Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download ""

Transcriptie

1

2

3 Technische Universiteit Delft Faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen Sectie Gezondheidstechniek Stevinweg 1, 2628 CN Delft Gezondheid en (water)kwaliteit 54 e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening & 21 e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling Vrijdag 11 januari 2002 te Delft Samenstelling en eindredactie: prof.ir. J.C. van Dijk Layout: E. Ooms 1

4 Colofon De voordrachtenbundel GEZONDHEID EN (WATER)KWALITEIT van de 54e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening en de 21e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling is een uitgave van de Sectie Gezondheidstechniek. Reeds in onderstaande volgorde in boekvorm verschenen voordrachten van de volgende cursussen in Drinkwatervoorziening: 1. Filtratie; 2. Vervaardiging van buizen voor transport- en distributieleidingen; 3. Winning van grondwater; 4. Waterzuivering; 5. Hygiënische aspecten van de drinkwatervoorziening; 6. Het transport en de distributie van leidingwater; 7. Keuze, aantasting en bescherming van materialen voor koud- en warmwaterleidingen; en 10. Enige wetenschappelijke grondslagen der waterleidingtechniek I, II, en III; 11. Radio-activiteit; 12. Grondwater; 13. De Rijn; 14. Nieuwe ontwikkelingen in de waterleidingtechniek op pysisch, chemisch en biologisch gebied; 15. De watervoorziening en de industrie; 16. Gebruik van moderne statistische methoden; 17. Kunstmatige infiltratie; 18. De biologie en de watervoorziening; 19. Snelfiltratie; 20. Physische technologie en de waterzuivering; 21. Van goed naar beter water; 22. Het ontwerpen van waterzuiveringsinstallaties; 23. Kwaliteitsbeheersing bij de openbare drinkwatervoorziening; 24. De Maas; 25. De openbare watervoorziening in de maatschappij van morgen; 26. Watertransport door leidingen; 27. Regel-en stuurtechniek in het waterleidingbedrijf; 28. De winning en aanvulling van grondwater en beïnvloeding van de omgeving; 29. Nieuwe zuiveringstechnieken; 30. Distributienetten en binnenleidingen; 31. Drinkwater in breder verband; 32. De drinkwatervoorziening in ontwikkelingslanden; 33. Toxicologische aspecten van drinkwater; 34. Microbiologie bij de waterbereiding; 35. Europees milieubeleid en de gevolgen voor de waterleidingbedrijven; 36. Systeembenadering en modellering in de waterhuishouding; 37. Bedrijfsmatige aspecten van winning en zuivering; 38. Bedrijfsmatige aspecten van transport en distributie; 39. Informatica, automatisering en computertoepassingen; 40. Radio-activiteit en de drinkwatervoorziening; 41. Effecten van milieuverontreinigingen op de waterkringloop; 42. Recente relevante ontwikkelingen met betrekking tot de drinkwatervoorziening; 43. Technische maatregelen voor kwaliteitszorg voor grondstof en eindprodukt; 44. Beschouwingen met betrekking tot het VEWIN- Milieuplan; 45. Grondwater of oppervlaktewater?; 46. Een glasheldere toekomst?; 47. Bouwen voor de 21e eeuw; 48. Drinkwater in Nederland: natuurlijk het beste?; 49. Niet alleen drinkwater?!; 50. Uitdagingen voor de drinkwatersector; 51. Strategische ontwikkelingen; 52. Kosten of kwaliteit? Reeds in onderstaande volgorde in boekvorm verschenen voordrachten van de volgende cursussen in Riolering en Afvalwaterbehandeling: 1. De afvoer van afvalwater naar zee; 2. Slibverwerking; 3. De technologie van het beluchtingsproces; 4. Recreatie en waterverontreiniging; 5. Afvalwater thans en in de toekomst; 6. De oxydatiesloot; 7. Rioleringen bijzondere onderwerpen; 8. Centralisatie van behandeling van afvalwater en slib; 9. Vooruitgang in de zuiveringstechniek; 10. Doelstellingen en optimalisatie; 11. Beluchting; 12. Milieu en economie in het spanningsveld van onze maatschappij; 13. De belasting van het milieu door fosfaten en verspreide lezingen; 14. De Rijn; 15. Milieueffectrapportage; 16. Slib opnieuw bekeken; 17. Wat de industrie doet; 18. Voordrachtenbundel 18e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling; 19. Nieuw ontwikkelingen in de afvalwaterketen. Reeds in onderstaande volgorde in boekvorm verschenen voordrachten van de volgende gecombineerde cursus in Drinkwatervoorziening, Riolering en Afvalwaterbehandeling: 53/20. Internationale ontwikkelingen in de waterketen. 2

5 54 e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening & 21 e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling Gezondheid en (water)kwaliteit Vrijdag 11 januari 2002 Plaats: collegezalen A en B van het gebouw voor Civiele Techniek, Stevinweg 1, 2628 CN Delft. Onder auspiciën van de Opleiding Civiele Techniek van de Technische Universiteit te Delft en met medewerking van VEWIN, KVWN, RIVM, Kiwa, NVA, RIONED, RIZA en STOWA is op vrijdag 11 januari 2002 de gecombineerde 54 e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening en de 21 e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling gegeven, waarvoor de Commissies van Voorbereiding als thema Gezondheid en (water)kwaliteit hebben gekozen. De voordrachten van deze Vakantiecursussen zijn in dit boekje gebundeld. Drinkwater 1. Algemene inleiding prof. ir. J.C. van Dijk (TUD) 2. Water als medicijn dr. J.J.E. van Everdingen (CBO) 3. Een nieuwe aanpak voor smetteloos leidingwater prof. dr. ir. D. van der Kooij (Kiwa) 4. Hormonen: Evenwicht verstoord? prof. dr. J.G. Vos (RIVM) 5. Risicomanagement Legionella dr. F. Woudenberg (GGD) 6. Kwaliteit als produkt dr. ir. J-P van der Hoek (GWA) Riolering en Afvalwaterbehandeling 1. Algemene inleiding prof. ir. J.H.J.M. van der Graaf (TUD) 2. Historie hygiëne/epidemiologie dr. P. Bol (TUD) 3. Water in de stad prof. dr. F. van Knapen (UU) 4. Zwemmen in je eigen afval dr. G.J. Medema (Kiwa) 5. Geneesmiddelen in het watermilieu ing. G.B.J. Rijs (RIZA) 6. Riolering en gezondheid prof. dr. ir. F.H.L.R. Clemens (TUD) Gemeenschappelijke afsluiting Gezondheid tegen elke prijs? ir. J. van der Vlist (VROM) Bijlagen (genomineerden voor de Gijs Oskam-prijs) 1. ir. G.I.M. Worm 2. ir. J.W. Post 3 ir. M.J. Glastra 3

6 4 54e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening & 21e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling

7 ALGEMENE INLEIDING 1. Terugblik 53e Vakantiecursus Veel kennis, weinig daadkracht Nederland speelt slechts marginale rol op internationale watermarkt Ondanks de veelgeroemde hoogwaardige infrastructuur en kennis van de Nederlandse watersector zijn de Nederlandse bedrijven geen factor van betekenis op de wereldmarkt. Die wordt gedomineerd door de Franse multinationals die een veel sterkere positie hebben door hun grote schaal, ervaring, netwerk, (financiële) slagkracht en ondernemingsvermogen. Voor de Nederlandse sector lijkt de klok op 5 voor 12 te staan; slechts een uiterste inspanning van alle krachten kan het tij mogelijk keren. Dat waren de voornaamste conclusies van de gecombineerde 53e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening en 20e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling, die op vrijdag 5 januari 2001 georganiseerd werd in het gebouw voor Civiele Techniek van de TU Delft. Het thema was Internationale ontwikkelingen in de waterketen. Prof.ir. J.C. van Dijk TU Delft Dr.ir. Th. van den Hoven KIWA Een recordaantal van ruim 400 drinkwater-, riolerings- en afvalwaterdeskundigen was naar Delft gekomen om met elkaar en de organisatoren te discussiëren over het thema. Tijdens de pauzes en de nieuwjaarsborrel (zoals gewoonlijk weer aangeboden door VEWIN en Kiwa) na afloop werd er veel gesproken over de turbulente ontwikkelingen in de waterwereld en werd er volop gespeculeerd over wat het jaar 2001 zou brengen. Opening van de VC door de decaan. De gecombineerde Vakantiecursus werd geopend door prof.ir. Henk-Jan Overbeek, decaan van de faculteit Civiele Techniek. Aangezien het aantal deelnemers aan de cursussen 5

8 inmiddels de capaciteit van de grootste collegezaal (A) is ontstegen, werd de toespraak van de decaan met behulp van videoregistratie tevens in collegezaal B getoond. Na de gezamenlijke opening volgden parallelle sessies in de beide collegezalen A en B. -DDURYHU]LFKW,, Ik presenteerde vorig jaar zelf een filosofische schets van de huidige ontwikkelingen in de drinkwatersector onder de titel Waarheen, waarvoor. Bij de jaarwisseling hebben we immers allemaal de neiging om terug te blikken en vooruit te kijken. Ik had voor de gelegenheid een Jaaroverzicht Water 2000 samengesteld aan de hand van ons lijfblad H 2 O was natuurlijk in de eerste plaats het jaar van Pronk, die bij ons wel de baas bleef en energiek zijn stempel drukte op ons wereldje (Pronk neemt watersector in ijzeren greep, dia). Drinkwater kwam daarmee op de politieke agenda en ook andere bekende Nederlanders moesten ineens een mening hebben over het onderwerp, bij voorkeur een afwijkende (Nijpels kapittelt Pronk). Kortom, drinkwater werd onderwerp van een zeer genuanceerde politieke discussie (Bolkestein weet niet waarover hij praat). Uiteraard was 2000 ook het jaar, waarin NUON weer flink in de bus blies (NUON slaat verrassende slag met overname Norit). Hoewel Tob Swelheim toch wel zeer merkwaardige argumenten gebruikte om de overname van Norit te motiveren (het kan bij Vitesse geen kwaad om wat antilaxeerpillen te hebben). Korte tijd later verscheen er een bericht dat een ander licht wierp op de overname van Norit (Gelderse bacterie besmet plannen NUON). -DDURYHU]LFKW,,, -DDURYHU]LFKW, Je zou het haast vergeten bij dit politieke gekrakeel, maar er waren ook nog mensen die gewoon rustig hun eigen plannen uitvoerden (Hydron klaar voor de toekomst, dia). Hoewel hun woordgebruik soms wel wat merkwaardig aandeed (waterkanon Hydron staat op scherp) was uiteraard ook het jaar van de waterketen, waar we enthousiast synergie gingen realiseren (In de waterketen liggen miljarden voor het oprapen, dia). Maar dat bleek toch niet zo eenvoudig als we dachten (samenwerken kost bloed, zweet en tranen). De verwachtingen waren nog wel zo hoog gespannen (rioolrecht kan 10 tot 15 % omlaag). 6

9 54e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening & 21e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling Maar de realiteit bleek soms toch wat weerbarstiger (forse stijging van het rioolrecht niet te vermijden). een goed beeld hebben van wat de volgende generatie te wachten staat? Waarheen, waarvoor? In 2000 bleken sommige experimenten in de waterketen wat tegen te vallen. Dat tegenvallen nam dramatische vormen aan bij het experiment met compost-toiletten in Utrecht (dia). :DDUKHHQ ZDDUYRRU" Zo lijkt het ook alsof de bedrijfstak momenteel wat richting mist. Zo vanzelfsprekend als de focus steeds gericht is geweest op de opbouw en uitbouw van een hoogwaardige infrastructuur, zo lijken we nu de weg wat kwijt. Allerwege wordt er gereorganiseerd en bezuinigd, maar wat is het grotere doel? Zijn we wel goed bezig als de investeringen in kwaliteitsverbetering bij tenminste 1 bedrijf alweer uitgesteld zijn, terwijl de uitgaven voor organisatie- en managementadviezen alleen maar stijgen? Waarheen, waarvoor? De vraag Waarheen, waarvoor? roept natuurlijk de vraag op wat de toekomst ons zal brengen? Die vraag is ook zeer actueel, omdat momenteel een hele generatie directeuren en stafmedewerkers afscheid neemt. Herkent U dat gevoel dat we elkaar steeds vaker treffen bij weer een afscheidsreceptie? De generatie die in de afgelopen decennia zijn stempel heeft gedrukt op de drinkwatervoorziening, gaat momenteel met pensioen of vertrekt anderszins. U begrijpt dat wij bij de Vakantiecursus ijlings hebben ingespeeld op deze ontwikkeling door een aangepast inschrijfgeld voor gepensioneerden! De vraag doet zich nu voor wie deze generatie moet gaan opvolgen? Welke eisen moeten we stellen aan de volgende generatie managers? Die vraag had een studente zich bij bij de laatste buluitreiking ook gesteld. Zij had een studie gemaakt van personeelsadvertenties. Met enige schrik constateerde ze dat vakkennis niet meer gevraagd werd! Nu moeten we ons beleid natuurlijk niet gaan afstemmen op personeelsadvertenties, maar de echte vraag is of we wel Deze vraag lijkt ook relevant voor het thema van deze Vakantiecursus Internationale ontwikkelingen. We doen vaak wel stoer over de unieke Nederlandse kennis, maar zijn ze daar op de internationale markt wel in geinteresseerd? Een vraag zou ook kunnen zijn wat we willen zoeken op die internationale markt? Een ieder die buitenlandervaring heeft weet dat het hard werken is met weinig tijd voor ontspanning. Kortom, als motto voor 2001 koos ik Back to basics. Waar zijn we tenslotte goed in? In ons vak, in het leveren van goed drinkwater tegen een lage prijs en met zorg voor natuur en milieu. In een integrale kijk, in samenwerking en kennisontwikkeling. Laten we die Nederlandse waarden van vakkennis, kwaliteit, integrale kijk en samenwerking behouden en als richtsnoer gebruiken voor ons werk in de komende jaren! De Commissie van Voorbereiding had ook vorig jaar weer gestreefd naar een brede benadering van het thema. Oorspronkelijk was het zelfs de bedoeling om een inleiding over het thema te laten verzorgen door Frits Bolkestein, maar de EU blijkt ook een ruime verlofregeling te hebben, waar hij tijdens de VC gebruik van maakte! In het kader van ken Uw concurrent waren velen geïnteresseerd in de ervaringen van de grote Franse multi-utility VIVENDI. In de brochure werd 7

10 Cyrille Roger-Lacan, directeur Vivendi Europa als spreker aangekondigd, maar hij moest op de dag van de VC in Praag zijn voor de aanbesteding van de watervoorziening van Praag! De Franse industriepolitiek wordt vaak als een van de sterke punten van de Fransen genoemd, dus wij hadden drs. Henk Vreeswijk van het Ministerie van Economische Zaken gevraagd om de Nederlandse industriepolitiek op watergebied toe te lichten. Sinds een paar jaar is water voor EZ een belangrijk thema en EZ wil de concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven op de mondiale watermarkt ondersteunen.ez probeert de Nederlandse watersector internationaal te promoten door het clusterbeleid, onder meer via het programma Partners voor Water, waarin overheid en bedrijfsleven de krachten gebundeld hebben om de Nederlandse watersector internationaal te promoten. Vervolgens kregen we een blok van 3 sprekers met ervaringen vanuit de watersector zelf, om te beginnen Marc van Eekeren van Kiwa. Hij schetste een overzicht van de vele internationale activiteiten van de bedrijfstak. Maarten Gast legt uit dat iedereen Amsterdam kent. maken van winst. In de loop der jaren zijn samenwerkingsverbanden met Nicaragua, Mozambique, Egypte, Suriname, Indonesie en Rusland opgezet. Jos van Winkelen presenteerde de visie van NUON op de internationale watermarkt. NUON is op dit moment het enige Nederlandse bedrijf dat een enigszins vergelijkbaar pakket kan leveren als de grote Franse multinationals. NUON is er ook van overtuigd dat dit de enige manier is om op de internationale markt een rol van betekenis te spelen. NUON mist(e) overigens op watergebied de schaalgrootte en ervaring voor de internationale markt. De voorzitter introduceert een Delftse ingenieur (Marc van Eekeren). Jos van Winkelen vond NUON Water te klein. Maarten Gast legde vervolgens uit dat GWA in het geheel geen acquisitie hoeft te verrichten, omdat iedereen in de wereld Amsterdam kent! GWA verricht internationale projecten vanuit een maatschappelijk oogpunt, er wordt niet gestreefd naar In de slotlezing van de dag gaf Francis Rillaerts (Eureau) een overzicht van de ontwikkelingen op drink- en afvalwatergebied binnen de Europese Unie. Het werd duidelijk dat vele nota s op de 8

11 burelen in Brussel worden voorbereid die ook het waterbeleid in ons land zullen beïnvloeden. Opvallend hierbij was dat men zich zorgen maakt over de te dominante positie van de Franse multinationals! Een eerste discussie is gestart of het niet noodzakelijk is regels te stellen om misbruik van een te sterke marktpositie te voorkomen. De algemene conclusie over het dagthema was toch dat het een fout zou zijn als de Nederlandse watersector zich bij de huidige concurrentieverhoudingen zou neerleggen. Wellicht is het belangrijkste resultaat van deze Vakantiecursus dat meer mensen beseften dat hiervoor durf, ondernemingsgeest en samenwerking noodzakelijk zijn. 2. Waterkwaliteit en volksgezondheid: vroeger en nu Waar ging het ook al weer om? Het was weer gezellig... De dag werd afgesloten met de traditionele nieuwjaarsreceptie aangeboden door Vewin/Kiwa waarbij de deelnemers van de 53 e Vakantiecursus in Drinkvoorziening en de 20 e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling volop met elkaar integreerden. De gekozen formule van parallelle sessies Drinkwater en Afvalwater in 2 aansluitende collegezalen met gemeenschappelijke pauze s werd geslaagd gevonden. We dreigen het af en toe te vergeten, maar de raison d être van de drinkwatervoorziening bestaat uit het leveren van schoon drinkwater in het belang van de volksgezondheid. Overigens besefte men het evidente belang hiervan in het verleden ook niet altijd. Zelfs de 19 e eeuwse burger, die geplaagd werd door cholera, typhus en dysenterie, wilde aanvankelijk niet betalen voor een goede drinkwatervoorziening! Gelukkig zijn we inmiddels wijzer geworden en wordt het belang van een goede drinkwaterkwaliteit met het oog op de volksgezondheid breed onderschreven, zelfs door bestuurders die zich tegenwoordig ook bewust zijn van de woorden van Archimedes: men dient het stadsbestuur te beoordelen naar de wijze waarop het de drinkwatervoorziening heeft georganiseerd. Toch zit er wel een addertje onder het gras, want in de praktijk is de drinkwatersector anno 2002 toch vooral bezig met andere zaken als fuseren, benchmarken, bezuinigen, etc.. Zijn we wel voldoende bezig met onze core-business, de kwaliteit van ons produkt? Het lijkt toch op zijn minst merkwaardig dat in de VEWIN-benchmark dit essentiële onderwerp niet de aandacht krijgt die het verdient. Is het niet ongeloofwaardig om het hele veld van kwaliteitsaspecten uit te drukken in 1 rapportcijfer, dat bovendien is bepaald met een niet-onderscheidende meetlat? Op deze wijze bevorderen we niet dat waterkwaliteit de aandacht krijgt die het verdient! Er werd volop geïntegreerd in de waterketen. 9

12 Waterkwaliteit in de historie (van de Vakantiecursus) :DWHUHQJH]RQGKHLG, In de historie van 54 jaar Vakantiecursus heeft de waterkwaliteit dikwijls een belangrijke rol gespeeld. Een aantal Vakantiecursussen werd zelfs geheel aan het onderwerp gewijd, te weten: 5. Hygiënische aspecten van de drinkwatervoorziening 22. Van goed naar beter water 23. Kwaliteitsbeheersing van de openbare drinkwatervoorziening 33. Toxicologische aspecten van drinkwater 34. Microbiologie bij de drinkwaterbereiding 43. Technische maatregelen voor kwaliteitszorg voor grondstof en produkt 52. Kosten of kwaliteit? Het lijkt interessant om nog eens terug te blikken op een aantal inzichten en curiosa uit de historie van de Vakantiecursus. Zo formuleerde prof. Krul reeds in 1953 bij de 5 e Vakantiecursus de basis van het voorzorgsprincipe Hygiëne is being clean when it is not essential. Bij diezelfde Vakantiecursus werden een aantal opmerkelijke cases gepresenteerd die inmiddels wel min of meer vergeten zullen zijn en m.i. de moeite waard om nog eens onder Uw aandacht te brengen (3 dia s). H9DNDQWLHFXUVXV HHQH9DNDQWLHFXUVXV HHQH9DNDQWLHFXUVXV =HHUÃEHNHQGÃLVÃGHÃYHUJLIWLJLQJÃLQÃ/HLS]LJÃZDDUÃLQÃMXOLÃÃ]LFKÃQLHW PLQGHUÃGDQÃÃSHUVRQHQÃRQGHUÃGRNWHUVEHKDQGHOLQJÃPRHVWHQÃVWHOOHQ,QÃ=XWSKHQÃÃHQÃ'HYHQWHUÃÃZHUGHQÃORRGJHKDOWHQÃJHPHWHQ YDQÃÃWRWÃÃmJOÃQDÃGHÃLQYRHULQJÃYDQÃHHQÃJHVORWHQÃRQWLM]HULQJ,QÃGHÃ/LPEXUJVHÃJHPHHQWHÃ+HOGHQÃ3DQQLQJHQÃLVÃLQÃÃHHQ XLWYRHULJÃRQGHU]RHNÃYHUULFKWÃZDDUELMÃKHWÃZDWHUÃYDQÃÃWRWÃÃmJO ORRGÃEHYDWWH 'UÃ3Ã6SDDQGHU :DWHUHQJH]RQGKHLG,, 9DQÃGHÃ1HGHUODQGVHÃZDWHUOHLGLQJHQÃEHYDWÃDOOHHQÃGLHÃWHÃ5KHQHQÃFD ÃPJOÃ12 Ã,NÃYROVWDÃPHWÃHURSÃWHÃZLM]HQÃGDWÃLQÃ1RRUG%UDEDQWÃYDQ ÃRQGHU]RFKWHÃSXWWHQÃHUÃÈÃPHHUÃGDQÃÃPJOÃ12 ÃEOHNHQÃWH EHYDWWHQ 7ULQHVÃÃEHVFKULMIWÃHHQÃDDQWDOÃJHYDOOHQÃZDDUELMÃÃPJOÃ12 ÃLQ KHWÃYHUGXQQLQJVZDWHUÃYRRUÃIOHVVHQYRHGLQJÃIDWDOHÃJHYROJHQGÃKDG 3URIGUÃ-.Ã%DDUVÃ'UÃ3Ã6SDDQGHU :DWHUHQJH]RQGKHLG,,, 2SÃÃPHWHUÃDIVWDQGÃYDQÃHHQÃJULQGJURHYHÃZDDULQÃDIYDO]XXUÃZDV JHVWRUWÃEHYRQGÃ]LFKÃHHQÃJURHSÃGULQNZDWHUSXWWHQÃ1DÃHQLJHÃWLMGÃZHUG KHWÃZDWHUÃJHHOÃJHNOHXUGÃHQÃEOHHNÃKHWÃÃPJOÃ&UÃWHÃEHYDWWHQ 'RRUÃHHQÃYOLHJWXLJRQJHOXNÃGDWÃHQNHOHÃMDUHQÃJHOHGHQÃLQÃKHWÃ/HLGVH ZDWHUZLQJHELHGÃSODDWVÃYRQGÃNUHHJÃKHWÃ/HLGVHÃZDWHUÃHQLJHÃWLMGÃGDDUQD HHQÃEHQ]LQHVPDDN 3URIGUÃ-.Ã%DDUVÃ'UÃ3Ã6SDDQGHU Het was in die jaren duidelijk nog een periode van pionieren, zoals moge blijken uit het onderstaande citaat van de bijdrage van dr. L.H. Louwe Kooijmans uit de 6 e Vakantiecursus: Asselus Aquaticus (waterpissebed) heeft nl. de voor ons onaangename eigenschap zich stroomopwaarts te bewegen zelfs bij een stroomsnelheid van 0,5 m/s. Gelukkig heeft men een vergift gevonden dat in zeer geringe concentratie (0,02 mg/l) dodelijk is voor deze Asselus. Met dit vergift, pyrethrine (vlooien-poeder) is in 1947 het gehele Amsterdamse leidingnet aan een kuur onderworpen. De pyrthrine, die in deze 10

13 concentratie voor de mens volkomen onschadelijk is, werd gedurende enkele maandan aan het pompstation gedoseerd. In gevallen van ongunstige resultaten bij de desinfectie is vaak achteraf gebleken dat er bij werkzaamheden allerlei ongerechtigheden in de buizen zijn achtergebleven. Ik heb geconstateerd dat kadavers van kleine dieren en vogels te voorschijn kwamen, een half verrotte jute zak, dierlijke faecaliën en een mijner collega s heeft zelf eens een zakje boterhammen van een der werklieden uit een spuieinde terecht zien komen Prof Krul wist overigens wel een oplossing voor die kwaliteitsproblemen: Sympathiek doet aan het advies van Paulus Aegineta, een Grieks medicus uit de 7 eeuw, om water dat onreinheden bevat, te zuiveren door bijmenging van zorgvuldig gekozen wijn! Waterkwaliteit anno 2002, wat houdt ons bezig? De Nederlander is steeds meer met zijn gezondheid bezig, media spelen daarop in en wakkeren dit aan. De consument wordt kritischer op de producten die hij eet en drinkt (denk ook aan biologisch vlees en eco-groentepakketten). Naast de vitamines en bewegen wordt voldoende water drinken (1 tot 2 liter per dag) steeds vaker genoemd als gezondheidsbevorderend. In diverse landen (Australie) zijn er plannen om nader onderzoek te gaan verrichten naar dit gezondheidsbevorderend effect. Natuurlijk moet drinkwater dan van onberispelijke kwaliteit zijn en gelukkig is dat in Nederland ook zo. Maar dat is geen vanzelfsprekendheid: de afgelopen 10 jaar ( ), zijn er in Europa 700 drinkwatergerelateerde outbreaks geweest (M.H. Kramer et al, JAWWA, 93, 48, 2001). In de regio van Belfast zijn in 2000 bij drie outbreaks 500 mensen ziek geworden door besmet drinkwater. Een besmetting ontstond doordat afvalwater, dat vanuit een lekkend riool via een kabelgoot naar de schakelkast van een langzaam zandfilter werd gevoerd, in het reine water terechtkwam. Kruisverbindingen en besmettingen zijn ook bij ons niet uit te sluiten en regelmatig worden waterleidingbedrijven ook nu nog geconfronteerd met incidenten als positieve coli-testen. Om dit te verbeteren is het nodig om een systematische analyse op te zetten van alle risico s van bron tot tap en de mogelijkheden om die risico s te verminderen door beheersmaatregelen. Prof. van der Kooij zal in zijn voordracht dit concept van integraal risicomanagement nader toelichten. Een voorbeeld van de negatieve gevolgen van het ontbreken van risicomanagement kunnen we helaas zien in Rusland: de middelen ontbreken daar voor goed onderhoud aan de infrastructuur, met alle gevolgen van dien waaronder de toenemende incidentie van cholera. Ook in Nederland blijft waakzaamheid geboden. We zijn de laatste jaren weer met de neus op de feiten van het belang van een smetteloze microbiologische kwaliteit gedrukt door de ontwikkelingen m.b.t. Legionella, Crytosporidium en Giardia. Ook in chemisch opzicht moeten we alert blijven. In een steeds hoger tempo worden immers nieuwe chemische stoffen ontwikkeld en gebruikt en dat leidt in de dichtbevolkte delta waarin wij leven tot een grote druk op het milieu en onze waterbronnen. Recent is de aandacht gericht op geneesmiddelen zoals pijnstillers en antibiotica en die blijken inmiddels op grote schaal in het oppervlaktewater voor te komen. In NL hebben we ze, gelukkig, nog niet in ons drinkwater aangetroffen. In Duitsland zijn geneesmiddelen al wel in het drinkwater aangetoond (cholesterol verlagende middelen). De Gezondheidsraad heeft medio dit jaar aanbevolen de aandacht voor geneesmiddelen op het niveau te brengen van die voor de bestrijdingsmiddelen. Een tweede categorie van bedreigende stoffen zijn de stoffen die onze hormoonhuishouding verstoren (de zgn. endocrine disruptoren), met als bekendste exponent de pil, maar ook chemische verbindingen zoals PCB s, weekmakers en be- 11

14 paalde bestrijdingsmiddelen. Effecten van deze hormoonverstoorders op ecosystemen zijn al aangetoond, het zal duidelijk zijn dat onze consument zulke stoffen niet in zijn drinkwater wil hebben, al zijn effecten voor de mens bij de huidige concentraties niet te verwachten. En bovendien, wat nu geen risico lijkt kan dat over een aantal jaren wel blijken te zijn. Lood is daarvan een goed voorbeeld. En dan zijn er individuele stoffen die onze bronnen bedreigen. Een recent voorbeeld is MTBE, een stof die als loodvervanger aan benzine is toegevoegd en die deze zomer in een VEWIN studie in diverse drinkwaterbronnen is aangetoond. Verrassingen blijven mogelijk. Af en toe steekt lokaal het probleem van blauw water de kop op, recent nog in de VS (zie bijgaande dia). Ook in Nederland gebeurt dat soms. Het gaat dan om sterke corrosie van koper in grote, slecht doorstroomde installaties in gebieden met heel zacht water en de neiging tot biofilmvorming. Maar ook op chemisch gebied gaan de ontwikkelingen op het gebied van sensortechnologie razendsnel en zullen we over een aantal jaren steeds meer kwaliteitsparameters on-line en op afstand kunnen meten. Dit gecombineerd met de inzet van early-warning systemen maakt de drinkwatersector dan nog minder interessant als doelwit voor terroristen. De maatschappelijke baten van een betrouwbare drinkwatervoorziening: - een gemiddeld Nederlands gezin bespaart fl 2700,- per jaar als het het drinkwater vertrouwt en de drinkwaterbehoefte voorziet vanuit de tapkraan in plaats van flessenwater (VEWIN benchmark). Het loont dus om te investeren in betrouwbaarheid en in een zodanige beleving. De Nederlander heeft overigens in vergelijking met andere Europeanen behoorlijk vertrouwen in het drinkwater: hij drinkt 120 l pp per jaar minder flessenwater dat de Fransman en de Italiaan. Overigens hebben de Fransen zelf inmiddels ook het licht gezien gezien de grote campagne in Parijs om na de ingebruikname van de nieuwe zuivering (met naofiltratie) bij Mery sur Oise de Parijzenaars van de fles af te krijgen (fini les bouteilles, vive le robinet, zie dia). Revolutionaire ontwikkelingen op technologisch gebied helpen ons een handje bij de waakhondfunctie. Er wordt bijvoorbeeld gewerkt aan sensoren waarmee de on-line monitoring van pathogenen op basis van DNA-technieken mogelijk wordt. 12

15 - bijdrage aan gezondheid: in de VS is men gewend om berekeningen te maken van de kosten van ziekte en uitval van arbeid door outbreaks. In Nederland denken we meer preventief, maar dat dit aspect speelt is duidelijk. - comfort en een positieve beleving: zorgeloos kun je je laven aan en je verzorgen met betrouwbaar drinkwater. Geen gedoe met kratten bronwater sjouwen of wonderapparaten installeren en onderhouden. De meerwaarde hiervan zouden we eens moeten vaststellen. CRC in Australie is dat van plan. 3. Gijs Oskam prijs Voor de 2 e keer zal dit jaar tijdens de Vakantiecursus de Gijs Oskam prijs worden uitgereikt. Zoals bekend wordt deze prijs om de 2 jaar uitgereikt aan een veelbelovende jonge onderzoeker in de watervoorziening. De prijs is ingesteld door de NV Waterwinningbedrijf Brabantse Biesbosch in overleg met de Commissie van Voorbereiding van de Vakantiecursus. Voor de prijs en de daaraan gekoppelde aanmoedigingspremie van 1000 Euro (ter beschikking gesteld door de Raad van Commissarissen van de WBB) komen jonge afstudeerders in aanmerking. Criteria voor het verlenen van de prijs zijn de originaliteit en de kwaliteit van het onderzoek dat betrekking moet hebben op 1 van de volgende thema s: o het gebruik van oppervlaktewater voor de produktie van drinkwater en ander water o de ontwikkeling van de waterkwaliteit van oppervlaktewateren die als bron voor de drinkwatervoorziening gelden o het gebruik en/of beheer van spaarbekkens Uit de aanmeldingen selecteert de Commissie van Voorbereiding drie genomineerde kandidaten, wiens werk wordt opgenomen in de bundel van de Vakantiecursus en tevens op een poster zal worden gepresenteerd. Dit jaar zijn de genomineerden: G.I.M. Worm J.W. Post M.J. Glastra Lucht-waterspoeling bij membraanfiltratie Capillaire nanofiltratie Membraan (bio)reactorenbij de drinkwaterbereiding Tijdens de Vakantiecursus zal de winnaar bekend gemaakt worden en de prijs worden uitgereikt door Gijs Oskam zelf. 4. Programma 54 e Vakantiecursus. Het aantal Delftse ingenieurs is dit jaar beperkt; passend bij het thema heeft de Commissie van Voorbereiding de sprekers meer in de medische hoek gezocht. Als eerste spreker na de algemene inleiding zal dr. J.J.E. van Everdingen, die ondermeer bekend is als auteur van diverse boeken over de relatie tussen water en gezondheid een overzicht presenteren van zowel negatieve als positieve gevolgen van water op de gezondheid. Prof. dr. ir. D. van der Kooij zal aansluitend de nieuwste inzichten toelichten over de wijze waarop de microbiologische veiligheid en de microbiologische stabiliteit van drinkwater gewaarborgd kunnen worden. Prof. dr. J. G. Vos behandelt vervolgens de invloed van de zogenaamde hormoonverstorende stoffen (de endocrine disruptoren ) op vissen en andere dieren, de mogelijke betekenis voor de mens en de beleidsmatige consequenties. Na de lunchpauze zal dr. F. Woudenberg ingaan op de kosten en baten van het Rijksbeleid m.b.t. Legionella (de Tijdelijke Regeling ) en een discussie starten over de meest effectieve aanpak van dit probleem. Tenslotte zal dr.ir. J.P. van der Hoek ons uitleggen wat Gemeentewaterleidingen Amsterdam in de dagelijkse praktijk allemaal doet om de waterkwaliteit van bron tot tap zeker te stellen. Net als vorig jaar eindigen we ook dit jaar weer met een gezamenlijke sessie (voor zowel de 13

16 drinkwater- als de afvalwatercursus) waarbij ir. J. van der Vlist ons de visie van het Ministerie van VROM zal vertellen over het belang van volksgezondheid en kwaliteit onder de titel Gezondheid tegen elke prijs?. Kortom, het programma zal ongetwijfeld voldoende stof opleveren voor een geanimeerde discussie tijdens de traditionele, afsluitende Nieuwjaarsborrel die ook dit jaar weer door Vewin en Kiwa zal worden aangeboden! 14

17 KUREN MET WATER Jeroen is met zijn stramme leden Naar Aken s baden toegereden Daar heeft hij paard en geld verteerd En is te voet weer teruggekeerd Samenvatting De mens maakt al eeuwen gebruik van de vermeende heilzame werking van water ter verlichting van ziekte en pijn. Ervaring leerde dat ziekten, met name van de gewrichten en de huid sneller zouden overgaan door in waterbronnen te baden, ervan te drinken of door de modder op de pijnlijke plekken te leggen. Zo ontstonden kuuroorden. De werking daarvan staat nog altijd ter discussie. Daar gaat deze bijdrage over. Dr. J.J.E. van Everdingen CBO Inleiding Water is onmisbaar voor het leven. Mensen kunnen slecht tegen uitdroging. Bij 10% gewichtsverlies aan water (circa 7 liter), treedt de dood in. En totale onthouding van water overleeft men, afhankelijk van de temperatuur en andere omstandigheden, niet langer dan 3-6 dagen. In Griekenland waar het warmer is dan hier is dat eeuwenoude kennis, die ook door medici wordt onderschreven. De volgende passage uit het boek Kapitein Corelli s mandoline van Louis de Bernières geeft daar blijk van: De dokter haalde zijn minuscule kopje koffie-met-drab en zijn glas water op, en ging naast Kokolios zitten, als gewoonlijk. Hij nam een grote slok water en citeerde Pindarus, wat ook traditie was: Water is het beste. Samen met de zon is water de drijvende kracht achter het leven op aarde. De zon kan zijn functie van energieleverancier aan de levende organismen alleen maar uitoefenen bij de gratie van water. Voor Thales van Milete, de vader van de Griekse filosofie, was water de primaire levensbron. Zoals zijn voorspelling van de zonsverduistering in 585 voor Christus uitkwam, zo is ook zijn uitspraak dat alles uit water is ontstaan, bewaarheid. Of het nu gaat om levensvormen in de meest droge woestijnen of in de diepte van de oceanen, water maakt minstens 70% uit van de massa van deze organismen. 15

18 Griekenland In de bloeitijd van de Griekse beschaving (5e en 4e eeuw v.c.) ging men ervan uit dat het lichaam was opgebouwd uit lichaamssappen. De natuurfilosofen, onder wie Hippocrates ( v.c.), probeerden allerlei elementen en verschijnselen met elkaar in verband te brengen. Zo onderscheidden zij vier windstreken, vier seizoenen en vier elementen: aarde, vuur, lucht en water. Hieraan verbonden zij de eigenschappen warmkoud en droog-vochtig. De aarde was koud en droog, het water koud en nat, de lucht warm en nat en het vuur warm en droog. Combinaties van deze elementen correleerden met de viersappenleer: het rode bloed, het witte slijm, de gele en de zwarte gal. De sappen werden ook beïnvloed door vier seizoenen en vier windstreken. In de lente circuleerde er meer bloed door het lichaam, in de zomer was het lichaam rijk aan gele gal, de herfst werd gekenmerkt door zwarte gal en de winter door wit slijm. Bloed werd geassocieerd met hitte, vocht en lucht, gele gal met hitte, droogte en vuur, zwarte gal met droogte, koude en aarde, en slijm met kou, vocht en water. Een ziekte werd toegeschreven aan een verstoring van het evenwicht der lichaamssappen. Een verkeerde verdeling van lichaamssappen was de oorzaak van ziekte en een gezonde levenswijze bracht de verstoorde lichaamssappen van de patiënt weer in evenwicht. Wandelen, massage, zweetbaden, mineraalbaden, warme en koude baden werden gezien als een goede stimulans om een teveel aan verkeerde lichaamssappen uit te scheiden. Hippocrates schreef al een geneeskrachtige werking toe aan zeewater bij reumatische klachten. Rome Op de plekken waar de geneeskrachtige eigenschappen van water bronnen werden benut, ontstonden de eerste kuuroorden voor het behoud en herstel van gezondheid. Maar de badcultuur kwam pas echt in zwang in de Romeinse tijd. De Romeinse artsen stuurden hun patiënten voor een kuur naar warmwaterbaden (thermen) en zwavelbaden. De thermen werden gaandeweg steeds meer een sociale ontmoetingsplaats, waar gemeenschappelijk werd gebaad en waar masseurs, schoonheidsspecialisten en kappers zich ontfermden over het wel en wee van de cliëntèle. De medische bestemming van de badhuizen werd zodoende verlaten ten gunste van prestige, ontspanning en vermaak. De Romeinse badinstallaties waren voorzien van warm water, afkomstig van een ondergronds buizenstelsel. Zij stonden verspreid door Europa. Deze installaties raakten geleidelijk in verval in middeleeuws Europa. Met het opkomend Christendom werden de openbare badgelegenheden steeds meer als poelen van verderf gezien. Het lichaam, de gevangenis voor de ziel, zou de mens verlagen tot zedeloos gedrag. Zodoende kwam er rond 400 n.c. een einde aan de badcultuur. Voortaan werd het voldoende geacht de handen en het gezicht te reinigen; het ging tenslotte om de innerlijke schoonheid. Alleen geloof en gebed konden tot ultieme reiniging en genezing leiden. Monniken en artsen bleven nog wel lange tijd gebruikmaken van medicinale planten, voedingsvoorschriften en bronwater om hun patiënten te genezen. Met de terugkeer van kruisvaarders kwam ook de badcultuur weer in zwang en werd vooral het Turkse bad, een mengvorm van stoom- en waterbad, populair. Vanaf de 13e eeuw kwamen er weer openbare badhuizen ter bevordering van de gezondheid. Hier werden ook aderlatingen en darmspoelingen verricht en werden drinkkuren met mineraal- of zwavelwater voorgeschreven. De baden en badhuizen waren niet meer zo vernuftig en hygiënisch als de Romeinse bouwwerken, maar vormden wel een bron van plezier. De badgasten zaten met zijn allen urenlang in hetzelfde water, waarbij men uitgebreide maaltijden nuttigde, liederen zong en de drank rijkelijk liet vloeien. Kortom, dezelfde teloorgang van de badcultuur als bij de Romeinen deed zich voor. Uiteindelijk werden de meeste badhuizen aan het einde van de 16e eeuw gesloten, omdat ze gezien werden als plaatsen van verloedering en als verspreidingsbron van ziektes en epidemieën. Het uitbreken van de grote syfilispandemie in Europa aan het begin van de 15e eeuw heeft daar zeker toe bijgedragen. Tegelijk veranderde de burger- 16

19 lijke moraal onder invloed van de Reformatie. Toch bleef de badcultuur bestaan, maar voornamelijk in hogere adellijke kringen. Uit Italië kwam een nieuwe badcultuur overwaaien: een jaarlijks verblijf in een bronbadplaats. Baden-- Baden en Aken waren populair. Het baden werd nu op gepaste en beschaafde wijze uitgevoerd en begeleid met drinkkuren volgens een medisch plan. Rond 1800 kreeg het kuren nog meer belangstelling vanuit de medisch wereld. Mede door de terug naar de natuur -beweging herkregen licht en lucht, lichaamsoefeningen en afwassingen met koud water hun waarde ter verbetering van de gezondheid en ter bevordering van een goede lichamelijke en geestelijke ontwikkeling. Met de opkomst van de chemie werden methoden uitgevonden om de samenstelling van de verschillende mineraalbronnen te analyseren. Vooral in de Duits sprekende landen en Frankrijk, waar meer natuurlijke geneeskrachtige bronnen voorkomen dan in Nederland, zijn vanaf 1800 kuuroorden ontstaan waar patiënten met een reumatische aandoening tot de voornaamste doelgroep behoren. Plaatsen als Spa, Vichy, Bath en (Bad) Homburg groeiden uit tot centra waar de hoogste klasse haar weelde kon tonen. Op de achtergrond zochten oudere en zwakkere mensen hun laatste vertier en heil in het geneeskrachtige water, waaraan het kuuroord haar oorspronkelijke bestaansrecht ontleende. Hydrotherapie 100 jaar geleden Aan het eind van de negentiende eeuw werd een begin gemaakt met de wetenschappelijke onderbouwing van de hydrotherapie. Aan het einde van de 19e eeuw was Sebastiaan Kneipp ( ) de grote man van de hydrotherapie - het gebruik van water met opgeloste (van nature aanwezige of toegevoegde) stoffen. Zijn interesse voor de hydrotherapie was ontstaan toen hij als 23-jarige theologiestudent een ernstige ziekte met bloedspuwingen doormaakte. In literatuur over de natuurgeneeskunde vond hij zijn kwaal beschreven alsook de methoden om die te bestrijden. Na oriëntatie bij de Verein der Wasserfreunde behandelde hij zichzelf en bezocht hij ook een Priessnitzsanatorium. Vincent Priessnitz ( ) was op dat moment dè waterdokter. Hij had net als Kneipp zichzelf genezen - in zijn geval van gekneusde ribben - en sindsdien een groot vertrouwen in de geneeskracht van water. In 1828 had hij een kliniek voor hydrotherapie geopend in Grafenberg (Silezië), waar mensen uit heel Europa op af kwamen. Nadat Kneipp van zijn aandoening was genezen, werd hij in 1855 in het boerendorp Wörishofen benoemd tot pastoor bij het Dominicanessenklooster. De beleving van zijn ziekte en de sociale en hygiënische toestanden in zijn omgeving brachten Kneipp er toe om behalve psychische hulp ook medische hulp te verschaffen aan zieke mensen die zijn advies vroegen. Hij paste bij hen de watertherapie toe waar hij zelf ook baat bij had gehad. Een verschil tussen Kneipp en Priessnitz was dat Kneipp kruiden gebruikte, omdat hij meende dat die konden helpen bij de genezing en de ondersteuning van de afweer. Een ander belangrijk uitgangspunt van Kneipp was dat hij vond dat de therapie gericht diende te zijn op de patiënt, terwijl Priessnitz een minder zachtzinnige aanpak voorstond. Kneipp ontwikkelde een gedifferentieerd systeem van begietingen: regendouches, straaldouches, waaierdouches en wisselwarmte douches ook wel Schotse douches genoemd. Het hele lichaam kon worden behandeld, of alleen lichaamsdelen zoals een arm of een voet. De begietingen moesten systematisch, in een juiste volgorde plaatsvinden en geleidelijk worden uitgebreid. Kneipp paste ook hete compressen toe en baden met stijgende temperaturen. Winternitz, professor in Wenen, had zich de wetenschappelijke onderbouwing van hydrotherapie tot taak gesteld. In 1863 verscheen zijn eerste artikel over rationele methoden om koude pakkingen te maken en de fysiologische effecten van deze compressen; in 1896 publiceerde hij over zijn ervaringen bij tweeduizend patiënten. De door Kneipp toegepaste behandelingen werden in de wetenschappelijke wereld echter afgedaan als medizinische Pfuscherei, oftewel kwakzalverij. De negatieve connotatie kon echter niet voorko- 17

20 men dat de populariteit van Kneippkuren alleen maar toenam en dat Kneippsanatoria, Kneippkuuroorden en Kneipp-Heilbäder als paddestoelen uit de grond schoten. Wijze van bewijzen De Kneippkuren als zodanig bestaan niet meer, maar het kuren is nog altijd zeer populair. Hoewel de oorzaak van ziekte allang niet meer wordt gezocht in een verstoorde verdeling van lichaamssappen, is de inhoud van kuren tegenwoordig niet veel anders dan tweeduizend jaar geleden. Van kuren weten we dat het lekker is en nemen we aan dat het gezond is. Zieke mensen bezoeken nog steeds kuuroorden om hun gezondheid terug te krijgen. Maar door de vermenging van geneeskundige behandeling met toerisme heeft de medische wereld de badtherapie nooit erg serieus genomen en is er altijd een zweem van kwakzalverij rond de kuurcultuur blijven hangen. Is dat terecht? Helpt kuren echt? Dat is onzeker, want het is nooit bewezen. Aldus sceptici. Bewijzen betekent dat je door een redenering gebaseerd op feiten kunt aantonen dat iets is, zoals je beweert dat het is. Als je in de geneeskunde wilt bewijzen of een bepaalde behandeling helpt, zal je effect van die behandeling op de een of andere manier moeten beoordelen. De essentie van bewijzen is dat je uitgaat van een begintoestand, dat je die onderwerpt aan een zekere procedure, bijvoorbeeld een experiment, en dat je dan het resultaat daarvan beoordeelt ten opzichte van een uitgangssituatie. Dus, iemand is ziek en ondergaat vervolgens een kuurbehandeling; wordt hij daarna beter, dan heb je bewezen dat het helpt. Zo eenvoudig ligt het echter niet, want misschien was hij ook wel beter geworden als je niets had gedaan. Stel dat iemand zijn sleutelbeen breekt en dat je hem behandelt met een warme pakking van paraffine. Als hij dan na twee weken geen pijn meer heeft en na drie weken zijn schouder al weer kan belasten en na vier weken zelfs weer een bal kan gooien, zal je geneigd zijn te zeggen dat je een goede behandeling hebt toegepast. Waarschijnlijk had je echter hetzelfde bereikt als je hem alleen maar een mitella had gegeven en hem had geadviseerd te gaan oefenen zodra hij pijnvrij was. Een vergelijking met de uitgangssituatie heeft dus niet zoveel zin bij een ziekte waarvan je weet of vermoedt dat die ook vanzelf overgaat. Eigenlijk is zo n vergelijking alleen zinvol als je zeker weet dat het niet vanzelf over gaat of dat het alleen nog maar slechter wordt. Chronische ziekten lijken zich daarvoor te lenen, maar ook daar zit een adder onder het gras. Chronische ziekten hebben vaak een grillig beloop. De ene keer is men er slecht aan toe, de andere keer gaat het veel beter. Daar komt bij dat de meeste mensen hulp zoeken voor hun ziekte op het moment dat ze er slecht aan toe zijn. Dus, als ze op dat moment met een behandeling beginnen, zal het daarna vaak beter gaan, ongeacht het nuttig effect van die behandeling. Wie tijdens een verergering kuurt en daarna verbetering ziet, heeft de neiging de verbetering ten onrechte aan de kuur toe te schrijven, ten onrechte. Als men dus het effect van een behandeling wil beoordelen aan de hand van het resultaat dat men boekt bij een bepaalde ziekte, is de kans groot dat men een vertekend beeld krijgt. Een Vlaamse arts uit het begin van de zeventiende eeuw, Johan Baptiste van Helmont, had dat al haarscherp in de gaten toen hij vraagtekens zette bij een gangbare behandeling uit zijn tijd: het aderlaten. Aderlating werd eeuwenlang beschouwd als een therapeutische handeling waarbij de verstoorde lichaamssappen weer in evenwicht werd gebracht. Door aderlaten kon het overschot aan bloed dat bij een ontsteking of koorts werd verondersteld, worden afgevoerd. Aderlaten was dan ook een van de belangrijkste behandelingen die een arts tot zijn beschikking had. Van Helmont sprak openlijk zijn twijfel uit over het nut van aderlaten. Hij stelde voor om een paar honderd patiënten te kiezen uit ziekenhuizen, van slagvelden en dergelijke, hen te verdelen in twee groepen en alleen de ene helft ader te laten; en dan te zien hoeveel begrafenissen er in beide groepen zullen zijn. Van Helmont kreeg later nog wel steun van andere critici, o.a. van Thomas Sydenham (hij noemde aderlaten gevaarlijker dan buskruit), maar er was niemand die het experiment dat hij voorstelde, 18

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

De dwangkist (getrouwe kopie bewaard in het Dokter Guislainmuseum)

De dwangkist (getrouwe kopie bewaard in het Dokter Guislainmuseum) Nerveuze vrouwen Naar aanleiding van de tentoonstelling Nerveuze vrouwen bezoekt Post Factum het Gentse Dokter Guislainmuseum, waar we naast de expo Nerveuze vrouwen ook het museum zelf zullen bezoeken.

Nadere informatie

Zeezout verkregen uit de Dode Zee bevat een veel hoger percentage mineralen en sporenelementen dan zeezout verkregen uit andere zeeën en oceanen

Zeezout verkregen uit de Dode Zee bevat een veel hoger percentage mineralen en sporenelementen dan zeezout verkregen uit andere zeeën en oceanen extenso wellness De natuur biedt een groot reservoir waardevolle mineralen, minerale zouten, vitaminen, sporenelementen en aminozuren welke grote overeenkomsten vertonen met ons lichaam. Extenso Wellness

Nadere informatie

Luchtweginfecties bij kinderen

Luchtweginfecties bij kinderen Als uw kind: jonger is dan drie maanden en koorts heeft (hoger dan 38 C) langer dan drie volle dagen koorts heeft koorts heeft gehad en na enkele dagen opnieuw koorts krijgt Luchtweginfecties bij kinderen

Nadere informatie

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen

GRIEPVACCINATIE 2012. Waardoor komt het? Wat zijn de verschijnselen? Adviezen GRIEPVACCINATIE 2012 De griepprik zal dit jaar op woensdag 14 november worden gegeven, tussen 15 en 18 uur. Mensen die ervoor in aanmerking komen krijgen ongeveer 2 weken van tevoren een uitnodiging toegestuurd.

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Alles over homeopathie bij paarden Wat weet jij over homeopathie? En weet je wat het voor jouw paard kan betekenen? In deze uitgebreide blog kom je van alles te weten

Nadere informatie

Homeopathie voor paarden

Homeopathie voor paarden Artikel: http://horsefulness.be/homeopathie-voor-paarden/ site van Horsefulness van Karine Vanderborre Homeopathie voor paarden Homeopathie, niet iedereen heeft er vertrouwen in Ikzelf sta er volledig

Nadere informatie

Google AdWords Tips Stefan Rooyackers

Google AdWords Tips Stefan Rooyackers Google AdWords Tips Stefan Rooyackers Aan de inhoud van dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Dit document is met grote zorg samengesteld door Stershop BV. Incidentele onvolkomenheden kunnen

Nadere informatie

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis Reumatologie Leflunomide i Patiënteninformatie Bij reumatische aandoeningen Slingeland Ziekenhuis Algemeen In deze folder kunt u lezen over het medicijn Leflunomide en waar u op moet letten wanneer u het

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Paulo Freire NIEUWS brief

Paulo Freire NIEUWS brief Paulo Freire NIEUWS brief 6 januari 2016 schooljaar 2015-2016 Week 1 Nummer 16 NIEUWJAAR Het team wenst alle kinderen en ouders een geweldig 2016 toe. We hopen dat het voor iedereen een gezellig en succesvol

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Mijn kind heeft diarree

Mijn kind heeft diarree Mijn kind heeft diarree Beste ouders, Uw kind heeft diarree. In deze brochure vindt u een antwoord op de meeste vragen en ook praktische tips, opdat dit tijdelijk ongemak u geen onnodige hoofdbrekens zou

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Antibiotica HOE GEBRUIKT U ANTIBIOTICA COMBINATIE MET ANDERE MIDDELEN BIJWERKINGEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN GEBRUIK TIJDENS ZWANGERSCHAP EN BORSTVOEDING RESISTENTIE TEGEN ANTIBIOTICA VRAAG OVER

Nadere informatie

Checklist risico-inventarisatie Legionella

Checklist risico-inventarisatie Legionella Checklist risico-inventarisatie Legionella Inleiding Vanaf augustus 2000 zijn er voor recreatiebedrijven, horeca, ziekenhuizen en andere instellingen waar met water wordt gewerkt, strengere regels om legionellabesmetting

Nadere informatie

NU Genieten 2011 Prognos Scan Plus www.gezondbedrijven.nl

NU Genieten 2011 Prognos Scan Plus www.gezondbedrijven.nl GB meting individueel Prognos Scan Plus Ieder mens bevindt zich continu in een toestand tussen ziek en gezond. Er zijn al lang verstoringen voordat iemand verschijnselen krijgt. Deze verstoringen zijn

Nadere informatie

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat 2010 Stichting RIONED Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Niettemin aanvaarden de samen stellers en de uitgever geen enkele

Nadere informatie

Folder lichttherapie. Kuur

Folder lichttherapie. Kuur Folder lichttherapie Kuur In overleg met uw behandelend dermatoloog heeft u besloten met lichttherapie te beginnen. Lichttherapie is een behandeling met ultraviolet licht, een deel van het zonlicht. Mensen

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Ongedifferentieerde spondylarthropathieën (gewrichtsontsteking)

Ongedifferentieerde spondylarthropathieën (gewrichtsontsteking) Ongedifferentieerde spondylarthropathieën (gewrichtsontsteking) Inleiding Bij u is vastgesteld dat u een ongedifferentieerde spondylarthropathie (gewrichtsontsteking) heeft. De klachten die u als gevolg

Nadere informatie

Samenvatting. Een complex beeld

Samenvatting. Een complex beeld Samenvatting Een complex beeld Vroeg herkende lymeziekte na een tekenbeet is goed te behandelen met antibiotica. Het beeld wordt echter complexer als de symptomen minder duidelijk zijn of als de patiënt

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 18 maart 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 18 maart 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Voorwoord en Inleiding Dr. Ir. H. Koopmans VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Uitgegeven ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Hoogewerff-Fonds UITGEVERIJ WALTMAN DELFT - 1967

Nadere informatie

Inleiding. Checklist risico-inventarisatie Legionella

Inleiding. Checklist risico-inventarisatie Legionella Inleiding Vanaf augustus 2000 zijn er voor recreatiebedrijven, horeca, ziekenhuizen en andere instellingen waar met water wordt gewerkt, strengere regels om legionellabesmetting te voorkomen. Legionella

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Het weer en reumatoïde artritis. De rol van het microklimaat aan de huid.

Het weer en reumatoïde artritis. De rol van het microklimaat aan de huid. Samenvatting Het weer en reumatoïde artritis. De rol van het microklimaat aan de huid. Als ik voor het eerst met iemand kennis maak en vertel dat ik reuma heb, dan hoor ik vaak O, dan is dit zeker goed

Nadere informatie

Oasen in 2006 Het jaar in beeld

Oasen in 2006 Het jaar in beeld Oasen in 2006 Het jaar in beeld Gouda 29 mei 2007 Januari 29 mei 2007 Oasen in 2006 2 Verbouwing zuiveringsstation Rodenhuis In 2006 vierde Oasen het bereiken van hoogste punt van de bouw. Tijdens de ombouw

Nadere informatie

Als er een kleine hoeveelheid vocht uit de wond lekt, kunt u een droog steriel gaas op de wond leggen en deze vastplakken met een

Als er een kleine hoeveelheid vocht uit de wond lekt, kunt u een droog steriel gaas op de wond leggen en deze vastplakken met een Leefregels na PCI U heeft een dotterbehandeling ondergaan. Dit wordt ook wel een PCI genoemd, wat staat voor Percutane Coronaire Interventie. Na ontslag uit het ziekenhuis gaat het herstelproces en de

Nadere informatie

DERMATOLOGISCH DAGBEHANDELINGSCENTRUM

DERMATOLOGISCH DAGBEHANDELINGSCENTRUM DERMATOLOGISCH DAGBEHANDELINGSCENTRUM 17992 Inleiding Het Sint Franciscus Gasthuis heeft het Dermatologisch Dagbehandelingscentrum. Het centrum voorziet in een behoefte om zonder opname in het Sint Franciscus

Nadere informatie

CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical tourism from the Netherlands for gene therapy

CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical tourism from the Netherlands for gene therapy Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Dhr. J.J. Atsma Postbus 30945 2500 GX Den Haag DATUM 29 november 2010 KENMERK ONDERWERP CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical

Nadere informatie

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer belofte Onze belofte aan mensen met MS Al meer dan drie decennia neemt Biogen Idec het voortouw in de strijd tegen multiple sclerose.

Nadere informatie

Behandeling met etanercept (Enbrel )

Behandeling met etanercept (Enbrel ) REUMATOLOGIE Behandeling met etanercept (Enbrel ) bij reumatische aandoeningen BEHANDELING Behandeling met etanercept (Enbrel ) bij reumatische aandoeningen Uw arts heeft u voorgesteld uw reumatische aandoening

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Alternatieve geneeswijzen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 5 Fytotherapie 9 Orthomoleculaire geneeskunde

Nadere informatie

Informatie voor patiënten met. jicht

Informatie voor patiënten met. jicht Informatie voor patiënten met jicht > De geboden informatie in deze brochure hoeft niet voor u te gelden. Raadpleeg uw arts voor advies betreffende uw specifieke situatie. Informatie voor patiënten met

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Ik ga nu wat foto s geven om je een indruk te geven van de afgelopen 4 weken:

Ik ga nu wat foto s geven om je een indruk te geven van de afgelopen 4 weken: Korte impressie; hoe de cursus was: De term welvaartsziekte is toch wel bekend? Ziekten die voortkomen uit een ongezonde levensstijl. Veel zitten, weinig beweging, stress, te veel.te vet te zout eten,

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Vragenlijst voor volwassenen:

Vragenlijst voor volwassenen: Vragenlijst voor volwassenen: Voorletters + achternaam : Adres : Telefoon privé : werk : mobiel : E-mail adres : Geboortedatum : Geslacht : Man / Vrouw Huisarts : 1 Wat is de voornaamste klacht? 2 Wanneer

Nadere informatie

Centrum Corazon Roy Westerweel

Centrum Corazon Roy Westerweel Centrum Corazon Roy Westerweel Cantharel 25 2403 RA Alphen aan den Rijn bezoek alleen op afspraak. Telefoon: 0172-443977 Mobiel: 06-45316825 Email: info@centrum-corazon.nl INTRODUCTIE Welkom op de site

Nadere informatie

Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek?

Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek? Bent u gevraagd voor medisch wetenschappelijk onderzoek? Inhoud Pagina Inleiding... 2 Medisch wetenschappelijk onderzoek... 3 Waarom zou u meedoen... 4 Onderzoeksfasen... 5 Medisch Ethische Commissie...

Nadere informatie

esogetics VO LG E N S P E TE R M A N D E L

esogetics VO LG E N S P E TE R M A N D E L esogetics ENERGIE REFLECTOR OLIE VO LG E N S P E TE R M A N D E L Instituut voor Kleurenpunctuur Mr. P. N. Arntzeniusweg 80 1098 GS Amsterdam tel.: 020-4687865 fax.: 020-4688384 info@kleurenpunctuur.nl

Nadere informatie

Hyperthermie koortsopwekking tegen kanker

Hyperthermie koortsopwekking tegen kanker Hyperthermie koortsopwekking tegen kanker Hyperthermie is een behandeling waarbij de temperatuur in het gehele of een deel van het lichaam zodanig verhoogd wordt dat hierdoor waarden als bij koorts of

Nadere informatie

Cardiologie Na een dotterbehandeling

Cardiologie Na een dotterbehandeling Cardiologie Na een dotterbehandeling Inleiding U heeft een dotterbehandeling (P.T.C.A. = Percutane Transluminale Coronaire Angioplastiek) ondergaan. Er kunnen thuis nog vragen ontstaan en mogelijk kunnen

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk Workshop Spiegeltherapie in de praktijk vrijdag 15 april 2011 Erasmus MC, Rotterdam a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Natuurlijk voeren voor hond en kat

Natuurlijk voeren voor hond en kat Natuurlijk voeren voor hond en kat Eerste druk, 2013 2013 Marike Stooker Foto s: Marike Stooker isbn: 9789048430512 nur: 431 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid

Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid Vragen en antwoorden over elektromagnetische velden en gezondheid Elektromagnetische velden en gezondheid 1. Hoe zit het met de elektromagnetische velden zoals die uitgestraald worden door zenders voor

Nadere informatie

Doorbraak in onderzoek naar ME

Doorbraak in onderzoek naar ME Doorbraak in onderzoek naar ME Gezaghebbende Amerikaanse overheidsinstanties hebben opnieuw bij MEpatiënten een virus aangetroffen. Al eerder berichtte EenVandaag over de ontdekking van het XMRV-virus

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Spotvogel.qxp 16-02-2009 15:08 Pagina 5

Spotvogel.qxp 16-02-2009 15:08 Pagina 5 Spotvogel.qxp 16-02-2009 15:08 Pagina 5 Het is tijd voor mijn geest om te ruien. Er valt veel te zeggen voor het schrijven met een veerpen, hoe geaffecteerd ook: met dode veren brengt men woorden tot leven.

Nadere informatie

LES VOOR G-KRACHT. Drinkwater Dit water is gebotteld leidingwater waar koolzuurgas al dan niet wordt aan toegevoegd en chloor wordt uitgefilterd.

LES VOOR G-KRACHT. Drinkwater Dit water is gebotteld leidingwater waar koolzuurgas al dan niet wordt aan toegevoegd en chloor wordt uitgefilterd. LES VOOR G-KRACHT DRINKWATERS Ons lichaam bestaat voor 70% uit water. Dagelijks scheiden we 2,5 liter uit langs de gekende wegen. We zouden ongeveer 1,5 l water moeten drinken per dag en daarbij nemen

Nadere informatie

Natuurlijk Gezond. Gezond Leven Jaargang 2010 nummer 2 Themanummer: Mayrkuur

Natuurlijk Gezond. Gezond Leven Jaargang 2010 nummer 2 Themanummer: Mayrkuur Natuurlijk Gezond Gezond Leven Jaargang 2010 nummer 2 Themanummer: Mayrkuur Wat is een Mayrkuur? Een kuur, zoals ontwikkeld door de Oostenrijkse arts F.X. Mayr, is een reinigings- en opvoedingskuur. Via

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Advies voor het gebruik van voedingssupplementen

Advies voor het gebruik van voedingssupplementen Advies voor het gebruik van voedingssupplementen Aandoening: Beschrijving aandoening: Fibromyalgie Onder Fibromyalgie wordt een reumatische aandoening verstaan, waarbij er sprake is van pijn in spieren

Nadere informatie

Diarree is een verstoring van het normale ontlastingpatroon. De ontlasting bevat meer water dan gewoonlijk en u moet vaker naar het toilet.

Diarree is een verstoring van het normale ontlastingpatroon. De ontlasting bevat meer water dan gewoonlijk en u moet vaker naar het toilet. DIARREE In het dagelijks leven noemen we het liever buikgriep of voedselvergiftiging. Voor het woord diarree schamen we ons een beetje. Toch heeft iedereen er wel eens last van. Op vakantie of gewoon thuis.

Nadere informatie

Drinkwaters. De les ná G-kracht. In deze les gaat het over:

Drinkwaters. De les ná G-kracht. In deze les gaat het over: De les ná G-kracht Drinkwaters In deze les gaat het over: Welke rol water speelt voor onze gezondheid Welke soorten drinkwater er zijn Hoe je water het best kunt drinken en serveren Opdracht 1: Ben jij

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Wat je moet weten over hasj en wiet

Wat je moet weten over hasj en wiet Wat je moet weten over hasj en wiet 1 2 Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj

Nadere informatie

Legionella pneumophila (veteranenziekte)

Legionella pneumophila (veteranenziekte) Legionella pneumophila (veteranenziekte) Inleiding De legionella-uitbraak in 1999 op de bloemententoonstelling in Bovenkarspel was voor de overheid aanleiding om maatregelen te nemen om een nieuwe uitbraak

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis Werkvelden & uitdagingen Catechisatie, De jongeren in hedendaagse taal, communicatie en vorm vertellen van Gods grootheid en liefde vanuit de bijbel (Geloofsinhoud & Verdieping) Vereniging, Jongeren uitdagen

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Is AA wat voor u? U beslist!

Is AA wat voor u? U beslist! Is AA wat voor u? U beslist! U alleen kunt beslissen of het AA-programma, de manier van leven in AA, zin voor u heeft en of het u kan helpen. Het is een beslissing die u zelf moet nemen. Wij kwamen bij

Nadere informatie

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ...

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ... GRONDSTOFFEN Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België?...... De personages uit de 4D-film "Teruggespoeld" vertegenwoordigen elk een type water. Schrijf bij elk personage het juiste type van

Nadere informatie

Cardiologie Leefregels na een hartkatheterisatie

Cardiologie Leefregels na een hartkatheterisatie Cardiologie Leefregels na een hartkatheterisatie Inleiding U heeft een hartkatheterisatie van de kransslagader ondergaan (coronair angiografie) dit is een onderzoek van de kransslagaders of de grote lichaamsslagader.

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

In het begin. Schepping versus Evolutie voor groep 7. Inhoud. 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte

In het begin. Schepping versus Evolutie voor groep 7. Inhoud. 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte In het begin Schepping versus Evolutie voor groep 7 Inhoud 1. Wat is waar? 2. Het verschil tussen een feit en een gedachte 3. Wat gebeurde er in het verleden? 4. Waar komt het leven vandaan? 5. Hoe oud?

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Wetgeving Inhoud Drinkwaterkwaliteit Drinkwaterzuivering Verandering van drinkwaterkwaliteit

Nadere informatie

Oncologie. Morfine: fabels en feiten

Oncologie. Morfine: fabels en feiten Oncologie Morfine: fabels en feiten 1 Wat is morfine? In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine wordt voorgeschreven om pijn te verlichten. Soms wordt morfine gebruikt bij benauwdheid. Morfine

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid 31 juli 2001 PE 307.539/1-43 AMENDEMENTEN 1-43 ONTWERPVERSLAG - Werner Langen (PE 307.539) DIENSTEN VAN ALGEMEEN

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Infobrochure doorligwonden voor de patiënt en zijn familie WELKOM BIJ HET H. HARTZIEKENHUIS MOL

Infobrochure doorligwonden voor de patiënt en zijn familie WELKOM BIJ HET H. HARTZIEKENHUIS MOL Infobrochure doorligwonden voor de patiënt en zijn familie WELKOM BIJ HET H. HARTZIEKENHUIS MOL DOORLIGWONDEN INHOUD Inleiding 5 Wat is een doorligwonde? 6 Hoe treedt ze op? 7 Is het erg? 8 Welke eerste

Nadere informatie

Waterkwaliteit: Microbiologie

Waterkwaliteit: Microbiologie Waterkwaliteit: Microbiologie Prof. ir. Hans van Dijk September 28, 2009 1 Afdeling Vermelding Watermanagement onderdeel organisatie Sectie Gezondheidstechniek College 1b. Microbiologie Hoofdstuk Waterkwaliteit

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

Uitgeverij Van Praag Amsterdam

Uitgeverij Van Praag Amsterdam Uitgeverij Van Praag Amsterdam Inhoud 9 Het immigratietaboe 13 Het relativeringcircuit De toestand 27 Etniciteit is sticky 30 Drs. Hans Roodenburg Inkomensverschillen worden groter door immigratie 39 Het

Nadere informatie

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels Samenvatting Kort overzicht Dit proefschrift gaat over de economische theorie van kartels. Er is sprake van een kartel wanneer een aantal bedrijven, expliciet of stilzwijgend, afspreekt om de prijs te

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade)

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade) Patiënteninformatie Infliximab (Remicade) Infliximab (Remicade) Ter voorbereiding op uw afspraak informeren we u met deze folder over dit medicijn voor reumatische aandoeningen. Daarnaast zetten we een

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P De diagnose PDS 2 Het Prikkelbare Darm Syndroom, een functionele aandoening Ziekten met een duidelijke diagnose zijn

Nadere informatie

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen:

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Doel Het doel van deze instructie is om gevaarlijke stoffen in het algemeen te bespreken om de werknemers bewust te maken van de alom aanwezige gevaren en hoe hiermee

Nadere informatie

Wat te doen bij luchtwegklachten?

Wat te doen bij luchtwegklachten? Wat te doen bij luchtwegklachten? Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en Eerstelijns geneeskunde van het UMC Utrecht Inhoud 3 4 6 8 10 Inleiding Oorpijn bij kinderen Verkoudheid Keelpijn Hoesten

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 3 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 4 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Hoe

Nadere informatie

Forum relinen 2014. "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie.

Forum relinen 2014. Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie. Forum Relinen & Rioolbeheer 2014 Datum: 20 november 2014 in Hotel Vianen Organisatie: Stichting Kenniscentrum Rioolrenovaties "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Wat is doelmatigheid?

Nadere informatie