Ik dank de organisatoren dat zij mijn voorstel tot mededeling aanvaard hebben.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ik dank de organisatoren dat zij mijn voorstel tot mededeling aanvaard hebben."

Transcriptie

1 Enkele klinisch-theoretische en ethische beschouwingen over de positie van de therapeut in de kliniek van extreem psychotrauma en ballingschap Emmanuel Declercq, analytisch psychotherapeut, psychoanalyticus (espace analytique de Belgique), Vilvoorde Ik dank de organisatoren dat zij mijn voorstel tot mededeling aanvaard hebben. Huidige mededeling vertrekt van mijn jarenlange ervaring als therapeut van personen die ernstige psychotrauma s hebben opgelopen in hun land van oorprong. Deze trauma s waren de directe aanleiding van hun vlucht. Naast deze kliniek ontvang ik eveneens een meer traditioneel hoofdzakelijk Belgisch publiek als psychoanalytisch therapeut. De beschouwingen die ik vandaag met jullie in dialoog breng, zijn het resultaat van de onderlinge vergelijking van deze praktijken met het doel iets van de essentie aan te raken van wat curatief werkt in deze zeer specifieke kliniek en haar volgens mij ook onderscheidt van de meer klassieke psychoanalytische kuur. Zoals ik verder zal betogen, is deze essentie volgens mij het therapeutisch engagement. Laat ik beginnen met twee korte fragmenten uit twee recente therapeutische gesprekken teneinde ons kortstondig onder te dompelen in de wereld van mijn patiënten. Luisteren we eerst naar Alain, een Afrikaanse jongeman die ik sinds een paar jaar begeleid. Hij heeft zonet een negatieve beslissing ontvangen in zijn verblijfsprocedure. Sinds ik de brief hebt ontvangen slaap ik niet meer goed. Na 5 jaar in België, slapen op straat... ik ben naar hier gekomen om mijn leven te redden, het is zeer moeilijk... Soms ben ik niet meer graag bij andere mensen... Alleen God kan mij helpen, ik weet het niet meer... Men kan niet stoppen met denken,... Vandaag is men hier, morgen slaapt men op straat, ik heb teveel verloren, ik zie geen enkele verandering voor mij. Ik ben het zo moe die leegte te aanschouwen. Luisteren we nu naar mevrouw B, een Tchetcheense vrouw van 50, die ik sinds vier jaar begeleid a rato van een wekelijks gesprek met een tolk. Ze heeft haar kostbare verblijfstitel sinds anderhalf jaar. In het begin was het veel gemakkelijker niemand te vertrouwen, bang te zijn. Ik rekende alléén op mijzelf en ik moest alle mogelijke voorzorgsmaatregelen nemen. Mijn ziel was verdeeld in 4of 5 stukken. Als ik naar uw woorden luisterde dacht ik bij mijzelf: Wat zegt die kerel, hij is bizar. U hebt mij gezien terwijl ik wanen had. Als iemand in de sovjet unie een psychiater raadpleegt, dan is het omdat hij gek is. Nu weet ik dat de therapie een kuur is. Ik ben u tegengekomen. Ik kon goed en kwaad niet meer onderscheiden. Alles in mijn hoofd was verward. Ik kom u tegen, waarom zou ik mijn ziel openen? U hebt de horror niet gezien. Ik dacht dat u een arts was voor krankzinnigen. Dit belette mij te spreken. U hebt op alle mogelijke manieren geprobeerd, soms luisterde ik naar u, soms antwoordde ik. Dan heb ik vertrouwen gekregen, het is zeer moeilijk opnieuw iemand te vertrouwen. U bent erin geslaagd mijn ziel te openen en ik ben ingegaan op uw uitnodiging. Ik denk dat deze twee fragmenten de specificiteit van deze kliniek treffend beschrijven. Zoals ik het later zal tonen, denk ik inderdaad dat ze niet kan getheoriseerd en authentiek ervaren worden zonder het betrekken van volgende dimensies: ten eerste de impact van de asielprocedure op een meestal zwaar gekwetste psyche, ten tweede de cultuur van

2 oorsprong van het subject die meestal geen enkele voorstelling heeft van de realiteit van het land waarin hij terechtkomt, land dat meestal gefantaseerd wordt als het Eldorado van de Mensenrechten en ten derde het feit dat het subject meestal geen voorstelling heeft van hetgeen een psychotherapie zou kunnen zijn. Zoals mevrouw B het zo ontroerend beschrijft nodigt deze kliniek ons ook en vooral uit de overdracht- en tegenoverdrachtsrelatie in het centrum te plaatsen van de klinische praktijk en haar theorie. Dat is de reden waarom ik het therapeutisch engagement centraal stel in deze kliniek, namelijk een therapeut geëngageerd in de therapeutische relatie als Nebenmensch, als Nabije Naaste en als Mitsein, als Samen-zijn-met. Ik verdedig inderdaad de hypothese dat het in deze kliniek in eerste instantie niet gaat om de analyse van de overdracht, noch over de traversée du fantasme, noch over de droomanalyse noch over het duiden van betekenaars. Waar het volgens mij in essentie wel om gaat, is de recontructie van de mogelijkheid zelf tot overdracht, tot fantaseren, tot dromen en tot verdringen. Het is dan ook niet het intrapsychische maar wel het interpsychische en het intersubjectieve dat ik centraal wens te stellen in de theorie en de klinische praktijk. Ik sluit mij zodoende aan bij het gedachtegoed van Freud, volgens wie de individuele psychologie onlosmakelijk verbonden is met de sociale psychologie, zoals blijkt uit volgend citaat, afkomstig uit de inleiding van Massapsychologie en Ik-analyse : In het zielenleven van het afzonderlijk individu komt de ander zeer regelmatig in aanmerking als model, als object, als helper en als tegenstander. De individuele psychologie is daarom van bij aanvang en gelijktijdig een sociale psychologie. Iedere psychopathologie is dus ook, en consubstantieel, een pathologie van de sociale band en de intersubjectiviteit. Deze Freudiaanse zin nodigt ons dus uit na te denken over een mètapsychologie van de erkenning, de steun, de identificatie, de alteriteit en het intra- en interpsychisch conflict en dus ook over de bewuste en vooral onbewuste interactie tussen het subjectief psychisme en de collectieve, culturele en maatschappelijke psyche. Dat ik hier, in navolging van Freud en later van Kaes en anderen verwijs naar een collectieve, culturele en maatschappelijke psyche zou kunnen verbazen. Deze termen behoeven inderdaad verduidelijking, ik kom er dan ook later op terug. Ik wil nu al aangeven dat ik met deze termen de klemtoon wil leggen op de moeilijke, soms zeer pijnlijke psychische arbeid waarvoor het subject in trauma en in ballingschap staat teneinde deze verschillende dimensies met elkaar te verknopen. Dit heeft uiteraard ook consequenties voor het theoriseren en hanteren van de overdracht binnen de therapeutische relatie. Het is inderdaad in de kern van deze opdracht tot verknoping dat ik de therapeut situeer in zijn positie van Nabije Naaste, grote broer in de menselijke gemeenschap en gesprekspartner, samen op weg met de patiënt naar de poorten van de Hel om hem te helpen woorden, metaforen en beelden te vinden voor wat hem terroriseert. De psychoanalytische ontmoeting zou dan vergelijkbaar zijn met de treinreis die Freud in 1913 beschrijft in zijn boek Verdere adviezen over de psychoanalytische techniek. Met de patiënt als reiziger die kijkend uit het raam van zijn coupé de doodse horror van het landschap binnen zichzelf en in zijn lichaam ervaart, een landschap van verlaten, dorre, gepetrifieerde leegte en dit landschap dan beschrijft aan zijn medereiziger, de analyst, die naast hem zit maar het landschap niet ziet, in een dialoog die als volgt zou kunnen beginnen: Zeg mij wat je voelt en wat je ziet en laten we samen proberen het te benoemen. De hier beschreven therapeutische relatie is dus weliswaar een asymmetrische relatie maar in een intersubjectieve dialoog, in een intersubjectieve ontmoeting tussen twee existenzen, in een

3 empathische beweging van co-constructie in een gezamenlijke psychische ruimte vergelijkbaar met de transitionele ruimte beschreven door Winnicott. Nu ik de centrale hypothesen van mijn beschouwing heb aangegeven, stel ik voor wat dieper in te gaan op de geschetste interactie tussen de individuele psyche van het getraumatiseerd subject in ballingschap en wat ik identificeer als collectieve, culturele en maatschappelijke psyche. Ik begin met enkele beschouwingen over psychotrauma. Ik zal mij nadien baseren op de Freudiaanse theorie van de Nebenmensch en deze van Ferenczi over de tweede behulpzame persoon om te tonen dat het niet altijd de impact is van de initiële traumatische slag die aan de basis ligt van het ontstaan en voortduren van het psychisch lijden, maar soms ook het in gebreke blijven van de tweede behulpzame persoon, namelijk de opvangcondities in het gastland, de asielprocedure, etc. Terugkerend naar mijn vertrekpunt en naar mijn titel zal ik, bij wijze van slotconclusie, enkele klinisch-theoretische en ethische reflecties geven over intersubjectiviteit, over de manier waarop ik mijn engagement beleef en theoriseer en over de katalyserende effecten van dit engagement op de autopoëtische krachten van de patiënt. Laat ons dus beginnen met enkele beschouwingen over psychotrauma. Psychotrauma is het gevolg van een onbeheersbare psychische overspoeling die resulteert in hetgeen Freud identificeert als een automatische angst en een allesoverheersende schrik ( Schreck ). In de kliniek van extreem psychotrauma wordt deze allesoverheersende schrikervaring, Bion spreekt van een niet te benoemen terreur, Winnicott van dissequerende primitieve angsten, Roussillon van een primitieve agonie, uitgelokt door de blootstelling van het subject aan hetgeen Lebigot benoemt als het Reële van de dood, Bessoles als de absolute verlatenheid, Garland als een gevoel van extreme verwarring. Ferenczi beschrijft hoe deze traumatische ervaringen kunnen resulteren in een neantisering van het Ik, een gevoel van totale onmacht, van niet meer te kunnen terugvallen op de eigen wil, gevoel dat gepaard gaat met het zichzelf overleveren aan de wil van een vreemde, het gevoel de geest te geven, een agonie, een fragmentatie van het psychisch leven en een regressie naar de toestand van de baby. Door de ervaring die hij doorlopen heeft, hij heeft namelijk de dood en de onmenselijke barbaarsheid recht in de ogen gekeken, hetgeen een taboe-ervaring is, riskeert het getraumatiseerd subject zichzelf ook te beleven als radicaal anders dan de andere mensen. Want hij heeft het basisvertrouwen in zichzelf en de wereld verloren en de illusie van onsterfelijkheid die in ons diepste wezen altijd ergens aanwezig is, zoals Freud het aangeeft weten we allen wel dat we sterfelijk zijn, maar we geloven er niet echt in. Het is in die zin dat Bion het trauma beschrijft als een aanval op de intermenselijke band, Roisin zelfs als een aanval op het gevoel te behoren tot de menselijke gemeenschap. En het is in het centrum van dit proces van psychische regressie, van destructuratie en van aanval op de intermenselijke band dat zich volgens mij het articulatiepunt bevindt tussen het intrapsychische en het interpsychische, het intersubjectieve. Ik stel inderdaad de hypothese voor dat de graad van destructuratie en van aanval tegen de band niet enkel in gang wordt gestoken door het trauma. In zijn magistrale tekst Confusion of tongues between adults and the child plaatst Ferenczi en het verraad van de volwassen dader van de traumatische aanval en het gevoel in de

4 steek gelaten te zijn door de tweede persoon die verondersteld wordt behupzaam te zijn, in het centrum van zijn theorie. Dit gezichtspunt staat mijns inziens niet zo ver van hetgeen Freud beschrijft in zijn ontwerp voor een psychologie, namelijk de centrale rol van de relatie tussen de zogeling in een toestand van hulpeloosheid en de Nebenmensch, de volwassene die zich naast hem bevindt en hem te hulp komt. De fundamentele anthropologische relatie manifesteert zich dus voor Freud in volgende twee zijnstoestanden: het behulpzaam zijn en het ontredderd en hulpeloos zijn. Wat kan de psychoanalyse dan zeggen over deze circulaire interacties tussen het subjectieve en het intersubjectieve, het collectieve? Freud had de weg geopend in verschillende van zijn teksten, o.a. in Het onbehagen in de cultuur, in De geciviliseerde seksuele moraal en in Massapsychologie en Ik-analyse. Vertrekkend van mijn therapeutische ontmoetingen en enkele kleine anthropologische veldstudies stel ik een korte schets voor van het huidig onbehagen in onze cultuur en zijn mogelijke invloed op het psychisme van het getraumatiseerd subject in ballingschap. Ik haal mijn theoretische inspiratie bij François Richard en zijn twee laatste boeken. Ik vat eerst kort zijn denken samen. Vertrekkend van de vaststelling die Freud maakt in zijn boek over het onbehagen, namelijk de alomtegenwoordigheid van de niet-erotische agressie, en van Hannah Arend s analyse, namelijk dat de barbaarsheid de beschaving permanent van binnenuit infiltreert, stelt Richard voor het huidig onbehagen van de cultuur en de hedendaagse subjecten te typeren als zijnde het resultaat van een maatschappij die zou functioneren op borderline-niveau. Daar waar Freud de verdringing van de agressieve en seksuele driften beklemtoonde, stelt Richard volgende mecanismen centraal in zijn denken over het huidig onbehagen: de regressie van het subject in de anonieme massa, de projectie en een specifieke vorm van splitsing, namelijk het samenbestaan van tegengestelde stellingen in hetzelfde discours zonder dat het subject zich bewust is van deze paradox. Een jurist gespecialiseerd in vreemdelingenrecht bevestigde mij in een recent onderhoud de geschetste coëxistentie in het juridisch discours met betrekking tot asiel: de eerste stelling is een stelling van bescherming, de manifeste stelling, namelijk degene die asiel vraagt verdient onze bescherming tegen de barbaarsheid in zijn land van oorsprong, de tweede logisch tegengestelde stelling is een stelling van controle, het is de latente stelling die zich achter de eerste verschuilt, namelijk we moeten ons land beschermen tegen al degenen die ons willen misleiden om hun papieren te bemachtigen. De mogelijke impact van dergelijke paradoxen op de psyche van het subject werd veelvuldig beschreven, bijvoorbeeld door de school van Paolo Alto, door Searles, enz. Ik ga er hier niet in detail op in. Vertrekkend van enkele eigen klinisch-anthropologische observaties, bijvoorbeeld wanneer ik als vertrouwenspersoon mijn patiënten begeleid tijdens hun asielinterview, schets ik een kort beeld van de mogelijke secundaire traumatische impact van het asielverhoor, vooral wanneer het resulteert in een negative beslissing. Het gebeurt niet zelden dat de asielinstanties dergelijke negatieve beslissing motiveren met de stelling dat het asielrelaas ongeloogwaardig is, hierbij rechtstreeks of onrechtstreeks suggererend dat de kandidaat asielzoeker gelogen heeft of minstens geprobeerd heeft te misleiden om zijn verblijfstitel te bekomen. Dergelijke massieve afwijzing wordt dan ook dikwijls beleefd wordt als een radicaal verraad door de tweede behupzaam veronderstelde persoon.

5 Vanuit een processuele en intersubjectieve benadering begrijpt men dat deze nietontmoeting tussen een individuele psychè en hetgeen door de patiënt beleefd wordt als collectieve, maatschappelijke psychè kan bijdragen tot het instandhouden, ja zelfs het verergeren van de eerder geschetse post-traumatische dynamieken. Hierdoor bestaat het risico dat het subject zich nog meer in zichzelf terugplooit, de intermenselijke band nog meer desinvesteert en blijft kleven aan de regressieve posities en de regressieve afweer die door de traumatische slagen zijn geïnduceerd. Deze mechanismen doen denken aan hetgeen Furtos identificeert als het syndroom van auto-exclusie, namelijk de mogelijkheid voor elk subject om zich terug te trekken uit de wereld teneinde niet meer te moeten lijden. Gelukkig is dit niet het eindpunt van elk asielparcours. Niet al mijn patiënten worden gegrepen door melancholie, waanzin en paranoia of blijven kleven aan de traumatische horror. Terugkerend naar mijn titel wil ik deze uiteenzetting dan ook besluiten met een aantal beschouwingen over de manier waarop ik mijn klinische praktijk ervaar en theoriseer. Het hier voorgestelde is een eerste aanzet die uitdieping en verfijning behoeft. Ik ben er inderdaad van overtuigd dat deze kliniek ons uitnodigt tot het denken over een mètapsychologie van de intersubjectiviteit, de erkenning en de alteriteit teneinde de psychoanalytische methode en haar kader te verfijnen en beter te laten aansluiten bij deze zeer specifieke kliniek met patiënten die zich situeren op de grens van het analyseerbare en die bovendien slechts zelden weten wat een psychotherapie inhoudt. Ik articuleer mijn kliniek rond volgende twee assen. De eerste is het aanbod tot reconstructie van de beschadigde intermenselijke band door middel van de therapeutische relatie, de uitnodiging om de traumatische hel te verlaten om opnieuw opgenomen te worden in de menselijke gemeenschap. Deze eerste as nodigt volgens mij de therapeut uit om de positie in te nemen die Winnicott benoemt als good enough mother, hetgeen niet de meest comfortabele positie is. Eerst en vooral omdat ik niet noodzakelijk een moeder wil zijn voor mijn patiënten. Anderzijds omdat deze positie een zeer fijne hantering impliceert van de overdracht- en tegenoverdrachtsmechanismen. Ik heb mij maximaal open te stellen voor de ander, zonder zelf overspoeld te raken. Ik word uitgenodigd de angst te voelen want het is vanuit deze angst dat ik therapeutische daden stel maar deze angst mag mij niet verlammen. Ik word uitgenodigd er te zijn als Nabije Naaste maar toch met een zekere afstand en deze afstand is niet dezelfde op elk moment van het therapeutisch proces. Ik moet dus continu een synthese maken tussen mijn verlangen om naast hem te zijn en de afstand zonder dewelke een therapie onmogelijk is. De tweede as zou erin bestaan de patiënt de ruimte te bieden om de traumatische horror te doorwerken en op die manier woorden van zin te vinden voor de absolute zinloosheid van de barbaarsheid. Zoals herhaaldelijk beklemtoond zijn deze twee assen mijns inziens een appel aan de therapeut om de positie van Nabije Naaste in te nemen, een Nabije Naaste die ditmaal niet in gebreke blijft. Hoe zou ik dan de essentie van deze Nebenmensch beschrijven? Volgens mij is zijn wezenskenmerk de openheid voor de Ander in zijn radicale alteriteit, voor zijn hulpeloosheid en verlatenheid, voor zijn woede, soms voor zijn haat. Het is in en door deze resonantie met de interioriteit van de Ander, dit doorleefd beluisteren van zijn hulpeloos appel, dat een

6 authentieke analytische act mogelijk wordt, namelijk daden, woorden, gebaren, gezichtsuitdrukkingen en uitgewisselde blikken, dragers van betekenis en vooral ook van wat zich Jenzeits de betekenis situeert, van wat zich aan elke betekenisverlening onttrekt. Het is door deze nabije aanwezigheid, weze het tijdens een sessie in mijn kabinet of wanneer ik per uitzondering ogenschijnlijk mijn rol van therapeut verlaat, bijvoorbeeld wanneer ik bel naar zijn advokaat, zijn sociaal assistent in het opvangcentrum, een psychologisch attest opstel ter attentie van de asielinstanties, hem eventueel vergezel als vertrouwenspersoon tijdens het asielinterview, dat de traumatische dwang tot het oneindig herbeleven van de horror zich mogelijkerwijze transformeert in een ervaring waarbij het verscheurde, van zijn lichaam vervreemde subject herboren wordt als een denkende held. Want de authentieke aanwezigheid genereert altijd iets nieuws. Ik dank u voor uw aandacht.

SOCIALE PSYCHOLOGIE VANUIT HET ONBEWUSTE? INLEIDING

SOCIALE PSYCHOLOGIE VANUIT HET ONBEWUSTE? INLEIDING SOCIALE PSYCHOLOGIE VANUIT HET ONBEWUSTE? INLEIDING Lieven Jonckheere HET VERLANGEN VAN FREUD IN VERBAND MET ORGANISATIES 1. waarom Freud zich lang beperkte tot het individu 'politieke remming' Freud om

Nadere informatie

De Psychoanalytische Ruimte(n) Feestelijke Ontvangst. Olympiaplein 4

De Psychoanalytische Ruimte(n) Feestelijke Ontvangst. Olympiaplein 4 Symposium De Psychoanalytische Ruimte(n) en Feestelijke Ontvangst ter gelegenheid van de officiële opening van Olympiaplein 4 op zaterdag 6 juni 2015 De Psychoanalytische Ruimte(n) Psychoanalyse heeft

Nadere informatie

Vluchten als identificatieproces: hoe kunnen we dit vanuit de hulpverlening overstijgen?

Vluchten als identificatieproces: hoe kunnen we dit vanuit de hulpverlening overstijgen? Vluchten als identificatieproces: hoe kunnen we dit vanuit de hulpverlening overstijgen? Het psychisch parcours bij vluchtelingen: traumatisch of therapeutisch? Steunpunt Cultuursensitieve Zorg CGG Brussel

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.]

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] 2011 Life Coach Désirée Snelling Berg Desirée [IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] Leer de technieken om met behulp van je onderbewuste en het universum je ex weer terug te krijgen. Inleiding Het is geen geheim

Nadere informatie

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij

Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Overdenking 21 juni 2015 Velserbroek - Ds. Mirjam Vermeij Geliefde gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie is hij toch, dat zelfs de wind en het meer hem gehoorzamen. Wie is hij toch? Die vraag klinkt

Nadere informatie

IN DEN BEGINNE WAREN DE WERELDEN VAN DE LEVENDEN EN DODEN NOG NIET GESCHEIDEN

IN DEN BEGINNE WAREN DE WERELDEN VAN DE LEVENDEN EN DODEN NOG NIET GESCHEIDEN IN DEN BEGINNE WAREN DE WERELDEN VAN DE LEVENDEN EN DODEN NOG NIET GESCHEIDEN In den beginne waren de werelden van de levenden en de doden niet gescheiden. Het leven na de dood en Bijna Dood Ervaringen

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties.

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties. Maria, leer ons bidden! Het gebed is er niet in de eerste plaats om ons te voldoen. Ze is onteigening van onszelf om ons in de gesteltenissen te plaatsen van de Heer, Hem in ons te laten bidden. In een

Nadere informatie

Het lot van het ego bij ziekte en sterven

Het lot van het ego bij ziekte en sterven Het lot van het ego bij ziekte en sterven Dr. Alexander Verstaen Heidehuis vzw (Palliatieve Zorg Noord-West-Vlaanderen) Perennis gcv (Centrum voor Psychospirituele zorg, Ontwikkeling en Therapie) KORTE

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24

Waarom we een derde van ons leven missen 17. 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven. Hoe de wetenschap dromen grijpbaar maakt 24 Inhoud inleiding Nieuw inzicht in onze dromen 11 i wat dromen zijn 1 Terugkeer naar een vergeten land Waarom we een derde van ons leven missen 17 2 Nieuwe wegen naar het innerlijke leven Hoe de wetenschap

Nadere informatie

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn?

Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? Paranormaal of psychisch gestoord? Wat te doen als er problemen zijn? door Kees Aaldijk transpersoonlijk coach en therapeut 06-142 742 93 www.transpersoonlijk.nl gepubliceerd in Spiegelbeeld januari 2010

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Inhoud Rondleiding Over het HDI (missie, visie en aanbod) Kanker: feiten en cijfers

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Symbiose en autonomie

Symbiose en autonomie Symbiose en autonomie Een weg uit symbiosetrauma en destructieve afhankelijkheid Traumaopstellingen als nieuwe benadering Franz Ruppert Uitgeverij Akasha Inhoud Voorwoord 9 Bij de Nederlandse uitgave 14

Nadere informatie

Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker

Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker An Lievrouw psycholoog Oncologisch Centrum UZ Gent 26 maart 2015 Uiteindelijk is het belangrijk

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

ENKELE KLINISCH-THEORETISCHE BESCHOUWINGEN ROND EXTREEM PSYCHOTRAUMA, EXTREEM VERLIES EN VERBANNING. Emmanuel Declercq

ENKELE KLINISCH-THEORETISCHE BESCHOUWINGEN ROND EXTREEM PSYCHOTRAUMA, EXTREEM VERLIES EN VERBANNING. Emmanuel Declercq ENKELE KLINISCH-THEORETISCHE BESCHOUWINGEN ROND EXTREEM PSYCHOTRAUMA, EXTREEM VERLIES EN VERBANNING WAT IS EXTREEM PSYCHOTRAUMA? WAT IS EXTREEM VERLIES? Het resultaat van de confrontatie met de onmenselijke

Nadere informatie

Psychisch lijden is nooit banaal

Psychisch lijden is nooit banaal Psychisch lijden is nooit banaal Ariane Bazan is hoogleraar Klinische Psychologie, Université Libre de Bruxelles (ULB). Gertrudis Van de Vijveris gewoon hoogleraar Moderne Wijsbegeerte en Wetenschapsfilosofie,

Nadere informatie

13 Jij en pesten. Ervaring

13 Jij en pesten. Ervaring 82 13 Jij en pesten Wat doe ik hier vandaag? P Ik word me ervan bewust hoe erg het is om iemand te pesten en gepest te worden. P Ik leer dat ik met anderen steeds weer respectvol moet omgaan. P Ik ken

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Aspecten van partner relatie therapie bij complex trauma

Aspecten van partner relatie therapie bij complex trauma Aspecten van partner relatie therapie bij complex trauma Het emotionele kwetsbaarheid model en Effectief problemen oplossen Dr. Jos Truyens Klinisch psycholoog - Psychotherapeut Instituut Systemische Psychotherapie

Nadere informatie

Met beide benen op de grond

Met beide benen op de grond Met beide benen op de grond God ontdekken in je levensverhaal 4 FEBRUARI 2015 Spiritualiteit Alle mensen ervaren eindigheid. De wereld en het leven zijn begrensd. Allen kennen het verlangen naar onbegrensdheid.

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Genieten van het echte leven

Genieten van het echte leven Genesis 3: 19 Tot de dag van je dood zul je zwetend het land bewerken om te kunnen leven. 1 De Hamvraag Mag ik genieten en wat is dan eigenlijk genieten? Het leven is toch vooral lol maken! X Het moet

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

Procesdiagnose in 4 perspectieven

Procesdiagnose in 4 perspectieven Procesdiagnose in 4 perspectieven Árpi Süle Literatuur: Á. Süle, (2013) Procesdiagnose in vier perspectieven Een integratieve kijk op therapeutische verandering, Tijdschrift voor psychotherapie 39(2),

Nadere informatie

Het belangrijkste verhaal is eigenlijk een samenvatting van alles wat Hij gedaan heeft

Het belangrijkste verhaal is eigenlijk een samenvatting van alles wat Hij gedaan heeft Kunt u mij een (voor u) belangrijk verhaal over Jezus vertellen? Het belangrijkste verhaal is eigenlijk een samenvatting van alles wat Hij gedaan heeft Zijn twee belangrijkste geboden: Heb je God lief

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Zwolle 19 januari 2015 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan Inhoud Inleiding VII Ingrid Groenendijk & Jolien Zevalkink 1 Drie basale stellingen van de psychoanalyse: hoe staat het er nu mee? 1 Frans de Jonghe 2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek

Nadere informatie

Splitsing en Integratie

Splitsing en Integratie Splitsing en Integratie Psychotherapie op basis van een Meergenerationele Systemische Psychotraumatologie (MSP) www.franz-ruppert.de Meestal zijn relationele conflicten en ziekteverschijnselen de uitgangspunten

Nadere informatie

Ik wil dood suïcidaliteit

Ik wil dood suïcidaliteit Ik wil dood suïcidaliteit bij jongeren Mark De Bock Anneleen Franssens Annelies Kog Klinisch psychologen en orthopedagogen, psychotherapeuten UKJA Waar of niet waar? De meeste zelfmoorden gebeuren impulsief

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4).

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4). BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 4 Les 4 - Redding: Waarom is het voor ieder mens nodig om gered te worden? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 1) De ongelovige

Nadere informatie

uit de boekenkast Rogers, C (1961). Mens worden: De visie van een psychotherapeut op persoonlijke groei. Utrecht: Bijleveld.

uit de boekenkast Rogers, C (1961). Mens worden: De visie van een psychotherapeut op persoonlijke groei. Utrecht: Bijleveld. uit de boekenkast Rogers, C (1961). Mens worden: De visie van een psychotherapeut op persoonlijke groei. Utrecht: Bijleveld. 86 TvC maart nr. 1 2013 BOEK Carl Rogers maatschappij Mijn vader was psychotherapeut

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut De komende 3 kwartier Wie staat er tegenover jullie? Op welke vragen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

De leerlingen van Jezus zijn in afwachting. Ze voelen het.. er staat iets volkomen nieuws te gebeuren. Het is immers Jezus die spreekt over zijn vertrek bij hen. Voorgoed of is er nog wel een toekomst

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

Epistemic trust en de werkzaamheid van psychotherapie. Afscheidssymposium Mia Famaey Halsteren, 10 maart 2017

Epistemic trust en de werkzaamheid van psychotherapie. Afscheidssymposium Mia Famaey Halsteren, 10 maart 2017 Epistemic trust en de werkzaamheid van psychotherapie Afscheidssymposium Mia Famaey Halsteren, 10 maart 2017 God? Therapie is Leren Wat gebeurt er in therapie waardoor mensen veranderen? In therapie leer

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander Bevestiging Chris Smits als ouderling Liturgie Voorzang Opw 462 = EL 261 Stil gebed Votum Zegengroet Zingen: Ps 18,1.8.9 Gebed Lezen:

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

Contextuele Therapie. Een inleiding

Contextuele Therapie. Een inleiding Contextuele Therapie Een inleiding Ivan Boszormenyi-Nagy Ivan Boszormenyi-Nagy 1920-2007 2007 Ivan Boszormenyi-Nagy werd geboren op 19 mei 1920 in Boedapest. Hij werd psychiater en hoogleraar psychiatrie

Nadere informatie

Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is

Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is ingeschakeld Er kan met Robert niet over het naderende

Nadere informatie

Ria Massy. De taart van Tamid

Ria Massy. De taart van Tamid DE TAART VAN TAMID Ria Massy De taart van Tamid De taart van Tamid 1 Hallo broer! Hallo Aziz! roept Tamid. Zijn hart klopt blij. Aziz belt niet zo dikwijls. Hij woont nog in Syrië. Bellen is moeilijk in

Nadere informatie

IK GELOOF - Bijlage: Stellingen

IK GELOOF - Bijlage: Stellingen IK GELOOF - Bijlage: Stellingen 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Geloven kan ook zonder naar de eucharis e te gaan. Geloven vraagt vandaag heel veel moed. Geloven is lie ebben. Geloven is ook bijgelovig zijn. Geloven

Nadere informatie

Lopen op je tenen. Les en handboek praktijk Over huiselijk geweld en de hulp die geboden wordt.

Lopen op je tenen. Les en handboek praktijk Over huiselijk geweld en de hulp die geboden wordt. Lopen op je tenen Les en handboek praktijk Over huiselijk geweld en de hulp die geboden wordt. Lopen op je tenen Les en handboek praktijk Gerard M van Duin 3 2 Schrijver: mr drs GM van Duin Coverontwerp:

Nadere informatie

Pijn De ene pijn is de andere niet

Pijn De ene pijn is de andere niet Pijn De ene pijn is de andere niet Bekijk de verschillende afbeeldingen en noteer over welke soort pijn het gaat. 1 Jongeman slachtoffer van "zinloos geweld" in Brugge ma 26/10/2015-20:09 Bart Boterman

Nadere informatie

Die Jezus volbracht in zijn leven, toen hij in de wildernis leefde

Die Jezus volbracht in zijn leven, toen hij in de wildernis leefde Kunt u een verhaal over Jezus vertellen dat veel voor u betekent? Ja, Jezus is erg belangrijk voor mij en anderen die geloven dat hij onze redder en heer der levenden is Een belangrijk verhaal voor mij

Nadere informatie

ERika Rau (red.) Ontmoetingen in psychotherapie

ERika Rau (red.) Ontmoetingen in psychotherapie ERika Rau (red.) Ontmoetingen in psychotherapie Interactionele Vormgeving in 31 praktijkverhalen 18 ONTMOETINGEN IN PSYCHOTHERAPIE humanistische psychologie, de transpersoonlijke psychologie en de systeemtheorie,

Nadere informatie

de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing

de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing de psychodynamiek van de dader-slachtofferafsplitsing 2. November 2012 www.franz-ruppert.de (c) Prof. Dr. Franz Ruppert 1 Dader wordt men door een daad waarmee men een ander schade toebrengt (door lichamelijk

Nadere informatie

Het is van belang om eerst dank u te zeggen, om het positieve te gaan zien. Centrale vragen zijn:

Het is van belang om eerst dank u te zeggen, om het positieve te gaan zien. Centrale vragen zijn: Levensgebed Het levensgebed is een terugblik, een vorm van gebed met je eigen leven om je bewust te maken van de aanwezigheid van God in concrete gebeurtenissen, een aandachtsonderzoek. Het is opgebouwd

Nadere informatie

Liefde en Trauma. Hoe zij mensen met elkaar verbinden en van elkaar scheiden. Groesbeek 11 juni 2010 www.franz-ruppert.de

Liefde en Trauma. Hoe zij mensen met elkaar verbinden en van elkaar scheiden. Groesbeek 11 juni 2010 www.franz-ruppert.de Liefde en Trauma Hoe zij mensen met elkaar verbinden en van elkaar scheiden Groesbeek 11 juni 2010 www.franz-ruppert.de Opstelling van de vrouw (begin) man Opgestelde vraag van de vrouw: Waarom heb ik

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid Inhoudsopgave Voorwoord 2 1. Inleiding en leeswijzer 3 2. Energie Psychologie 7 3. Gedachten 10 Het zijn jouw gedachten die jouw wereld creëren 11 4. Verantwoordelijkheid 13 5. Persoonlijk Plan, jouw blauwdruk

Nadere informatie

2 Algemene inleiding per cultuur/godsdienst/levensbeschouwing: situering 10

2 Algemene inleiding per cultuur/godsdienst/levensbeschouwing: situering 10 Inhoud 1 Overgangsrituelen 5 2 Algemene inleiding per cultuur/godsdienst/levensbeschouwing: situering 10 3 Algemene inleiding per cultuur/godsdienst/levensbeschouwing: verdieping 12 1 Hindoeïsme 12 2 Boeddhisme

Nadere informatie

Hartelijk welkom in de kerk! Thema 2 Blij met beleving!

Hartelijk welkom in de kerk! Thema 2 Blij met beleving! Hartelijk welkom in de kerk! Thema 2 Blij met beleving! Mededelingen Wilt u aub uw mobiele telefoons uitzetten i.v.m. storing van de beeldopnames? Lied van de week Lied Thuis in Gods huis Couplet 1 en

Nadere informatie

Intercultureel leren. Workshop. Studievoormiddag 6 juni 2014

Intercultureel leren. Workshop. Studievoormiddag 6 juni 2014 Intercultureel leren Workshop Studievoormiddag 6 juni 2014 Aan de slag Hoeveel procent van mijn vrije tijd breng ik door met mensen van mijn eigen culturele achtergrond versus mensen met een andere culturele

Nadere informatie

Affirmaties, welke passen bij mij?

Affirmaties, welke passen bij mij? Affirmaties, welke passen bij mij? Veel mensen maken gebruik van affirmaties, om hun gevoel, zelfbeeld en gedachten positief te beïnvloeden. Regelmatig hoor ik van cliënten, dat hoe vaak ze ook affirmeren,

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

De essentie van het leven

De essentie van het leven De essentie van het leven Eerste druk, 2014 2014 Lucien M. Verkooijen Coverbeeld: schilderij Mystieke reis ei tempera op board door Lia Vonk Fotografie: Fred van Welie Correctors: Elly van de Vlugt, José

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Het Beeld van Onszelf

Het Beeld van Onszelf Het Beeld van Onszelf Onze natuurlijke staat van zijn is bewust-zijn, een bewustzijn dat niet van iets is, maar een allesomvattende staat van zuiver ervaren. Binnen dit bewustzijn is onze geest evenwichtig,

Nadere informatie

Presentatie van mijn scriptie Gij geeft het Uw beminden in de slaap gehouden op 24 oktober 2008 in het Titus Brandsma Memorial.

Presentatie van mijn scriptie Gij geeft het Uw beminden in de slaap gehouden op 24 oktober 2008 in het Titus Brandsma Memorial. Presentatie van mijn scriptie Gij geeft het Uw beminden in de slaap gehouden op 24 oktober 2008 in het Titus Brandsma Memorial. Inleiding Lieve mensen, Gij geeft het Uw beminden in de slaap,. zo luidt

Nadere informatie

2. MOTIVATIONELE STRUCTUUR & HERMANS

2. MOTIVATIONELE STRUCTUUR & HERMANS 2. MOTIVATIONELE STRUCTUUR & HERMANS Bespreking van de motivationele structuur van mensen en de flexibiliteit of inflexibiliteit in het veranderen van ingenomen posities. Bert Hermans van de K.U.N. heeft

Nadere informatie

Het DNA van rouw. Naar een nieuw rouwmodel Johan maes Artevelde Hogeschool 2017

Het DNA van rouw. Naar een nieuw rouwmodel Johan maes Artevelde Hogeschool 2017 Het DNA van rouw Naar een nieuw rouwmodel Johan maes Artevelde Hogeschool 2017 Symposium rouw bij levend verlies 27 juni 2017 Welkom Johan Maes https://www.youtube.com/watch?v=llprjxfhs 8s Zoveel soorten

Nadere informatie

Geloven in hoop en perspectief. Nu mij dit is overkomen

Geloven in hoop en perspectief. Nu mij dit is overkomen Lijden en geloof Nu mij dit is overkomen Geloven in hoop en perspectief GVoor gelovigen is het zoeken naar de zin van het lijden rechtstreeks Als we rondom ons kijken, zien we enerzijds de pijn die mensen

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

HET GEESTELIJK AANBOD VAN MOEDER CLARA FEY: EEN WEG VAN ACTIE - CONTEMPLATIE

HET GEESTELIJK AANBOD VAN MOEDER CLARA FEY: EEN WEG VAN ACTIE - CONTEMPLATIE Zr. María del Rocío, Conferentie 2009-2014 HET GEESTELIJK AANBOD VAN MOEDER CLARA FEY: EEN WEG VAN ACTIE - CONTEMPLATIE De Oefening van Moeder Clara kan gedefinieerd worden als een voortdurende wandel

Nadere informatie

De Therapeutische Gemeenschap voor Kinderen en Adolescenten

De Therapeutische Gemeenschap voor Kinderen en Adolescenten De Therapeutische Gemeenschap voor Kinderen en Adolescenten 1. Een geladen begrip * Met de term Therapeutische Gemeenschap worden verschillende benaderingen aangeduid : 1. Hiërarchische T.G. of concept-based

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

DE ROOS VAN AXEN, TOEGEPAST OP LEIDERSSCHAP

DE ROOS VAN AXEN, TOEGEPAST OP LEIDERSSCHAP DE ROOS VAN AXEN, TOEGEPAST OP LEIDERSSCHAP Er zijn verschillende wijzen om met anderen in relatie te treden. Een manier om daarnaar te kijken is de relatieroos of roos van axen (F. Cuvelier). Deze relatieroos

Nadere informatie

Brandwonden succesvol behandelen op afstand!!

Brandwonden succesvol behandelen op afstand!! Brandwonden succesvol behandelen op afstand!! Claudia Went is 46 jaar, fysiotherapeute en moeder en heeft een aantal jaren bij de KLM gewerkt. Ze bezit al heel lang de kracht om de pijn van alle soorten

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Familie-opstellingen Professional

Familie-opstellingen Professional Familie-opstellingen Professional Verdiepingsopleiding Familieopstellingen Drie modulen van drie dagen Door Guni Baxa Nederlands In all things there is the potential of love And maybe it is our life s

Nadere informatie

De waarheid heelt de waan

De waarheid heelt de waan De waarheid heelt de waan Dinah Seiser Verwarring www.franz- ruppert.de Schizofrenie en psychose benaderd vanuit de visie van een meergenerationele psychotraumatologie Vormen van wanen achtervolgingswaan

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Achtergrondinformatie. Hoe is het beloop van vermoeidheid na kanker? Internationale literatuur Prevalentie: uitgezet tegen tijd sinds behandeling

Achtergrondinformatie. Hoe is het beloop van vermoeidheid na kanker? Internationale literatuur Prevalentie: uitgezet tegen tijd sinds behandeling Achtergrondinformatie Ongeveer 99% van alle patiënten ervaart tijdens de behandeling van Drie maanden na de behandeling van heeft 2-4% van de ziektevrije patiënten last van ernstige Hoe is het beloop van

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

BY ESTHER VERHAEGHE ART CONCEPTS. Tentoonstelling BRUSSEL E 1

BY ESTHER VERHAEGHE ART CONCEPTS. Tentoonstelling BRUSSEL E 1 BY ESTHER VERHAEGHE ART CONCEPTS Tentoonstelling BRUSSEL 14.02-26.03-2017 E info@estherverhaeghe.com 1 Ik zou graag aantonen dat, zelfs als men gewoon toeschouwer is, kunst, muziek, woorden en ontmoetingen

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Op Toon Hoogte 182 Door Uw genade Vader Door Uw genade, Vader, mogen wij hier binnengaan. Niet door rechtvaardige

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie