NFGV) is uit een landelijk onderzoek naar de geestelijke gezondheid van Nederlanders gebleken dat bijna 20% van alle Nederlanders in hun leven ooit last hebben gehad van een vorm van een angststoornis. Hoe groot het percentage is binnen deze groep die lijdt onder existentiële angst is, voor zover mijn kennis reikt, nooit onderzocht. 30% van de mensen met een angststoornis kampt ook met depressiviteit of alcoholmisbruik. Angst vormt daarmee ook voor partners, familie of vrienden een zware belasting omdat hun dierbare nooit alleen de straat op durft of voortdurend het huis blinkend schoon wil houden (brochure over angststoornissen van het NFGV). 6

7 Susanne Piët spreekt in haar boek Het loon van de angst over 500 verschillende definities van angst. Er bestaat zelfs zoiets als angst voor de angst! Dit betekent dat het noodzakelijk is om het verschijnsel te classificeren en keuzes te maken maken met betrekking tot die onderdelen van de Gestalttheorie die het meeste aansluiten bij dit onderwerp. In de voor u liggende thesis is dan ook mijn centrale vraag: Welke aandachtspunten zijn van belang voor een Gestalttherapeut bij het werken met cliënten met existentiële angst in relatie tot hechtingsproblematiek? 1.3 Leeswijzer Deze thesis valt uiteen in twee delen. In het eerste deel wordt ingegaan op de algemene visie op angst en hechting. Hoofdstuk 2 begint met de omschrijving van een van de centrale begrippen: angst. Wat is het, waar komt het vandaan en in welke varianten kan het zich aandienen? In hoofdstuk 3 komt het tweede kernbegrip aan bod: hechting. In dit hoofdstuk wordt uitgewerkt hoe een gezonde hechting tot stand komt en wat de gevolgen zijn als deze zich niet goed ontwikkelt. Vanuit de Gestaltmethodiek kijk ik vanuit contact in het hier-en-nu naar begrippen als angst en hechting. Het tweede deel van de thesis is dan ook gereserveerd voor de Gestaltvisie. In hoofdstuk 4 wordt daarvoor de theoretische basis gelegd. In hoofdstuk 5 komt de praktijk van het werken met Gestalt aan bod. Hoofdstuk 6 gaat in op de aandachtspunten in de therapie bij angst en hechtingsproblematiek. Hoofdstuk 7 sluit af met de beantwoording van de centrale vraag. In de bijlage heb ik een aantal voorbeelden uitgewerkt van hoe ik werk met mijn cliënten en ik sluit af met een literatuurlijst. 7

8 2. Het fenomeen angst nader bekeken Inleiding Angst is een breed begrip. Om de centrale vraag op een goede manier te kunnen beantwoorden is allereerst een heldere definitie van belang. Wat is angst eigenlijk? Hoe wordt angst in de geestelijke gezondheidszorg geclassificeerd? Hoe wordt het begrip gedefinieerd door verschillende deskundigen? Welke oorzaken liggen eraan ten grondslag en hoe is ze te behandelen door middel van therapie en medicatie? In dit hoofdstuk ga ik nader in op deze en aanverwante vragen. 2.2 Wat is angst? Angst is een signaal dat aangeeft dat er gevaar dreigt. Dit gevaar kan van buitenaf komen en van binnenuit. Het gevoel van angst kan verschillen van een onaangenaam gevoel van spanning en rusteloosheid tot volledige verstarring. Mensen verschillen zeer in hun beleving van angst. De reactie van een persoon houdt verband met persoonlijke ervaringen, omstandigheden en de gestemdheid van een persoon op een bepaald moment. Soms kan de verwachting van een gebeurtenis tot meer angst leiden dan de gebeurtenis zelf zoals bij examenvrees 2. Vaak melden cliënten zich niet bij mij met angstklachten, maar komen ze voor begeleiding in verband met spanningsklachten of oververmoeidheid. Als therapeut zie ik in mijn praktijk hoe angst zich manifesteert in tekenen als rusteloosheid, een hoge ademhaling en een sterke behoefte om alles onder controle te houden. Soms zijn er psycho-somatische klachten zoals het prikkelbaar darm-syndroom (PDS). De cliënten uit mijn doelgroep lijken weinig in contact te zijn met hun behoeften omdat ze gewoon zijn om zich vooral te verplaatsen in de behoeften van anderen om zich met hen te kunnen verbinden. Ze kijken me vaak verbaasd aan als ik vraag wat hun behoeften zijn en zeggen dan iets in de geest van: Daar heb ik nog nooit over nagedacht. Zij durven vaak geen nieuwe ervaringen aan te gaan vanuit hun behoefte aan controle en zitten gevangen in een gewoonte (patroon) waardoor ze altijd maar dezelfde figuur maken. Daardoor zijn zij zich minder bewust van hun mogelijkheden. Cliënten ervaren de angst als iets dat hen overkomt, alsof deze van buitenaf komt. Doordat ze niet ervaren dat en hoe zij zelf bijdragen aan de ervaring van de angst, komen ze vast te zitten (afhankelijkheid omgeving). Deze cliënten gaan aanvankelijk bepaalde situaties die met angst worden geassocieerd uit de weg, waardoor ze de ervaring van de angst vermijden. Uiteindelijk kan de angst zo dominant worden dat cliënten zich in steeds meer situaties bedreigd gaan voelen. Zo ontwikkelt zich een angst voor de angst die eventueel in een paniekaanval kan uitmonden. 2 Sietske Bierens,

9 2.3 Angst in de literatuur Om meer inzicht te krijgen in het fenomeen angst, heb ik in de medische literatuur gezocht naar bevredigende verklaringen of beschrijvingen hiervan. Angst is een vaak zeer sterke emotie die optreedt als er gevaar dreigt. De emotie bereidt iemand zeer snel voor op vlucht-vechtgedrag of agressie als reactie op het gevaar (o.a door toename van de adrenalineproductie en een sneller hartritme). Het optreden van een korte angst die direct weer verdwijnt, noemt men schrikken. Schrikken gaat vaak gepaard met een onwillekeurige lichamelijke reactie, de schrikreflex. Wanneer angst zo intens is, dat het rationeel gedrag (bijna) geheel wegvalt, wordt deze paniek genoemd. Angst kan ook op langere termijn voorkomen in de vorm van een ernstige afkeer van bepaalde situaties of objecten, bijvoorbeeld angst in het donker, angst voor spoken, faalangst of hoogtevrees. Angst kan een rol spelen in gedragsaanpassingen. Zo kan iemand aanleren ergens bang voor te zijn en hiernaar handelen of een angst juist afleren. Dit wordt angstconditionering genoemd. Angst kan in verschillende gradaties voorkomen en kan zelfs de vorm van een fobie aannemen. In ernstige gevallen kunnen sociale problemen optreden doordat mensen irrationeel of gevaarlijk gedrag gaan vertonen. Paniek en angst komen niet alleen bij individuen voor, maar treden soms ook op in groepen. Met name bij paniek spreekt men dan wel van massahysterie. Veel auteurs geven inzicht in de verregaande consequenties van het leven met angst. Zo noemt dr. Frits Winter (1998) in zijn boek De angst de baas een leven in de greep van de angst een leven in gevangenschap. Hij schrijft dat een leven met angst een leven vol gemiste kansen is. Angst, zo schrijft hij, maakt dat men zichzelf niet kan en durft te zijn, waarmee een uniek individu verloren gaat. Hij stelt verder dat een angstprobleem niet altijd veroorzaakt wordt door een psychisch probleem, maar dat een angstprobleem wel psychische problemen tot gevolg heeft 3. Dr. Jeffrey Brantley beschrijft in zijn boek angst beheersen met aandacht dat angst gevoeld wordt in zowel lichaam als geest. Hij ziet piekeren als de manier waarop de geest zijn angst uit 4. Ook stelt hij dat onzekerheid een bijzonder krachtig en negatief aspect is van piekeren. Wanneer mensen geconfronteerd worden met uiterst onzekere situaties, wanneer ze niet weten wat er gaat gebeuren of hoe ze moeten optreden, kunnen ze uiterst ondermijnende gevoelens van machteloosheid en frustratie ervaren. Onzekerheid houdt mensen in een constante staat van onrust, waardoor ze zich niet kunnen ontspannen. De prijs die ze uiteindelijk voor deze continue spanning en stress betalen is hoog. Daarbij merkt hij op dat stress op zichzelf geen ziekte veroorzaakt. Het gaat erom hoe je op de stress reageert. De manier waarop je datgene wat er gebeurt ziet en interpreteert, bepaalt de invloed die de stress zal hebben. Suzanne Kobasa deed gedurende een periode van 5 jaar onderzoek naar stressbestendigheid. Zij constateerde dat mensen die hun stress overwinnen met weinig of geen gevolgen voor hun gezondheid, beschikken over drie essentiële kenmerken; 3 dr. Frits Winter, 1998: Dr. Jeffrey Brantley, 2004:27 9

10 Betrokkenheid, met andere woorden je verbonden voelen met mensen en dingen is belangrijk. Controle houdt in dat je er vertrouwen in hebt dat je de pijn of vernietigende aspecten van een bepaalde stressvolle situatie kunt opvangen. Dat je weigert om een slachtoffer te worden. Het is het vermogen om je te richten op wat je wel kunt controleren en je niet laten afleiden door wat je niet kunt controleren. Uitdaging houdt in dat je een stressvolle situatie kunt verwelkomen als een interessante en spannende kans om te groeien. Dat houdt onvermijdelijk in dat je ook verandering verwelkomt en aanvaardt, in plaats van je erdoor overweldigd te voelen 5. De psycholoog May (1977) geeft een definitie van angst die ter afsluiting van deze paragraaf kan dienen als samenvatting: Angst is de zorg die in werking wordt gesteld door iets wat een persoon als persoonlijkheid bedreigt. 5 Dr. Jeffrey Brantley, 2004:

11 2.4 Het begrip angststoornis Binnen de reguliere geestelijke gezondheidszorg (GGZ) wordt gebruik gemaakt van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4Th Edition (DSM- IV). Onder verantwoordelijkheid van de Psychiatric Association, is een classificatie van psychische stoornissen ontwikkeld, die algemeen in Nederland gebruikt wordt binnen de hulpverlening, bij opleiding en bij onderzoek. De DSM- IV geeft een overzicht van diagnostische criteria om de betrouwbaarheid bij het stellen van een diagnose te vergroten. Bovendien schept het een kader waarbinnen clinici, opleiders en onderzoekers met elkaar kunnen communiceren als het gaat om de uitwisseling van informatie rondom hun cliënten. Omdat existentiële angst als zodanig niet genoemd wordt binnen de DSM-IV, werk ik onderstaand de gegeneraliseerde angststoornis uit omdat deze veel kenmerken bevat van de existentiële angst. Bij een gegeneraliseerde angststoornis (GAS) is er volgens de DSM-IV classificatie sprake van: Buitensporige angst en bezorgdheid (bange voorgevoelens), gedurende 6 maanden vaker wel dan niet voorkomend, over een aantal gebeurtenissen of activiteiten (zoals werk of schoolprestaties). Betrokkene vindt het moeilijk de bezorgdheid in de hand te houden. De angst en bezorgdheid gaan samen met drie (of meer) van de volgende zes symptomen: rusteloosheid, opgewonden of geïrriteerd zijn snel vermoeid zijn zich moeilijk kunnen concentreren of zich niets herinneren prikkelbaarheid spierspanning slaapstoornis (moeilijkheden in slaap te vallen of door te slapen, of rusteloze, niet verkwikkende slaap) Het onderwerp van de angst en bezorgdheid is niet beperkt tot de kenmerken van een As I stoornis, bijv. de angst of bezorgdheid gaat niet over het hebben van een paniekaanval (zoals bij een paniekstoornis), het in gezelschap voor schut staan (zoals bij een sociale fobie), het besmet worden (zoals bij een obsessief - compulsieve stoornis), het van huis of naaste familie weg zijn (zoals bij een separatie - angststoornis), het in gewicht toenemen (zoals bij anorexia nervosa), het hebben van veel verschillende lichamelijke klachten (zoals bij een somatiestoornis) of een ernstige ziekte hebben (zoals bij hypochondrie) en de angst en bezorgdheid komt niet uitsluitend voor tijdens een posttraumatische stress stoornis. De angst, bezorgdheid of de lichamelijke klachten veroorzaken in significante mate lijden of beperkingen in sociaal of beroepsmatig functioneren of het functioneren op andere belangrijke terreinen. 11

12 De stoornis is niet het gevolg van de directe fysiologische effecten van een middel (bijvoorbeeld drug, geneesmiddel) of een somatische aandoening (bijv.hyperthyroeïdie) en komt niet uitsluitend voor tijdens een stemmingstoornis, psychotische stoornis of een pervasieve ontwikkelingsstoornis. De groep angststoornissen is in de DSM-IV als volgt ingedeeld: acute stress stoornis agorafobie (zonder historie van de paniekstoornis) angststoornis door een somatische aandoening gegeneraliseerde angststoornis obsessief compulsieve stoornis paniekstoornis (met of zonder agorafobie) posttraumatische stress stoornis sociale fobie angststoornis door alcohol of drugs angststoornis niet anderszins omschreven In het handboek psychopathologie stellen Vandereycken, Hoogduin en Emmelkamp (2001) dat de gegeneraliseerde angststoornis vaak als een restgroep van de angststoornissen wordt gezien. Pas wanneer geen paniekstoornis, fobische stoornis, dwangstoornis of posttraumatische stressstoornis wordt gediagnosticeerd, wordt de diagnose GAS overwogen. Vrijwel alle angststoornissen voldoen echter aan bovenstaande DSM-IV criteria. Een ander belangrijk probleem met de diagnose is de overgang tussen normaliteit en GAS: deze is te vergelijken met de overgang tussen een normale bloeddruk en hypertensie. Het is de vraag of het in alle gevallen mogelijk is deze beelden van elkaar te onderscheiden. Iemand met een GAS vertoont vaak vermijdend gedrag, maar deze vermijding heeft geen specifieke focus. Veel mensen met GAS hebben ook last van depressieve klachten. Het onderscheid tussen de diagnose angst met depressieve gevoelens of depressie met angstgevoelens is niet eenvoudig. De cliënt met de stemmingsstoornis is vaak angstig, de cliënt met GAS vaak gedeprimeerd. Een dwangstoornis (obsessief-compulsieve stoornis) vertoont vaak samenhang met een angststoornis. De cliënt heeft dwanggedachten, althans er is een proces van dwangdenken; de inhoud verschilt wel steeds. De gedachten leiden echter niet tot dwanghandelingen of coverte (geremde) mentale activiteiten. Ook piekeren wordt gezien als een onderdeel van de gegeneraliseerde angststoornis. Volgens het NFGV komen angststoornissen in bepaalde families meer voor dan in andere. Erfelijkheid speelt daarin een rol, maar ook de opvoeding. Een angststoornis begint vaak na een ingrijpende levensgebeurtenis zoals fysiek of seksueel misbruik, een ernstige ziekte, een sterfgeval, een verhuizing of ontslag. Ook iemands persoonlijke eigenschappen zijn van invloed op het wel of niet krijgen van een angststoornis. Zulke eigenschappen zijn onder andere: slecht voor jezelf opkomen, moeilijk gevoelens kunnen uiten en de neiging hebben probleemsituaties en conflicten uit de weg te gaan. Er bestaan angstverhogende vormen van coping (actief anticiperen, goed voorbereid zijn op situaties - waardoor cliënten volkomen uit balans raken als de situatie anders verloopt dan zij vooraf ingeschat hadden en angstdempende vormen (bagatelliseren, 12

13 weglachen met een grap of afwachten). In de GGZ wordt bij angstproblematiek vaak met groepstherapie gewerkt omdat deze cliëntgroep daar kan ervaren hoe ze om kunnen gaan met irreële gedachten. 2.5 De gezonde kant van angst Wat mij opgevallen is bij het bestuderen van de literatuur is dat er overwegend nadruk wordt gelegd op de pathologische aspecten van angst. Na al het genoemde kommer en kwel hecht ik er waarde aan ook de gezonde kant van angst te benadrukken. Iedereen heeft wel eens angstgevoelens. Deze gevoelens maken een cliënt bewust van aanwezig of dreigend gevaar. Bij gevaar is het een gezonde situatie om angst te kennen. Als je angst voelt op grote hoogte, bij het zien van een angstaanjagend beeld of bij hoge snelheden, dan heeft de angst een nuttige functie. Voor deze angst bestaat een gegronde reden waarbij het lichaam, onder invloed van de angst, zich klaar maakt om te vluchten of te vechten Medicatie Er zijn twee soorten medicijnen die veel worden gebruikt bij angststoornissen. Deze kunnen ook ingezet worden ter ondersteuning van (gedrags)therapie. Ten eerste zijn dit de zogenaamde antidepressiva. Deze medicijnen tegen depressie helpen ook tegen angstgevoelens. Ze zijn goed te combineren met gedragstherapie en verhogen vanuit hun ondersteunende werking de kans van slagen van de therapie. Deze medicijnen zijn 2-4 weken na inname werkzaam. Er kan alleen mee gestopt worden door middel van een afbouwprogramma. Tijdens de opbouw kan de cliënt last hebben van misselijkheid, duizeligheid, slaperigheid, obstipatie en enige gewichtstoename. Ook kan er sprake zijn van een droge mond, wazig zien en vermindering van seksuele gevoelens. Bovendien werkt het korte termijn geheugen minder goed. Deze bijwerkingen treden lang niet altijd op en verschillen per middel. Soms is het uitproberen welk middel de minste bijwerkingen geeft. Ten tweede worden angstremmende middelen voorgeschreven: kalmerende middelen of anxiolytica. Deze medicijnen verminderen de angstgevoelens en geven een rustiger gevoel. De angstklachten komen echter terug zodra met deze medicijnen wordt gestopt. Bovendien werken ze verslavend. Bijwerkingen van deze medicijnen zijn sufheid en moeheid. 2.7 Samenvatting Angst manifesteert zich bij mijn doelgroep doordat er weinig contact lijkt te zijn met hun behoeften en zij nieuwe ervaringen gemakkelijk uit de weg gaan (vermijden). Cliënten durven vaak geen nieuwe ervaringen aan te gaan vanuit hun behoefte aan controle en zitten gevangen in een gewoonte (patroon). Verder heb ik het kader inzichtelijk gemaakt van de diagnostische criteria binnen de DSM-IV. Belangrijk probleem daarbij is dat de overgang tussen normaliteit en GAS moeilijk waarneembaar is. 6 dr. Frits Winter, 1998:14 13

14 Angst is in aanleg een gezonde en soms zelfs levensreddende emotie. In pathologisch opzicht is angst is een krachtige drijfveer die kan leiden tot fysieke reacties evenals gedragsaanpassingen. Bij het ontstaan van angst spelen erfelijkheid, opvoeding en persoonlijke eigenschappen een rol. Angstproblemen leiden vaak tot psychische problemen. Als gevolg van angst kan, naast vermijdend gedrag, depressie, een dwangstoornis of piekeren optreden. In het volgende hoofdstuk sta ik stil bij een aantal aspecten van hechting omdat deze een relatie vertoont met existentiële angst. 14

15 3. De hechting van het jonge kind 3.1 Inleiding In de praktijk van het werken met mijn cliënten merkte ik dat existentiële angst een relatie vertoont met een onveilige hechting in de jeugd. Het is daarom voor de beantwoording van de probleemstelling wezenlijk om nader onderzoek te doen naar hechting en hechtingsproblematiek. In dit hoofdstuk komt de hechtingstheorie van John Bowlby en de visie van Alice Miller en Caroline Penninga-de Lange op onveilige hechting aan de orde. Vervolgens werk ik de gevolgen van onveilige hechting uit. Tot slot beschrijf ik de neurotische mechanismen die ontstaan als gevolg van onveilige hechting. 3.2 Hechting volgens een aantal deskundigen Volgens Bowlby (2003) worden zowel het directe leergedrag als de hechtingsband tussen ouder en kind in sterke mate bepaald door de ouder-kind relatie. Een veilige hechtingsband kan zich het best ontwikkelen op de voedingsbodem van sensitief oudergedrag. Deze opvoedkundige sensitiviteit wordt traditioneel gedefinieerd als oog hebben voor signalen en behoeften van het kind en daar adequaat op ingaan. Dergelijke responsieve reacties zijn van belang bij het ontwikkelen van een basisgevoel van veiligheid, wanneer een opvoeder bij een signaal van het kind direct beschikbaar blijkt te zijn. Ze zijn ook van belang voor het ontwikkelen van een gevoel van eigen effectiviteit, wanneer het kind het verband tussen een signaal en de reactie van de opvoeder kan leggen 7. Oogcontact, samen met lichaamscontact en stemgebruik, is één van de eerste vormen van wederzijdse intermenselijke interactie. Bowlby concludeert in deze het bestaan van instinctieve gerichtheid naar het meest vitale onderdeel van informatie-uitwisseling bij de mens (het aangezicht) en hierop zal zich in de eerste weken na de geboorte een van de meest krachtige hechtingsgedragingen gaan enten, namelijk de sociale glimlach. Volgens Alice Miller (1981) draagt een pasgeborene de verwachting in zich om zichzelf te realiseren. Het kind heeft vertrouwen in de omgeving en schenkt deze ook vertrouwen. Door de ouders kan dit vertrouwen geschonden worden. In de eerste plaats door wat ouders nalaten te doen: te weinig koestering geven, het kind niet in zijn eigenheid zien of deze eigenheid niet respecteren. In de tweede plaats door wat ze het kind aandoen door het te vormen naar het beeld dat zij ervan hebben. Het kind voelt dat aan en houdt al heel vroeg op zijn eigen behoeften te uiten. Dit maakt het voor het kind moeilijk zich te differentiëren en een eigen zelf te ontwikkelen. De true self (ware zelf) komt niet tot ontwikkeling. Er ontstaat een false self ofwel een alsof-persoonlijkheid. In hoofdstuk 4.7 werk ik de relevante theorie van het zelf verder uit. 7 Ouderlijk gedrag zal ondersteunend zijn wanneer het kind hierdoor ervaringen van eigen competentie opdoet en tevens ervaringen met betrekking tot de beschikbaarheid van de omgeving. Het gaat hier dan niet meer alleen over de hechting met de moeder. Ook met verzorgers in de kinderdagopvang en met de vader worden op gelijkaardige manier gehechtheidspatronen opgebouwd...(handboek ontwikkelingspsychologie, De Wolff & Van IJzendoorn, 1998:67-70). 15

16 Onderzoekster Caroline Penninga de Lange (2005) werkt weer andere aspecten uit van de gevolgen van een hechtingsstoornis. Zij stelt; Elk kind met een hechtingsstoornis heeft, door wat voor oorzaak of omstandigheid dan ook, te weinig de ervaring kunnen opdoen van lichamelijk zich veilig voelen in de wereld. Dit heeft tot gevolg dat het zich ook emotioneel niet geborgen kan voelen. Hierdoor ervaart het kind angst, angst voor het bestaan. Op grond daarvan ontstaat er een basiswantrouwen naar de wereld toe: een kind voelt zich niet thuis in de wereld en onder de mensen; ook als die het beste voor hebben met hem of haar. Ook ontstaat er een basisonzekerheid, waardoor een kind niet weet wat het zelf waard is. Er groeit geen of te weinig een gevoel van eigenwaarde en zelfvertrouwen. Dat beïnvloedt het hele leven. Het is immers ontzettend moeilijk om alle uitdagingen, waar het leven je voor stelt, te moeten aangaan als je steeds in angst zit of je het wel goed doet, of je wel wordt geaccepteerd om wie je bent (Caroline Penninga de Lange, uit het boek relatiegestoorde kinderen van dr. G. de Lange). 3.3 Gevolgen van onveilige hechting In de ontwikkelingsachtergrond van onveilig gehechte kinderen zit een gebrek aan authentiek contact met de ouders. We zien dat het kind zichzelf verliest, zijn zelfwaarde (zichzelf) inlevert voor de liefde van de omgeving. Het kind is afhankelijk van de liefde en zorg van deze omgeving (moeder, ouder) en zal dan ook proberen aan de eisen van de omgeving of de situatie tegemoet te komen om deze liefde te krijgen. Hieruit ontstaat een levenslang conflict tussen de natuurlijke drang naar levendigheid (behoefte en gevoelens) en de giftige geïntrojecteerde boodschap (verboden en geboden). Deze kinderen hebben vaak weinig positieve bekrachtiging van de ouders gekregen in hun ontwikkeling. Door de aanpassing kent het kind zijn ware behoeften niet meer; het wordt in sterke mate vervreemd van zichzelf. Het raakt zijn eigen bodem kwijt en daardoor kan het zich niet losmaken van zijn ouders. Het wenst voortdurend bevestigd te worden. Deze situatie zal ook op later leeftijd blijven bestaan. Men zal ten koste van veel die bevestiging opeisen. (Alice Miller,1981:21). Vanuit wantrouwen en onzekerheid kunnen bij deze cliëntgroep geen gewone patronen in de omgang met zichzelf en in de omgang met anderen groeien. Er ontstaan geen gezonde patronen in bijvoorbeeld het omgaan met gevoelens van verdriet en boosheid, het aandacht vragen en opkomen voor die gevoelens. Ook ontstaan er geen gezonde patronen in de omgang met anderen, die kinderen bijvoorbeeld in staat stellen om zich te gedragen naar de regels die er in huis gelden en contact te maken met anderen op een manier die voor beide partijen plezierig is. In plaats daarvan groeien er patronen om zich te kunnen handhaven in een wereld die als bedreigend wordt gezien, zogenaamde zelfhandhavingpatronen. Die zelfhandhavingpatronen overdekken de angst, het verdriet en de boosheid, die het kind ervaart op grond van zich zo ontworteld of niet geworteld voelen (Caroline Penninga de Lange, uit het boek relatiegestoorde kinderen van dr. G. de Lange). Caroline Penninga de Lange beschrijft verder hoe zij in de zelfhandhavingpatronen verschillen ziet ontstaan tussen kinderen. Zij onderscheidt 2 typen: 16

17 1. Kinderen met actieve zelfhandhaving, die agressief, chaotisch of claimend gedrag laten zien. Deze kinderen worden als het ware geregeerd door hun eigen wensen en verlangens en kunnen de wensen en verlangens van anderen niet respecteren. Dit blijkt uit pestgedrag, extreem verzet tegen alles wat ouders (en andere volwassenen) van hen vragen, voortdurend de strijd aangaan en soms ook de wil om wraak te nemen op mensen om zich heen. Hier lijkt met name de gedachte achter te zitten: De wereld is waardeloos en ik voel me in de steek gelaten door de wereld. 2. Kinderen die voornamelijk zichzelf waardeloos zijn gaan vinden. Deze wereld biedt mij geen veilige plek. Dus zal ik wel niet de moeite waard zijn. De patronen van passieve zelfhandhaving die hier bij horen zijn bijvoorbeeld: Zich terugtrekken uit contact; geen contact aan durven gaan, niet tot last willen zijn, niet willen opvallen. Deze kinderen denken geen erkenning waard te zijn; erkenning van wie ze zijn, wat ze voelen, willen, denken en doen. Dit kan zelfs leiden tot zelfbeschadiging en ook suïcidaal gedrag. Zich te verstandelijk opstellen in het leven; zich afsluiten voor gevoelens en ervaringen en zich slechts richten op het verstandelijke aspect in relaties. Zo worden pijnlijke gevoelens en ervaringen zoveel mogelijk weggedrukt en hoopt het kind niet weer teleurgesteld te worden. Zich in schijn aanpassen; maar zich in een relatie niet echt kunnen geven. Er ontbreekt in het contact de lichamelijk-emotionele dimensie, waarbij het kind zich gekoesterd en geborgen weet en ook de ruimte neemt om eigen gevoelens en wensen kenbaar te maken. Zich teveel aanpassen; niet meer weten wat eigen gevoelens en wensen zijn. Het kind richt zich naar de wensen en verlangens van anderen. Het kind weet ook niet op te komen voor wat het wil en is daardoor soms een mikpunt van pesterijen. Doordat kinderen zichzelf zo leren omgaan met gevoelens van angst en pijn, verdriet en boosheid zijn ze heel goed in staat om zich (ook als volwassene) in te leven in de gevoelens van anderen. Ze hebben als het ware een antenne ontwikkeld om te zien wat de ander nodig heeft. Deze zelfhandhaving kan een leven lang meegedragen worden als het kind of de volwassene niet de gelegenheid krijgt de basale gevoelens van wantrouwen en onzekerheid te overwinnen. Het alsnog ervaren van lichamelijke veiligheid en emotionele geborgenheid kan voor kinderen en volwassenen helend zijn, waardoor emotionele en sociale groei mogelijk is. Over de manieren waarop kinderen en volwassenen deze groei kunnen bereiken, lopen de meningen uiteen. Hierbij moet ook onderscheid gemaakt worden tussen mildere en ernstiger vormen van hechtingsproblematiek. 17

18 Zowel bij kinderen met actieve als met passieve zelfhandhaving, zie je dat ze heel alert zijn op hun omgeving. Ze willen alles onder controle houden omdat ze bang zijn voor wat er kan gebeuren. Ze denken er niet op te kunnen vertrouwen dat de volwassenen om hen heen ervoor zorgen dat alles veilig is voor hen. Sommige kinderen willen daarom zelf bepalen wat er gebeurt, zelf bepalen wat en hoe er gegeten wordt, hoe er naar bed wordt gebracht, waar alle knuffels moeten staan in de kamer. Tijdens het spel met anderen moet het kind ook bepalen wat er wordt gespeeld, want anders is het te onveilig. Wie weet wat er gebeurt als de ander iets kiest en bepaalt? Bij sommige kinderen is er sprake van zowel actieve als passieve zelfhandhaving, bijvoorbeeld zich thuis agressief en afwerend gedragen en op school zeer teruggetrokken zijn. Hieronder volgt het bovenstaande schematisch weergegeven. Actieve zelfhandhavingspatronen - Gedachte De wereld is waardeloos - Gedrag: Door eigen wensen geregeerd * Agressief - zich wreken op de wereld * Claimend - erkenning vragen voor eigen waarde / eigen gevoelens * Chaotisch/impulsief - niet weten wat het met eigen behoeften en verwachtingen van de wereld aan moet Passieve zelfhandhavingspatronen - Gedachte Ik ben waardeloos - Gedrag: Eigen behoeften en gevoelens negerend / ontkennend / niet kennend * Zich terugtrekken / het laten afweten - (zelfbeschadiging - suïcide) - denken geen erkenning waard te zijn / denken zelf schuld te hebben * Te verstandelijk - zich afsluiten voor ervaringen en gevoelens - slechts zich richten op verstandelijke relaties * In schijn aangepast/zich gevend in relatie - relaties hebben geen lichamelijkemotionele dimensie - geen ruimte durven nemen voor eigen gevoelens en meningen 18

19 3.4 Neurotische mechanismen Lambrechts (2001:78) stelt dat neurotisch functioneren voortvloeit uit een verlies van zelfgevoel of gewaarzijn. Vanuit de neurose maak ik de overgang naar angst; Goodman schrijft dat angst de onderbreking is van creatieve opwinding' 8. Angst stoort het proces van creatieve aanpassing en wel op cruciale momenten. Goodman noemt die momenten op en voegt telkens de specifieke stoornis of verlies van ik-functioneren eraan toe: angst vóór de nieuwe eerste opwinding ---> confluentie angst tijdens de opwinding ---> introjectie angst voor confrontatie met de omgeving ---> projectie angst tijdens het conflict en het afbreken ---> retroflectie angst bij het eindcontact ---> egotisme 9 Van belang is te zien hoe de verschillende contactstijlen van de cliënt zich kunnen verbuigen of ombuigen tot contactvermijdingen. Ik kom daar in hoofdstuk 4.4 op terug. Daarna maakt Goodman duidelijk dat elk proces van creatieve aanpassing een fase van agressie en destructie met zich meebrengt. Alleen door het veranderen van oude structuren, wordt het onbekende bekend gemaakt. Zo n vernietiging van de status-quo kan echter angst oproepen. Deze angst is sterker naarmate men, neurotisch gezien, minder flexibel is. In therapie leert een cliënt aspecten van zichzelf kennen waarvan deze zich niet eerder bewust was. Hij ontdekt in de dialoog met de therapeut welke gedachten hij heeft, wat zijn overtuigingen en gevoelens zijn en hoe hij handelt. Door zonder oordeel naar zichzelf te kijken in het hier-en-nu ontstaat weer ruimte en kunnen keuzes worden gemaakt. De cliënt loopt niet meer zo vaak vast als voorheen en leert weer in beweging te komen. Uiteindelijk kan er weer een balans ontstaan door niet vast te blijven staan op één punt, maar door te bewegen tussen de twee uitersten (polariteiten). De angst wordt daarmee iets van de cliënt en niet iets wat hem overkomt. Doordat de cliënt leert te accepteren dat de angst een deel van zijn functioneren is, vermindert zijn primaire reactie van vechten of vluchten. Er ontstaat weer ruimte. Bij mijn cliëntgroep zie ik kort samengevat de volgende verschijnselen: Neiging tot perfectionisme Het stellen van extreem hoge eisen aan zichzelf Gevoelens van onzekerheid Lage zelfwaardering Concentratiestoornissen Angst voor afhankelijkheid en intimiteit 8 Perls, Hefferline & Goodman, 1951: Lambrechts, 2001:469 19

20 Snel aangevallen voelen Moeite hebben met het maken van keuzes Moeite hebben met het bereiken van doelen Veel in details blijven hangen en moeilijk de grote lijn zien waardoor er veel druk ontstaat Hoog verantwoordelijkheidsgevoel Neiging tot piekeren Soms dwanggedrag, depressiviteit of suïcidaal gedrag Dit betekent dat de therapieperiode langer duurt dan gemiddeld. Het vraagt tijd om gevoelens van perfectie en gevoelens van waardeloosheid naar realistische proporties terug te brengen. Er is veel aandacht nodig voor de angstgevoelens en het eventueel dwangmatig handelen. Ook kan er sprake zijn van dwanggedrag, depressiviteit of suïcidaal gedrag. Als er voldoende veiligheid is ontstaan in de relatie tussen behandelaar en cliënt komt vaak de kwetsing uit de kindertijd naar buiten wat gepaard kan gaan met gevoelens van verdriet en boosheid. Deze cliënten moeten veel van zichzelf en ervaren gevoelens van machteloosheid. Ook vermijden ze confrontaties en conflicten. Daaruit concludeer ik dat ze retroflecteren, uit angst afgewezen te worden. Ze klagen liever over anderen dan dat ze deze direct aanspreken. Ze hebben vaak moeite om zich emotioneel te uiten, bewegen niet soepel, ademen onvolledig en hebben soms een ingehouden en gecontroleerde expressie. 3.5 Samenvatting Uit de literatuur blijkt duidelijk dat zowel direct leergedrag als de hechtingsband tussen ouder en kind in sterke mate beïnvloed worden door het gedrag van de ouders. Elk kind met een hechtingsstoornis heeft, door wat voor oorzaak of omstandigheid dan ook, te weinig de ervaring kunnen opdoen zich lichamelijk veilig te voelen in de wereld. Door het ontbreken van dit gevoel van veiligheid en geborgenheid ontwikkelt het kind angst voor het bestaan, met weinig of geen gevoel van eigenwaarde of zelfvertrouwen. Het gevolg daarvan is een gebrek aan authentiek contact met de ouders met zelfverlies als gevolg. Het kind raakt zijn bodem kwijt, zoekt steeds bevestiging en kan zich niet losmaken van de ouders. Er ontwikkelen zich geen gezonde patronen in het omgaan met gevoelens van verdriet en boosheid, waardoor zelfhandhavingspatronen ontstaan waarmee ze hun angst, verdriet en boosheid op een actieve of passieve manier toedekken. Het alsnog ervaren van lichamelijke veiligheid en emotionele geborgenheid kan voor kinderen en volwassenen helend en genezend zijn, waardoor emotionele en sociale groei weer mogelijk is. Elk proces van creatieve aanpassing brengt een fase van agressie en destructie met zich mee, wat angst op kan roepen. Het evenwicht kan zich weer herstellen door stil te staan bij wat er is in het hier-ennu. In hoofdstuk 4 beschrijf ik een aantal relevante begrippen uit de gestalttheorie die aansluiten bij mijn literatuuronderzoek over angst en hechtingsproblematiek. 20

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.

ANGST. Dr. Miriam Lommen. Zit het in een klein hoekje? Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug. ANGST Zit het in een klein hoekje? Dr. Miriam Lommen Assistant professor Klinische Psychologie en Experimentele Psychopathologie m.j.j.lommen@rug.nl Wie is er NOOIT bang? Heb ik een angststoornis? Volgens

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Angststoornissen. P unt P. kan u helpen. volwassenen Angststoornissen P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens bang en dat is maar goed ook. Angst is een ingebouwd verdedigingsmechanisme dat ons waarschuwt voor gevaar. Hormonen, zoals adrenaline,

Nadere informatie

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen

Angststoornissen. Als angst en paniek uw leven beheersen Als angst en paniek uw leven beheersen Iedereen is wel eens bang. Gelukkig maar, want angst waarschuwt u voor gevaar. U schrikt bijvoorbeeld als u een brandlucht ruikt. Uw lichaam maakt zich klaar voor

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Rijangst en angststoornissen

Rijangst en angststoornissen 1 Rijangst Veel mensen zijn bang wanneer ze in de auto zitten. De mate van de angst varieert sterk. Soms treedt de angst alleen maar op in zeer specifieke situaties, situaties die zich bijna nooit voordoen.

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN

OMGAAN MET WAT IS ANGST? BANG ZIJN IS OK! 23/02/2015 KINDERANGSTEN OMGAAN MET KINDERANGSTEN Brainstorm: Angsten bij kinderen An Coetsiers Kinderpsycholoog/gedragstherapeut www.depraatdoos.be Hannah, 3 jaar Anouk, 10 jaar BANG ZIJN IS OK! WAT IS ANGST? Is een normaal verschijnsel

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun partner, familie en/of vrienden. Het krijgen

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam

Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam Samenwerkingsverband Vrijgevestigde Psychologen Amsterdam Sanne Bakker en Marjan Kroon, 19 juni 2014 1. De invoering van de Basis GGZ 2. Het verwijsmodel 3. Overzicht van de DSM-IV stoornissen die vergoed

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1 30 Veiligheid en welbevinden Kees (8) en Lennart (7) zitten in de klimboom. Kees geeft Lennart een speels duwtje en Lennart geeft een duwtje terug. Ze lachen allebei. Maar toch kijkt Lennart even om naar

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand?

1 Wat is er met me aan de hand? 1 Wat is er met me aan de hand? Typerend beeld van de gegeneraliseerde angststoornis Het leven kent vele risico s en gevaren. Angst kan mensen helpen naar de juiste oplossingen te zoeken voor allerlei

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan.

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan. Over geluk, angst en weerbaar zijn Ouders willen hun kinderen opvoeden tot weerbare mensen. De laatste jaren is hier meer aandacht voor. De samenleving wordt steeds complexer, aan kinderen worden veel

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Informatie voor cliënten en hun verwijzers Mentaliseren Bevorderende Therapie voor cliënten met een borderline

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Hoe ga jij om met gevoelens van falen of een verlieservaring?? Iedereen krijgt er vroeg of laat mee te maken Er rust een taboe op dit onderwerp

Nadere informatie

Omgaan met spanningen

Omgaan met spanningen Omgaan met spanningen Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Stimulerende spanning 1 Problematische spanning 1 Oorzaken van spanning 2 Spanningsklachten 2 De vicieuze cirkel 3 Overspannen

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Distress rond overgangen

Nadere informatie

Gespannen of angstig? Zelf aan de slag!

Gespannen of angstig? Zelf aan de slag! Gespannen of angstig? Zelf aan de slag! > Een individuele cursus voor volwassenen met angst- en spanningsklachten (Nieuwe, geheel herziene versie januari 2010) extreme angst op. Men wil het gevreesde object

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Samen rouwen. Hoe u uw kind kunt helpen verlies draaglijk te maken

Samen rouwen. Hoe u uw kind kunt helpen verlies draaglijk te maken Samen rouwen Hoe u uw kind kunt helpen verlies draaglijk te maken Rouw De prijs die we betalen voor hechting Overlijden van een dierbare Gezondheidsproblemen (CVS, MS, afnemen zicht / gehoor etc.) Rouwen

Nadere informatie

Paniekstoornis. Angststoornissen

Paniekstoornis. Angststoornissen Paniekstoornis Angststoornissen GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische problemen. Met meer dan

Nadere informatie

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven 1 Voorwoord Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven Sessie 2 Het lichaam als ankerpunt; rusten in jezelf Sessie 3

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen.

Y-BOCS. Alvorens te beginnen met het stellen van de vragen, geef eerst een definitie van dwanggedachten en dwanghandelingen. Y-BOCS Algemene instructies Het is de bedoeling dat deze vragenlijst wordt gebruikt als een semi-gestructureerd interview. De interviewer dient de items in de aangegeven volgorde af te nemen en de vragen

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten

Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Schokbrekers in de communicatie met patiënten en hun naasten Christien de Jong, psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Koos van der Knaap,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Stress en hart- en vaatziekten Indeling Het stressmechanisme Psychologische stress Stress en het ontstaan

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 23-10-2014 Complexe rouw Prof. dr. Jos de Keijser 8 oktober Zorg Diensten Groep Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg Normale rouw

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om?

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Hoe omgaan met moeilijke situaties? Hoe pak ik conflicten en agressie aan? David De

Nadere informatie

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Happy Maar nu even niet Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Wie zijn wij? Why Waarom zijn wij hier? What Wat willen we straks bereikt hebben? How Hoe pakken we dat aan? Stellingen Eens of

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders. Wat kan Altra bieden?

Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders. Wat kan Altra bieden? Hulp voor vluchtelingenkinderen en hun ouders Wat kan Altra bieden? Problemen & Risico s Beschermende factoren Bouwstenen jeugdhulp van Altra Verlies familie en verlatingsangst Veilige basis, vertrouwen

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Het leven is. CRISIS BEDREIGING of KANS? Crisis 危 机 Gevaar 危 险 会 Kans 机 CRISIS EN TRANSITIE Hoe daarmee om te gaan? Crisis

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Soorten klachten Onderlinge samenwerking onder de loep Burnout Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Overspannenheidsverschijnselen (Surmenage) Depressie Het managen van stress-gerelateerde

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Verslavingszorg en meer...

Verslavingszorg en meer... Verslavingszorg en meer... Wanneer spreek je van VERSLAAFD? Het 12 Steps Minnesota Model gaat uit van 4 criteria, tezamen vormen zij de MACHTELOOSHEID 1. Controleverlies over de inname 1 is teveel 100

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een aantal onderzoeken op het gebied van gehechtheid en psychosociaal functioneren in de volwassenheid. In hoofdstuk 1 wordt een overzicht gegeven van de gehechtheidstheorie.

Nadere informatie

Samenvatting E-Scan voor zzp-ers 28/10/2011 17:51 van Voorbeeld Persoon 1 / 5

Samenvatting E-Scan voor zzp-ers 28/10/2011 17:51 van Voorbeeld Persoon 1 / 5 Samenvatting E-Scan voor zzp-ers 28/10/2011 17:51 van Voorbeeld Persoon Mijn eigenschappen en kwaliteiten Mijn ondernemersdenkstijlen 1 / 5 Mijn eigenschappen en kwaliteiten Vergeleken met de feedback

Nadere informatie

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van 1 Bedwing je dwang Children s Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (CY-BOCS) Algemene instructies Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van patiënten met een obsessieve-compulsieve

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Inhoud 20-10-2011. Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg

Inhoud 20-10-2011. Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg 1 Inhoud Gehechtheidstheorie: Cees Janssen Gevaar van chronische stress Bewijs: onderzoek Sterkenburg Praktijk: Tineke Pilon Consequenties voor praktijk: alles is liefde 2 Definitie Gehechtheidsband Met

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Cursus in Gestalt-psychologie.

Cursus in Gestalt-psychologie. Cursus in Gestalt-psychologie. De grondbeginselen uit de gestalt-psychologie en -therapie bevatten een schat aan kennis en wijsheid. Ze zijn zeer praktisch toepasbaar op persoonlijk vlak en in werksituaties

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie