Mag ik even bij je zijn? Een bijzonder onderzoek in De Hoge Weide naar het welzijn van mensen met dementie in een vergevorderd stadium

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mag ik even bij je zijn? Een bijzonder onderzoek in De Hoge Weide naar het welzijn van mensen met dementie in een vergevorderd stadium"

Transcriptie

1 Mag ik even bij je zijn? Een bijzonder onderzoek in De Hoge Weide naar het welzijn van mensen met dementie in een vergevorderd stadium

2

3 Voorwoord In 2012 heeft een bijzonder project plaatsgevonden op de psychogeriatrische afdelingen Ampsen en Nettelhorst van verpleeghuis De Hoge Weide, onderdeel van Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé. De kern van het project was het in contact proberen te komen met mensen met dementie die in de verzonken ik-fase verkeren en het meten van het effect ervan op de kwaliteit van welzijn. Een complexe situatie waarbij met het lectoraat Ouderenzorg van Hogeschool Saxion is samengewerkt. Aan de basis van dit project ligt het werken vanuit de visie van de stichting dat iedere relatie telt was ook het honderdste geboortejaar van onze naamgeefster Marga Klompé. In het kader van haar credo in liefde en rechtvaardigheid is het goed te constateren, dat een medewerker met overtuiging zegt: Wij werken hier omdat wij liefde hebben voor de bewoners. Dit boekje bieden wij u aan om het bijzondere dat medewerkers tot stand hebben weten te brengen. Wij hopen dat u het met plezier leest en dat het tot inspiratie zal zijn om veel stukjes geluk te brengen aan deze doelgroep. Groenlo, 18 januari 2013 drs. M. Duvigneau lid Raad van Bestuur 3

4 Een bijzonder onderzoek

5 Mensen met dementie in een vergevorderd stadium lijken zich steeds meer terug te trekken in hun eigen wereld. De herkenbare spraak is vaak grotendeels verdwenen en de mensen zijn moeilijk te bereiken. In vaktermen noem je dit de fase van het verzonken ik. Die term kan oproepen dat het voornamelijk om mensen gaat die helemaal stil en ingekeerd op een stoel zitten of in bed liggen, maar dat is niet zo. Er zijn ook mensen in deze fase die bijvoorbeeld veel rondlopen. Maar ook deze mensen zijn moeilijk bereikbaar. Kwaliteit van leven en welbevinden Als je mensen in deze verzonken ik-fase ontmoet, komt vroeg of laat de vraag naar boven naar hun welbevinden. Want als mensen niet meer kunnen aangeven wat zij belangrijk of fijn vinden, zijn zij voor hun welbevinden helemaal afhankelijk van anderen. Het is dus belangrijk om na te gaan hoe je de kwaliteit van leven van deze groep mensen zou kunnen peilen en zo nodig verbeteren. Is het mogelijk om aansluiting te vinden bij hun beleving? Is er achter te komen wat deze mensen graag willen, prettig vinden? Vanuit deze gedachten en vragen is binnen Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé (SZMK) het plan geboren voor een onderzoek naar de effecten van persoonlijk gerichte aandacht voor mensen in de verzonken ik-fase. Contact maken Het onderzoek vond plaats op de psychoge riatrische afdelingen Ampsen en Nettel - horst van verpleeghuis De Hoge Weide in Lochem. Met behulp van een zorgafhan kelijkheidsschaal werd bepaald welke bewoners voor het project in aan merking kwamen omdat ze in de fase van het verzonken ik verkeren. Het bleek te gaan om negen bewoners per afdeling, een derde van alle bewoners. Voor de duur van een jaar werden extra middelen beschikbaar gesteld, zodat per bewoner een half uur per dag extra kon worden besteed. De invulling van dit half uur gebeurde door een verzorgende, medewerkers welzijn, masseuse, clown of klankentherapeut. In het contact werd steeds gezocht naar wat de bewoner aansprak, prettig vond, waar hij of zij van ontspande. 5

6 Ook de familie werd hierbij ingeschakeld. Uiteraard om toestemming te vragen, maar ook omdat zij een belangrijke bron zijn. Zij kennen hun familielid al lang en weten mogelijk hoe zij of hij het beste benaderd kan worden. Ook zijn zij bekend met het levensverhaal van deze mens en weten bijvoorbeeld wat zij of hij leuk vond om te doen. Onderzoek Met hogeschool Saxion, in de persoon van Hilde de Vocht, werd contact gezocht voor een wetenschappelijke ondersteuning van het project. Met Bob van Niekerk, specialist ouderengeneeskunde SZMK, heeft zij de vraag weten te verduidelijken en hebben zij samen een bruikbaar model gevonden. Hilde heeft als lector ouderen zorg en palliatieve zorg, samen met drie studenten HBOverpleegkunde en een onderzoeker van de Universiteit Twente, het wetenschappelijke onderzoeksdeel van het project voor haar rekening genomen. Door middel van videoopnames bij bewoners is op verschillende momenten het effect van persoonlijk gerichte aandacht gemeten. Verder zijn er gerichte interviews geweest met de betrokken medewerkers en de familieleden. Beide groepen hebben ook vragenlijsten ingevuld. Het project vond plaats in heel Het meten van de effecten van de persoonlijke aandacht voor bewoners gebeurde tussen februari en juli Ieder mens telt Het bijzondere van dit project komt op verschillende manieren tot uitdrukking. Het vond plaats op twee psychogeriatrische afdelingen binnen SZMK; een kleinschalig onderzoek. Tegelijk is de impact van het project groot. Op de afdelingen Ampsen en Nettelhorst bleek een derde van de bewoners zich in de verzonken ik-fase te bevinden. Het gaat dus om een grote groep mensen in het psychogeriatrische verpleeghuis. Groot was ook de impact onder medewerkers. Zij hebben tijd en vooral veel energie geïnvesteerd in het onderzoek. Steeds opnieuw hebben zij naar wegen gezocht om het welbevinden van bewoners te verhogen. De betrokken familieleden wisten soms ontbrekende stukjes van een levensverhaal van een bewoner aan te vullen. Door de intensieve metingen en de verwerking van de gegevens is het geheel wetenschappelijk onderbouwd. Misschien is het meest bijzondere van dit project de groep mensen waar het allemaal om te doen is. Kwetsbare mensen die hun wensen en behoeften nog nauwelijks kenbaar kunnen maken. Dit doe- en onder zoeksproject draagt er aan bij dat zij de zorg krijgen die hen toekomt. Omdat ieder mens telt. 6

7 Van hooi en graan, tot masseren en samen lachen Als je niet op een gebruikelijke manier contact krijgt met mensen, ga je op zoek naar andere wegen van communicatie. Dat gebeurde in dit project volop. Door het prikkelen of extra aanspreken van de zintuigen werd geprobeerd aansluiting te vinden op de belevingswereld van de bewoner met dementie. Medewerkers noemden het een ontdekkingsreis: Je begint, en weet niet precies waar je uitkomt. Zien, ruiken en proeven Het aanspreken van zintuigen kan op heel veel manieren. Vaak worden meerdere zintuigen aangesproken, maar soms ligt er ook een accent op zien, ruiken, proeven, horen of voelen. Om ideeën op te doen volgden de medewerkers aan het begin van het project een workshop over zintuigactivering. Ze kregen daarbij ook zicht op speciale materialen die er te leen zijn.

8 Voor bewoners die visueel zijn ingesteld en bijvoorbeeld graag iets met de ogen volgen zijn er speciale kleuren- en vloeistoflampen. Ook is gebruik gemaakt van dvd s en prentenboeken. Op de afdelingen kwam regelmatig een clown op bezoek, die gericht met bewoners contact maakte, met of zonder rode neus en met een koffer met inhoud bij zich. Voor het activeren van de reuk werd een geurstomer gebruikt en bij de massages olie met geur. Maar soms waren de activiteiten en materialen ook eenvoudig. Zoals met een bewoner naar buiten gaan en bloemen plukken en ruiken. Of iemand hooi en graan laten ruiken en voelen. Zeker als je naar buiten gaat, worden er meerdere zingtuigen tegelijk geprikkeld: de wind waait door het haar, je voelt hoe warm of koud het is en je ruikt de dieren in het hertenkamp. Medewerkers: Ik nam een bewoner mee naar buiten die voor het oog vaak lijkt te slapen in de huiskamer. Buiten werd deze man helemaal wakker en alert. Ik heb nog nooit zoveel woorden van hem gehad! We stonden buiten bij het herten kamp, en ineens pakt de bewoner mijn hand vast. Zo bijzonder. Het kan ook heel iets kleins zijn. Samen een kopje koffie drinken met een mevrouw. Ik zei: Lekker kopje koffie, hè? Mevrouw reageert genietend.

9 Horen De medewerkers zijn steeds op zoek gegaan naar wat het beste bij deze unieke bewoner past. Soms is er een goede ingang via het gehoor, bijvoorbeeld door een gesproken boek te laten horen of gedichten en verhalen voor te lezen: Mevrouw is somber. Ik heb haar meege nomen naar haar slaapkamer en iets voorgelezen uit een peuterbijbel. Mevrouw begon te glimlachen en knikte blij! Ze herkende de tekst. Een klankentherapeut maakte met een aantal bewoners contact via een klankenframe, waaraan klankschalen, snaarinstrumenten en een windorgel zitten vastgemaakt. De mensen kunnen daarmee de klanken horen én de trillingen voelen. Het is een aanraken met geluid, wat vooral bij mensen die in zichzelf gekeerd zijn, heel verrassende effecten kan hebben. Een bewoonster maakte iets moois mee tussen de klanken: Oh, dit is iets voor jonge meiden, maar niet meer voor mij! Passende muziek kan ook reacties teweeg brengen: Je draait bij iemand muziek en ziet dat de lippen meebewegen. Dat is zo mooi.

10 Voelen en tasten Als de herkenbare spraak wegvalt en het horen en zien minder wordt, is tast vaak een goede manier om contact te maken met mensen die moeilijk bereikbaar zijn. Tijdens het project is hier veel gebruik van gemaakt. Een mevrouw voelde aan de wol in een voor haar herkenbaar kistje met stopgarens, waar vroeger de sokken mee gestopt werden. Een bewoner koesterde een babypop en wiegde die. Er werden ook nagels gelakt en huisdieren geaaid. Iemand anders werd ingebakerd met als doel dat diegene zich geborgen voelde. Vaak is er een combinatie met warmte, zoals bij warmtekussens en een warmtelamp. Ook warmte geeft een gevoel van veiligheid. Voor een heel aantal bewoners is wiegen een manier om zich te kunnen ontspannen. Ook op bed is wiegen mogelijk, in een deken. Een medewerker: Ik kom vanochtend bij een mevrouw die er vaak gespannen bij ligt en de ogen vaak dicht heeft. Ik wieg haar in een deken. Eerst merk ik geen reactie. Dan buig ik over mevrouw heen en wieg haar met mijn eigen lichaam. Nu zie ik wel een reactie. Mevrouw doet haar ogen open, volgt de bewegingen en raakt meer ontspannen. Waarschijnlijk is er op deze manier meer houvast voor haar en geeft het haar meer veiligheid en warmte.

11 Aanvoelen en er zijn De medewerkers die het contact met een bewoner proberen te maken, geven aan dat het vaak een hele kunst is om eventuele reacties te zien en op een passende manier te reageren. Iemand zegt: Het is kijken, kijken en nog eens kijken. Zie ik een reactie? Zie ik ontspanning bijvoorbeeld in de mimiek? Het is grotendeels een kwestie van aanvoelen. Dat is ook belangrijk voor het vervolg van een contact. Kun je inspelen op hetgeen zich voordoet? Een medewerker: Mevrouw ligt in bed. Eerst zet ik een voor haar bekende cd met kerkkoor op en vertel zachtjes wat de bedoeling is van mijn bezoek. Ik dim het licht met een handdoek. Mevrouw heeft haar armen en handen sterk verkrampt. Dat is helemaal haar houding geworden. Ik pak een fles lotion, maak wat druppels warm tussen mijn handen en begin een hand van mevrouw te masseren. Ik zie dat mevrouw zich geleidelijk steeds meer bewust wordt van haar hand en arm en zich steeds meer ontspant. Dan begint ze te praten op haar manier. Ik reageer en mevrouw vertelt steeds meer. Zo mooi! Tegelijk lijkt ze te begrijpen wat ik zeg en houdt stil als ik praat. Plotseling schiet mevrouw in de lach. Ik kan niet anders dan meedoen en samen krijgen we de slappe lach. Na een poosje rond ik het contact weer af. We hebben allebei een prettig moment van samenzijn gehad. Een aantal medewerkers merkt dat ze gaande het project steeds minder materialen gebruiken. Eigenlijk heb je maar weinig middelen nodig. Het gaat om de kwaliteit van het contact, niet zozeer om de soort activiteit of de gebruikte materialen. Ik merk dat even bij iemand zitten soms belangrijker kan zijn dan iets doen met materialen. Gewoon er zijn en een stukje rust uitstralen. Of even een hand om een schouder leggen en merken dat iemand rustiger gaat ademen. Je biedt dan een stukje veiligheid. 11

12 Je moet je ziel en zaligheid erin leggen De medewerkers die meededen met het project zijn overwegend positief. De meeste van hen hadden eigenlijk niet zo veel reacties van bewoners verwacht. Het vraagt veel energie, zegt iemand, maar je krijgt er heel veel voor terug. De contacten roepen verschillende emoties op: Je wilt de hand van een bewoner loslaten, en je merkt dat de bewoner eigenlijk niet wil loslaten. Dat kan je ineens heel erg raken. De lach die je krijgt, daar kun je heel warm van worden en kan zelfs een traan geven. Er gebeurt heel veel met jezelf. Een bewoner kan je zó raken. En tegelijk besef ik dan: ik kan andersom ook een bewoner zó raken. Dat is nogal wat. Onvoorwaardelijk Het project heet Mag ik even bij je zijn? Deze titel is heel bewust gekozen. Het is een vraag. Een medewerker dringt zich niet op aan een bewoner. Er is respect voor grenzen. En het is je, geen u. Normaal is er een zekere afstand tussen een bewoner en een medewerker. Het is een werkrelatie en geen persoonlijke relatie. Om in contact te komen met mensen in een vergevorderd stadium van dementie, is het voor de mede werker echter nodig om zich helemaal te geven. Daarom is het Mag ik even bij je zijn? geworden. Om het persoonlijke en het gelijkwaardige te benadrukken. 12

13 De persoonlijk gerichte aandacht voor bewoners is ook onvoorwaardelijke aandacht. Er zijn wederzijds geen ver plichtingen en er staan geen dagelijkse verrichtingen op het programma zoals wassen, aankleden of eten. Medewerkers gaven aan dat het nog niet eenvoudig is het doen los te laten: Er hoeft niets, en dat is wel lastig voor ons als doeners in de zorg. Je moet als het ware de klok loslaten en je vrij maken. Daarnaast stel je je kwetsbaar op. Je gaat op een andere manier contact aan. Soms heel lichamelijk of met een lied. Dat is intensief. Je ziet de bewoner daardoor ook anders. Je ziet beter de mens achter de mens. Het lukt niet altijd Een aantal medewerkers die meededen met het project hadden ook ervaringen van onmacht en zwaarte. Soms lukt een contact niet en is een bewoner niet bereikbaar. Tenminste, het is dan niet zichtbaar of op een andere manier merkbaar. Er zijn ook gevoelens van onzekerheid: Hoe moet ik beginnen? Hoe kan ik reageren? Een collega lukt het wel, waarom niet bij mij? Een mede werker geeft aan dat wanneer ze geen effec ten ziet bij bewoners, met hoofdpijn naar huis gaat. Het maken van contact vraagt vaak om een rustige, aparte ruimte. Maar die is op de afdelingen niet altijd beschikbaar. Ook vraagt het energie en concentratie van de betrokken medewerker: Je moet ook uitgerust zijn. In het begin deed ik nog wel eens een contactmoment met een bewoner aansluitend aan een werkdag, maar daar ben ik mee gestopt. Dan ben je gewoon te moe, dan lukt het niet meer. Medewerkers ervaren ook dat het aangaan van een contact zo sterk werken vanuit jezelf als persoon is, dat het eigen welbevinden een rol speelt. Iemand geeft aan: Als je zelf niet goed in je vel zit, kun je er beter niet aan beginnen. Dat breng je over. Ook als een contact goed gaat, kan dat soms tegenstrijdige gevoelens oproepen: Het lukt nu wel om deze bewoonster te bereiken. Wat heb ik haar altijd tekort gedaan! 13

14 Wat past bij iemand? Steeds opnieuw blijkt het een uitdaging om contact te krijgen met juist deze unieke bewoner. Een medewerker geeft aan: Ik vind het heel mooi om daar mee bezig te zijn. Het vraagt een stuk creativiteit. Soms is het ook heel moeilijk uit te vinden wat bij iemand past. Het is niet zo maar één op één toepasbaar. De familie geeft bijvoorbeeld aan dat moeder van kerkmuziek hield. Dat betekent niet dat een cd met kerk muziek voor moeder nu fijn is. Het kan, maar soms werkt het helemaal niet zoals je had gedacht. Ook voor medewerkers geldt: Wat past bij hen? De één zoekt meer lichamelijk contact met bewoners, zoals wiegen, massage of knuffelen. Dat moet wel bij de medewerker aansluiten, want als iets niet bij je past, kun je dat niet authentiek inzetten. En zal het hoogstwaarschijnlijk niet tot het gewenste resultaat leiden. Daarnaast is het aangaan van contact buiten de normale kaders ook een kwestie van durven. Een medewerker geeft aan: 14

15 Je moet je ook kwetsbaar durven opstellen. Ik zing wel met mensen. Een collega zei tegen me: Zingen? Maar ik kan niet zo goed zingen. Dan zeg ik: Een beetje vals zingen is ook goed. Het is een uitproberen. Waar de medewerkers het over eens zijn is dat je binnen deze contacten met diep demente bewoners je niet op routine werken kunt werken. Iemand zegt: Je moet je echt als persoon inzetten, je meer bloot geven. Weer een ander zegt het nog krachtiger: Je moet je ziel en zaligheid erin leggen. 15

16 Doorwerking en conclusies Het project Mag ik even bij je zijn? heeft veel in gang gezet bij de betrokken medewerkers. Zij zagen tijdens de contacten en activiteiten met bewoners gunstige effecten. Dat maakte hen opnieuw bewust van het belang van de kwaliteit van leven voor deze groep mensen en de bijdrage die ze daar zelf aan kunnen leveren. Zij zien het als een verrijking van hun werk. Er is nu meer aandacht voor welzijn, terwijl er normaal veel tijd uitgaat naar de dagelijkse zorg. Een medewerker verwoordt haar voldoening als volgt: Ik vind het heerlijk om een half uurtje geluk te mogen brengen aan deze bewoners.

17 Bewuster van eigen handelen De gunstige effecten van de gerichte contacten met de bewoners hebben ook invloed op de contacten door de dag heen. Medewerkers kunnen bewoners beter helpen tijdens de dagelijkse verzorging en stellen hen makkelijker gerust. Verschillende medewerkers geven aan dat zij zich vooral ook bewuster zijn van hun eigen handelen. Hoe ga ik met de bewoners om? Zij zoeken naar wegen hoe ze meer rust en tijd voor bewoners kunnen nemen, omdat ze merken dat dit effect heeft. Iemand geeft aan: Ik merk dat ik beter kan focussen, me beter kan afsluiten van alle andere prikkels die er zijn. Daardoor kan ik me echt richten op deze ene persoon. In een eindgesprek met een groep betrokken medewerkers komt de volgende vraag op tafel: Zijn er ook bewoners die je niet kunt bereiken? Het unanieme antwoord is: Nee, er is altijd iemand die contact kan maken. Als je maar heel goed kijkt en voelt. Het kan een verandering in de ademhaling zijn, een glimlach, een hand die ontspant. Een medewerker: Buitenstaanders zeggen wel eens dat de bewoners hier net planten zijn. Maar dat is niet zo. Iedereen blijft een mens. Het contact van mens tot mens blijft mogelijk. We werken hier omdat we liefde hebben voor de bewoners. Daarom zullen we dat contact blijven zoeken. 17

18 Collega s, medebewoners en familie De uitwerking van het project blijkt veel verder te gaan dan de betrokken medewerkers en bewoners. Het werkt als een olievlek. Bijvoorbeeld naar de collega s die niet deelnemen aan het project. Zij zijn nieuwsgierig naar de mogelijkheden om contact te maken met bewoners en kijken de kunst af. Het werkt ook door naar medebewoners die niet deelnemen aan het project. Het is rustiger in de huiskamers. Iemand die onrustig is, kan nu soms beter gerustgesteld worden of wordt even apart genomen. Dat maakt het voor iedereen aangenamer. Tegelijk geven medewerkers aan dat ze de bewoners buiten het project ook extra aandacht willen geven. Het voelt nu oneerlijk. De mensen die buiten de verzonken ik-fase vallen, hebben ook behoefte aan extra aandacht. Familieleden vinden het project een waardevol initiatief, omdat zij zelf ervaren dat mensen in een verzonken ik-fase moeilijk te bereiken zijn. Zij zijn ook blij met de aandacht die hun familielid krijgt: Fijn dat er iets extra s is. De gesprekken met de familie maken dat er informatie over de bewoner naar boven komt die daarvoor niet bekend was. Een positief neveneffect van het project. Relevante informatie is toegevoegd aan het bewonersdossier en op die manier ook toegankelijk voor medewerkers buiten het project. Meetbare conclusies De medewerkers van het project zien gunstige effecten op de bewoners. Komt dit terug in de uitkomsten van het onderzoek? Met andere woorden: is het positieve effect van de contacten ook meetbaar? Ja, dat is het zeker. In het onderzoeksverslag van dr. Hilde de Vocht komt dat duidelijk terug: Binnen het onderzoek Mag ik even bij je zijn? is overtuigend aangetoond dat bewoners met dementie in de verzonken ik-fase bereikt kunnen worden en reageren op persoonlijk gerichte aandacht. Als een medewerker op een passende manier contact aanbiedt, wordt dit beantwoord door de bewoner. Dit contact geeft de ingang om deze mensen, die het meest wezenlijke van ons mens-zijn dreigen te verliezen, te ondersteunen in het proces dat zij doormaken. Hierdoor levert dit contact een belangrijke bijdrage aan de kwaliteit van leven van deze mensen. 18

19 Uit het onderzoek komt ook naar voren dat buiten de gerichte één-op-één contacten geen algemene effecten meetbaar zijn. Het gunstige effect van het persoonlijk gericht contact werkt niet meetbaar door in het gewone dagelijkse leven. Wat hierbij waarschijnlijk een rol speelt is het geringe leervermogen van de groep bewoners. Voor hen is het hier en nu het enige wat er is. Dat het niet meetbaar is, wil niet zeggen dat medewerkers en familie geen effecten zien. Een aantal betrokkenen ziet die namelijk wel. Zij zien dat bewoners alerter zijn, meer oogcontact maken, vaker antwoorden en makkelijker zijn gerust te stellen. Medewerkers: De bewoners herkennen mij beter ; Een bewoner slaapt na een activiteit beter en is daarbuiten alerter ; Iemand is na het half uur extra aandacht nog langer ontspannen. Ook enkele familieleden zien positieve effecten: Hij kijkt meer rond; ik zie een twinkeling in de ogen die ik eerst niet zag. Aanbevelingen Hilde de Vocht doet in haar onderzoeksverslag enkele aanbevelingen als mogelijk vervolg op het project: Aandacht voor het invoeren van de gerichte aandacht en begeleiding van de betrokken medewerkers. Aandacht voor materiële voorzieningen, bijvoorbeeld een aparte ruimte. Aandacht voor het (meer) betrekken van familieleden die daarvoor openstaan. Aandacht voor een vervolg of voortzetting van het project met uitbreiding naar een grotere groep bewoners met dementie en/of het opnemen van gerichte aandacht in de 24-uurs zorg. Vervolg De uitkomsten van het onderzoek zijn zo positief dat het zeker een vervolg zal krijgen in Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé. De effecten van de activiteiten met bewoners in een vergevorderd stadium van dementie zullen binnen en buiten de organisatie onder de aandacht worden gebracht. Op bestuurlijk niveau worden de resultaten van het onderzoek voorgelegd aan financiers. Voor 2013 zal op zowel de psychogeriatrische afdeling Ampsen als Nettelhorst acht uur per week extra worden vrijgemaakt voor activiteiten en contactmomenten met bewoners die in het stadium van het verzonken-ik verkeren. 19

20 GORSSEL LOCHEM NEEDE HAAKSBERGEN Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé Postbus 71, 7140 AB Groenlo Telefoon ZUTPHEN DOETINCHEM BORCULO EIBERGEN RUURLO GROENLO LICHTENVOORDE WINTERSWIJK Verpleeghuis De Hoge Weide Zwiepseweg 107, 7241 GR Lochem Telefoon AALTEN Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé werkt in de gemeenten: Aalten, Berkelland, Lochem, Oost Gelre en Winterswijk ZMK13008 Ieder mens telt

Solidariteit DE KERNWAARDEN

Solidariteit DE KERNWAARDEN Integer gedrag Samen zorgen voor een prettig woon-, werk- en leefklimaat Openheid, respect en eerlijkheid voor goede zorg Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé is een sociale organisatie waar mensen met

Nadere informatie

Zelfstandig Wonen met Ondersteuning. Ondersteuning Mantelzorg

Zelfstandig Wonen met Ondersteuning. Ondersteuning Mantelzorg Dagcentrum, Woonzorgcentrum en Verpleeghuis De Molenberg Wonen Zorg Welzijn Ieder mens telt Welkom bij Woonzorgcentrum en Verpleeghuis De Molenberg in hartje Groenlo. De Molenberg is een begrip als het

Nadere informatie

Dagcentrum, Woonzorgcentrum en Verpleeghuis. De Hoge Weide. Wonen Zorg Welzijn

Dagcentrum, Woonzorgcentrum en Verpleeghuis. De Hoge Weide. Wonen Zorg Welzijn Dagcentrum, Woonzorgcentrum en Verpleeghuis De Hoge Weide Wonen Zorg Welzijn Ieder mens telt Welkom in De Hoge Weide, gelegen aan de rand van Lochem, in een prachtige, bosrijke omgeving en op loopafstand

Nadere informatie

Zelfstandig wonen. Ieder mens telt

Zelfstandig wonen. Ieder mens telt Zelfstandig wonen Ieder mens telt U wilt het liefst zo lang mogelijk zelfstandig in uw eigen huis blijven wonen. Maar soms lukt dat niet meer of voelt u zich niet meer prettig of veilig in uw woning. In

Nadere informatie

Behandeling voor uw zelfstandigheid

Behandeling voor uw zelfstandigheid Behandeling voor uw zelfstandigheid Fysiotherapie Ergotherapie Diëtetiek Logopedie Behandeling of advies is vaak de oplossing Iedereen wil graag zo lang mogelijk thuis blijven wonen. Misschien geldt dit

Nadere informatie

Woonzorgcentrum. De Hassinkhof. Wonen Zorg Welzijn

Woonzorgcentrum. De Hassinkhof. Wonen Zorg Welzijn Woonzorgcentrum De Hassinkhof Wonen Zorg Welzijn Ieder mens telt Welkom bij Woonzorgcentrum De Hassinkhof. Fraai gelegen, naast de kerk in de kern van Beltrum. De Hassinkhof biedt een compleet pakket aan

Nadere informatie

Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé

Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé Ieder mens telt Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé biedt wonen, welzijn, diensten, zorg en behandeling aan met name ouderen in de Achterhoek. Naast thuiszorg hebben

Nadere informatie

Wonen - Zorg - Welzijn. Ieder mens telt

Wonen - Zorg - Welzijn. Ieder mens telt Wonen - Zorg - Welzijn Ieder mens telt Samen zorgeloos verder Wie zorg nodig heeft, wil meer dan deskundigheid alleen. Persoonlijk contact, een luisterend oor en oog voor individuele verwachtingen zijn

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Hoge Veld. Zelfstandig wonen met zorg. Wonen Zorg Welzijn

Hoge Veld. Zelfstandig wonen met zorg. Wonen Zorg Welzijn Hoge Veld Zelfstandig wonen met zorg Wonen Zorg Welzijn Groeps- en seniorenwoningen Op de plaats van de voormalige Frankenschool aan de Frankenstraat te Aalten is in opdracht van Stichting Zorgcombinatie

Nadere informatie

Rechtspositie van cliënten

Rechtspositie van cliënten Rechtspositie van cliënten Uw goed recht: privacy, vertegenwoordiging, medezeggenschap en klachten Marga Klompé ondersteunt u bij activiteiten in uw dagelijks leven. Dit betekent, dat u bepaalde rechten

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Gewoon meedoen! www.estinea.nl

Gewoon meedoen! www.estinea.nl Gewoon meedoen! Hoe wil jij meedoen? Dat vragen we aan iedereen die bij Estinea komt voor ondersteuning bij wonen, werken of leren. Meedoen in de samenleving - op je eigen niveau en je eigen manier - levert

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Thuiszorg. Ieder mens telt

Thuiszorg. Ieder mens telt Thuiszorg Ieder mens telt Thuiszorg Marga Klompé: alle zorg binnen handbereik! Thuiszorg Marga Klompé is een onderdeel van Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé en biedt alle zorg van huishoudelijke verzorging,

Nadere informatie

Thuiszorg Marga Klompé: alle zorg binnen handbereik!

Thuiszorg Marga Klompé: alle zorg binnen handbereik! Thuiszorg Thuiszorg Marga Klompé: alle zorg binnen handbereik! Thuiszorg Marga Klompé is een onderdeel van Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé en biedt alle zorg van huishoudelijke verzorging, persoonlijke

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice.

Door het raam ziet ze Bea, de benedenbuurvrouw. Ze veegt de sneeuw weg van het pad voor de flat. Uitslover, denkt Alice. Alice ligt in bed. Heel langzaam wordt ze wakker. Haar lichaam ontspannen, haar hoofd leeg. De vertrouwde geur van haar man Jules hangt in de slaapkamer. Een geur van alcohol, nootmuskaat en oude man.

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Beeldverslag Scholingstraject 21 januari - 5 juni 2008 in het Evean Douwes Dekkerhuis Les 1. tekenen. Leuk hoe iedereen hierin opgaat.

Beeldverslag Scholingstraject 21 januari - 5 juni 2008 in het Evean Douwes Dekkerhuis Les 1. tekenen. Leuk hoe iedereen hierin opgaat. Les 1 Direct in de creatieve activiteit en samenwerken. Vanuit de ervaring van het doen, de waarnemingen die je zelf doet en opschrijft, je vragen ontwikkelen. De waarnemingen en vragen met de anderen

Nadere informatie

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces?

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces? Het hechtingsproces bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar Kindergeneeskunde In deze brochure leest u meer over de hechtingsprocessen bij baby s in de leeftijd van 0 tot 12 maanden. Daar waar ouders staat

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Observatielijst Groepsfunctioneren

Observatielijst Groepsfunctioneren Observatielijst Groepsfunctioneren Toelichting De Observatielijst Groepsfunctioneren is verdeeld in twee leeftijdscategorieën: kinderen tot 1,5 jaar en kinderen ouder dan 1,5 jaar. Met de lijst wordt de

Nadere informatie

Excessief huilen. Informatie voor ouders met een huilbaby

Excessief huilen. Informatie voor ouders met een huilbaby Excessief huilen Informatie voor ouders met een huilbaby Wat is excessief huilen? Een baby die excessief (= bovenmatig, buitensporig) huilt, wordt ook wel huilbaby genoemd. Maar hoe stellen we vast of

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Babymassage 800394 / augustus 2012 Ikazia Ziekenhuis

Babymassage 800394 / augustus 2012 Ikazia Ziekenhuis 1 Ieder mens wordt geboren met behoefte aan lichamelijk contact. Het is dan ook heel normaal dat een baby graag in de armen genomen wordt. Warmte, aanraking, lichamelijk contact en streling zijn voor een

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Energiek de lente in!

Energiek de lente in! Miniboekje Energiek de lente in! 10 tips voor meer balans & energie Beste lezer, Dit boekje is een klein cadeautje voor u! De lente is weer begonnen en de bomen staan te popelen om uit te lopen. Koeien

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling Leerlijn 1.1. Emotioneel 1.2. Sociaal Stamlijn Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar een

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

2 Het ervaringsproces

2 Het ervaringsproces Ontspanning en geluk 2 Het ervaringsproces Inleiding Het ervaringsproces is een hulpmiddel om te ontspannen en om geluk te ervaren. Je doorloopt zeven ervaringen. Om van de ene naar de andere ervaring

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

REDENEN OM. Dankbaar TE ZIJN. Dirkje Evers

REDENEN OM. Dankbaar TE ZIJN. Dirkje Evers REDENEN OM Dankbaar TE ZIJN Dirkje Evers Er zijn vele kleine zegeningen die het leven de moeite waard maken. Leer de kleine dingen in het leven te waarderen. Het helpt je om een dankbaar hart te ontwikkelen

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis Les 10: Hoe zeg ik nee Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen weten het verschil tussen prettige en onprettige situaties en kunnen deze herkennen. Kinderen weten dat ze onprettige aanrakingen mogen weigeren.

Nadere informatie

7 Handvatten voor je dagelijks leven.

7 Handvatten voor je dagelijks leven. Via 3 Wegen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen 7 Handvatten voor je dagelijks leven. Wieneke Timmermans www.jeoorsprong.nl Om je zeker, goed en krachtig te voelen zijn geen ingewikkelde technieken nodig.

Nadere informatie

Wilhelmina Kinderziekenhuis. BERA-onderzoek (zonder narcose): een gehooronderzoek bij uw kind

Wilhelmina Kinderziekenhuis. BERA-onderzoek (zonder narcose): een gehooronderzoek bij uw kind Wilhelmina Kinderziekenhuis BERA-onderzoek (zonder narcose): een gehooronderzoek bij uw kind BERA-onderzoek: een gehooronderzoek bij uw kind Wat staat er in deze folder: BERA-onderzoek zonder narcose Wilt

Nadere informatie

5 senses strategy BTC guide to more focus

5 senses strategy BTC guide to more focus 5 senses strategy BTC guide to more focus Veel professionals maken de fout geen onderscheid te maken in fysieke rust en mentale rust. Ze nemen vooral rust door even te stoppen met hun acties. Maar als

Nadere informatie

Ambthuis. Wonen Welzijn Zorg en behandeling. Woonzorgcentrum. Appartementen te huur. Groepswonen

Ambthuis. Wonen Welzijn Zorg en behandeling. Woonzorgcentrum. Appartementen te huur. Groepswonen Ambthuis Woonzorgcentrum Appartementen te huur Groepswonen Wonen Welzijn Zorg en behandeling Welkom in het Ambthuis In het centrum van het stadje Bredevoort staat het Ambthuis. Wonen in het Ambthuis betekent

Nadere informatie

Nog niet gedaan, ga dit dan echt doen het gaat je echt verder helpen.

Nog niet gedaan, ga dit dan echt doen het gaat je echt verder helpen. In de vorige les ben je gaan onderzoeken wat je droom is en ik hoop dat je het besluit hebt genomen om elke dag te dromen en dat je een moodboard hebt gemaakt. Nog niet gedaan, ga dit dan echt doen het

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat

Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat VERZORGING Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat voor ouders met een baby tot 3 maanden 2 Waarom huilt een baby? Alle baby s huilen en dat is een gezonde zaak. Het is normaal. Huilen hoort bij de ontwikkeling

Nadere informatie

Eerste yoga les voor de kinderen. Dinsdag 10 juli 2012. Tijdsduur: 2x 30 minuten. Locatie: Hoppas, Woudrichem. Aantal kinderen: max: 4

Eerste yoga les voor de kinderen. Dinsdag 10 juli 2012. Tijdsduur: 2x 30 minuten. Locatie: Hoppas, Woudrichem. Aantal kinderen: max: 4 Eerste yoga les voor de kinderen. Dinsdag 10 juli 2012. Tijdsduur: 2x 30 minuten. Locatie: Hoppas, Woudrichem Aantal kinderen: max: 4 Toestemming van de ouders? Aandachtspunt: Observeren niveau, behoefte

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Gekoesterd Wonen bij Vecht en IJssel Waardevolle momenten voor ouderen met dementie

Gekoesterd Wonen bij Vecht en IJssel Waardevolle momenten voor ouderen met dementie Gekoesterd Wonen bij Vecht en IJssel Waardevolle momenten voor ouderen met dementie Mevrouw Ten Have leest graag een boekje met kleindochter Anna en Persoonlijk Woonbegeleider Samira. Zo beleven zij samen

Nadere informatie

Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens

Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens bussum 2010 Als kinderen goed over hun gevoelens kunnen praten, zal dit zijn uitwerking hebben op hun verdere ontwikkeling. Kinderen die hun gevoelens niet

Nadere informatie

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Het volgende dat de bouwblokjes zijn van de yes set waar we zo direct nog even een inductie mee gaan doen. Gisteren zijn we begonnen met de yes set. Maar hoe kan je hem nog effectiever maken? Als je koppelwoorden

Nadere informatie

Hoe werk je met een zorgleefplan?

Hoe werk je met een zorgleefplan? Hoe werk je met een zorgleefplan? Slagen we erin de cliënt te ondersteunen te leven zoals hij dat wil? Artikel: 2008-003 Datum: 15-12-2008 Auteur: Merel van Uden In een zorgleefplan beschrijf je hoe de

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN

VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN VIEREN DOOR/VOOR JONGEREN VOORBEDE Soms moeten gebeurtenissen en dingen met naam worden genoemd. Soms moet je de dingen meer openlaten, opdat iedereen zijn eigen ervaringen erin kan herkennen. De voorbede

Nadere informatie

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Seksuele opvoeding l 18-22 jaar oud Wat is de bagage die uw kind meegekregen moet hebben rond sekuele vorming als hij/zij volwassen is geworden? uw kind als

Nadere informatie

Natuur doet je goed. Natuurbeleving met cliënten. Training voor begeleiders van: ouderen, mensen met dementie, mensen met een (meervoudige) beperking

Natuur doet je goed. Natuurbeleving met cliënten. Training voor begeleiders van: ouderen, mensen met dementie, mensen met een (meervoudige) beperking Natuur doet je goed Natuurbeleving met cliënten Training voor begeleiders van: ouderen, mensen met dementie, mensen met een (meervoudige) beperking Op naar buiten Frisse buitenlucht en beweging is gezond

Nadere informatie

Als uw baby veel huilt

Als uw baby veel huilt Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor ouders Als uw baby veel huilt z Uw baby is opgenomen op de kinderafdeling, omdat hij onrustig is en veel huilt. Het doel van de opname

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Het Dansende dierenbos

Het Dansende dierenbos Het Dansende dierenbos Kinder-yoga op muziek Jasper Merle & Hester van Toorenburg SPECTRUM over yoga, kinderen & dit boek In Het dansende dierenbos komen dieren, muziek en yoga samen. Er kan worden gedanst,

Nadere informatie

Een goede keuze maken tussen aanpassen en bij jezelf blijven in een nieuwe situatie.

Een goede keuze maken tussen aanpassen en bij jezelf blijven in een nieuwe situatie. Een goede keuze maken tussen aanpassen en bij jezelf blijven in een nieuwe situatie. Modelleringsverslag: Louella Rondon Masterpractitioner 2004 1. Waarom heb ik dit gemodelleerd? Ik heb altijd bewondering

Nadere informatie

Tijd voor Activiteit. Plan voor één op één en groepsactiviteiten met. de bewoners van WarmThuis

Tijd voor Activiteit. Plan voor één op één en groepsactiviteiten met. de bewoners van WarmThuis Tijd voor Activiteit Plan voor één op één en groepsactiviteiten met de bewoners van WarmThuis Versie 8 maart 2016 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Wat gaan we doen?... 3 Hoe gaan we dit doen?... 3 Hoe weten

Nadere informatie

Baby s houden van boeken! voorlezen leuk, gezellig én leerzaam!

Baby s houden van boeken! voorlezen leuk, gezellig én leerzaam! Baby s houden van boeken! voorlezen leuk, gezellig én leerzaam! Waarom zo vroeg beginnen? Baby s kunnen veel meer dan je denkt. Luisteren Vanaf de eerste dag luistert je baby naar jouw stem. Al begrijpt

Nadere informatie

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes)

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) 1 Omgaan met en uiten van eigen gevoelens en ervaringen toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) laat non-verbaal zien dat hij/zij iets niet wil (bijv. slaat fles weg, draait hoofd als

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten.

Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten. Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten. Om je zeker en krachtig te voelen zijn geen ingewikkelde technieken nodig.

Nadere informatie

Vier Aapjes op een stokje

Vier Aapjes op een stokje Vier Aapjes op een stokje Een muzikaal belevingsverhaal met Joren, Sien en Thijmen!.En stuitertje Luisteren, kijken, stilzijn, voelen, proeven, ruiken en stuiteren. Beleef samen muziek met al je zintuigen

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat

Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat VERZORGING Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat voor ouders met een baby tot 3 maanden Waarom huilt een baby? Alle baby s huilen en dat is een gezonde zaak. Het is normaal. Huilen hoort bij de ontwikkeling

Nadere informatie

Relaxatie en ontspanning. voor ouder en kind

Relaxatie en ontspanning. voor ouder en kind Relaxatie en ontspanning voor ouder en kind door Sofie Possemiers www.elsole.be Deze oefening wordt aangeboden door Sofie Possemiers van El Sole. Wil je nog meer van zulke oefeningen ontvangen, schrijf

Nadere informatie

VOORBEELD UIT HET PEDAGOGISCH BELEIDSPLAN. VEILIGHEID EN GEBORGENHEID BIEDEN - BABY S

VOORBEELD UIT HET PEDAGOGISCH BELEIDSPLAN. VEILIGHEID EN GEBORGENHEID BIEDEN - BABY S VOORBEELD UIT HET PEDAGOGISCH BELEIDSPLAN. VEILIGHEID EN GEBORGENHEID BIEDEN - BABY S ALGEMEEN: EMOTIONELE EN FYSIEKE VEILIGHEID BABY S Het pedagogisch beleidsplan geeft de grenzen (pedagogisch medewerker/kindratio

Nadere informatie

Leiderschap is van iedereen

Leiderschap is van iedereen Leiderschap is van iedereen Eddy Karrenbelt Als u het wenkend perspectief leest in het boekje mensenzorg voor de transitie in de Langdurige Zorg. Dan vindt u het streefbeeld gedreven professionals. In

Nadere informatie

Afasie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Afasie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Afasie Afasie is een taalstoornis ontstaan door hersenletsel. Iemand met afasie heeft moeite met het uiten en het begrijpen van de taal. In deze brochure leest u wat afasie inhoudt en vindt u een aantal

Nadere informatie

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen - Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - Belangrijke namen 7 luisteren karaktereigenschappen 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

Nadere informatie

- 1 - 1. Inleiding 2. 2. Wat zijn zenuwen? 3. 3. De 5 zintuigen 4. 4. Gekke zenuwen 5. 5. Zenuwachtig (voor- en nadelen) 6

- 1 - 1. Inleiding 2. 2. Wat zijn zenuwen? 3. 3. De 5 zintuigen 4. 4. Gekke zenuwen 5. 5. Zenuwachtig (voor- en nadelen) 6 - 1 - Hoofdstuk bladzijde 1. Inleiding 2 2. Wat zijn zenuwen? 3 3. De 5 zintuigen 4 4. Gekke zenuwen 5 5. Zenuwachtig (voor- en nadelen) 6 6. Tips tegen zenuwachtigheid 7 7. Bronnen 8 Foto omslag: http://www.ngflcymru.org.uk

Nadere informatie

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed

de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed de stervensfase informatie voor betrokkenen bij een sterfbed U bent betrokken bij een naaste die binnenkort zal gaan overlijden. De stervensfase is begonnen. Misschien gaat u nu steeds bij uw naaste blijven,

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Baby s die regelmatig huilen

Baby s die regelmatig huilen Baby s die regelmatig huilen Kinderafdeling Beter voor elkaar Huilen Baby s huilen, dat is normaal. Huilen is voor een baby een vorm van communiceren, om te laten merken dat hij/zij u nodig heeft. Door

Nadere informatie

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Meisjes. Als jij uitgaat en een leuk jongen ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt?

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Meisjes. Als jij uitgaat en een leuk jongen ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad Wensenkaart Als jij uitgaat en een leuk jongen ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? onderbouw Dat we oogcontact hebben Echt niet! L Misschien wel Natuurlijk!

Nadere informatie

Bidden voor dummies. Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Bidden Tijdsduur: 1 uur 40 min.

Bidden voor dummies. Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Bidden Tijdsduur: 1 uur 40 min. Bidden voor dummies Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Bidden Tijdsduur: 1 uur 40 min. Kennisspel, stellingenspellen en gebedshoudingen. Alleen in je

Nadere informatie

Denk je te weten wat je wilt, blijkt het een idee van anderen te zijn. Wat doe je dan?

Denk je te weten wat je wilt, blijkt het een idee van anderen te zijn. Wat doe je dan? Denk je te weten wat je wilt, blijkt het een idee van anderen te zijn. Wat doe je dan? Jolanda gaat op pad met onze Wandelcoach Tineke Franssen Jolanda (33) werkt als hypotheekadviseur in het bankwezen.

Nadere informatie

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Jongens. Als jij uitgaat en een leuk meisje ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt?

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Jongens. Als jij uitgaat en een leuk meisje ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad Wensenkaart Als jij uitgaat en een leuk meisje ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? onderbouw Dat we oogcontact hebben Echt niet! L Misschien wel Natuurlijk!

Nadere informatie

Rianne haalt haar hand door Jochems haar terwijl ze naar de kamer loopt. Kijk eens wie we daar hebben? roept ze als ze uit het raam kijkt.

Rianne haalt haar hand door Jochems haar terwijl ze naar de kamer loopt. Kijk eens wie we daar hebben? roept ze als ze uit het raam kijkt. Hoofdstuk 1 Zullen we deze ballonnen nog aan de lamp hangen? Vragend kijkt Rianne Jochem aan. Is goed, mompelt haar stiefbroertje zacht. Hé, wat is er? vraagt Rianne verbaasd. Vind je de slingers niet

Nadere informatie

Kaartspel: Roze in de (ouderen)zorg

Kaartspel: Roze in de (ouderen)zorg Naam Kaartspel: Roze in de (ouderen)zorg Inleiding Niet alleen LHB-ers zelf vinden het lastig om over hun seksualiteit of seksuele identiteit te praten. Dat geldt ook voor veel studenten en ervaren professionals

Nadere informatie

Schaapje Schaap woont op de weide samen met Nina en Osto.

Schaapje Schaap woont op de weide samen met Nina en Osto. Schaapje Schaap en de Wolkjes Schaapje Schaap woont op de weide samen met Nina en Osto. De schaapjes hebben een mooie stal, met zacht stro om in te slapen. Kom, zegt Nina, we gaan slapen, ik ben moe. Maar

Nadere informatie

Creatieve Begeleiding

Creatieve Begeleiding Creatieve Begeleiding voor bijzondere kinderen met liefdevolle aandacht voor de belevingswereld en behoefte van uw kind www.brani.nl Creatieve begeleiding met liefdevolle aandacht voor de belevingswereld

Nadere informatie