Optimale asset allocatie op korte en op lange termijn

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Optimale asset allocatie op korte en op lange termijn"

Transcriptie

1 Jurnaal nr. 1, vrjad r 2010 Optimale asset allcatie p krte en p lange termijn Pensienfndsen streven ernaar m de ingelegde pensienpremies z te beleggen dat uiteindelijk waarde- en/f welvaartsvaste pensienen kunnen wrden uitgekeerd. Het beleggingsbeleid was dan k decennialang vral p de lange termijn gericht. Met de invering van marktwaardering in de pensienwetgeving (nftk) is echter steeds meer nadruk kmen te liggen p de krte termijn risic's. Hierdr is een spanningsveld ntstaan tussen enerzijds het p krte termijn zekerstellen van de nminale verplichtingen en anderzijds het p lange termijn nastreven van de indexatie-ambitie. Vragen hierbij zijn in heverre de ptimale strategische beleggingsmix afhangt van de gehanteerde beleggingshrizn, he pensienfndsen hun beleggingsbeleid daarp het beste kunnen inrichten en wat de regelgever kan den m prcyclisch gedrag te vrkmen. Methdlgie Mertn (1971) dregen Campbell and Viceira (2005) De beleggingshrizn is van invled p de prte pas een praktische plssing aan vr dit prbleem. feuillekeuze van een belegger, als de statistische Zij hebben een VAR-mdel geschat vr bligaties ka ra kteristieken va n beleggingscategrieen vera nde en aandelen en daar tevens een aantal zgenaamde ren ver tijd. Hewel dit effect al bekend is sinds staatvariabelen aan tegevegd. Deze staatvariabe... 8

2 jurnaal nr. 1, vrjaar 2010 len zijn ndig m de ecnmie met p- en neergaande markten te mdelleren en daarmee eventuele hrizneffecten te ndervangen. Hevenaars (2007) heeft dit nderzek een paar jaar later uitgebreid met een grtere set beleggingscategrieen en heeft tevens ptimale prtefeuilles gecnstrueerd vr reele verplichtingen. In dit artikel hebben wij het nderzek van Hevenaars herhaald, maar dan zwel vr nmina Ie als vr reele verplichtingen m p basis van verschillen en vereenkmsten k iets te kunnen zeggen ver cnditineel ge'indexeerde verplichtingen. Bvendien tnaken wij gebruik van data welke relevanter is vr de Nederlandse markt en welke tevens ge-update is tt juli 2009, dus inclusief de kredietcrisis. Wij gaan hier niet specifiek in p nzekerheid van de beleggingshrizn bijvrbeeld met betrekking tt mrtaliteit loals dr Blanchet Scaillet et al (2008) wrdt gedaan. De methdlgie van Hevenaars (2007) lijkt in eerste rde benadering p mean/variance-ptimalisatie. Anders dan bij traditinele mean/varianceanalyse waar het risic/rendement-prfiel van de prtefeuille ver een peride wrdt geptimaliseerd, wrdt hierbij gekeken naar het cumulatieve rendement p de beleggingen versus het cumulatieve rendement p de verplichtingen, ftewel het gecumuleerde dekkingsgraadrendement RT Simpel gesteld kunnen de ptima Ie prtefeuillegewichten w bepaald wrden dr dit dekkingsgraadrendement te maximaliseren nder aftrek van een bete die afhankelijk is van de risichuding y en de heveelheid risic die gelpen wrdt. Ais restricties leggen wij hierbij p dat de prtefeuillegewichten p meten tellen tt 100% en dat tevens niet shrt gegaan mag wrden. In frmulevrm : Cr - N(O,Q) waarbij de vectr z bestaat uit de verschillende categrieen waarin belegd kan wrden plus diverse staatvariabelen die kunnen helpen bij het vrspellen van tekmstige rendementen p deze beleggingscategrieen. Deze staatvariabelen crrespnderen met de staat van de ecnmie. Hierbij kan men denken aan variabelen als credit spread, dividend yield, price earnings rati, et cetera. De schkken c zijn multir variaat nrmaal verdeeld met gemiddelde en variantie-cvariantie matrix Q. Dr deze frmule vervlgens recursief in te vullen kan de variantie IT ver een hrizn T bepaald wrden: IT = Q + (I + <1»Q(1 + <1»' + (I + <1> + <1>2)Q(1 + cd + cd 2), (I + <1> cdt)q(1 + cd cd' De serie IT nemen Campbell en Viceira (2005) de termijnstructuur van risic. Deze termijnstructuur laat zien he de risic's en crrelaties van beleggingen en verplichtingen, welke als een negatieve belegging in langlpende bligaties gezien kunnen wrden, afhangen van degeha nteerde beleggingshrizn. Evenz kan het cumulatieve rendement p de be leggingen en verplichtingen f-lt afgeleid wrden: lt = (T + (T - 1)<1> + (T - 2)<1>2 + (T - 3)<1> <P)a + (<1>T + <ph <1»z Het verwachte gecumuleerde dekkingsgraadrendement en bijbehrende risic zijn gelijk aan: Maximaliseer E(RT(w)) + 2(1 - y)vr(r\w)) 2 Var(R T(W)) = ((/)2-2W'OT +w' T W L AL L- AL waarbij 2: Wj = 1 en W j > \ji Afhankelijk van de risichuding zal het ptimale beleggingsbeleid dus relatief meer wrden afgestemd p maximaliseringvan het rendementf meer p de beheersing van risic's. Vrdat de ptimle beleggingsprtefeuille bepaald kan wrden meten eerst mgelijke realisaties van het gecumuleerde dekkingsgraadrendement bepaald wrden. Hierte hebben we een Vectr Aut Regressive (VAR) mdel geschat: met I: de cvariantiematrix van de beleggingen, A T 0A de standaard deviaties van de beleggingen, T 0L de standaard deviaties van de verplichtingen en T 0 AL de cvariantie tussen beleggingen en verplichtingen. 9

3 jurnaal nr. 1. vrjaar 2010 Onderzeksdata In het nderzek zijn acht verschillende beleggingscategrieen bekeken, te weten : krt- en langlpende staatsbligaties, krt- en langlpende inflatie-bligaties, bedrijfsbligaties, aandelen, grndstffen en indirect vastged. Vr deze categrieen is data p kwartaalbasis beschikbaar vanaf januari 1980 tt juli Vanwege een te beperkte histrie hebben we ervr gekzen m categrieen als high yield, private equity, hedge funds. emerging market debt en asset backed securities buiten beschuwing te laten. Om de ecnmische cyclus p te nemen in het mdel hebben we de vlgende staatvariabelen tegevegd : de 1- en 20-jaars nminale rente, de 1-jaars inflatie, de credit spread en de dividend yield. De verplichtingen zijn gemdelleerd als een negatieve bel egging in langlpende staatsbligaties in geval van nminale pensientezeggingen en als een negatieve belegging in langlpende inflatie-bligaties in geval van reele pensientezeggingen. In figuur 1 staan de karakteristieken van de nderzeksdata samengevat. Bedrijfsbligaties hebben van aile vastrentende waarden het hgste rendement laten zien, gemiddeld 9,41 % p jaarbasis. Langlpende staats- en inflatie-bligaties hebben hgere rendementen (8,37% en 7,49%) behaald dan krtlpende staats- en inflatie-bligaties (6.73% en 6,24%). Ondanks de lagere vlatiliteit van de lange rente stnd hier een meer dan dubbel z hg risic tegenver vanwege de hgere duratin van langlpende bligaties. De rendementen p zakelijke waarden (aandelen, grndstffen en indirect vastged) lagen gemiddeld ng hger dan die p vastrentende waarden. Beleggen in aandelen was hierbij p lange termijn, zelfs inclusief de recente crisis, het meest lucratief met een gemiddeld rendement van meer dan 10% p jaarbasis. De effecten van de crisis zien we terug in bijvrbeeld de extreme rendementen p grndstffen en vastged (-45,92% respectievelijk % in Q4 2008) en in de skewness van de credit spread (2,64). Schattingsresultaten In figuur 2 staan de schattingsresultaten van het VAR-mdel. Beleggingsrendementen zijn ver het algemeen lastig te vrspellen zijn: slechts 10% tt 29 % van de variantie kan verklaard wrden. Hierbij geldt bvendien dat ecnmische variabelen meer vrspelkracht hebben dan histrische beleggingsrendementen. Z wrdt het rendement p aandelen, net als dat p indirect vastged, met name vrspeld dr de 1-jaars nmina Ie rente, credit spread en dividend yield. De l-jaars reele rente en het rendement p indirect vastged blijken daarentegen gede vrspellers vr het rendement p krtlpende staatsbligaties. Ok vr het rendement p langlpende staatsbligaties hebben deze varia belen enige vrspellende waarde, gezien de weliswaar minder significante maar wei hgere cefficienten. De rendementen p krt- en langlpende inflatie-bligaties, bedrijfsbligaties en grndstffen zijn met R2-waarden van circa 10% het slechtst te vrspellen en laten geen significante parameters zien. Figuu r 1: Samenvatten de sta tistieken van de nderzeksdata ver de peride jan-1980 tim jun-29. Het gemiddelde rendement, de standaard deviatie en de Sharpe-rati zijn geannualiseerd. De verige statistieken zijn p kwa rtaalbasis. Vastrentende waarden krtlpende staatsbligaties 6,73% 4,54% 1,48-5,37% 9,68% 0,19 3,76 langlpende staatsbligaties 8,37% 9,80% ,06% 19,91% 0,10 4,39 krtlpende inflatie-bligaties 6,24% 6,02% 1,04-6, 13,82% 0,84 5,17 langlpende inflatie-bligaties 7,49% 17,84% 0,42-21,53% 44,51% 1,14 7,23 bed rijfsbligat i es 9,41% 8,76% 1,07-12,16% 22,39% 0,87 7,80 Zakelijke waarden aandelen (MSCI Eurpe) 10,52% 15,58% 0,68-24,25% 17,83% -0,99 4,40 grndstffen (GSCI) 8,61% 23,18% 0,37-45,92% 45,76% -0,10 5,89 indirect vastged 9,29% 20,96% 0,44-29,67% 31,37% -0,50 3,73 Staatvariabelen l-jaars nminale rente 5, 2,51% 0,84% 12,53% 0,78 2,99 2-jaars nminale rente 6,30% 1,79% 3,24% 9,98% 0,12 1,98 l-jaars inflatie (NL CPI) 2,50% 1.67% -1,18% 7,28% 0,95 4,35 credit spread 1,25% 0,74% 0,54% 4,98% 2,64 12,46 dividend yield 3.45% 0,98% 1,78% 6,27% 0,78 3,24 10

4 jurnal nr 1, vrjaar 2010 Figuur 2: Parameterschattingen van het VAR-mdel, met t-waarden tussen haakjes. In de laatste klm staan de R2-waarden. Significante cefficienten zijn vet gedrukt. T T T T 1 I VI., VI.,.,., VI..,.;::; VI ;:;.;::; T "" 0 <:" E 1:..;::; * bo '" 1., t C1J., '".2-D '".,2 l '".!!!' '" c c Qj :I: t; I 'E 0 ""., "" "" c:= bo "" c= t>l) : "" CD-., 0 J:i E '" c '" '>'.,.0., '? 0 C- '0 > c: "'..,.,... c c T C , t; u VI C Qj VI 1 "".... QJ t; '".f!.!? z!;., QJ c.'" c... '" c '" OJ '" bo'" c "" '" QJ.;; 0...., "" 0 :0 :v c '" c ' c OJ "" '" c c": '" "".. "" N U.", VI '"... ].=.0 '" b '2 N v :0 0< - VI '" krtlpende staatsbligaties(t) -0,01 0,63-0,15-0,54 0,16-0,09 0,02-0,01-0,05-1,48 0,13 0,39-0,12 0,00 15% (-0,9) (0,8) (-0,5) (-0,7) (0,7) (-1,3) (0,6) (-0,7) (-2,0) (-2,0) (0,7) (1,4) (-0,3) 0,0 langlpende staatsbligaties(t) -0,Q3-0,19 0,20-0,19 0,06-0,07 0,03-0,Ql -0,10-2,95-0, ,49 0,07 11% (-1,2) (-0,1) (0,3) (-0,1) (0,1) (-0,5) (0,3) (-0,4) (-1,8) (-1,9) (-0,2) (1,8) (-0,5) (0,1) krtlpende inflatie-bligaties(t) 0,01 0,08 0,02 0,15-0,04-0,14-0,07-0,01-0,Ql 0,59 0,19 0,07-0,43-0,37 12% (0,7) (0,1) (0,1) (0,2) (-0,1) (-1,5) (-1,3) (-0,4) (-0,4) (0,6) (0,7) (0,2) (-0,7) (-0,7) langlpende inflatie-bligaties(t) 0,03-2,76 1,06 2,74-0,82-0,20-0,24-0,01 0,01 3,53 0,11 0,18-1,35-1,25 12% (0,8) (-0,9) (0,9) (0,9) (-0,9) (-0,7) (-1,6) (-0,1) (0,1) (1,2) (0,1) (0,2) (-0,8) (-0,8) bed rijfsbligaties(t) -0,03 0,04 0,02 0,14-0,13-0,14 0,01-0,01-0,07-1,59-0,35 0,94-0,39 0,77 19% (-1,9) (0,0) (0,0) (0,1) (-0,3) (- 1,2) (0,2) (-0,3) (-1,5) (-1,2) (-1,0) (1.9) (-0,5) (1,1) aandelen(t) -0,05 4,42-1,28-6,31 1,91 0,22 0,00 0,00 0,06 0,16-1,59 0,56-4,11 5,01 29% (-1,6) (1,8) (-1,3) (-2,6) (2,5) (1,00) (0,0) (0,0) (0,7) (0,1) (-2,4) (0,6) (-3,0) (3,9) grndstffen(t) -0,Q3 1,04-0,67 0,00 0,00 0,51 0,Q2-0,Q3 0,26 2,56-1,04 0,63-1,05 1,05 10% (-0,5) (0,2) (-0,4) (0,0) (0,0) (1,3) (0,1) (-0,3) (1,7) (0,6) (-0,9) (0,4) (-0,5) (0,5) indirect vastged(t) -0,06 1,86-0,71-1,41 0,36 0,43-0,04 0,16 0,07 1,56-1,84-0,49-5,49 7,31 21% (-1,3) (0,5) (-0,5) (-0,4) (0,3) (1,3) (-0,2) (1.8) (0,6) (0.5) (-1,9) (-0,4) (-2,8) (4,0) l-jaars reele rente(t) 0,00-0,08 0,03 0,04-0,Ql 0,01 0,00 0,00 0,00 0,93-0,02 0,02 0,01 0,02 89% (-0,7) (-1,4) (1,2) (0,7) (-0,8) (1,5) (1,1) (1,0) (0,4) (16,3) (-1,0) (0,8) (0,4) (0,5) l-jaars nmina Ie rente(t) 0,00-0,47 0,16 0,34-0,10 0,02-0,01 0,01 0, 01 0,17 0,94 0,00-0,01-0,02 95% 1 (0,8) (-2,3) (2,0) (1,7) (-1,6) (1,2) (-0,8) (1,3) (1,8) (0,8) (17,0) (0,0) (-0,1) (-0,2) 2-jaars nminale rente(t) 0,00 0,03-0,02 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,01 0,18 0,01 0,92 0,06-0,03 95% (1,4) (0,2) (-0,4) (0,0) (0,0) (0,3) (-0,3) (0,5) (1,6) (1,3) (0,2) (17,1) (0,7) (-0,4) credit spread(t) 0,00-0,04 0,02 0,06-0,02-0,03 0,01 0,00-0,Ql -0,11 0,07-0,03 0,93-0,08 83% (2,0) (-0,3) (0,5) (0,5) (-0,5) (-3,0) (1,2) (0,2) (-1,9) I(-1,0) (2,2) (-0,8) (14,4) (-1,3) dividend yield(t) 0,00-0,05 0,01 0,06-0,Q2-0,Ql -0,01 0,00 0,00-0,01 0,05 0,00 0,18 0,75 90% (2,3) (-0,4) (0,3) (0,5) (-0,4) (-1,3) (-1,0) (-0,8) (1,0) (-0,1) (1,7) (0,1) (2,8) (13,0) De ecnmische variabelen zijn aanzienlijk beter te vrspellen met R2-waarden van 83% tt 95%. De grtste vrspelkracht zit hierbij in de eigen histrie. Omdat we deze staatvariabelen ged kunnen vrspellen, kunnen we p de langere termijn k gede vrspellingen den vr de rendementen p de beleggingscategrieen. Ais bijvrbeeld het rendement p bligaties en de rente nderling negatief gecrreleerd zijn en het rendement p bligaties tegelijkertijd psitief afhangt van de rente een peride eerder, dan zal mean reversin ptreden. Dit betekent dat het beleggingsrisic p lange termijn kleiner zal zijn dan p krte termijn. Znder ecnmische varia belen zullen de beleggingsrisic's en -crrelaties echter grtendeels nafhankelijk zijn van de gehanteerde beleggingshrizn en zal de termijnstructuur van risic vlak lpen. Een VAR-mdel met staatvariabelen is daarm een eenvudige en elegante manier m hrizneffecten te kunnen ndervangen. Term ijnstructuur van ri sic Dr het VAR-mdel recursief in te vullen kan de termijnstructuur van risic:p bepaald wrden en kunnen we kijken he de risic's en crreia ties afhangen van de gehanteerde beleggingshrizn. Figuur 3A geeft de mgelijkheden tt tijdsdiversificatie per beleggingscategrie weer. Het risic van vastrentende waarden en dan met name dat van de langlpen 11

5 jumaal nr. 1. vrjaar 2010 Figuur 3: Geannualiseerde vlatiliteiten van de diverse beleggingscategrieen bij verschillende beleggingshrizn in jaren (A) en crrelaties tussen enerzijds de diverse beleggingscategrieen en anderzijds aandelen (B). krte rente (e). inflatie (D). nminaie verplichtingen (E) en reele verplichtinge n (F) bij verschillende beleggingshrizn in jaren. Standaa rddeviaties 30% , 100% 80% Be leggingshrizn in jaren -60% -80% Be leggingshrizn in jaren Crrelaties met inflatie 100% 80% 60% 80% 60% - ====. 0% - - ] 2 """! r -60% 1-80% Crrelaties met krtlpende staatsbligaties -80% Crrelaties met reele verplichtingen -1 00% 100% 80% J 100% 80% 60% 60% 0% Beleggingshrizn in jare n 0% % - 60% -80% crrelaties met aandelen - 80% crrelaties met nminale verplichtingen - 100% -100% -' Krtlpende staa tsbligaties ---- Aandelen ---- Krtlpende inflatie-bligaties ---- Indirect vastged -- Langlpende staatsbligaties -- Grndstffen -- Lang lpende inflatie-bligaties - Bedrijfsbligaties 12

6 jurnaal nr. I, vrjaar 2010 de bligaties neemt frs af naarmate de beleggingshrizn teneemt. bijvrbeeld vr langlpende staatsbligaties van bijna 10% p krte termijn tt circa 4% p lange termijn. Dit zgenaamde mean reversin effect kan verklaard wrden dr twee tegengestelde effecten. Enerzijds leidt een pltselinge daling van de rente per definitie tt een hger bligatierendement in de huidige peride. Anderzijds is vr staatsbligaties (t) de cefficient met de 20-jaars nminale rente (H) psitief (1.09) waarmee een daling van de rente tegelijkertijd een lager bligatierendement een peri de later v rspelt. Anders dan vr vastrentende waarden blijkt de tijdsdiversificatie vr zakelijke waarden (aandelen. grndstffen en indirect vastged) minimaal. De risic 's zijn hier redelijk cnstant f slechts licht dalend ver de beleggingshrizn. Figuren 3B en 3C geven de diversificatiemgelijkheden tussen de verschillende beleggingscategrieen weer. Deze figuren wijzen p hge nderlinge crrelaties tussen vastrentende waarden (staatsbligaties. inflatie-bligaties en bedrijfsbligaties). De risicreductie als gevlg van diversificatie zal dus relatief gering zijn. hewel diversificatie wei tt een hgere prtefeuillerendement kan leiden. Opvallend is verder dat smmige crrelaties eerst dalen m vervlgens weer te stijgen. Dit kan verklaard wrden drdat smmige schkken een hgere vlatiliteit hebben en dus heftiger zijn dan andere. maar p de lange termijn gecmpenseerd wrden dr andere schkken die weliswaar minder krachtig zijn. maar wei langer drwerken. Crrelaties tussen vastrentende waarden enerzijds en zakelijke waa rden (aandelen. grndstffen en vastged) anderzijds zijn daarentegen loals verwacht veel lager. vaak zelfs rnd 0 f lich t negatief. waardr diversificatie gunstig zal zijn. Hierbij geldt dat diversificatie tussen vastrentende en zakelijke waarden p krte termijn meer plevert dan p lange termijn. behalve vr vastged waar de diversificatievrdelen juist tenemen naarmate de beleggingshrizn teneemt. De zakelijke waarden laten nderling psitieve crrelaties zien. die vral p krte termijn sterk zijn. maar vervlgens afnemen met de beleggingshrilon; Op lange termijn zal diversificatie binnen zakelijke waarden dus gunstiger zijn. Figuur 3D tnt de inflatiehedge-effectiviteit va n de verschillende beleggingscategrieen. Staatsbligaties bieden p lange termijn een gede bescherming tegen inflatie. maar niet p krte termijn. Een mgelijke verklaring hiervr biedt de inverse relatie tussen renteveranderingen en bligatiekersen. Hetzelfde geldt vr bedrijfsbligaties. waarbij de negatieve krte termijn hedge-effectiviteit tevens verband hudt met de negatieve relatie tussen inflatie en ecnmische grei. De credit spread lpt ver het algemeen immers uit ten tijde van recessies wat resulteert in negatieve rendementen p bedrijfsbligaties. Zals verwacht zien we dat aandelen p krte termijn een slechte bescherming tegen inflatie bieden. Een psitieve inflatieverrassing betekent immers dat centrale banken de rente meten verhgen m l de inflatie weer nder cntrle te krijgen. Dit afremmen van de ecnmie gaat echter k ten kste va n de winstgevendheid van bedrijven (m zet neemt af. financieringsksten van investeringen nemen te) waardr aandeelkersen zullen dalen. Ok p lange termijn zien we dat aandelen geen gede inflatiehedge bieden (hewel zij ng wei vanuit rendementsgpunt een aantrekkelijke beleggingscategrie kunnen zijn). Indien we vernderstellen dat de aandelenkers de cntante waarde van tekmstige dividenden reflecteert dan is deze zwel afhankelijk van de winstgrei als van de verdiscnteringsvet. Ais sprake is van hgere inflatie p lange termijn. dan zal dit aileen impact hebben p de aandelenkers als hierdr de dividendgreivet niet even hard stijgt als de rentevet. Tijdens de nderloeksperide hebben zich twee belangrijke ntwikkelingen vrgedaan. Enerzijds was sprake van dalende inflatie en. als gevlg van een krapper mnetair beleid in de jaren '80 en een mnetair beleid dat sinds de jaren '90 b ve ndien meer gericht was p inflatiestabiliteit. een dalende rente. Anderzijds was sprake van stijgende bedrijfswinsten als gevlg van de glbalisering waardr prductie dr uitbesteding gedkper kn plaatsvinden. Dit leidde tt lagere inflatie (via lagere imprtprijzen en dr neerwaartse lndruk in de industriesectr) en tegelijkertijd tt hgere winstgevendheid. Krtm. dr glbalisering en verandering in mnetair beleid zijn de verwachte dividenden ten pzichte van de verdiscnteringsvet gestegen. waardr er p lange termijn sprake is van een negatieve crrelatie tussen aandelen en inflatie. Grndstffen laten lowel p krte als p lange termijn een psitieve crrelatie met inflatie zien. waardr dit een aantrekkelijke categrie is m in te beleggen indien sprake is van reele verplichtingen. Indirect vastged vrmt daarentegen geen gede hedge tegen inflatie. Aangezien 13

7 jurnaal nr. I. vrjaar 2010 indirect vastged zich min f meer gedraagt als een aandeel is dit niet nverwacht en kan k dit eveneens verklaard wrden dr glbalisering en verandering in mnetair beleid. In figuren 3E en 3F staan de crrelaties tussen de verschillende beleggingscategrieen en de nminale respectievelijk reele verplichtingen. Langlpende bligaties zijn perfect gecrreleerd met de verplichtingen en vrmen dus een perfecte hedge. Dit is lgisch aangezien de verplichtingen gemdelleerd zijn als een negatieve belegging in langlpende bligaties. Krtlpende bligaties zijn met name p de krte termijn effectief in het afdekken van de risic's in de verplichtingen. Op langere termijn is de hedgeeffectiviteit minder grt vanwege de lagere rentegeveligheid in cmbinatie met de grtere kans p renteveranderingen. Ok de crrelatie tussen bedrijfsbligaties en de verpl ichtingen is psitief. De impact van rentevera nderingen is blijkbaar grter dan de impact van spread-veranderingen. De zakelijke waarden laten zals verwacht de laagste crrelaties met deverplichtingen zien.ln prtefeuillecntext kunnen aandelen, grndstffen en indirect vastged ng wei interessant zijn vanwege diversificatievrdelen en hgere verwachte rendementen. Optimale prtefeuilles Nu we v r iedere beleggingshrizn de verwachte rendementen. standaard deviaties en crreia ties berekend hebben. kunnen we de ptimale beleggingsprtefeuilles bepalen. Dit hebben we gedaan vr zwel nminale als reele verplichtingen en vr verschillende risicprfielen: een relatief risicmijdend pensienfnds (y=l) met standaarddeviatie beleggingen ten pzichte van verplichtingen van circa 3-S%. een relatief risicneutraal pensienfnds (Y=S) met standaarddeviatie beleggingen ten pzichte van verplichtingen van circa 6-8% en een relatief risiczekend pensienfnds (Y=3) met standaarddeviatie beleggingen ten pzichte van verplichtingen van circa 9-10%. De risichuding y is hierbij gebaseerd p gangbare resultaten van empirisch nderzek zals besprken in Cchrane (200S). Dit wijst uit dat een y van 3-S vereenkmt met de risihuding van individuen. Omdat pensienfndsen vaak als risic-averser wrden gezien dan individuen hebben we k een extremere y van 10 bekeken. Figuur 4A laat zien dat de ptimale beleggingsmix sterk afhankelijk is van de gehanteerde beleggingshrizn: wat p krte termijn ptimaal is, is niet ptimaal p lange termijn, en andersm. Z bestaat de ptimale beleggingsprtefeuille vr een relatief risicmijdend pensienfnds met krte beleggingshrizn vr circa 90% uit vastrentende waarden en vr 10% uit zakelijke waarden. Naarmate de beleggingshrizn langer is kan meer in zakelijke waarden belegd wrden (tt wei 2S%) znder daarbij meer risic te lpen. Binnen vastrentende waarden zal bij een krte beleggingshrizn het grtste deel in langlpende bligaties wrden belegd m het renterisic af te dekken. Bij een langere hrizn is het renterisic echter minder grt waardr het afdekken van dit risic minder belangrijk is en dus meer in bedrijfsbligaties belegd kan wrden. Opvallend is dat het nit ptimaal is m in krtlpende staatsbligaties te beleggen. Binnen zakelijke waarden blijkt de verdeling redelijk nafhankelijk van de hrizn: circa tweederde bestaat uit aandelen en eenderde uit indirect vastged. De ptima Ie beleggingsmix is niet aileen afhankelijk van de beleggingshrizn. maar hangt k af van de heveelheid risic die men wil lpen (de risichuding) en van de heveelheid risic die men kan lpen. Ais het pensienfnds bereid is m wat meer risic te lpen mdat het fnds bijvrbeeld vldende buffers heeft pgebuwd f haar pensienverplichtingen ve rzekerd heeft bij een verzekeraar dan zien we in figuren 4A en 4B dat het percentage zakelijke waarden teneemt ten kste van het percentage vastrentende waarden. Vr een relatief risicneutraal fnds met krte beleggingshrizn zal de ptimale mix vr 7S% uit vastrentende waarden en vr 2S% uit zakelijke waarden bestaan. Vr een relatief risiczekend fnds zal ng maar s% in vastrentende waarden wrden belegd en SO% naar zakelijke waarden wrden geallceerd. Op lange termijn is de verhuding ng extremer. Een relatief risicneutraal fnds kan dan vr s% in zakelijke waarden beleggen. een relatief risiczekend fnds zelfs vr 70%. De verhuding binnen vastrentende waarden blijkt niet aileen afhankelijk van de beleggingshrizn, maar k van de risichuding. He meer risic een pensienfnds bereid is te lpen he meer bedrijfsbligaties en he minder langlpende bligaties in de ptimale prtefeuille zitten (en dus he minder renterisic wrdt afgedekt). Anders dan bij vastrentende waarden blijkt de verh uding binnen zakelijke waarden niet aileen nafhankelijk van de beleggingshrizn, maar k van de risichuding. 14

8 jurnaal nr. 1, vrjaar 2010 Figuur 4: Optimale beleggingsprtefeuilles bij verschillende beleggingshriznnen (in jaren) vr een relatief risiczekend (Y=3). een relatief risicneutraal ('{=5) en een relatief risicmijdend pensienfnds ('{=1O) met nminale (linker klm) f reele (rechter klm) verplichtingen. Nminale verplichtingen Reele verplichtingen A. Risiczekend (y =3) D. Risiczekend (y = 3).",100%.",1 00% 90% 5 90% 80% :;;; 80% '3 V 70% '3 Q; 70% 60% v 1:: 60%!?. 50% 50% 30% 30% 10% Langlpende in fl atie-bligaties Aandelen %+nnt lOOO/., % 80% v '3 70% v ] 60% B. Risicneutraal (y = 5) E. Risicneutraal (y = 10),,,,100% r...iiii 5 90% 80% Q; '3 70% v ] 60% 50% 50 % 30 % 30% 10% Lan glpende i nflatie-bligaties Aandelen %-L,."n7...n-Tn"nT v 100 % i--...iiiiiiiiiii C. Risicmijdend (y = 10) F. Risicmijdend (y = 10) 90%. 90% Aandelen 80% 80% r :;::,;;;::;;;bi;;:: ,..."..j '3 Q; 70% '3 v 70% '" 60% ] 60% L-:'IKI % ;jlsd Q.J /0 r---".!!!!!!!!ii!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! t..-...::..ii._ 50% 30% 30% 10% 10% La nglpende i nfl a tie-bligaties %-,-r--,"-r >t-rtr>tn, rechterzijde (4D. 4E en 4F) dat dit nauwelijks effect heeft p de verhuding tussen vastrentende waar den en zakelijke waarden. Deze is bij een krte hri zn ng steeds 90/10 vr een relatief risicmijdend. 75/25 vr een relatief risicneutraal en 50/50 v r een relatief risiczekend pensienfnds. Ok bin nen zakelijke waarden zien we weinig verschillen. Er Ok het spanningsveld tussen enerzijds krte termijn (nminale) restricties en anderzijds langetermijn (reele) delstellingen maakt het bepalen van de ptimale beleggingsmix niet eenvudig. Ais het pensienfnds niet aileen nmina Ie pensienen uitkeert. maar k de pensienen ieder jaar indexeert met de inflatie dan zien we in de drie figuren aan de 15

9 jurnaal nr. t, va jaar 2010 zal aileen iets meer in grndstffen belegd wrden ten kste van indirect vastged. Het grtste ve rsc hil betreft de verdeling binnen vast re ntende waarden. In plaats va n langlpende staatsbligaties zal nu juist in langlpende inflatie-bligaties wrden belegd m niet aileen het rente- maar k het inflatierisic af te dekken. Ok wrdt relatief minder in bedrijfsbligaties belegd. Dit srt bligaties v rmt immers een minder gede hedge vr reele verp lichtingen. Reele verplichtingen zijn bvendien risicvller dan nminale ve rplichtingen waardr het afdekken van het rente- en inflatierisic belangrijker is. Omdat de ptima Ie beleggingsprtefeuilles vr nmina Ie en reele ve rplichtingen met name verschillen in de mate waarin het rente- en inflatierisic wrd t afgedekt, kunnen tch dezelfde fysieke beleggingsprtefeuilles wrden aangehuden indien deze risic's met swaps wrden afgedekt. Vr pensienfndsen met een vrwaardelijk indexati ebeleid bijvrbeeld heft dan aileen de swap-verlay aangepast te wrden aan de indexatie-ambitie die afhankelijk is van de dekkingsgraad en kan de fysie ke prtefeuille intact wrden gelaten. Geveligheidsanalyses De ptimale beleggingsprtefeuilles kmen aardig vereen met wat men intuhief lou verwachten. Tach zijn de uitkmsten sterk afhankelijk van de gehanteerde nderloeksdata. Het VAR-mdel vernderstelt immers, net als de meeste mdellen die gebaseerd zijn p histrische data, dat er lange termijn evenwichtsrelaties bestaan waar de ecnmie altijd weer naar terugkeert. Om te kijken he gevelig de uitkmsten vr de input zijn, hebben we een geveligheidsanalyse uitgeverd. Het simpelweg pknippen van de nderzeksperide in twee gelijke delen is hie rb ij niet mgelijk, mdat er dan te weinig data verblijft. We hebben daarm bekeken in heverre de ptimale mix wijzigt indien de laatste paar jaar niet wrdt meegenmen, dus exclusief de kredietcrisis. Indien de ptimale prtefeuilles gebaseerd zuden zijn p data van januari 1980 tim december 2006, dan is in figuur 5 te zien dat de verhuding tussen vas trentende waarden en zakelijke waarden begint p circa 80/20 en langzaam afneemt tt 60/40, waarmee iets cnservatiever zu wrden belegd dan p basis van de gehele nderzeksperide. Ok binnen zakelijke waarden veranderen de nderlinge ve r hudingen. Grndstffen kmen niet meer in de ptimale prtefeuilles vr. Het diversificatie-effect van grndstffen wrdt blijkbaar tenietgedaan dr het lagere rendement ten pzichte van aandelen. Waar aandelen eerst nag tweederde van de zakelijke waarden prtefeuille uitmaakten wrdt nu hguit 50% naar aandelen geallceerd; de rest wrdt ge'investeerd in vastged, ng niet wetende dat vastged in de daarp vlgende jaren grte klappen lou gaan krijgen. Binnen va strentende waarden zijn eveneens grte verschuivingen te zien. Op basis va n data tim 2006 zu veel meer in bedrijfsbligaties belegd wrden ten kste van langlpende staatsbligaties. Dit is lgisch aangezien het gemiddelde rendement p bedrijfsbligaties een flinke knauw heeft gekregen dr de kredietcrisis, zeker in relatie tt staatsbligaties. Vanwege de aanname dat het gemiddelde rendement ver de nderzeksperide k de beste Figuur 5: Optimale beleggingsprtefeuilles bij verschillende beleggingshrizn (in jaren) gebaseerd p data van januari 1980 tim december 2006 vr een relatief risicneutraal pensienfnds met nm inale (A) f reele (B) verplichtingen.. 100% 90% 80% (lj 70% (lj ] 60% 50% 30% 10% A. Nminale verplichtingen B. Reele verplichtingen. 100% BedrljfsbligatJes 90% =;; 80% '" 70 % (lj 60% 50 % 30% Langlpende i nflatie- bligaties BedrijfsbHgaties % -n

10 jurnaf nr. 1. vrjaar vrspeller is v r de tekmst, zijn de gevnden mixen dus al met al erg gevelig vr het lange termijn rendement dat erin wrdt gestpt. Binnen de aanpak va n het VAR mdel is het echter mgelijk de lange-termijn evenwichtsrendementen (via de parameter a) exgeen te specificeren. Praktische implicaties Ondanks de geveligheid van dit srt technieken v r de gehanteerde nderzeksdata, kan een pensienfnds p basis van de meer algemene bevindingen beter nderbuwde beslissingen nemen ten aanzien van haar strategische beleggingsbeleid. Mcht een pensienfnds behefte hebben aan een nauwkeuriger analyse dan zu in een ALM-studie gebruik gemaakt kunnen wrden van het hier beschreven mdel van Hevenaa rs (2007) m scenari's te genereren die rekening huden met de termijnstructuur van risic. Ok zu dit md el z uitgebreid kunnen wrden (zie eveneens Hevenaars (2007)) dat k beleggingscategrieen waarvr minder histrie beschikbaar is (zals high yield, private equity, hed ge funds, emerging market debt en asset backed securities) in de analyse meegenmen kunnen wrden. Het is echter niet het idee dat deze techniek k vr tactisch beleid f v r risicmanagement-deleinden wrdt ingezet. Naast het bepalen van het strategisch beleggingsbeleid kan met behulp van deze techniek p een snelle manier geveligheidsanalyses uitgeverd wrden vr het strategisch beleggingsbeleid. Variabelen die daarbij bekeken kunnen wrden zijn de startpsitie van het fnds, maar k scenari's vr bepaalde beleggingscategrieen. Z kan bekeken wrden f het strategisch beleggingsbeleid met wrden aangepast vanwege de kredietcrisis, f dat p basis van een langere hrizn herstel wrdt verwacht. Op deze manier kan paniek en prcyc lisch gedrag vrkmen wrden. De waan van de dag zu niet maatgevend meten zijn, mdat zaken met lange hrizn anders kunnen zijn dan met krte hrizn. In de praktijk is het echter ng steeds vaak z dat statisch beleggingsbeleid wrdt vastgesteld en krte termijn tetsen wrden uitgeverd; dynamiek in beleggingen, verandering in ecnmische variabelen, wrden hierbij niet meegenmen, maar c nstant verndersteld. Om het vr pensienfndsen mgelijk te maken m p deze wijze naar een langere beleggingshrizn te kijken, is het wenselijk dat de tezichthuder haar beleid aanpast. Nu is er vaak de discussie dat de eisen te strikt zijn en dat dit een crisis juist erger maakt. Ais de tezichthuder per se wil sturen p krte termijn risic's dan zuden de risicgrenzen p een framewrk als dit bepaald kunnen wrden. Dr bijvrbeeld krappere grenzen in gede tijden te stellen en ruimere in slechte tijden, kan anticyclisch in plaats va n prcyclisch beleid geverd wrden. Teven s gelden v r cntinuheitsanalyses statische eisen vr bepaalde parameters. Onze aanbeveling luidt m deze eisen afhankelijk van de huidige stand van de ecnmie te maken en de eisen vr de parameters zelfs niet statisch te huden vr de tekmst. Literatuur Blanchet-Scalliet, e., N. EI Karui, M. Jeanblanc, and L. Martellini (2008), "Optimal investment decisins when time hrizn is uncertain", Jurnal f Mathematical Ecnmics, 44(11): Bender, G., S. van Hgdalem en J. van Lnden (2008), "Het managen va n lange- en krte termijn risic's", Netspar NEA paper 15. Campbell, J.Y., and L.M. Viceira (2005), "The term structure f the Risk-Return Tradeff", Financial Analysts Jurnal, 61, Cchrane, J.H. (2005 ), "Asset Pricing", Princetn University Press. Heven aa rs, R. P.M. M. (200 8), "S trategi c Asset Allcatin & Asset Liability Management", PhD Thesis, University f Maastricht. Hevenaars, R.P.M.M., R.D.J. Mlenaar, P.e. Schtman en T.B.M. Steenkamp (2007), "Strategic Asset Allcatin with Liabilities: Beynd stcks and Bnds", Jurnal f Ecnmic Dynamic s and Cntrl, 32, De Jng. F., P.e. Schtman en B. Werker (2008), "Strategic Asset Allcatin", Netspar panel paper 8. Mertn, R. e. (1971), "Optimal cnsumptin and prtfli rules in a cntinuus-time mdel", Jurnal f Ecnmic Thery, 3,

Confidentieel. 16 januari 2013 2013/11989. Sectorbrief Themaonderzoek Uitbesteding Vermogensbeheer. Geacht bestuur,

Confidentieel. 16 januari 2013 2013/11989. Sectorbrief Themaonderzoek Uitbesteding Vermogensbeheer. Geacht bestuur, Tezicht pensienfndsen en beleggingsndernemingen Middelgrte en kleine pensienfndsen Pstbus 98 1000 AB Amsterdam Cnfidentieel Datum Bijlage(n) 1 Onderwerp Sectrbrief Themanderzek Uitbesteding Vermgensbeheer

Nadere informatie

VOOR AL UW VRAGEN EN PROBLEMEN KAN U IN EERSTE INSTANTIE TERECHT BIJ ONS KANTOOR.

VOOR AL UW VRAGEN EN PROBLEMEN KAN U IN EERSTE INSTANTIE TERECHT BIJ ONS KANTOOR. De Neve Advieskantr inf@deneveadvieskantr.be - Tel: 051/60 63 60 - Fax: 051/63 52 30 - www.deneveadvieskantr.be Financieel verzicht - Vragenlijst vr de cliënt ( = verzekeringnemer): Naam: Vrnaam: Vr welke

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen.

U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen. Vragenfrmulier Klant Beeld U heeft ns verzcht, m gezamenlijk, een gedegen vrstel ten aanzien van uw hyptheek uit te brengen. Onze bedrijfsfilsfie is, m samen met nze relaties, een inventarisatie te maken

Nadere informatie

vaak jarenlange dienstverlening

vaak jarenlange dienstverlening INFORMATIE DOCUMENT Beste geïnteresseerde, Future4prfits is een bedrijf dat unieke trendvlgende systemen heeft ntwikkeld die zeer winstgevende aan- en verkp signalen genereren vr diverse beurzen (.a. de

Nadere informatie

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t D i e n s t v e r l e n i n g s d c u m e n t Ons kantr hudt zich bezig met financiële dienstverlening en heeft zich gespecialiseerd in schade- en levensverzekeringen en is daarbij actief p de zakelijkeen

Nadere informatie

Alterim Arbeidsmarktindex Publicatie voorjaar 2015

Alterim Arbeidsmarktindex Publicatie voorjaar 2015 Alterim Arbeidsmarktindex Publicatie vrjaar 2015 1 Publicatie vrjaar 2015 Alterim presenteert de uitkmsten van nze peridieke Alterim Arbeidsmarkt Index. Gericht nderzek nder 716 hg pgeleide financiële

Nadere informatie

Beste geïnteresseerde,

Beste geïnteresseerde, INFORMATIE DOCUMENT Beste geïnteresseerde, Future4prfits is een bedrijf dat unieke trendvlgende systemen heeft ntwikkeld die zeer winstgevende aan- en verkp signalen genereren vr diverse beurzen (.a. de

Nadere informatie

Cijfers & trends op de arbeidsmarkt voor hoog opgeleide financials

Cijfers & trends op de arbeidsmarkt voor hoog opgeleide financials Cijfers & trends p de arbeidsmarkt vr hg pgeleide financials Alterim Arbeidsmarktindex Oktber 2015 Vrwrd Alterim presenteert de uitkmsten van de Alterim Arbeidsmarkt Index. Gericht nderzek nder 514 hg

Nadere informatie

Toelichting Checklist Optimale informatie beleggingsverzekering

Toelichting Checklist Optimale informatie beleggingsverzekering Telichting Checklist Optimale infrmatie beleggingsverzekering Algemeen Infrmatie ver beleggingsverzekeringen Beleggingsverzekeringen zijn cmplexe prducten. Om de klant beter inzicht te geven in de werking

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Update transacties. Voorbeelden

Update transacties. Voorbeelden Update transacties Wij willen deze eerste nieuwsbrief van het jaar beginnen met u allen een heel ged, geznd en succesvl 2013 te te wensen. Traditineel gaat de eerste nieuwsbrief van een nieuw jaar ver

Nadere informatie

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af

Stel uw inkomen zeker, sluit een arbeidsongeschiktheidsverzekering af Stel uw inkmen zeker, sluit een arbeidsngeschiktheids af Eindelijk geniet u van een heerlijke skivakantie. En natuurlijk verkmt het u niet, want u bent een ervaren skiër. Maar laat dat ngeluk nu net in

Nadere informatie

Bijlage A. Modelbeschrijving. CE Oplossingen voor milieu, economie en technologie. Jessica van Swigchem Gerrit de Wit (EIM)

Bijlage A. Modelbeschrijving. CE Oplossingen voor milieu, economie en technologie. Jessica van Swigchem Gerrit de Wit (EIM) CE Oplssingen vr milieu, ecnmie en technlgie Oude Delft 180 611 HH Delft tel: 015 150 150 fax: 015 150 151 e-mail: ce@ce.nl website: www.ce.n Bijlage A Mdelbeschrijving Opgesteld dr: Arie Bleijenberg Jessica

Nadere informatie

Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t-

Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t- Chapter VI Samenvatting en cnclusies Schl is een cmmercieel belangrijke platvissrt die algemeen vrkmt in de Nrdzee en de daaraan grenzende gebieden. De paaigebieden van de schl bevinden zich p pen zee,

Nadere informatie

BELEGGINGSSTATUUT VOOR HET COLLEGE VAN DIAKENEN VAN DE PROTESTANTSE GEMEENTE HOORN-ZWAAG-BLOKKER (PG HZB)

BELEGGINGSSTATUUT VOOR HET COLLEGE VAN DIAKENEN VAN DE PROTESTANTSE GEMEENTE HOORN-ZWAAG-BLOKKER (PG HZB) BELEGGINGSSTATUUT VOOR HET COLLEGE VAN DIAKENEN VAN DE PROTESTANTSE GEMEENTE HOORN-ZWAAG-BLOKKER (PG HZB) De zrg vr de financiële zaken van diacnale aard zijn krachtens de kerkrde tevertruwd aan het Cllege

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting. Januari 2013

Belfius Pension Fund Maandelijkse Reporting. Januari 2013 Belfius Pensin Fund Maandelijkse Reprting Januari 2013 Markten Aandelen Psitief nieuws ndersteunt risicappetijt Equity Indices - 1 mnth YTD (%, in EUR) MSCI Eurpe 3.25% 3.25% MSCI EMU 3.74% 3.74% MSCI

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

Beste geïnteresseerde,

Beste geïnteresseerde, INFORMATIE DOCUMENT Beste geïnteresseerde, Future4prfits is een bedrijf dat een unieke trendvlgend systeem heeft ntwikkeld die zeer winstgevende aan- en verkp signalen genereren vr diverse beurzen (.a.

Nadere informatie

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen.

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen. Categrie C Per aspect van het framewrk zijn nrmen pgesteld. Vetgedrukt zijn de verplichte nrmen. Organisaties die nder categrie C vallen, zullen verder zijn met het implementeren van kwaliteitssystemen

Nadere informatie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie RETS RESpedia Lkale subsidie vr energieprjecten Ec Centre Wales Jake Hllyfield Lkale subsidies vr energiebesparing en duurzame energie Diverse lkale verheden in Wales hebben uiteenlpende maatregelen genmen

Nadere informatie

Sociaal akkoord arbeidsmarkt Zorg en Welzijn Stedendriehoek en Noord-Veluwe

Sociaal akkoord arbeidsmarkt Zorg en Welzijn Stedendriehoek en Noord-Veluwe Sciaal akkrd arbeidsmarkt Zrg en Welzijn Stedendriehek en Nrd-Veluwe De aanleiding tt het vrmen van een sciaal akkrd In 2013 waren ruim 57860 (brn: WGV Zrg en Welzijn) inwners in de regi s Stedendriehek

Nadere informatie

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten)

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten) Evaluatie-rapprt STEP In-husedag bij Ekelmans & Meijer Advcaten (Rechten) -- INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE. WOORD VOORAF. RESULTATEN VAN DE ATTITUDE-METING VÓÓR DE IN-HOUSEDAG. RESULTATEN VAN DE ATTITUDE-METING

Nadere informatie

Dossier : drugs in het verkeer

Dossier : drugs in het verkeer Dssier : drugs in het verkeer 1 Enkele gangbare pvattingen ver illegale drugs Ik merk het direct wanneer iemand drugs heeft genmen. Ik lp dus geen risic m mee te rijden met iemand die nder invled rijdt.

Nadere informatie

Samenvatting mediapartners Shopping2020

Samenvatting mediapartners Shopping2020 Samenvatting mediapartners Shpping2020 Samenvatting eindrapprt expertgrep Supply Chain De supply chain van de tekmst wrdt gekenmerkt dr cntinue verandering en vraagt m flexibiliteit. De veranderende retailmgeving

Nadere informatie

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN HOOG-LAAG LAAG-PENSIOEN f f LAAG -HOOG HOOG-PENSIOEN Vr pensiengerechtigden die de 65-jarige leeftijd ng niet bereikt hebben U kunt

Nadere informatie

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om?

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om? Het Grte Geldnderzek: he ga je met je geld m? Natinaal Instituut vr Budgetvrlichting (Nibud) Tijdsduur: één les Werkvrm: individueel met een discussie in de klas Niveau: bedeld vr alle leerlingen van klas

Nadere informatie

Waarom en hoe accountants hun verdienmodel moeten aanpassen. Van uren factureren naar value added pricing

Waarom en hoe accountants hun verdienmodel moeten aanpassen. Van uren factureren naar value added pricing Waarm en he accuntants hun verdienmdel meten aanpassen Van uren factureren naar value added pricing Waarm en he accuntants hun verdienmdel meten aanpassen 2 Inhud Inleiding 3 De ntwikkelingen 4 Blijvende

Nadere informatie

BedrijfsOpvolgingsRegeling (BOR)

BedrijfsOpvolgingsRegeling (BOR) BedrijfsOpvlgingsRegeling (BOR) Dit krte memrandum behandelt p een praktische wijze de BOR tegen de achtergrnd van de inkmstenbelasting, de erfbelasting en enkele structureren. Het is bedeld als een krte

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

1.1 Verantwoording 2 1.2 Indeling Treasurystatuut 2

1.1 Verantwoording 2 1.2 Indeling Treasurystatuut 2 TREASURYSTATUUT INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 1.1 Verantwrding 2 1.2 Indeling Treasurystatuut 2 2 DOELSTELLING TREASURYFUNCTIE 2.1 Liquiditeitenbeheer 3 2.2 Financieren 4 2.3 Beleggen 5 2.4 Betalingsverkeer

Nadere informatie

Resultaten Enquête Bedrijven 2008

Resultaten Enquête Bedrijven 2008 Resultaten Enquête Bedrijven 2008 Gedrag & ervaringen van bedrijven p de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt resultaten met betrekking tt slimme meters Rapprt vr de Vlaamse Reguleringsinstantie vr de Elektriciteits-

Nadere informatie

Meerjarenbegroting 2013 2016 Stichting Spaarnesant

Meerjarenbegroting 2013 2016 Stichting Spaarnesant Meerjarenbegrting 2013 2016 Stichting Spaarnesant Auteur: Bedrijfsbureau: Jan Aalberts & Jeren van Schagen Vr: Raad van Tezicht Bestuurder Stichting Spaarnesant Lcatie: Haarlem Datum: 31 mei 13 Inhudspgave

Nadere informatie

Verandertrajecten voor individuele medewerkers

Verandertrajecten voor individuele medewerkers Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Verandertrajecten vr individuele medewerkers Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over goodwill

Veelgestelde vragen over goodwill Veelgestelde vragen ver gdwill Geschiedenis van gdwill 1. Waarm wrdt dit nderwerp nu ter sprake gebracht? Gdwill bestaat tch al heel lang? Al enige jaren hrt de LOVAH het geluid dat gdwill weer terug is.

Nadere informatie

EFFECTIVITEIT CONVENANTEN ENERGIEBELEID

EFFECTIVITEIT CONVENANTEN ENERGIEBELEID EFFECTIVITEIT CONVENANTEN ENERGIEBELEID Auteurs: Prf.dr. E. Dijkgraaf Drs. J.M. de Jng Drs. M. Spijkerman Drs. O. Tanis Datum Oktber 2009 EFFECTIVITEIT CONVENANTEN ENERGIEBELEID Cntactpersn Prf.dr. Elbert

Nadere informatie

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven Kiezen f delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhven Dr Paul J.G. Tang & Rbert-Jaap Vrn Eindhven, 11 december 2012 Dit rapprt is bestemd vr de rganisatie van de pdrachtgever. Verspreiding

Nadere informatie

Vraag en antwoorden over de volmacht

Vraag en antwoorden over de volmacht Vraag en antwrden ver de vlmacht Hiernder treft u een verzicht aan van de vragen en antwrden die zijn gesteld ver de vlmacht. Heeft de vlmacht een lptijd? Heeft de deelnemersraad psitief advies gegeven

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet DB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 30 september 2014 NUMMER : WM/MIW/SSl/8372 OPSTELLER : J.M.U. Geerse, 0522-276864

Nadere informatie

Waterbeheer, kan jij het aan?

Waterbeheer, kan jij het aan? Waterbeheer, kan jij het aan? Een rllenspel ver waterbeheer in het beheergebied van een waterschap Vakgebied: Aardrijkskunde, Bilgie, Maatschappijleer Niveau: klas 3 HAVO en VWO Tijdsduur: 60 minuten Waterbeheer

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

Notitie Evaluatie Dienstverlening en Financiën Antwoord

Notitie Evaluatie Dienstverlening en Financiën Antwoord Ntitie Evaluatie Dienstverlening en Financiën Antwrd 0. Inleiding In 2006 is de gemeente Amsterdam gestart met het aanbieden van 1 telefnnummer vr het beantwrden van vragen van burgers en ndernemers, namelijk

Nadere informatie

Stap 1. Wat wil jij?

Stap 1. Wat wil jij? Stap 1. Hi Iemand heeft het idee dat jij wel wat supprt kunt gebruiken. Dat kunnen je uders zijn, een vriend/vriendin een therapeut f iemand anders die ju ged kent. Die iemand wil graag dat jij hulp krijgt

Nadere informatie

Top-Hat Plus Plan 1. Type levensverzekering. Waarborgen

Top-Hat Plus Plan 1. Type levensverzekering. Waarborgen Tp-Hat Plus Plan 1 Type levensverzekering Waarbrgen Levensverzekering met gewaarbrgde rentevet (Tak 21). Mgelijkheid m te kiezen vr een frmule waarbij dit met betrekking tt de winstdeelname gecmbineerd

Nadere informatie

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recgnitin. PCA Niclaas Heyning 0152447 Sjerd kerkstra 0445061 Inleiding Bij deze pdracht is het de bedeling de werking van Principal Cmpnent Analyse (PCA) te bestuderen. Er

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Pestprotocol Cazemierschool 2012

Pestprotocol Cazemierschool 2012 Pestprtcl Cazemierschl 2012 Vrwrd De Cazemierschl is een Prtestants Christelijke schl, die werkt vanuit de Jenaplanvisie. Dat betekent dat vr nze schl de algemeen menselijke waarden zals gemeenschapszin,

Nadere informatie

Meer koopkracht door echte banen

Meer koopkracht door echte banen Meer kpkracht dr echte banen Centen en prcenten vr een gelijkwaardige samenleving Arbeidsvrwaardenagenda FNV in Beweging 2015 Een gelijkwaardige samenleving werkt beter. Een samenleving waarin de verschillen

Nadere informatie

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V.

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V. Vrijwilligersbeleid vetbalvereniging N.B.S.V.V. Waarm deze richtlijn? Geen enkele amateur-sprtvereniging kan tegenwrdig ng bestaan znder de inzet en bijdrage van (veel) vrijwilligers. Ok binnen nze vereniging

Nadere informatie

Muiswerk Verbanden 2 besteedt aandacht aan het rekenen met grafieken en tabellen.

Muiswerk Verbanden 2 besteedt aandacht aan het rekenen met grafieken en tabellen. Verbanden 2 Muiswerk Verbanden 2 besteedt aandacht aan het rekenen met grafieken en tabellen. Delgrep Verbanden 2 Verbanden 2 is bedeld vr leerlingen in klas 1-4 van het vmb en in klas 1-3 van hav/vw.

Nadere informatie

De economie van criminaliteit toegepast op oneerlijk studiegedrag

De economie van criminaliteit toegepast op oneerlijk studiegedrag UNIVERSITEIT ANTWERPEN Academiejaar 2010 2011 FACULTEIT TOEGEPASSTE ECONOMISCHE WETENSCHAPPEN De ecnmie van criminaliteit tegepast p neerlijk studiegedrag LIES PEETERS Masterpref vrgedragen tt het bekmen

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje Pedaggisch beleidsplan 2011-2013 Christelijke Peuterspeelzaal Ltje Inhudspgave 1. Inleiding 2. Visie 3. Delen 4. Uitwerking van de delen 4.1 Liefdevlle benadering 4.2 Bijbelse waarden en nrmen 4.3 Emtinele

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen Vrbehuden en risicvlle handelingen binnen het primair nderwijs Prtcl Medisch Handelen J.C. v.d. Wal September 2013 INHOUD Inleiding... 3 1 De leerling wrdt ziek p schl... 4 2 Het verstrekken van medicatie

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van regionale vervangingscentra.

Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van regionale vervangingscentra. Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van reginale vervangingscentra. Frans Thmassen, directeur Onderwijs & Jeugd en EduStaf www.bmcimplementatie.nl De Wet werk en zekerheid

Nadere informatie

Verdiepend onderzoek Wmoinkoopproces

Verdiepend onderzoek Wmoinkoopproces Verdiepend nderzek Wminkpprces Kwalitatief nderzek nder 24 gemeenten Petra Ebben de Jng & Myriam Martens 1 september 2014 Disclaimer en leeswijzer Het ministerie van VWS heeft Q-Cnsult pdracht gegeven

Nadere informatie

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk Zrgplan Naam Adres Uitgerekende datum Administratienummer Naam en adres verlskundige praktijk datum tijd Met wie Afsprakenlijst Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Tijdens uw zwangerschap zal u nder cntrle

Nadere informatie

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767 Nb. Per vraag kunnen er meerdere gede antwrden zijn 1. Welke van de nderstaande bewering is juist? NEN 2767 is een: methdiek vr de bepaling van achterstallig nderhud bjectieve methdiek vr de bepaling van

Nadere informatie

AXA WORLD FUNDS (de Bevek ) Een Luxemburgse Beleggingsvennootschap met Veranderlijk Kapitaal

AXA WORLD FUNDS (de Bevek ) Een Luxemburgse Beleggingsvennootschap met Veranderlijk Kapitaal AXA WORLD FUNDS (de Bevek ) Een Luxemburgse Beleggingsvenntschap met Veranderlijk Kapitaal Maatschappelijke zetel: 49, avenue J. F. Kennedy L-1855 Luxemburg Handelsregister: Luxemburg, B-63.116 12 september

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

Klantprofiel en inventarisatiemodel Werkgever

Klantprofiel en inventarisatiemodel Werkgever Klantprfiel en inventarisatiemdel Werkgever Algemene vragen Heveel uderdmspensien denkt u dat uw werknemers ndig hebben, wat is het ambitieniveau in de regeling? Tussen 70% en 100% van het laatst verdiende

Nadere informatie

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn Infrmatiebrief ver deelname aan het nderzek Fd2Learn Beste leerlingen, uders en/f wettelijk vertegenwrdigers, Dat het eten van vis (rijk aan mega- 3 vetzuren) ged is vr het functineren van de hersenen

Nadere informatie

Groundbreaking Innovative Financing of Training in a European Dimension. D2.1 GIFTED MODEL November 2012

Groundbreaking Innovative Financing of Training in a European Dimension. D2.1 GIFTED MODEL November 2012 Grundbreaking Innvative Financing f Training in a Eurpean Dimensin D2.1 GIFTED MODEL Nvember 2012 Prject Reference n. 517624-LLP-1-2011-1-AT-GRUNDTVIG-GMP Wrkpackage n. WP 2 Mdelling Deliverable n. D 2.1

Nadere informatie

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT

DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Dierenartsenpraktijk Akuut Leuvensesteenweg 355 3070 Krtenberg 0475/581.563 www.akuut.be inf@akuut.be DIABETES BIJ DE HOND EN DE KAT Mijn hnd/kat heeft diabetes mellitus... Wat is diabetes mellitus? Bij

Nadere informatie

Inleiding. Het gipsverband

Inleiding. Het gipsverband Gipsverbanden 2 Inleiding U heeft p de afdeling Spedeisende Hulp f p de gipskamer een (kunststf) gipsverband gekregen. Deze flder infrmeert u he u hiermee m met gaan; waar u rekening mee met huden bij

Nadere informatie

Stappenplan beleidsplan. Sportvereniging

Stappenplan beleidsplan. Sportvereniging Stappenplan beleidsplan Sprtvereniging 2012 Vrwrd Een beleidsplan is een plan dat de kers aangeeft die een vereniging in een bepaalde peride (meestal 3 tt 5 jaren) wil varen. Elke vereniging hrt een beleidsplan

Nadere informatie

De ins en outs van payrolling versie maart 2013

De ins en outs van payrolling versie maart 2013 > White paper Payrll Select De ins en uts van payrlling versie maart 2013 De kstenbesparende plssing vr het uitbesteden van werkgeverschap > www.payrllselect.nl Inhud 1. Inleiding... 2 2. Wat is payrlling?...

Nadere informatie

KPMG/Vlerick-studie: Belgische bedrijven zetten banken onder druk

KPMG/Vlerick-studie: Belgische bedrijven zetten banken onder druk Press Release KPMG/Vlerick-studie: Belgische bedrijven zetten banken nder druk KPMG en Vlerick Business Schl hebben in het vrjaar van 2014 in België een nderzek geverd naar de verwachtingen die Belgische

Nadere informatie

DVV LIFE INVEST DYNAMIC

DVV LIFE INVEST DYNAMIC DVV LIFE INVEST DYNAMIC Type levensverzekering Een Tak23 levensverzekering met flexibele premie waarvan het rendement gekppeld is aan interne beleggingsfndsen Waarbrgen Hfdwaarbrg bij leven: de waarde

Nadere informatie

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen:

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen: Graaf Jan van Mntfrtschl Beleid ter vrkming en/f regulering van pestgedrag 1. 1 Inleiding: Iedere schl heeft een veilig schlklimaat ndig. Op de Graaf Jan van Mntfrtschl zijn wij ns ervan bewust dat veiligheid

Nadere informatie

Het hypotheektraject van: Adviesburo K&S bv.

Het hypotheektraject van: Adviesburo K&S bv. Het hyptheektraject van: Adviesbur K&S bv. Om uw hyptheekaanvraag z ged mgelijk te kunnen afhandelen geven wij u graag een inzicht in nze werkwijze zdat u weet wat u van ns kunt en mag verwachten. Ons

Nadere informatie

Uitwerking Opdracht 1: Vaststellen van het inkoopdoel en de bijbehorende inkoopstrategie

Uitwerking Opdracht 1: Vaststellen van het inkoopdoel en de bijbehorende inkoopstrategie Grepsuitwerkingen Wrkshp Energiestrategie Vruchtgrente 28 maart - dagdeel 2: Energiespel Grep 1 Ties Verbaarscht - TVH Marien Verkade - VOF Jan van der Harg - Greenhuse Michel de Winter - Stargrwers Facilitatr:

Nadere informatie

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM

UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM UPGRADEN NAAR EEN NIEUWE VERSIE VAN DYNAMICS CRM DE AANPAK VAN CRM RESULTANTS Ongeveer eens per twee jaar brengt Micrsft een nieuwe versie uit van Micrsft Dynamics CRM. In deze zgenaamde majr releases

Nadere informatie

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management Ace! Management Partners Training Caching Cnsulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bsch Rtterdam Zwlle Utrecht Arnhem Amersfrt Breda Eindhven Maastricht Brussel Antwerpen Ace! E-bk Ace! E-bk

Nadere informatie

Begeleidende brief bij Beleggingsstatuut Oyens & Van Eeghen

Begeleidende brief bij Beleggingsstatuut Oyens & Van Eeghen Begeleidende brief bij Beleggingsstatuut Oyens & Van Eeghen Beste lezer, Eén van de kerntaken van een vermgensfnds is het beheren van het vermgen. Een welverwgen beleggingsbeleid is hierbij nmisbaar en

Nadere informatie

Accountmanagers laten veel kansen liggen

Accountmanagers laten veel kansen liggen Vndelstraat 35e Accuntmanagers laten veel kansen liggen Sinds de crisis zijn de financiële markten structureel veranderd. Vr de crisis kregen de banken veel aanvragen, was het kapitaal veel gedkper en

Nadere informatie

Ten dienste van Leaseproces B.V. Inzake de beleggingstechnische eigenschappen van de Legio-Lease Winstverdriedubbelaar

Ten dienste van Leaseproces B.V. Inzake de beleggingstechnische eigenschappen van de Legio-Lease Winstverdriedubbelaar Reade Klif Advies Heidemeer 6, 8445 SB Heerenveen Deskundigenpinie Ten dienste van Leaseprces B.V. Inzake de beleggingstechnische eigenschappen van de Legi-Lease Winstverdriedubbelaar Auteur Prf. Dr. Michael

Nadere informatie

ACT in LOB. De informatietrechter. Werkbladen. Toolkit. Check je info-level! Level 1. Level 2. Level 3. Level 4

ACT in LOB. De informatietrechter. Werkbladen. Toolkit. Check je info-level! Level 1. Level 2. Level 3. Level 4 ACT in LOB Werkbladen Tlkit De infrmatietrechter Deze tl helpt je m de grte heveelheid infrmatie ver studiekeuze vr jezelf behapbaar te maken. Je kunt p verschillende niveaus met de infrmatie ver studies

Nadere informatie

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar Fabels in islatieland Wat waar is f niet waar Fabels verleven de tijden. Sms is dat ged. Maar het kan k verkeerd uitpakken. Eind jaren '70 bracht Sven (Stichting vrlichting energiebesparing nederland)

Nadere informatie

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen.

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen. PESTEN Deze flder is een hulpmiddel vr ju en je kind m samen te leren ver pesten en he je dit kan stppen. WAT IS PESTEN? Pesten is iemand anders bewust bedreigen, bang maken, uitdagen, uitschelden f pijn

Nadere informatie

Actieplan leeftijdsbewust personeelsbeleid 2013-2023

Actieplan leeftijdsbewust personeelsbeleid 2013-2023 Nvember 2013 Actieplan leeftijdsbewust persneelsbeleid 2013-2023 Actie 1: Ontwikkelen van een stagebeleid. Stagiaires zijn ptentiële nieuwe cllega s. Een stageperide kunnen we aanzien als een inwerkperide.

Nadere informatie

Management review. CO2-reductiesysteem. Rapportage juli 2015 (referentiejaar = 2010) I. Bangma O. Van der Ende

Management review. CO2-reductiesysteem. Rapportage juli 2015 (referentiejaar = 2010) I. Bangma O. Van der Ende Management review CO2-reductiesysteem Rapprtage juli 2015 (referentiejaar = 2010) Opgesteld dr: Akkrd: I. Bangma O. Van der Ende 1. Inleiding Op 28 juli is een management review gehuden waarin de energieprestaties

Nadere informatie

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3 Verbanden 3 Verbanden 3 besteedt aandacht aan het pstellen van tabellen, frmules en grafieken. Er zijn k uitbreidingen van de subdmeinen statistiek en rijen en reeksen. Delgrep Verbanden 3 Verbanden 3

Nadere informatie

Vragenformulier Klanten Profiel

Vragenformulier Klanten Profiel Vragenfrmulier Klanten Prfiel U heeft ns verzcht, m gezamenlijk, een gedegen vrstel ten aanzien van uw hyptheek uit te brengen. Onze bedrijfsfilsfie is, m samen met nze relaties, een inventarisatie te

Nadere informatie

Artikel IDE442 MATERIALISEREN 2001 DE BROODROOSTER. Wouter van Dillen, Rogier Hartgring, Bart Ruijpers, Remko Waanders & Guido Zwanenburg

Artikel IDE442 MATERIALISEREN 2001 DE BROODROOSTER. Wouter van Dillen, Rogier Hartgring, Bart Ruijpers, Remko Waanders & Guido Zwanenburg DE BROODROOSTER Wuter van Dillen, Rgier Hartgring, Bart Ruijpers, Remk Waanders & Guid Zwanenburg Z n 75% van de Nederlandse huishudens is in het bezit van een brdrster. Hierdr is het een behrlijk drntwikkeld

Nadere informatie

Opbrengsten VSO Panta Rhei College schooljaar 2014-2015

Opbrengsten VSO Panta Rhei College schooljaar 2014-2015 Opbrengsten VSO Panta Rhei Cllege schljaar 2014-2015 Inleiding Iedere schl heeft tt taak nderwijs te bieden waarbij de leerlingen kennis, vaardigheden en hudingen verwerven. Uitgangspunt vr dat aanbd zijn

Nadere informatie

Pedagogische Civil Society

Pedagogische Civil Society Pedaggische Civil Sciety Nieuwkmer in het cntinuüm van pvedndersteuning? 4 juni 2010 Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Welkm Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Werkzaam bij SO&T: kwaliteit in Opveden

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering Risicmanagement: een geïntegreerde benadering Cpyright: Alle rechten zijn vrbehuden aan de auteur(s) van dit dcument en Auditing.nl 1 Risicmanagement Een geïntegreerde benadering Auteur: Jan Otten 10 juli

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden -

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden - - Bedrijfsvermeldingen, Key-accunts & andere advertentiemgelijkheden - Dr: VvE Media B.V. Versie: 2.1 Datum: 7 mei 2015 Cntactpersn: Dhr. R.H.P. van der Vssen inf@nederlandvve.nl www.nederlandvve.nl ABN

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie