OORGANG SPKS. Edwin van der Zwaag: Checken van de schildwachtklier is de moeite waard!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OORGANG SPKS. Edwin van der Zwaag: Checken van de schildwachtklier is de moeite waard!"

Transcriptie

1 OORGANG SPKS Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal maart nummer 38 Edwin van der Zwaag: Checken van de schildwachtklier is de moeite waard! Regie in eigen werk van groot belang Trees Groothuis: Angst hebben we niet vaak

2 Inhoud Foto omslag: Ringel Goslinga, geportretteerde Jurgen (HNPCC-Lynch) 37 Recept: Kipragout met lente-uitjes 14 Check bij darmkanker ook de schildwachtklier 6 Mooi ondanks kanker Inhoud magazine Doorgang nummer 38 maart 2012 (In deze inhoudsopgave noemen wij niet alle artikelen die in ons magazine voorkomen. Beschouwt u haar dan ook meer als lees- en wegwijzer. Wij staan open voor suggesties. Redactie en even voorstellen 3 Rubriek Algemeen vanaf 4 Agenda In memoriam Jan Geurse Mooi ondanks kanker met hulp van make-up 6 Er zijn heel wat mogelijkheden om ervoor te zorgen dat je er goed blijft uitzien Zorgverzekeraars selecteren stevig 8 De zorgverzekeraars lokken (gezonde) jongeren en hoogopgeleiden met forse kortingen Beter resultaat kankerdiagnose door omgeving 9 Licht, beeld en geluid kunnen de spanning Boekentips 10 Uitnodiging Landelijke Darmkankerdag 11 Alvleeskankernieuws vanaf 12 Pacemaker in bil helpt ontlasting ophouden 12 Cilia Ensing vertelt hoe het haar verging: vallen en opstaan Darmkankernieuws vanaf 14 Check bij darmkanker ook de schildwachtklier 14 Volgens Edwin van der Zaag (Gelre Ziekenhuis Apeldoorn) is het de moeite zeker waard Ieder zijn eigen darmflora 18 Iedere mens heeft een unieke portie bacteriën Dunnedarmkanker zeldzaam en vaak erfelijk 20 Behandeling lijkt sterk op die bij dikkedarmkanker Nederland vanaf 2013 aan de poeptest 22 AMC-arts Evelkien Dekker Dit gaat levens redden Een verhaal van twee rasoptimisten 24 Trees Groothuis vertelt haar verhaal waarin optimisme overheerst Deventer Ziekenhuis bundelt de krachten 26 Oncologisch Centrum met multidisciplinair team Rubriek Vraag & antwoord vanaf 28 Slokdarmkankernieuws vanaf 31 Nieuw: de Buismaagbrochure 31 Marianne Jager schreef een boeiend document Uitstrijkje kan helpen 34 Ontdekking Barrett-slokdarm bij risicogroep is grote vooruitgang Recept 37 Kanker en werk vanaf 38 Project kanker op de werkvloer biedt aanknopingspunten voor regie in eigen werk SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 2

3 COLOFON Doorgang, Jaargang 16, nummer 38, maart 2012 Doorgang is het driemaandelijks magazine van SPKS (Stichting voor Patiënten met Kanker aan het Spijsverteringskanaal). KOPIJ Sluitingsdatum inleveren kopij: 23 maart Kopij aanleveren op SECRETARIAAT SPKS p/a NFK, Postbus 8152, 3503 RD Utrecht. ING Bank t.n.v. SPKS, te Amersfoort. BESTUUR Voorzitter: Anne Loeke van Erven Secretaris: Jan Engelen a.i. Penningmeester: Eric Schellekens Bestuurslid Vrijwilligers: Leo Kruik Bestuurslid Marketing & communicatie: vacant Bestuurslid Patiëntengroepen: vacant MEDISCH ADVISEUR Rindert W. Keestra RAAD VAN ADVIES Prof. dr. C.H.J. van Eijck, chirurg, Erasmus MC Prof. dr. P. Fockens, gastro-enteroloog, AMC Prof. dr. E.J. Kuijpers, MDL-arts, Erasmus MC Dr. M.H.M. van der Linden, klinisch psycholoog, VU MC Prof. dr. C.J.A. Punt, medisch oncoloog, AMC Prof. dr. P.D. Siersema, MDL-arts UMC Dr. B. P.L. Wijnhoven, G.i.chirurg, Erasmus MC VOORZITTERS PATIËNTENGROEPEN Alvleesklierkanker Darmkanker Maagkanker NET Slokdarmkanker vacant Jolien Pon vacant vacant Marianne Jager REDACTIE Peter Craghs, Marianne Jager, Jolien Pon en Huub Rol VORMGEVING EN PRODUCTIE MDesign Lelystad, tel , CONTACT Voor lotgenotencontact is SPKS bereikbaar via: Secretariaat SPKS KWF Kanker Infolijn (gratis) 2012 SPKS. Niets uit deze uitgave mag op welke wijze dan ook worden overgenomen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de redactie. Neem a.u.b. contact op met de redactie, waar het niet gelukt is om rechthebbenden te achterhalen van foto s en/of illustraties. Hoewel SPKS de grootst mogelijke zorgvuldigheid betracht inzake haar informatievoorziening, aanvaardt zij hiervoor geen aansprakelijkheid. Zie voor meer informatie onze websites. ISSN Waarom? Daarom! Zeg wat je denkt, doe wat je denkt en ben wat je doet. Blijf jezelf, maar sta tegelijk open voor anderen. Waarom? Omdat wij er moeten zijn voor elkaar. Dat kan alleen als je jezelf alle kansen gunt om er te zijn. Mensen met kanker moeten geen kansen laten glippen. En die zo mogelijk met anderen delen. Daarom dus! Het magazine Doorgang is er om daarbij te helpen en biedt ook kansen. Informatie, ontwikkelingen en antwoorden op knellende vragen. Persoonlijke verhalen om je te kunnen spiegelen aan anderen. Maart Darmkankermaand biedt een uitstekende gelegenheid om extra stil te staan bij Darmkanker. En dat doen we. Maar er is nog veel meer. Ook in het algemene gedeelte van het blad en in het deel over slokdarm is er genoeg om bij stil te staan, zoals bijvoorbeeld de geboorte van de zeer doorwrochte Buismaagbrochure onder auspiciën van SPKS. Dit alles is nog niet genoeg. Elke lezer van dit blad heeft zijn of haar eigen verhaal. Voorbeelden daarvan ook in dit nummer. We schrijven niet voor de zwijgende meerderheid. De redactie staat open voor uw reacties, uw bijdragen, uw vragen en de antwoorden die u anderen wilt geven. Want samen weten we meer en zijn we ook meer. Dankzij ook uw inbreng kan dit blad steeds meer betekenen. Laat eens van u horen. We rekenen op u. De redactie Even voorstellen Peter Craghs, redacteur In juni 2010 werd bij mij dikkedarmkanker (met nog een kleintje in de endeldarm) vastgesteld. De prima opvang in het Deventer Ziekenhuis leidde tot een snelle operatie in juli, voorafgegaan door enkele bestralingen. Begin augustus verliet ik het ziekenhuis. Na het terugleggen van de ileostoma in oktober aan de chemokuur. Zowel conditie als gewicht waren weer op peil en ik stapte er vol goede moed in. In juni 2011 bij de eerste controle schoon verklaard. Bij de controle in december jl. opnieuw okee. In april weer een scopie. Vorig jaar werd ik donateur van SPKS na een enthousiaste informatieavond in het Deventer Ziekenhuis. Vrijwilligerswerk dus. En het liefst aansluitend op mijn vak: communicatie en journalistiek. Vandaar dus Doorgang. Mijn werkzame leven was een aaneenschakeling van boeiende banen in de journalistiek die mij via Amsterdam, Alkmaar, Arnhem en Groningen uiteindelijk naar Deventer voerde. In 1978 naar de School voor de Journalistiek als directeur, naar de Spoorwegen in communicatiemanagementfuncties. In 1984 naar de Hogeschool Rotterdam en daarna naar de Rabobank en de laatste zes jaar bij Fortis, afwisselend in Utrecht en Brussel. In 2004 met 65 jaar met pensioen. Je (oorspronkelijke) werk nu opnieuw doen als hobby, dat spreekt me wel aan. Behalve dit is mijn andere grote hobby honden. Ik ben Kynologisch Instructeur en bezig zijn met mensen en honden is een geweldige tijdsbesteding. Peter Craghs SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 3

4 V AN SPKS In memoriam Jan Geurse Op 9 november overleed Jan, geliefd voormalig bestuurslid, webmaster en hoofdredacteur van onze Nieuwsbrief, die hij vele jaren heeft vormgegeven en samen met zijn vrouw Tonny vouwde en verzond. Volgens zijn wens en die van zijn vrouw, vond de uitvaart in stilte plaats. Tonny belde mij in december op, om mij het droevige nieuws te vertellen. In september had ik Jan nog gesproken op de landelijke contactdag. Toen ik hem vroeg hoe het met hem ging, vertelde hij me laconiek dat het steeds wat minder werd. Jan had een buismaag sinds 1994 en sloot zich al snel aan bij Stichting Doorgang (nu SPKS) toen die in 1995 werd opgericht. Het was Jan die periodiek een matrix maakte, waarop alle actieve vrijwilligers vermeld staan met contactgegevens en bijzonderheden over de ingreep die ze hadden ondergaan. Deze matrix kreeg iedereen die op de lijst stond toegestuurd, zodat wij op de hoogte werden gehouden van welk team wij deel uitmaakten. Meteen toen ik het verdrietige bericht had gekregen, ben ik op zoek gegaan naar een foto waar Jan op staat. Maar ondanks het feit dat ik vele jaren foto s maakte op landelijke contactdagen en actieve vrijwilligersdagen, viel het niet mee om Jan daarop terug te vinden. Hij stond meestal achter iemand anders, of met zijn hoofd naar beneden. Dat typeert Jan aardig. Hij was er altijd, maar wilde vooral niet opvallen. Toen ik binnen SPKS zijn overlijden bekend maakte, kreeg ik van iedereen dezelfde reactie. Men mocht hem allemaal zeer graag en vond het erg jammer niet bij de uitvaart te zijn geweest. Toen Jan zijn krachten afnamen, had hij Tonny verteld waar ze alles zou kunnen vinden. Zo stopte Jan alles voor de belasting in een ordner waarop staat: Diefstal. Typisch Jan, met zijn speciale gevoel voor humor. Mijn gedachten zijn bij Tonny, die na Jan zijn overlijden en dat van hun zoon een paar jaar geleden, alleen achter blijft. Jan is bijna 78 jaar geworden. Marianne Jager In darmkankermaand maart organiseren wij meerdere avonden in ziekenhuizen. Helaas waren nog niet alle gegevens bekend bij het ter perse gaan van magazine Doorgang. In het E-nieuws Darmkanker houden wij u van alle activiteiten op de hoogte. U kunt zich aanmelden voor het gratis Darmkanker E-nieuws op 01 maart Foto-expositie Denk vooruit, kijk achterom. Presentatie door de Maag Lever Darm Stichting Amersfoort 03 maart De horizon verleggen Jaardag SPKS Darmkanker Nederland uur. Locatie: Corpus Leiden 05 maart Dikkedarmkanker? van screening tot nazorg. Locatie Jeroen Bosch ziekenhuis: uur. Aanmelden: of tel maart Presentatie white paper europacolon in parlement brussel. Lunchmeeting Europacolon met leden van het Europees Parlement 10 maart NFK dag voor vrijwilligers 15 maart Darmkanker, hoe verder Informatiebijeenkomst Locatie: Inloophuis De Gele Linde Boskoop uur Aanmelden: of via tel maart Publiekslezing darmkanker UMCU 24 maart Informatiedag darmkanker Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis Kijk op voor het volledige programma. Ook in april en mei komen er Darmkankerbijeenkomsten. Via het Darmkanker E-nieuws houden wij u op de hoogte. 12 mei Dag voor de actieve vrijwilligers van SPKS Locatie: Museum Speelklok - Utrecht 23 mei Vergadering bestuur en pg-voorzitters SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 4

5 A LGEMEEN NIEUWS Nijmeegse hoogleraar Evers opent perspectieven Zonder psychologie niet naar een ziekte kijken Ongeveer eenderde van de patiënten met chronische lichamelijke aandoeningen heeft last van emotionele problemen of problematisch ziektegedrag. De medewerkers van Medische Psychologie waar prof.dr. Andrea Evers werkt, begeleiden hen binnen multidisciplinaire teams op vrijwel alle Radboudafdelingen. Eigenlijk, vindt zij, kun je zonder psychologie niet naar een ziekte kijken. Uit de gesprekken aan de keukentafel kreeg Evers van jongs af mee dat lichaam en geest parallelle processen zijn, die je niet los van elkaar kunt zien. Uit onderzoek weten we inmiddels dat mensen onder invloed van stress bijvoorbeeld vatbaarder voor infecties zijn. Ook wonden genezen dan minder snel. Zorg die rondom de patiënt is georganiseerd wordt vaak alleen gezien als een middel om patiënten tevreden te stellen. Maar het heeft ook allerlei effecten op het ziekteproces. Doordat stressreacties bijvoorbeeld verminderen of als de patiënt zijn medicijnen beter inneemt. Neem de angst voor bijwerkingen, zoals misselijkheid bij het middel methrotexaat. Patiënten zijn vaak al beroerd voordat ze het innemen, alleen door de aangeleerde angstreacties ertegen. Gedragstherapie In het verleden kwam Medische Psychologie vaak pas bij probleemgedrag in actie. Nu wordt in een vroeg stadium gesignaleerd welke patiënten risico lopen. Met cognitieve gedragstherapie proberen we denken in gedragspatronen te doorbreken. Dat werkt. We ontwikkelen ook steeds meer e-health interventieprogramma s. Waarbij patiënten gewoon thuis achter hun pc bijvoorbeeld leren beter om te gaan met chronische pijn of vermoeidheid. We leren hen als het ware hun eigen coach te zijn. Ook ziektekostenverzekeraars zijn hierin geïnteresseerd, want je be- reikt zo met een beperkte inzet een grote groep mensen. Momenteel lopen allerlei effectstudies naar deze nieuwe behandelvormen. Evers gaat nog een stap verder. Ze bekleedt vanaf 1 april de leerstoel Psychobiologie van somatische aandoeningen en is samen met haar collega s oprichter van het nieuwe Radboud Expert Centre for Psychology & Medicine. Hier gaan we innovatief onderzoek uitvoeren van laboratorium tot therapeutische toepassingen in de kliniek. Er is steeds meer bewijs dat psychologische factoren allerlei lichamelijke processen beïnvloeden. Zo hebben we bijvoorbeeld aangetoond dat als je gezonde proefpersonen vertelt dat een bepaalde prikkel jeuk of pijn kan oproepen, ze die ook meer ervaren dan wanneer je vertelt dat die nauwelijks pijn of jeuk veroorzaakt. Ook is uit eerder onderzoek bekend dat dit weer gepaard gaat met allerlei neurobiologische effecten. Deze kennis zetten we momenteel om in gerichte therapie. Tijd is er rijp voor De tijd is er volgens haar rijp voor. Psychobiologische effecten zijn steeds beter te meten. We hebben in experimenteel onderzoek bijvoorbeeld laten zien dat na een kortdurende psychologische behandeling het lichaam tijdens stress minder cortisol aanmaakt en dat ontstekingreacties veranderen. Prof. dr. Andrea W.M. Evers, klinisch psycholoog Op deze wijze kun je waarschijnlijk het immuunsysteem positief beïnvloeden. Zij ziet ook toekomst in de gecombineerde toepassingen van psychologie met farmacotherapie. Recente studies wijzen erop dat als je bij angstbehandelingen met medicatie de stressreacties vermindert, patiënten minder stress ervaren. Ook als ze later dezelfde farmacotherapie niet meer krijgen. Dit zou de effecten van onze behandelingen sterk kunnen verbeteren. We gaan een vergelijkbare aanpak nu onderzoeken bij patiënten met chronische ontstekingsziekten. Learning from the wisdom of the body, is de titel van de oratie die zij vorig jaar november hield. Die titel heeft een dubbele betekenis, legt ze uit. We kunnen meer gebruikmaken van de wijsheid van het lichaam, door aangeleerde psychobiologische reacties te ontrafelen die het ziekteproces beïnvloeden. Maar je kunt het lichaam ook een nieuwe wijsheid aanleren. Volgens Evers ligt hier internationaal een veelbelovend terrein braak. Het Radboud Expert Centre for Psychology & Medicine is ondergebracht bij de afdeling Medische Psychologie. Meer informatie: Foto: Flip Franssen Fotografie SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 5

6 A LGEMEEN NIEUWS Mooi ondanks kanker met een beetje hulp Als je chemo of bestralingen krijgt, voel je je doorgaans slap en futloos. Het laatste waar je zin in hebt, is om je te staan optutten voor de spiegel. En toch is het een aanrader. Wie er goed uitziet, voelt zich doorgaans ook beter. De combinatie van chemotherapie en bestralingen doet je huid sterk uitdrogen. Dat effect wordt nog versterkt door cortisone, dat je huid erg broos en dun maakt. Daardoor kan de huid minder weerstand bieden, en wordt hij erg vatbaar voor infecties. Er zijn ook vrouwen die last krijgen van pigmentvlekken, vooral rond de ogen. Die geven een zeer vermoeide uitstraling. Haarverlies Het grootste probleem voor vrouwen die behandeld worden met chemotherapie is het haarverlies. Je verliest het haar op je hoofd, maar ook je wenkbrauwen, wimpers en neushaar kunnen uitvallen. Je gezicht ziet er kaal uit, en je herkent jezelf niet meer in de spiegel. Dat lot is voor veel patiënten zwaar te dragen. De stichting Goed Verzorgd Beter Gevoel organiseert workshops waarin patiënten advies krijgen over huid- en haarverzorging en make-up. Huid Omdat je huid door de behandeling uitdroogt, is het belangrijk dat die goed beschermd wordt. Wees zuinig met zeep, want die droogt je huid nog meer uit. Hetzelfde geldt voor badschuim. Badolie is huidvriendelijker. Douchen is beter dan baden, omdat zo minder natuurlijke vetten en vochtvasthoudende stoffen aan de huid worden onttrokken. Onder een douche wordt de zeep snel van de huid gespoeld. Te warme en koude temperaturen moeten worden vermeden. Achteraf is een vochtinbrengende crème nuttig. Scrubben kan, maar als je huid erg gevoelig is dan kun je dit beter achterwege laten. Gezicht Dagelijkse verzorging van de huid is belangrijk, of je nu ziek bent of niet. s Morgens reinig je je huid en breng je een dagcrème aan om de huid te beschermen tegen de weersomstandigheden en tegen vervuiling. s Avonds reinig je je huid opnieuw en breng je eventueel een nachtcrème aan. Wekelijks de huid grondig schoonmaken met een peeling kan beter worden nagelaten als je huid gevoelig is geworden door de behandelingen. Breng dan een masker aan. Kies het juiste masker voor jouw huid. Voor een vale of droge huid kan een hydraterend masker wonderen verrichten. Een gevoelige huid heeft meer baat bij een kalmerend en hydraterend masker. Make-up Een beetje make-up op je gezicht kan ervoor zorgen dat je er veel gezonder uitziet. De kans is groot dat je daardoor ook beter in je vel gaat zitten. Met een corrector kun je eventuele donkere kringen onder je ogen of vlekken en verkleuringen camoufleren. Kies een corrector die voldoende dekt en die een tint lichter is dan je foundation. Blush kan ook nuttig zijn. Afhankelijk van je gelaatsvorm breng je die aan op je jukbeenderen, of net eronder. Als je de blush verticaal aanbrengt, van beneden naar boven, versmal je je gezicht. Horizontaal aangebrachte blush verbreedt je gezicht. Wenkbrauwen Zijn je wenkbrauwen uitgevallen, dan kun je ze bijtekenen met een wenkbrauwpotlood. Dat vereist een zekere handigheid, maar na enkele keren oefenen heb je het wel onder de knie. Gebruik twee verschillende kleuren om je wenkbrauw te tekenen, want dat oogt natuurlijker. Zet puntjes met afwisselende kleuren op de plaats waar de wenkbrauwhaartjes normaal zouden komen. Gebruik geen zwart, maar antraciet of bruin. Vervolgens maak je vanaf elk puntje een korte, schuine opwaartse beweging met je potlood. Werk van binnen naar buiten en van breed naar smal. Als je klaar bent, kun je de streepjes voorzichtig vervagen met een wattenstaafje. Wimpers Wimpers kun je natuurlijk niet bijtekenen. Maar een lijntje op de rand van het bovenste ooglid kan het oog meer accentueren, waardoor je een meer expressieve blik krijgt. Valse wimpers zijn ook een optie, maar voor dagelijks gebruik zijn die minder geschikt omdat het aanbrengen en verwijderen wel wat tijd in beslag neemt. Voor een etentje zijn valse wimpers dan weer ideaal. Bron: Gezondheidsnet SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 6

7 A LGEMEEN NIEUWS Patiënt die dood wil moet medicijnadvies krijgen Artsen hebben de plicht patiënten te ondersteunen die met medicijnen hun leven willen beëindigen. Goede hulpverleners horen hun patiënten daarover desgevraagd informatie te verstrekken. Dat vindt Lode Wigersma, directeur beleid van de artsenfederatie KNMG. Hij zei dit op een symposium in Utrecht. De Nederlandse Vereniging voor een vrijwillig levenseinde (NV- VE) organiseerde deze bijeenkomst omdat het twintig jaar geleden was dat Huib Drion zijn essay over het zelfgewilde levenseinde van ouderen publiceerde in NRC Handelsblad. De KNMG stelde vorig jaar dat de euthanasiewet veel meer mogelijkheden biedt dan mensen denken. Mensen hoeven geen terminale ziekte te hebben, maar kunnen ook een opeenstapeling van ouderdomsklachten of beginnende dementie hebben, om aan criteria van de euthanasiewet te voldoen. Patiënten die niet aan de criteria voldoen, bijvoorbeeld niet uitzichtloos en ondraaglijk lijden, kunnen hun arts toch om hulp vragen, zegt Wigersma. Artsen mogen geen medicijnen voorschrijven waarmee deze patiënten zichzelf doden, maar zij moeten hen er wel op wijzen welke middelen het geschiktst zijn en hoe ze die zouden kunnen verzamelen. Hulp bij zelfdoding is strafbaar in Nederland, maar informatie verstrekken niet. Het behoort volgens de KNMG tot de professionele plichten van de arts om met de patiënt te praten als deze medicijnen wil verzamelen voor zelfdoding. Aanzetten gaat echter verder dan het zakelijk verschaffen van informatie over de mogelijkheden en risico s van zelfdoding. In Zwitserland verstrekken artsen middelen maar assisteren zij de patiënt niet. Dat doen getrainde stervensbegeleiders. Zij bellen na afloop de politie, lijkschouwer en officier van justitie. Deze toetsen of aan alle eisen is voldaan. Dit vertelde Bernard Sutter van de Zwitserse organisatie Exit. In Nederland pleit de groep Uit Vrije Wil ervoor dat iedereen boven de 70 zonder tussenkomst van een arts met professionele hulp een einde aan zijn leven kan maken. Bron: NRC Handelsblad Orodispergeerbaar is veruit het meest onbegrijpelijke woord dat in bijsluiters te vinden is, zo blijkt uit een onderzoek van TNS NIPO onder 535 mensen. Bijna de helft van de Nederlanders snapt de bijsluiter niet. Bijsluiters nog steeds abacadabra worden door een meer gebruikt synoniem (bloeduitstorting). In het geval van orodispergeerbaar stuit dat op bezwaren; deze term is namelijk van overheidswege verplicht. Inmiddels is in de betreffende bijsluiter instant smelttablet toegevoegd ter verduidelijking. Er is al jaren veel kritiek op de leesbaarheid van bijsluiters. Erg veel vooruitgang lijkt er dus nog niet in te zitten. Het goede nieuws: ze worden veel gelezen. Meer dan 95 procent probeert de bijsluiter bij het eerste gebruik te ontcijferen. Van de Nederlanders begrijpt 43 procent soms enkele woorden of zinnen niet. Dat percentage is hoger onder ouderen en laagopgeleiden. Ruim anderhalf jaar geleden werd daarom het online Bijsluiterwoordenboek opgestart. De website trekt inmiddels drie- à vierhonderd bezoekers per dag, die naast orodispergeerbaar vooral moeite blijken te hebben met de termen dispergeerbaar, keratolytisch, bètablokker en vochtretentie. Veel lastige woorden (hematoom) kunnen in de bijsluiter vervangen Daarnaast is AstraZeneca onlangs gestart met het geven van video-uitleg bij zijn geneesmiddelen. Patiënten krijgen een inlogcode voor een speciale website die ook goed toegankelijk is vanaf smartphones en tablets. Nu nog is de video voor één geneesmiddel beschikbaar, maar het biofarmaceutisch bedrijf wil op korte termijn uitbreiden. Bron: Medisch Contact - Sarah Sloot SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 7

8 A LGEMEEN NIEUWS Jong en gezond krijgt regelmatig voorrang Zorgverzekeraars selecteren stevig Zorgverzekeraars lokken (gezonde) jongeren, studenten en hoogopgeleiden met forse kortingen. Gezonde mensen die het maximale eigen risico willen nemen, betalen de laagste premie van het land. Vrouwen met een kinderwens daarentegen worden geweerd door het ontbreken van aanvullende verzekeringen voor zwangerschap. Vrouwen zullen, niet verwonderlijk, bij deze verzekeraar geen polis afsluiten. De kosten voor de bevalling, die vanuit het basispakket wordt vergoed, lopen de verzekeraars mis. Wynand van de Ven, hoogleraar sociale ziektekostenverzekering aan de Erasmus Universiteit, vindt dat de verzekeraars steeds vaardiger worden om met slimme en subtiele verzekeringsvormen de risico s te beperken en de winst te maximaliseren. Neem Youcare, de goedkoopste van het land. Je krijgt daar alleen een extra hoge korting als je het maximale eigen risico van 500 euro accepteert. Uit onderzoek blijkt dat nu net die groep het minst vaak declareert. Vanuit de Kamer is de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) om nader onderzoek gevraagd omdat een drietal aanbieders van ziektekostenverzekeringen zich met kortingen alleen op hoger opgeleide jonge gezonde verzekerden richt. Promovendum, Blue en Besured zouden daarmee de solidariteit van het systeem ondergraven, aldus de liberale vragenstellers. De NZa ziet echter geen aanleiding voor zo n onderzoek. De verzekeraars achter de tussenpersonen, onder meer Achmea, staan gewoon open voor andere doelgroepen, zegt de toezichthouder. Klanten betalen als ze niet verenigd zijn in een collectief wel 10 procent meer, maar dat is toegestaan. Peter Ruys van vergelijkingssite Zorgkiezer ziet wel degelijk steeds meer risicoselectie door zorgverzekeraars. Verzekeraars worden daartoe geprikkeld omdat ze vanaf dit jaar meer financieel risico lopen. Dan worden de winsten en verliezen van hun zorguitgaven niet langer onderling verdeeld. Hoewel verzekeraars zeggen niet aan selectie aan de poort doen, bedenken ze wel constructies om mensen die veel gaan declareren te weren. Ruys: Zo zijn er verzekeraars die wel een aanvullende verzekering hebben waarin de anticonceptiepil vergoed wordt, maar geen aanvullende kosten na een bevalling. Ook lokken verzekeraars studenten met een korting en een gratis aanvullende verzekering waarmee behandelingen uit de basisverzekering, die onder het maximale vrijwillig eigen risico vallen, gedekt zijn. De overheid kan niet ingrijpen, omdat verzekeraars bij de aanvullende verzekeringen wel selectief mogen zijn, zegt Van de Ven. Daardoor nemen meer studenten deze basisverzekering en vindt dus toch selectie aan de poort plaats. De overige verzekeraars blijven daarmee over met minder gezonde mensen. Van de Ven: En die moeten meer premie betalen dan die studenten. Achmea vindt dat het de wet niet overtreedt. Collectiviteitskortingen gelden voor allerlei groepen, aldus de verzekeraar. De Katholieke Bond voor Ouderen is ook een grote klant. Toezichthouder NZa zegt geen toezicht te houden op de aanvullende verzekeringen, maar alleen te letten op transparante informatieverstrekking over de producten en diensten die verzekeraars aanbieden. Een commissie onder leiding van NMa-bestuurder Henk Don evalueert inmiddels de werking van het vergoedingensysteem voor zorgverzekeraars. Bron: de Volkskrant Erik Bloem SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 8

9 A LGEMEEN NIEUWS Rustgevend licht, beeld en geluid bij scans als hulpmiddelen gebruiken Rustgevend licht, beeld en geluid kunnen de spanning voor een mogelijke kankerdiagnose verminderen en het resultaat van de PET- en CT-scan verbeteren. Onderzoekers van Philips hebben dat aangetoond met een testopstelling in het Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis in Amsterdam. Voorlopige resultaten werden in december jl. bekend gemaakt Een uur voor patiënten in de scanner gaan krijgen ze radioactieve suikers toegediend. De stof kruipt naar de tumor en maakt die zichtbaar op de scan maar dit effect kan worden verstoord door spanningen bij de patiënt waardoor ook spieren en vet de radioactiviteit aantrekken. Beter resultaat kankerdiagnose door omgeving Onderzoeker Murray Gilles legt uit dat het onderzoek een ontspannen patiënt vraagt. Vanwege de radioactiviteit mag er geen familie of verpleging bij de patiënt blijven, die zich alleen en nerveus kan gaan voelen. Philips ontwikkelde een omgeving waarin patiënten zelf kunnen kiezen uit verschillende rustgevende filmpjes van bijvoorbeeld natuur, een boottocht of ballonvaart. Uit hun telefoon of ipod wordt automatisch rustige muziek gefilterd. Na toediening van de injectie verdwijnen alle prikkels, dimt het licht en stopt de film. De 121 deelnemers aan het experiment vulden vragenlijsten in. Die laten zien dat testpatiënten na een uur tien procent minder gespannen zijn door het verblijf in de speciale omgeving. Drie radiologen beoordeelden bovendien blind de scans van de test- en controlegroep. Voor spieren is er geen significant verschil aangetoond, maar het vet nam minder radioactiviteit op waardoor een betere beoordeling mogelijk is, aldus Gilles. Philips test in het nieuwe onderzoekslab verder onder meer een moderne ziekenhuiskamer voor mensen die herstellen van een beroerte en niet gebaat zijn bij prikkels. De techniek zorgt bijvoorbeeld voor een rustig ontwaken in de ochtend en ruggensteuntjes voor de vergeetachtige patiënt. Belang patiënt te allen tijde centraal stellen Het kabinet hecht grote waarde aan het verbeteren van de kwaliteit, veiligheid, transparantie en doelmatigheid van de zorg. Een speciaal instituut gaat hiertoe nieuwe initiatieven stimuleren en bestaande krachten bundelen. Het belang van de patiënt komt in de activiteiten van het instituut centraal te staan. Minister Edith Schippers en staatssecretaris Marlies Veldhuijzen van Zanten (beiden VWS) hebben in december een wetsvoorstel hierover voor advies naar de Raad van State gestuurd. Het instituut gaat op in het huidige College voor Zorgverzekeringen (CvZ), dat het Nederlands Instituut voor de Zorg (NIvZ) gaat heten. Schippers en Veldhuijzen van Zanten vinden dat taken en verantwoordelijkheden voor kwaliteit in de zorg nu te versnipperd zijn over verschillende instanties. Nieuw instituut moet kwaliteit zorg verbeteren Minister Edith Schippers Het kwaliteitsinstituut is een van de vier onderdelen van het Nederlands Instituut voor de Zorg (NIvZ). Het kwaliteitsinstituut krijgt als taak de kwaliteit van de zorg permanent te verbeteren. Belangrijk onderdeel daarvan is het stimuleren en ondersteunen van de ontwikkeling van professionele standaarden en richtlijnen. Daarnaast worden indicatoren ontwikkeld die de patiënt helpen bij zijn keuzes in de zorg. De bewindsvrouwen willen dat het NIvZ artsen en andere zorgaanbieders stimuleert om professionele richtlijnen te ontwikkelen, waarin de wensen en behoeften van patiënten centraal staan. Als verbeteringen desondanks uitblijven, heeft het NIvZ de bevoegdheid om die af te dwingen. Daarnaast moet het NIvZ erop letten dat richtlijnen, standaarden en indicatoren goed toepasbaar zijn voor zorgaanbieders. SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 9

10 B OEKENNIEUWS Want kanker heb je niet alleen... B O E K E N T I P S Diagnose Kanker. De bodem zakt even weg, het schudt alle cellen in je lijf wakker. Wat betekent ziek zijn en je overleveren aan deze ziekte? Voor de patiënt, maar ook voor zijn of haar familie. Hoe leef je verder in deze onzekere situatie en wat doet het met een arts of verpleegkundige? Ieder mens beleeft het op een eigen manier met eigen emoties. Iedereen heeft zijn of haar eigen verhaal. Bedrijfs- en interieurfotograaf Anique van der Velden heeft een opmerkelijk boek gemaakt. Een boek met korte verhalen waarin mensen vertellen over hun ervaring met kanker, in combinatie met innemende fotografie. De positieve instelling, de wil tot overleven bij een ieder bij wie de diagnose gesteld is, heeft diepe indruk op haar gemaakt. De kracht die men vindt om samen met de arts en met de chemicaliën kanker te lijf te gaan, dwingt respect af. Het boek is een initiatief van IXIE Fotografie & Design, Anique van der Velden en Stichting TeamKING. Het is geen optelsom van zielige verhalen. Jan Matheeuwsen, ambassadeur van Stichting TeamKING: Nee, want het krijgen van kanker is niet alleen ellende. Vaak geeft het een soort van optimisme. Patiënten en familieleden zetten er samen de schouders onder. De opbrengst van het boek doneert Anique van der Velden volledig aan Stichting TeamKING. Want kanker heb je niet alleen... Verkrijgbaar via voor 19,95. ISBN: Tranenpotjes en Geluksarmbanden Ze zeggen dat ik geen vader heb. Maar ik heb wel een vader hij is alleen dood. Noa, 9 jaar Karin Kuiper bleef na het overlijden van haar man achter met drie jonge kinderen. Mensen vroegen haar vaak: Hoe gaat het nu met de kinderen? Hoe gaan zij om met de dood van hun vader? Een vraag die niet eenvoudig te beantwoorden is. In de afgelopen jaren was geen dag hetzelfde voor haar en ook het rouwproces van de kinderen was verschillend. Kinderen gaan op geheel eigen wijze om met de complexe gevoelens en emoties die ze tegenkomen. Alle drie zochten zij hun eigen weg in het leven zonder een lijfelijk aanwezige vader. In dit geweldige boek vertellen ze zelf hoe ze het verlies, het verdriet en het leven hebben ervaren, en hoe het is zo om zo jong je vader te moeten missen. Dit buitengewoon aangrijpende boek is een echte aanrader voor lotgenoten, vriendjes en vriendinnetjes, familieleden en omstanders. Tranenpotjes en Geluksarmbanden Karin Kuiper 192 pagina s ISBN prijs 14,95 SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 10

11 A LGEMEEN NIEUWS Darmkankermaand krijgt steeds meer aandacht Maart is internationaal de darmkankermaand. Ook in Nederland wordt hier steeds meer aandacht aan besteed, zoals te zien is in de agenda op pagina 4. Op 3 maart houdt SPKS Darmkanker Nederland haar jaarlijkse dag in Corpus Leiden. Dit jaar hebben wij een bijzonder programma voor u, met o.a. een terugblik op 2011, een onthulling en een première. Er is veel ruimte voor vragen en contact met elkaar en met de sprekers. Ook de locatie is bijzonder. Corpus is een combinatie van een interactief museum en een educatieve attractie. Vandaar de naam Corpus Experience. In Corpus kunt u zien, voelen en ruiken hoe het menselijk lichaam werkt en welke rol gezond leven daarbij speelt. s Middags zal mevrouw Mecheline van der Linden, klinisch psycholoog, dieper ingaan op de psychosociale aspecten, zoals vermoeidheid, veranderd lichaamszelfbeeld, werkhervatting en omgaan met angst en onzekerheid. Kortom: Hoe bouw je je nieuwe leven weer op? Marisa Geukes, verpleegkundig specialist, vertelt meer over haar aandeel in de behandeling van darmkankerpatiënten. Graag willen we u, uw familie en alle geïnteresseerden uitnodigen deze dag bij te wonen. Omdat de ruimte beperkt is, dient u zich aan te melden. Dat kan via of per mail: Aan deze dag, incl. koffie, thee en lunch, zijn mede door een bijdrage van Roche, voor leden van SPKS geen kosten verbonden. Voor belangstellenden vragen wij een bijdrage van 10 euro per persoon. Ik hoop u op zaterdag 3 maart in Leiden te kunnen begroeten. Jolien Pon Voorzitter SPKS Darmkanker Nederland Foto-expositie Denk vooruit, kijk achterom Jaarlijks vraagt de Maag Lever Darm Stichting (MLDS) gedurende de hele maand aandacht voor darmkanker. Dit jaar reist de foto-expositie met als thema Denk vooruit, kijk achterom langs de ziekenhuizen in Nederland. Fotografie is een vorm van kunst die tot de verbeelding spreekt. Gezien het taboe dat heerst rondom de ziekte kiest de MLDS voor een kunstzinnige verbeelding van dit voor veel mensen zware en abstracte onderwerp. Vijf professionele fotografen presenteren hun beelden, waarbij alle vijf fotografen een ander aspect van darmkanker belichten. Voor meer informatie over de foto-expositie en de agenda: Naast de foto-expositie wordt heel Nederland opgeroepen om foto s te maken die passen bij darmkanker en het thema Denk vooruit, kijk achterom. Zwarte lijst tegen genezers kanker KWF Kankerbestrijding publiceert op internet een overzicht van alternatieve therapieën tegen kanker waarvan ten onrechte wordt beweerd dat ze de ziekte kunnen genezen. Dit is een verheugend initiatief, want mensen die op deze wijze geld proberen te verdienen over de rug van kankerpatiënten moeten op alle mogelijke manieren worden tegengehouden. De zwarte lijst is bedoeld als waarschuwing voor kankerpatiënten die hun heil zoeken in het alternatieve circuit of daarover nadenken. Volgens KWF Kankerbestrijding gaat het om dertig procent van de vijfendertig- tot veertigduizend kankerpatiënten. Hoeveel alternatieve behandelingen tegen kanker bestaan, is onduidelijk: ze worden niet geregistreerd. De site kanker-actueel.nl somt vijfenzestig therapieën op waarvan een aantal therapeuten beweert kanker te kunnen genezen. Dat is echter van geen enkele alternatieve therapie wetenschappelijk aangetoond. KWF Kankerbestrijding, die veel telefoontje van patiënten krijgt over alternatieve behandelmethoden, gaat nu alle informatie natrekken over behandelingen die in de belangstelling staan. Het is de bedoeling de lijst steeds aan te vullen. Bron: Gezondheidblog.nl SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 11

12 A LVLEESKLIERKANKERNIEUWS Een ervaringsverhaal met vallen en opstaan Pacemaker in bil helpt de ontlasting ophouden Er is groeiende hoop voor mensen die hun ontlasting laten lopen en daar weinig tot niets tegen kunnen doen. Er is een ontwikkeling die voor heel wat van de volwassenen in Nederland, die moeite hebben om de ontlasting op te houden, een oplossing kan betekenen. Het apparaatje heet neuronenstimulator, maar wordt ook aangeduid met pacemaker in de bil, naar de plek waar het instrumentje vaak wordt ingeplant. Het helpt mensen hun ontlasting op te houden en neemt zo een flink deel van de overlast weg. Neuronenstimulator De neuronenstimulator zorgt via een elektrode in de sluitspier ervoor dat deze wordt geprikkeld en zo blijft functioneren. De patiënt wordt zo in staat gesteld ontlasting (of urine) langer op te houden. In Maastricht probeert men de neuronenstimulator ook wel uit door deze eerst op het lichaam te plaatsen. Na enige weken is dan duidelijk of de werking goed is. Daarna kan het apparaatje worden geïmplanteerd. Vaak kan het s nachts uit omdat dit energie spaart en de levensduur ervan wordt verlengd. Cilia Ensing (69) is een van die patiënten bij wie dit gebeurde. Maar dat ging ook met vallen en opstaan gepaard, zo blijkt. Veertien jaar geleden werd bij mij alvleesklierkanker geconstateerd. Ik kwam in Heerenveen terecht. Een zware operatie volgde, waarbij een stukje van de pancreas werd weggenomen. Er werd verteld dat als de tumor aan de ader zat, ik na twee uurtjes wakker zou zijn en dus de operatie niet mogelijk was. Werd ik na vijf dagen wakker was de operatie dus geslaagd. Na tien dagen de uitslag, geen uitzaaiingen! Cilia Ensing Naar Groningen Ongeveer vier jaar geleden werd Cilia geconfronteerd met een steeds sterker probleem bij het ophouden van ontlasting. Artsen werden geraadpleegd. In Heerenveen kon men haar niet helpen. Uiteindelijk adviseerde de chirurg, die haar destijds opereerde, toch contact met Groningen te leggen. Hij effende voor haar de weg bij dr. E.J. Messelink van functionele urologie. Die houdt zich onder meer bezig met de patiënten die met urineproblemen zaten. Ook de sluitspier van de blaas kan merkwaardige bokkensprongen maken, bijvoorbeeld na een operatie aan dat orgaan of een andere diepe buikoperatie. Dokter Messelink plaatste na onderzoek bij mij een pacemaker in de bil. En die werkte. Maar na ongeveer negen maanden kreeg ik er toch last mee. Er kwamen ontstekingen in de bil die veel pijn veroorzaakten. De pacemaker werd verwijderd en de ontstekingen werden bedwongen en het apparaatje kon na een half jaar opnieuw worden geplaatst. Een verademing, zegt Cilia, want het werkte toch weer prima. Ruim anderhalf jaar ging het uitstekend. Totdat ze vond dat ze wat moest afvallen. En prompt kwam er weer een probleem. Ze zat immers regelmatig op de pacemaker. Die kon het wel hebben, maar haar weefsel niet. Nieuwe problemen Na enige tijd werd de pacemaker herplaatst, nu in de buik. Dat ging een poosje goed, maar opnieuw traden ontstekingen op Najaar 2011 werd ik opnieuw opgenomen in het UMCG, vertelt Cilia. Ik lag acht dagen in het ziekenhuis. Eerst om via een infuus antibiotica op te nemen. Die kreeg ik uiteindelijk ook in tabletvorm mee naar huis. Maar ik kreeg die ontsteking er niet onder en weer kon ik naar het ziekenhuis. Opnieuw acht dagen. Eerst weer antibiotica en tenslotte moesten ze de pacemaker toch weer operatief verwijderen. Bij de operatie kwamen ze er achter dat er een forse ontsteking rondom de pacemaker zat, ook de contactdraden, die de pacemaker met de elektroden verbonden, bij de anus moesten eruit. Cilia was weer terug bij af. Natuurlijk erg, maar het ging ook perioden goed. En ik ben heel tevreden over dr. Messelink en zijn collega s en assistenten. Ik kan lezen en schrijven met de dokter en kan me altijd melden en dan SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 12

13 A LVLEESKLIERKANKERNIEUWS doen ze ook wat. Ik ben nog steeds optimistisch en zou iedereen die er voor in aanmerking komt deze methode willen aanraden. Binnenkort verwachten ze me weer in het ziekenhuis en dan hoor ik wat er nu nog gedaan kan worden. Maar ik ben ook blij dat ik nog steeds schoon wordt verklaard. Want dat is natuurlijk ook heel wat waard. Ik denk dat die ontstekingen uiteindelijk wel weg zouden kunnen blijven. Maar het kan natuurlijk ook dat mijn lichaam het apparaatje gewoon niet wil. Dat zou minder leuk zijn. Pijn heb ik niet op het moment, en dat is ook heel wat. Peter Craghs Mocht u naar aanleiding van dit artikel vragen hebben dan kunt u dat bij het secretariaat van SPKS melden. Wij proberen voor u de juiste antwoorden te vinden of wijzen u de weg. Uitgezaaide darmkanker Onderzoek wegens succes afgebroken Een klinische proef met het experimentele medicijn regorafenib (Bayer) bij de behandeling van uitgezaaide darmkanker is voortijdig stopgezet vanwege een beduidend verbeterde overleving ten opzichte van placebo. Het onderzoek is beëindigd na een geplande tussenanalyse met de aanbeveling dat de patiënten die in studieverband het placebo kregen nu in aanmerking komen voor behandeling met dit middel. In de zogenoemde Correctstudie werden 760 patiënten met uitgezaaide darmkanker, die na de standaardbehandelingen was doorgegroeid, ingedeeld in een groep die placebo kreeg en een groep die het studiemiddel regorafenib kreeg. De gunstige uitkomst is volgens de fabrikant Bayer betekenisvol omdat de extra overleving optrad bij patiënten die al vele zware behandelingen achter de rug hadden. Nieuwe aanpak stamcellen tegen pancreaskanker Onderzoekers in Madrid hebben een methode gevonden in tumoren verscholen stamcellen aan te pakken. Kanker van de alvleesklier of pancreas is zeer moeilijk te bestrijden. Dat komt doordat de verscholen stamcellen voortdurend nieuwe kankercellen produceren maar ongevoelig zijn voor de gangbare behandelingen. Bij muizen waarin menselijke pancreastumoren waren geïmplanteerd wisten de onderzoekers de tumorgroei een halt toe te roepen (Cell Cancer Cell, november). In 2007 is ontdekt dat de groei van de tumoren en hun vermogen om uit te zaaien wordt bepaald door een betrekkelijk kleine populatie kankerstamcellen. Als deze cellen delen ontstaat een kankercel en een nieuwe stamcel. Het aantal kankercellen neemt daardoor gestaag toe, terwijl de populatie stamcellen gelijk blijft. De Madrileense onderzoekers ontdekten dat zij bepaalde kenmerken van embryonale stamcellen hebben. In die cellen voltrekken zich biochemische kettingreacties, die uniek zijn voor hun embryonale collega s. Dat deze reacties verder nergens bij volwassenen voorkomen de onderzoekers hebben dat uitgebreid gecontroleerd maakt deze kankerstamcellen uniek. Nu is er de mogelijkheid de kankercellen gericht te bestrijden zonder gezonde cellen aan te tasten, met een middel dat de kettingreacties stillegt. In combinatie met medicijnen die de kankercellen zelf aanpakken kan zo n middel een bruikbare therapie opleveren, zo redeneren de onderzoekers. Toen zij bij muizen losse tumorcellen in de alvleesklier injecteerden, sloegen die niet aan. Alle behandelde muizen waren na 100 dagen nog in leven. De onbehandelde controlemuizen ontwikkelden grote tumoren en leefden gemiddeld maar een maand. Bij implantatie van intacte stukjes tumorweefsel waren de resultaten minder rooskleurig. Dat kwam doordat de stamcellen zijn ingebed in een stroma, een soort littekenweefsel dat de toegediende middelen afschermt. Pas nadat een middel dat het stroma uitschakelt aan de combinatie was toegevoegd, was de behandeling effectief. De tumoren verdwenen bij deze behandeling niet, maar verloren het vermogen om verder te groeien en uit te zaaien. Bron: NRC Handelsblad Huub Dassen SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 13

14 D ARMKANKERNIEUWS Edwin van der Zaag wil borstkankerprocedure ook bij darmtumoren Check bij darmkanker ook de schildwachtklier Foto: Medische Fotografie Gelre Ziekenhuizen M. Haazebroek Bij de behandeling van borstkanker is het al standaard praktijk: checken of de schildwachtklier, de lymfeklier die het meest directe contact met de tumor heeft, vrij is van kwaadaardige cellen. Volgens chirurg Edwin van der Zaag van het Gelre Ziekenhuis in Apeldoorn is het meer dan de moeite waard om deze procedure ook bij darmkanker in te voeren. Helaas zijn mijn collega s nog terughoudend. Dr. Edwin van der Zaag Edwin van der Zaag vindt dat hij nog lang niet genoeg bijval krijgt voor de belangrijkste stelling uit het proefschrift waar hij in november op promoveerde bij AMC-hoogleraar Willem Bemelman. Volgens Van der Zaag zou- den zijn collega s er goed aan doen om bij het wegnemen van een stuk darm met tumoren te checken welke lymfeklier de zogenoemde schildwachtklier is die bij de tumor hoort. Na enige oefening gaat dat vrij eenvoudig, zegt Van der Zaag. Het enige wat je doet, is blauwe inkt in de tumor spuiten en vervolgens kijken welke lymfeklier ook blauw kleurt. Is de schildwachtklier geïdentificeerd, dan is het net als bij bijvoorbeeld borstkankeroperaties aan de patholoog om te beoordelen of deze vrij is van tumorcellen. Ook nu kijkt de patholoog al naar de lymfeklieren die tijdens een darmkankeroperatie worden uitgenomen. Maar dat gebeurt min of meer ongericht, aldus Van der Zaag. In het weggenomen weefsel zitten heel veel klieren en die zal de patholoog logischerwijs nooit allemaal met evenveel nauwkeurigheid kunnen bekijken. Mijn stelling is: geef hem naast de gebruikelijke methode één klier, de schildwachtklier, waar extra aandacht naartoe gaat. Als de eventuele vervolgbehandelingen worden afgestemd op de bevindingen in de schildwachtklier, dan denkt Van der Zaag dat daar veel winst te behalen is. Hij kan het nog niet hard maken. Wat ik wel weet, is dat van de patiënten die worden geopereerd aan kanker in de dikke darm of de endeldarm, en die volgens de huidige zeg maar ongerichte procedure schone lymfeklieren hebben, ongeveer dertig procent toch weer kanker krijgt. Kijk je via de schildwachtprocedure, dan blijkt toevallig ook dertig procent van degenen met veronderstelde schone klieren toch tumorcellen in de schildwachtklier te hebben. Onder de patiënten die écht schone klieren hadden, dus ook geen tumor- SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 14

15 D ARMKANKERNIEUWS cellen in de schildwachtklier, was de vijfjaarsoverleving nagenoeg honderd procent! De terugkerende kanker moet dus zitten in de groep met vervuilde schildwachtklieren. Kliederen Zo op het eerste gezicht lijkt het dus logisch om patiënten met darmkanker te onderzoeken op tumorcellen in de schildwachtklier. Zijn die aanwezig, dan geef je een aanvullende chemokuur na de operatie. Maar Van der Zaag benadrukt dat dit niet zo makkelijk gaat. Volgens de regels wil men immers eerst sluitend bewijs hebben dat deze mensen er daadwerkelijk iets mee opschieten als je de indicatie voor chemotherapie uitbreidt. Een van de belangrijkste bezwaren blijkt te zitten in de getallen: er zou per saldo niet voldoende winst te halen zijn. Van der Zaag bestrijdt dat. Procentueel hebben deze criticasters misschien gelijk. Maar volgens de huidige werkwijze is veertig procent van de lymfeklieren van mensen met darmkanker schoon. Als daar dan nog dertig procent schildwachtklieren tussen zitten die toch tumorcellen bevatten, dan gaat het dus om dertig procent van veertig procent, is twaalf procent. Maar niet alle tumorcellen in de schildwachtklier zijn relevant. Ongeveer de helft van die twaalf procent heeft enkele losse cellen die geen echte uitzaaiingen zullen vormen. Maar als de andere helft wél baat zou hebben bij aanvullende chemotherapie, dan heb je het in Nederland bij patiënten per jaar over ruim achthonderd mensen die je mogelijk beter zou kunnen helpen. Een ander bezwaar dat de promovendus veel hoort, zit in de procedure zelf. Het zou te lastig zijn. Dat bestrijdt Van der Zaag. Het gaat om het spuiten van wat inkt. Bij het wegnemen van een stuk darm met tumoren neem je sowieso al veel omliggend weefsel mee, dus je kunt ook buiten het lichaam inkt in de tumor spuiten. De schildwachtklier zal ook dan nog blauw kleuren. Zeker, de eerste paar keer loop je het risico dat je met inkt gaat kliederen. Maar na tien of twintig keer oefenen kan iedere chirurg dit zonder lekkage uitvoeren. Darmkankerscreening Op dit moment wordt in een aantal Nederlandse ziekenhuizen vervolgonderzoek voorbereid. Patiënten met schone klieren die volgens de schildwachtklierprocedure tóch tumorcellen in deze lymfeklier blijken te hebben, zullen willekeurig wel of geen aanvullende chemokuur krijgen. Maar Van der Zaag is nog niet gerust op dat vervolgonderzoek. In de huidige opzet wordt geen onderscheid gemaakt tussen enkele losse tumorcellen in de schildwachtklier, of clusters van cellen van 0,2 tot 2 mm groot. Ik ben bang dat de procedure daardoor niet gericht genoeg zal worden ingezet. De uitkomst zal dan onvoldoende statistische draagkracht hebben. Ik ben daarom nog in gesprek met de opstellers van die studie om het protocol op dit punt aan te passen. Overigens verwacht Van der Zaag dat de statistiek in de toekomst wel eens makkelijker zou kunnen worden. Vanaf 2013 zal de preventieve darmkankerscreening van start gaan. Je mag dus verwachten dat de groep waarin je er vroeg bij bent groter gaat worden. Het aantal mensen met verondersteld schone lymfeklieren zal in absolute zin dan ook groter worden. En dat is juist de patiëntengroep die baat heeft bij de schildwachtklierprocedure. In de toekomst zal de procedure dus aan relatief belang kunnen winnen. De promovendus laat het er bepaald nog niet bij zitten. Bron: AMC Magazine - Rob Buiter De prognose van patiënten met darmkanker blijkt slechter als de tumor een hoge hoeveelheid of juist een lage hoeveelheid van bepaalde eiwitten heeft. Soms is er sprake van tweemaal grotere kans op terugkeer van de ziekte. Dit concludeert gastro-intestinaal chirurg Eric Belt. Hij promoveerde in december jl. bij VU medisch centrum. In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer mensen de diagnose darmkanker en mensen sterven aan de gevolgen van de ziekte. Bij een deel van de patiënten komt de ziekte na operatieve verwijdering Promotie Eric Belt aan VU: Concentratie eiwit voorspelt terugkeer van darmkanker van de tumor terug. Dan is de ziekte meestal niet goed meer te behandelen. Eric Belt onderzocht welke patiënten een hoog risico op terugkeer van ziekte hebben die mogelijk baat hebben bij aanvullende chemotherapie na de operatie om terugkeer van ziekte te voorkomen. Zijn onderzoek laat zien dat een hoge of juist lage hoeveelheid van bepaalde eiwitten in darmtumoren een voorspellende waarde heeft voor terugkeer van ziekte, tot wel tweemaal verhoogde kans. Deze prognostische markers kunnen mogelijk helpen om darmkankerpatiënten te identificeren die een hoog risico hebben op terugkeer van ziekte na de primaire operatie. Uiteindelijk zal het gebruik van prognostische en predictieve biomarkers leiden tot een veel meer individugerichte behandeling van patiënten met darmkanker. Titel proefschrift: Prognostic Tumor Profiling in Colorectal Cancer SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 15

16 D ARMKANKERNIEUWS Zes veel voorkomende mogelijke afwijkingen op n rij Ontlasting zegt veel over gezondheid dus kijken Afwijkingen in de kleur van je ontlasting kunnen duiden op een aandoening. Maar je kunt ook slijm en wormpjes in je faeces aantreffen. Je ontlasting zegt veel over je gezondheid. Er is bijvoorbeeld aangetoond dat artsen eerder een ernstige ziekte als darmkanker ontdekken bij mensen met een plateau-wc (vlakspoeler). Daar zie je namelijk sneller afwijkingen in je ontlasting. Het is dus belangrijk om af en toe wat beter in de wc-pot te kijken. Hieronder worden zes afwijkingen in de ontlasting besproken. Ontkleurde ontlasting Normaal gesproken is ontlasting bruin. Deze bruine kleur is afkomstig van galkleurstoffen. Gal is een belangrijke vloeistof voor de spijsvertering in de darm, met name voor de vertering van vetten. Gal wordt aangemaakt door de lever en opgeslagen in de galblaas. Bij onvoldoende galproductie of een obstructie van de galwegen, ziet ontlasting er ontkleurd uit. Ontkleurde ontlasting kan op meerdere ziektes wijzen, maar dan zijn er meestal ook andere klachten. Het is verstandig om naar de huisarts te gaan als je naast ontkleurde ontlasting, last hebt van bijvoorbeeld lichte koorts, misselijkheid, braken, bloedarmoede, vermoeidheid, pijn in de bovenbuik, donkere urine of geelzucht. Er kunnen ook andere klachten mee gepaard gaan. Daarom is het belangrijk je gezondheid goed in de gaten te houden als je ontkleurde ontlasting hebt. Het kan een indicator voor o.a. Hepatitis A, galstenen of aandoeningen aan de lever zijn. Bloed in de ontlasting Helderrood bloed aan de buitenkant van de ontlasting is meestal onschuldig. Dan kan er een wondje aan de anus of darmwand zitten of je hebt aambeien. Het gaat om weinig bloed, maar soms lijkt het veel omdat het zich mengt met het toiletwater. Strepen of klonten bloed vermengd met de ontlasting kunnen wijzen op een ontsteking in het maag-darmkanaal. Meestal heb je dan ook koorts en diarree. Het is verstandig om met die laatste klachten naar de arts te gaan, omdat zij op aandoeningen als de ziekte van Crohn kunnen wijzen. Ook bij zwarte ontlasting kun je het beste zo snel mogelijk naar de huisarts gaan. Behalve als je heel veel drop hebt gegeten, wat de ontlasting ook zwart kan laten kleuren. Zwarte ontlasting komt door bloedingen van boven de maag. Bloed kleurt zwart onder invloed van maagsappen. Hierdoor kleurt de ontlasting zwarter. Waterige ontlasting Waterige ontlasting duidt meestal op acute diarree. De ontlasting is brijachtig tot waterig en je raakt meer en vaker ontlasting kwijt dan normaal. De oorzaak van acute diarree is in de meeste gevallen een infectie in de darmen. Deze infectie is het gevolg van een besmetting met een bacterie, een virus of een protozo (eencellig diertje). Acute diarree gaat vanzelf over, meestal na een dag of twee, soms duurt het langer. Acute diarree kan geen kwaad, tenzij je veel vocht verliest en moet overgeven. Als je te veel vocht verliest, kan je lichaam uitdrogen. In dat geval is een glucosezoutoplossing (ORS) de beste behandeling. Ga naar de huisarts bij ernstige klachten, zoals bloed en slijm bij de ontlasting, koorts, sufheid, te weinig plassen, hevige buikpijn en krampen. Ook als de diarree steeds terugkomt of lang duurt, is het verstandig om naar de huisarts te gaan. Misschien SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 16

17 D ARMKANKERNIEUWS ben je gevoelig voor bepaalde voedingsmiddelen of heb je last van een bepaalde darmziekte. Vettige ontlasting Als er veel vet in je ontlasting zit, kan zij gaan drijven. Dit hoort niet, want verteerd voedsel hoort zwaarder te zijn dan water. Ook als de ontlasting aan het toilet blijft kleven, kan dit wijzen op te veel vet. Als je regelmatig vettige ontlasting hebt, ga dan naar de huisarts. Vet in de ontlasting kan duiden op verschillende aandoeningen. Een verminderd functionerende alvleesklier (pancreas) is een veel voorkomende oorzaak. Hierbij maakt de alvleesklier te weinig vetverterende enzymen aan, zogeheten lypase. De alvleesklierenzymen komen via een afvoerbuis in de twaalfvingerige darm terecht. Als er te weinig enzymen worden geproduceerd, ontstaan er stoornissen in de vertering van suikers, vetten en eiwitten. Een galzuurtekort kan ook tot vettige ontlasting leiden. Soms ontstaat vettige ontlasting doordat de dunne darm onvoldoende vetten absorbeert. Dit kan komen door glutenallergie of een andere vorm van voedselallergie. Overmatig slijm Slijm bij de ontlasting is volkomen normaal en zelfs noodzakelijk. Een gebrek aan slijm kan namelijk leiden tot obstipatie. De ontlasting wordt langs het slijmvlies van de darm vervoerd. Daarom zit er een glanzend laagje slijm rond de ontlasting bij de lozing ervan. Een overdaad aan slijm of slijm met bloed, kan duiden op een ontsteking. Of op een prikkelbare darm. Ga in zo n geval naar de huisarts. Ga ook naar de huisarts als er alleen slijm is en geen ontlasting. Wormpjes Je kunt vrij snel vaststellen of je aarsmaden (wormpjes) hebt. Ze zitten namelijk op de ontlasting. Aarsmaden zien eruit als kleine witte draadjes. Kort na het slapen kunnen vrouwelijke wormen de darm verlaten om eitjes neer te leggen in de omgeving van de anus. Het kruipen van de wormpjes kan jeuk geven. Door te krabben komen de eitjes weer op de vingers terecht. Via de vingers kunnen anderen besmet worden, door het inslikken van deze eitjes. Aarsmaden zijn geen ernstige bedreiging voor je gezondheid. Je kunt een wormenkuur kopen bij apotheek en drogist. Daarmee ben je na twee weken van de aarsmaden af. Auteur: Rachel van de Pol Bronnen: Medisch A-Z, Maag Lever Darmstichting, AMC Universiteit van Amsterdam Meer aandacht voor darmflora Lange tijd is het belang van de darmflora miskend, maar sinds we weten dat gewoonlijk aanwezige darmbewoners in ons leven een essentiële rol spelen van geboorte tot de dood, komt steeds meer onderzoek op gang. De darmflora is betrokken bij het reguleren van de peristaltiek en de immunologische ontwikkeling. (immunologisch is niet vatbaar voor schadelijke invloeden). Zowat zestig tot zeventig procent van al onze immuuncellen bevindt zich in de darm. De overgrote meerderheid van de bacteriën zitten in de dikke darm, terwijl immunologische processen zich vooral in de dunne darm afspelen. Daar moet de darmflora dus worden beschermd. Er is een hele reeks voedingssupplementen op de markt, die als een probioticum gebracht wordt, maar over geen enkel bewijs beschikt dat ze zelfs maar in de darmflora worden teruggevonden. Om meer duidelijkheid te scheppen, moeten we voor de voedingssupplementen streven naar een nauwkeurige kwaliteitscontrole vanuit de Europese overheid, met als resultaat het al dan niet toekennen van een kwaliteitslabel. Dit zal gevolgen hebben voor het opzetten en de interpretatie van klinische studies. Als er bewezen moet worden dat een probioticum gezondheidsbevorderend werkt, dan moet onderzoek worden uitgevoerd met het product als dusdanig - zoals het in de winkel te koop wordt aangeboden -, en niet met de bacteriestam waarnaar het etiket verwijst. De best gedocumenteerde indicatie voor het gebruik van probiotica is acute diarree. De meeste producten hebben totaal geen effect, maar die dat wel hebben, verkorten zowel bij volwassenen als bij kinderen de diarree met ongeveer één dag. Ook is al aangetoond dat probiotica een preventief effect uitoefenen op diarree, gerelateerd aan het gebruik van antibiotica. Bron: De Huisarts SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 17

18 D ARMKANKERNIEUWS Elke mens heeft een unieke portie bacteriën aan boord Ieder zijn eigen darmflora en die is zeer gevarieerd Tien procent van de cellen in ons lichaam en minder dan één procent van alle genen in het lichaam zijn echt van onszelf. De rest komt van de honderdduizend miljard bacteriën die in onze darmen leven. Het blijkt inmiddels dat ieder mens een unieke samenstelling van deze bacteriën aan boord heeft, die waarschijnlijk ook heel bepalend is voor de gezondheid van de gastheer. Voorjaar 2011 ontdekten biologen van het metahit-consortium dat de darmflora in de ontlasting van honderden proefpersonen uiteenviel in drie groepen, zogeheten enterotypen (Nature). De enterotypen verschillen in de vertering van suikers en eiwitten, en ook in de aanmaak van bepaalde vitamines. De meeste mensen blijken een darmflora van het Ruminococcus-type te hebben, gespeling van de darm. En tussen overgewicht en het soort darmbewoners. De uitdaging is dan ook om te achterhalen of de veranderde bacteriesamenstelling oorzaak of gevolg van de ziekte is. Amerikaanse onderzoekers toonden aan dat overgewicht bij muizen in ieder geval wel samenhangt met de compositie van de darmflora. De darmflora van dikke muizen. naar dunne muizen werd overgebracht. Die muizen kwamen daarna aan in gewicht, maar het effect was tijdelijk. Ook bij mensen bestaan er verschillen in de darmflora van dikke en dunne personen. Kleerebezem doet er binnen metahit onderzoek naar: De eerste, nog niet gepubliceerde, resultaten wijzen er ook op dat er binnen de obese groep twee subgroepen bestaan die verschillen in de genetische diversiteit van de micro-organismen. Mensen in de subgroep met een lagere genetische diversiteit laten een grotere gewichtstoename zien, en als zij op dieet gaan hebben zij ook meer moeite kilo s kwijt te raken dan de anderen. Ook dat suggereert dat er een oorzakelijke relatie is. De laatste jaren is door de stormachtige ontwikkelingen in de genetica en de DNA-analyse een ander beeld ontstaan van de betekenis van de darmflora. De invloed van ons tweede genoom op ziekte en gezondheid is veel groter dan wetenschappers ooit hadden vermoed. Omdat de samenstelling van bacteriegemeenschappen in de darmen zo variabel is, proberen wetenschappers nu grote patronen te ontdekken waarin de darmflora van mensen onderling verschilt. cialiseerd in het afbreken van mucine, koolhydraten die via het voedsel in de darm terechtkomen. Anderen hebben een darmflora van het Bacteroides-type, met meer van de bacteriesoorten die vitamine C, B2, B5 en H produceren. Een derde groep, het Prevotella-type, heeft meer micro-organismen die vitamine B1 en foliumzuur produceren. De enterotypen laten zien dat er verschillende stabiele oplossingen voor een functioneel ecosysteem zijn, zegt Michiel Kleerebezem, hoogleraar bacteriële metagenomics van de Wageningen Universiteit en een van de auteurs van de baanbrekende studie. Overgewicht Kleerebezem en zijn team zijn aan het proberen in hun genetisch onderzoek een relatie te leggen tussen het optreden van darmontstekingen (zoals de ziekte van Crohn en ulceratieve colitis) en de bacteriesamenstel- Poeptransplantatie Een sterke aanwijzing dat darmbacteriën inderdaad de gezondheid van de gastheer dicteren komt van experimenteel onderzoek met poeptransplantaties. Artsen in het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam hebben daarmee al goede resultaten bereikt. Vooralsnog is faecestransplantatie vanwege het tijdelijke effect en de theoretische mogelijkheid op deze manier onbedoeld besmettelijke ziekten over te brengen niet geschikt als reguliere behandeling voor het metabool syndroom. Een afwijkende samenstelling van de darmflora houdt volgens Kleerebezem verband met een hele waslijst van aandoeningen. Die associaties zijn onder meer gevonden bij ontstekingsziekten van de darm, allergieën en autoimmuunziekten. De darmen spelen een belangrijke rol bij de training en onderhoud van het immuunsysteem. In het menselijk li- SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 18

19 D ARMKANKERNIEUWS chaam zit een groot deel van de immuuncellen in het darmslijmvlies. Hun functie is daar om te herkennen wat getolereerd mag worden en wat weg moet. Daarmee onderhouden ze de barrièrefunctie van de darm. De darmslijmvliezen vervullen daarmee een sleutelrol in het afweersysteem. Afwijkingen in het darmimmuunsysteem kunnen gevolgen hebben door het hele lichaam. Sterk individueel De vraag is wat een gewoon mens kan doen om zijn darmflora in een optimale conditie te houden of te krijgen. Via reclames en aanbiedingen wordt de consument bestookt met bacteriedrankjes die de gezondheid zouden verbeteren. Kleerebezem, die hoogleraar is op een door NIZO food research in Ede gesponsorde leerstoel, zegt hierop: Er is slechts een beperkt aantal toepassingen van probiotica waarvan het gezondheidseffect hard is aangetoond. Eén daarvan is als behandeling tegen diarree die soms volgt op een behandeling met antibiotica. Bij veel andere toepassingen, zoals het verhogen van de algemene weerstand, zijn er volgens hem nog heel veel vragen. Uit ons onderzoek komt naar voren dat de moleculaire biologie sterk individueel bepaald is. Als we kijken welke genen actief zijn bij verschillende proefpersonen op vier punten in de tijd, dan vertoont het patroon telkens vrij grote verschillen tussen verschillende personen, terwijl er wel sterke gelijkenis is tussen de monsters afkomstig van één persoon. Als je aan verschillende proefpersonen hetzelfde probioticum geeft, kan het effect wisselend zijn door het verschillende uitgangspunt van individuen. Het probioticum geeft een duwtje. Bij de een zal dat net genoeg zijn om in de gezonde bandbreedte te komen, maar voor de ander zal het niets uitmaken. Moederflora Als kinderen ter wereld komen krijgen ze tijdens de geboorte hun eerste darmflora van hun moeder. De bacteriën uit de vagina zijn de eerste kolonisten van de babydarmen die zullen bijdragen aan de vertering. Kinderen die met een keizersnede ter wereld komen krijgen hun eerste darmbewoners van de handen die hen als eerste vastpakken. Later krijgen beide groepen kinderen er nog bacteriën bij van het zogen aan de borst. De samenstelling van de bacteriepopulaties in de vagina en op de huid verschilt. Amerikaanse onderzoekers van Cornell University volgden de ontwikkeling van de darmflora van een jongetje vanaf zijn geboorte tot aan een leeftijd van tweeënhalf jaar oud (PNAS, 15 maart 2011). In die tweeëneenhalf jaar nam de verscheidenheid aan bacteriesoorten in de darmen van het kind geleidelijk toe tot een niveau dat nog altijd onder dat van zijn moeder lag, maar wel ruim een verdubbeling was van de beginsituatie. Maar er bleken grote verschuivingen op te treden in de soortsamenstelling in de eerste levensjaren. En toen het kind erwten en babyvoeding ging eten was dat duidelijk zichtbaar in de darmflora. Bron NRC Handelsblad Darmkanker-genen voorspellen effect van behandeling Onderzoekers van het AMC in Amsterdam hebben een set van vijf genen ontdekt waarvan de werking voorspellend is voor de prognose van een patiënt met darmkanker. Ze publiceren daarover in het blad Cell Stem Cell. Net als bij borstkanker zouden we met deze set de behandeling van darmkanker beter kunnen gaan afstemmen op het individu, zegt onderzoeksleider prof. dr. Jan Paul Medema, hoogleraar Experimentele Oncologie en Radiobiologie. Veel patiënten met darmkanker komen bij de arts op een moment dat de tumor nog niet is uitgezaaid. Operatief verwijderen van het gezwel is dan de standaardbehandeling in Nederland. Maar hoe die behandeling precies uitpakt, blijkt toch nog onzeker. Vaak gaat het goed, maar niet altijd, en dan was het beter geweest als er direct aansluitend aan de operatieve ingreep was begonnen met chemotherapie. Voor het onderzoek werd een groep van 90 patiënten onderzocht; na langdurige laboratoriumproeven is bij 24 van hen een volledige typering van de vijf genen uitgevoerd. Bij deze 24 patiënten bleek deze typering een uitstekende voorspeller van de uitkomst voor de patiënt. We gaan dit nog bevestigen bij grotere groepen patiënten, maar met de huidige voorspellende waarde zijn we zeer tevreden, zegt Medema. We zijn bezig om de test te verbeteren en sneller te laten uitvoeren om de vondst toepasbaar te maken in de klinische praktijk. Is dat zover en zijn de onderzoekuitkomsten bevestigd bij grote groepen patiënten, dan wordt de behandeling van darmkanker mede afhankelijk van een genenonderzoek, net zoals nu bij borstkanker. Bron: AMC SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 19

20 D ARMKANKERNIEUWS Behandeling lijkt sterk op die van dikkedarmkanker Dunnedarmkanker zeldzaam en vaak erfelijk bepaald Bijna 5% van alle Nederlanders ontwikkelt tijdens het ouder worden darmkanker. Jaarlijks wordt bij meer dan mensen de diagnose darmkanker gesteld. Hoewel patiënten en behandelaars vrijwel altijd spreken van darmkanker en niet van dikkedarmkanker, is dat laatste eigenlijk wat bedoeld wordt. Vrijwel alle darmkankers treden namelijk op in de dikke darm inclusief endeldarm. Dunnedarmkanker is heel zeldzaam, in Nederland wordt deze diagnose jaarlijks bij minder dan 200 mensen gesteld, dikkedarmkanker komt dus meer dan 50x vaker voor. Het verschil is opmerkelijk omdat de dunne darm veel langer is dan de dikke darm, en zowel door lengte als door sterke plooiing een veel groter oppervlak heeft. De precieze oorzaken voor Prof dr. Ernst J. Kuipers dit verschil in optreden van kanker zijn dan ook nog niet helemaal duidelijk, maar hebben ongetwijfeld te maken met de grote verschillen in bacteriële flora en lokale darminhoud. Erfelijk bepaald Kankers van de dunne darm komen vooral voor bij patiënten met een erfelijke aanleg op darmkanker. De meest bekende aandoeningen op dit terrein zijn het Lynch syndroom, familiare polyposis, en het Peutz-Jeghers syndroom. Bij de eerste twee aandoeningen ontstaan poliepen vooral in het eerste deel van de dunne darm, de 12-vingerige darm. Bij het Peutz-Jeghers syndroom is meestal al op kinderleeftijd sprake van poliepen in de gehele dunne darm, hetgeen vaak op jonge leeftijd aanleiding geeft tot perioden van darmverstopping, waarvoor operatie nodig is. Op latere leeftijd kan ook kanker van de dunne darm ontstaan. Alle drie de genoemde syndromen gaan overigens ook gepaard met een kans op kanker in andere organen dan de dunne darm. De associatie tussen dunnedarmkanker en een erfelijke aanleg op kanker is dusdanig sterk, dat bij elke patiënt bij wie de diagnose op dunnedarmkanker wordt gesteld, nadrukkelijk navraag naar het optreden van kanker bij familieleden zal plaatsvinden, zo nodig gevolgd door verder erfelijkheidsonderzoek. De symptomen van dunnedarmkanker zijn in grote lijnen gelijk aan kanker in de dikke darm. Zo kan er sprake zijn van bloedarmoede door langzaam chronisch bloedverlies in de darm. Ook kan de tumor aanleiding geven tot een verstopping van de darm, hetgeen gepaard gaat met krampende buikpijn en soms braken. In sommige gevallen komt de ziekte pas in een laat stadium aan het licht wanneer uitzaaiingen naar bijvoorbeeld lever of buikvlies aanleiding geven tot klachten als geelzucht of een opgezette buik. Onderzoek De diagnose dikkedarmkanker wordt meestal gesteld door endoscopie van de dikke darm (coloscopie). Afhankelijk van de lokalisatie kan dunnedarmkanker aan het licht komen door een endoscopie via de maag (gastroscopie) naar de 12-vingerige darm. Dit toont echter slechts een erg kort stukje van de enkele meters lange dunne darm. Omdat de dunne darm minder goed in beeld te brengen is, en dunnedarmkanker erg zeldzaam is, kan soms sprake zijn van vertraging in het stellen van diagnose. Soms wordt de tumor in beeld gebracht door een CT of MR scan van de buik. Andere technieken van endoscopie van de gehele dunne darm zijn videocapsule onderzoek, en ballon enteroscopie, een techniek die in een beperkt aantal ziekenhuizen in ons land wordt toegepast, waarbij de gehele dunne darm onder narcose kan worden bekeken. Deze laatste techniek biedt het grote voordeel dat direct materiaal van SPKS DOORGANG 38 - MAART 2012 pagina 20

U heeft slokdarm kanker

U heeft slokdarm kanker U heeft slokdarm kanker en uw leven staat op zijn kop PATIËNTENGROEP SLOKDARMKANKER lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging U heeft slokdarmkanker, uw leven staat op zijn kop. En u heeft veel

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Schildwachtklieronderzoek

Schildwachtklieronderzoek Chirurgie Schildwachtklieronderzoek www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het onderzoek... 4 Bijwerkingen... 6 De uitslag... 6 Aanvullende behandelingen... 6 Vragen... 7 Contactgegevens... 7 Patiëntenvoorlichting:

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker en uw DNA darmkanker nederland lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker Nederland Darmkanker Nederland wordt gesteund door een Raad van Advies. Deze bestaat uit specialisten

Nadere informatie

Informatie over de schildwachtklier. Afdeling Chirurgie

Informatie over de schildwachtklier. Afdeling Chirurgie Informatie over de schildwachtklier Afdeling Chirurgie Inleiding Deze folder geeft u informatie over de procedure bij het verwijderen van een schildwachtklier. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Fiche 1: chirurgie. Opdracht: Speel een operatie na

Fiche 1: chirurgie. Opdracht: Speel een operatie na Fiche 1: chirurgie Soms is het nodig om een tumor weg te halen. Dat gebeurt tijdens een operatie. De dokter die deze operatie uitvoert, heet een chirurg. De dokter haalt de hele tumor, of het grootste

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

Dikke darmpoliepen. MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis. www.mdlcentrum.nl

Dikke darmpoliepen. MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis. www.mdlcentrum.nl Dikke darmpoliepen MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inhoudsopgave 1. Wat zijn darmpoliepen? 2 2. Darmpoliepen en darmkanker 2 3. Wat kunnen de klachten zijn bij dikke darmpoliepen? 3

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch-wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. U ontvangt deze

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Inleiding. Wat is infliximab

Inleiding. Wat is infliximab Infliximab-infuus Inleiding In overleg met uw maag-, darm-, leverarts (MDL-arts) gaat u starten met de behandeling infliximab. In deze folder vindt u informatie over infliximab, over de werking en de behandeling,

Nadere informatie

Als er bloed in uw ontlasting is gevonden

Als er bloed in uw ontlasting is gevonden Als er bloed in uw ontlasting is gevonden januari 2014 2 3 Als er bloed in uw ontlasting is gevonden U heeft meegedaan aan het proefbevolkingsonderzoek darmkanker. De uitslag is dat er bloed in uw ontlasting

Nadere informatie

Ductaal Carcinoma In Situ (DCIS)

Ductaal Carcinoma In Situ (DCIS) Bij u is een voorstadium van borstkanker geconstateerd. Deze afwijking wordt Ductaal Carcinoma In Situ (afgekort DCIS) genoemd. Uw arts of verpleegkundig specialist heeft uitgelegd wat DCIS inhoudt en

Nadere informatie

Inleiding In deze folder leest u meer over de diagnose maagkanker, de onderzoeken en de behandelmogelijkheden.

Inleiding In deze folder leest u meer over de diagnose maagkanker, de onderzoeken en de behandelmogelijkheden. MAAGKANKER 17852 Inleiding In deze folder leest u meer over de diagnose maagkanker, de onderzoeken en de behandelmogelijkheden. Maagkanker is een kwaadaardige tumor in de maag, het wordt ook wel maagcarcinoom

Nadere informatie

Behandeling van Hepatitis C

Behandeling van Hepatitis C Behandeling van Hepatitis C MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inleiding Uw behandelend arts heeft bij u Hepatitis C geconstateerd. De MDL-verpleegkundige gaat u begeleiden bij het behandelen

Nadere informatie

Steun voor mensen met kanker aan:

Steun voor mensen met kanker aan: vereniging voor mensen met blaas- of nierkanker Steun voor mensen met kanker aan: blaas nier nierbekken urineleider plasbuis Steun voor u Steeds meer mensen worden geconfronteerd met blaas- of nierkanker.

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker

Borstsparende operatie bij borstkanker Chirurgie Borstsparende operatie bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 Voorbereiding op de operatie... 4 De opname... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Mogelijke

Nadere informatie

Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker

Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker START Gemaakt door: In samenwerking met: Gefinancierd door: 2014 en Borstkankervereniging Nederland Hoe werkt deze Keuzehulp voor uitgezaaide borstkanker? Informatiekaart

Nadere informatie

Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker

Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker START Gemaakt door: In samenwerking met: Financieel mogelijk gemaakt door: 2015 De ArgumentenFabriek en borstkankervereniging nederland FAS799.014.011/exp. juli 2017 Hoe

Nadere informatie

Chirurgie. Ductaal carcinoma in situ (DCIS)

Chirurgie. Ductaal carcinoma in situ (DCIS) Chirurgie Ductaal carcinoma in situ (DCIS) 1 Inleiding Wanneer u deze folder ontvangt, heeft u zojuist een gesprek gehad met de chirurg/ verpleegkundig specialist. Uit onderzoek is gebleken dat u een ductaal

Nadere informatie

Schildwachtklierbiopsie bij melanoom

Schildwachtklierbiopsie bij melanoom Schildwachtklierbiopsie bij melanoom Máxima Oncologisch Centrum U heeft met uw specialist besproken dat u binnenkort een schildwachtklierbiopsie ondergaat in verband met een melanoom. Deze ingreep is van

Nadere informatie

Behandeling van DCIS. Ductaal carcinoma in situ (DCIS) gemini-ziekenhuis.nl

Behandeling van DCIS. Ductaal carcinoma in situ (DCIS) gemini-ziekenhuis.nl Behandeling van DCIS Ductaal carcinoma in situ (DCIS) gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Wat is DCIS 3 Borstsparende behandeling 4 Ablatio: verwijdering van de gehele borstklier en borst 5 Preventieve

Nadere informatie

Borstsparende operatie en schildwachtklierprocedure

Borstsparende operatie en schildwachtklierprocedure Borstsparende operatie en schildwachtklierprocedure In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten om een borstsparende operatie te ondergaan ter behandeling van een tumor in uw borst. Het doel van

Nadere informatie

SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45

SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45 SEPTEMBER 2013 - NUMMER 45 Vorige week is de pilot bevolkingsonderzoek darmkanker van start gegaan. Deze pilot is o.m. bedoeld om het gehele traject zoals dat nu vast staat, in de praktijk te toetsen.

Nadere informatie

Als er bloed in uw ontlasting. is gevonden. Bevolkingsonderzoek

Als er bloed in uw ontlasting. is gevonden. Bevolkingsonderzoek Als er bloed in uw ontlasting 2014 is gevonden Bevolkingsonderzoek Als er bloed in uw ontlasting is gevonden U heeft meegedaan aan het bevolkingsonderzoek darmkanker. De uitslag is dat er bloed in uw ontlasting

Nadere informatie

Patiënt informatiebrief DRAINAGE Studie

Patiënt informatiebrief DRAINAGE Studie Patiënt informatiebrief DRAINAGE Studie Endoscopische versus percutane galwegdrainage voor operatie van een hilair cholangiocarcinoom Geachte mevrouw/mijnheer, Dit onderzoek, waarvoor uw medewerking wordt

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Doel Het doel van de studie is te onderzoeken of radiofrequente ablatie (RFA) gevolgd door

Nadere informatie

Radiotherapie Medische Oncologie Chemoradiotherapie gevolgd door chirurgie bij slokdarmkanker

Radiotherapie Medische Oncologie Chemoradiotherapie gevolgd door chirurgie bij slokdarmkanker Radiotherapie Medische Oncologie Chemoradiotherapie gevolgd door chirurgie bij slokdarmkanker Uitwendige bestraling van slokdarmkanker in combinatie met chemotherapie, voorafgaand aan een operatie van

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Mammapoli

Okselklierdissectie. Mammapoli 00 Okselklierdissectie Mammapoli U wordt binnenkort opgenomen voor een okselklierdissectie, al dan niet in combinatie met een operatie aan de borst. De opname vindt plaats op afdeling Heelkunde, (4e etage).

Nadere informatie

Chemotherapie. Inhoud

Chemotherapie. Inhoud Chemotherapie Inhoud 1. Wat is chemotherapie? 2 2. Behandeling en tussentijdse controle 2 3. Opname in het ziekenhuis 3 4. Bijwerkingen 4 5. Psychosociale gevolgen 7 6. Vervolgcontroles 7 7. Vragen 8 8.

Nadere informatie

EEN CHONDROSARCOOM WAT BETEKENT HET?

EEN CHONDROSARCOOM WAT BETEKENT HET? EEN CHONDROSARCOOM WAT BETEKENT HET? Oncologie/0137 Deze informatiebrochure is bestemd voor personen met een chondrosarcoom en alle anderen die hier heel dichtbij betrokken zijn zoals familie, vrienden,

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker

PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker PATIËNTEN INFORMATIE FOLDER Vaststellen van de waarde van nieuwe MRI technieken bij de behandeling van endeldarmkanker Dit studieprotocol en de bijbehorende patiënteninformatie en het toestemmingsformulier

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm.

Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm. Patiënteninformatie behorend bij het onderzoek: Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm. Oorspronkelijke Engelse titel: CHEMORADIOTHERAPY

Nadere informatie

Verwijderen van de galblaas. Polikliniek chirurgie

Verwijderen van de galblaas. Polikliniek chirurgie Verwijderen van de galblaas Polikliniek chirurgie Verwijderen van de galblaas Inleiding In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten om uw galblaas te laten verwijderen. In deze brochure vindt u

Nadere informatie

Borstverwijdering bij borstkanker

Borstverwijdering bij borstkanker Chirurgie Borstverwijdering bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 De opname... 4 Voorbereiding op de operatie... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Drains... 5

Nadere informatie

Schildwachtklierbiopsie bij het maligne melanoom. Chirurgie

Schildwachtklierbiopsie bij het maligne melanoom. Chirurgie Schildwachtklierbiopsie bij het maligne melanoom Chirurgie Inleiding Uit onderzoek is gebleken dat er bij u sprake is van een maligne melanoom (kwaadaardige moedervlek). Het maligne melanoom is een kwaadaardige

Nadere informatie

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het?

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? Oncologie/0145 1 Deze informatiebrochure is voor personen met een weke delen sarcoom en alle anderen die hier heel dichtbij betrokken zijn: familie, vrienden We geven

Nadere informatie

Onderzoek en operatie van de schildwachtklier bij borstkanker

Onderzoek en operatie van de schildwachtklier bij borstkanker Onderzoek en operatie van de schildwachtklier bij borstkanker Uw chirurg heeft met u besproken dat vóór de verwijdering van de borstkanker eerst de schildwachtklier wordt onderzocht. Deze folder geeft

Nadere informatie

Poliklinische operatie plastische chirurgie. Voorbereiding en nazorg bij poliklinische operaties onder plaatselijke verdoving

Poliklinische operatie plastische chirurgie. Voorbereiding en nazorg bij poliklinische operaties onder plaatselijke verdoving Poliklinische operatie plastische chirurgie Voorbereiding en nazorg bij poliklinische operaties onder plaatselijke verdoving 2 Uw huisarts of specialist heeft u naar de plastische chirurgie van het Canisius-Wilhelmina

Nadere informatie

Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm.

Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm. Patiënteninformatie behorend bij het onderzoek: Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm. Oorspronkelijke Engelse titel: CHEMORADIOTHERAPY

Nadere informatie

SF Z SINT-FRANCISKUSZIEKENHUIS. Therapie: Erbitux

SF Z SINT-FRANCISKUSZIEKENHUIS. Therapie: Erbitux SF Z SINT-FRANCISKUSZIEKENHUIS Therapie: Erbitux Inhoud Wat is Erbitux Hoe wordt Erbitux toegediend? Wat is belangrijk om te weten als u Erbitux krijgt toegediend? Huid reacties Enkele raadgevingen Duur

Nadere informatie

Borstsparende operatie. Mammapoli

Borstsparende operatie. Mammapoli 00 Borstsparende operatie Mammapoli 1 U wordt binnenkort opgenomen voor een borstsparende operatie De operatie vindt plaats in dagopname via het Dagcentrum. Op deze afdeling worden patiënten van verschillende

Nadere informatie

Als er bloed in uw ontlasting is gevonden

Als er bloed in uw ontlasting is gevonden Als er bloed in uw ontlasting is gevonden 2015 Als er bloed in uw ontlasting is gevonden U heeft meegedaan aan het bevolkingsonderzoek darmkanker. De uitslag is dat er bloed in uw ontlasting (poep) is

Nadere informatie

Medische Publieksacademie

Medische Publieksacademie Medische Publiekacademie Medisch Centrum Leeuwarden Leeuwarder Courant Dinsdag 20 januari 2015 Welkom! #mclmpa 1 Programma 19:30 Welkom door moderator Hans Willems, redacteur gezondheidszorg Leeuwarder

Nadere informatie

KEYTRUDA (pembrolizumab)

KEYTRUDA (pembrolizumab) Risico minimalisatie materiaal betreffende Keytruda (pembrolizumab) voor patiënten KEYTRUDA (pembrolizumab) Patiënteninformatiefolder Risico minimalisatie materiaal betreffende Keytruda (pembrolizumab)

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Vulvakanker

Patiënteninformatie. Vulvakanker Vulvakanker Patiënteninformatie Vulvakanker Inhoudsopgave 1 Inleiding 1.1 Wat is kanker van de vulva 1.2 Bij wie komt kanker van de vulva voor 2 Hoe ontstaat kanker van de vulva 3 Uitzaaiingen 4 Wat zijn

Nadere informatie

- Patiënten informatie - PELICAN studie

- Patiënten informatie - PELICAN studie - Patiënten informatie - PELICAN studie Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Geachte heer/mevrouw, U heeft het vervelende bericht

Nadere informatie

Schildwachtklierprocedure

Schildwachtklierprocedure Schildwachtklierprocedure 1. Wat is de schildwachtklier? 1.1 Wat is een schildwachtklierprocedure? 2. Hoe verloopt de schildwachtklierprocedure? 3.Hoe verloopt de operatie? 3.1 Welke verdoving? 3.2 Hoe

Nadere informatie

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Non Hodgkin lymfoom Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Uw hoofdbehandelaar is: hematoloog dr. Uw specialist is op werkdagen tussen 08.30 17.00 uur bereikbaar via de polikliniek Interne

Nadere informatie

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten Hersentumoren (gliomen) Tien minuten 1. Slecht bericht - Horen dat u een kwaadaardige hersentumor (glioom) hebt is een slecht bericht. - Een glioom is een ernstige vorm van kanker. - Er gaat waarschijnlijk

Nadere informatie

Lanreotide bij neuro-endocriene tumoren

Lanreotide bij neuro-endocriene tumoren Lanreotide bij neuro-endocriene tumoren Inleiding De informatie in dit document is bedoeld als aanvulling op de informatie die u al heeft gekregen van uw behandelend internist-oncoloog en de oncologieverpleegkundige.

Nadere informatie

Inleiding Vóór de operatie

Inleiding Vóór de operatie Darmkanker 2 Inleiding Als u deze folder krijgt heeft u zojuist een gesprek gehad met uw chirurg. Uit het onderzoek is gebleken dat u dikke darmkanker heeft. In deze folder leggen we de behandelmogelijkheden

Nadere informatie

Schildwachtklier- onderzoek bij borst- kanker

Schildwachtklier- onderzoek bij borst- kanker F Schildwachtklieronderzoek bij borstkanker December 2015 Inleiding Bij u is borstkanker vastgesteld of dit wordt vermoed. Binnenkort wordt u opgenomen voor operatieve behandeling. De chirurg heeft u voorgesteld

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Robot-geassisteerde radicale prostatectomie (RALP)

Robot-geassisteerde radicale prostatectomie (RALP) Robot-geassisteerde radicale prostatectomie (RALP) U bent patiënt bij de afdeling urologie van VU medisch centrum (VUmc). VUmc is een universitair medisch centrum waar medisch specialisten worden opgeleid.

Nadere informatie

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige Chemotherapie De chirurg heeft met u overlegd welke behandeling u krijgt in verband met borstkanker. Een mogelijke behandeling is chemotherapie. Aangezien het nog enige tijd kan duren voordat u een gesprek

Nadere informatie

Chirurgie. Okselkliertoilet.

Chirurgie. Okselkliertoilet. Chirurgie Okselkliertoilet www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Voorbereiding... 3 De operatie... 3 Na de operatie... 4 Drains... 4 Mogelijke complicaties... 4 Het ontslag... 5 Wanneer moet u contact opnemen?...

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek darmkanker

Bevolkingsonderzoek darmkanker Bevolkingsonderzoek darmkanker 2014 Bevolkingsonderzoek darmkanker In deze folder leest u meer over het bevolkingsonderzoek darmkanker en wat dit voor u kan betekenen. Waarom een bevolkingsonderzoek? Darmkanker

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel RADIOTHERAPIE. Radiotherapie

Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER. onderdeel RADIOTHERAPIE. Radiotherapie Patiënteninformatiedossier (PID) PROSTAATKANKER onderdeel RADIOTHERAPIE PROSTAATKANKER INHOUD Wat is radiotherapie eigenlijk?...3 Uitwendige bestraling...3 Inwendige bestraling...5 Gang van zaken...7 Eerste

Nadere informatie

Operatie ten adviezen na een hernia-operatie. borstkanker. ZorgSaam

Operatie ten adviezen na een hernia-operatie. borstkanker. ZorgSaam Operatie ten adviezen gevolge na een van hernia-operatie borstkanker ZorgSaam 1 Algemeen Er is bij u borstkanker vastgesteld. De diagnose borstkanker brengt veel emoties en onzekerheden met zich mee. Deze

Nadere informatie

Methotrexaat bij de ziekte van Crohn

Methotrexaat bij de ziekte van Crohn Methotrexaat bij de ziekte van Crohn 2 Uw maag-, darm- en leverarts (MDL-arts) heeft u Methotrexaat voorgeschreven voor de behandeling van de ziekte van Crohn. Om dit medicijn goed te kunnen gebruiken

Nadere informatie

Radiotherapie bij kanker van het anale kanaal

Radiotherapie bij kanker van het anale kanaal Radiotherapie bij kanker van het anale kanaal In deze folder leest u meer over radiotherapie (bestraling) bij de behandeling van kanker van het anale kanaal. Deze informatie ontvangt u als aanvulling

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Borstreconstructie. na een borstverwijdering. Poli Plastische Chirurgie

Borstreconstructie. na een borstverwijdering. Poli Plastische Chirurgie 00 Borstreconstructie na een borstverwijdering Poli Plastische Chirurgie 1 Inleiding Het verwijderen van een borst is voor een vrouw een emotioneel moment. Aan de ene kant geeft het de mogelijkheid tot

Nadere informatie

Melanoom. Wat is een melanoom? Hoe krijgt u een melanoom? Welke klachten geeft een melanoom en hoe ziet een melanoom eruit?

Melanoom. Wat is een melanoom? Hoe krijgt u een melanoom? Welke klachten geeft een melanoom en hoe ziet een melanoom eruit? Melanoom Huidkanker, kwaadaardige moedervlek Wat is een melanoom? Een melanoom is een vorm van huidkanker die ontstaat uit pigmentcellen (melanocyten). pigmentcellen komen vooral voor in de huid. In groepjes

Nadere informatie

verwijderen van de oksellymfeklier

verwijderen van de oksellymfeklier patiënteninformatie verwijderen van de oksellymfeklier U wordt opgenomen voor een oksellymfeklierverwijdering. Dit heet ook wel okselklierdissectie. Hoe verloopt deze operatie? Wat kunt u verwachten na

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Het nazorgtraject Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven In de afgelopen periode bent u behandeld voor borstkanker. Nu uw behandeltraject is afgesloten begint het nazorgtraject. Hieronder vindt u informatie

Nadere informatie

502c. Colonoscopie met zeer intensieve voorbereiding (met eventueel poliepectomie)

502c. Colonoscopie met zeer intensieve voorbereiding (met eventueel poliepectomie) Colonoscopie met zeer intensieve voorbereiding (met eventueel poliepectomie) Een goede voorbereiding is belangrijk voor het slagen van een colonoscopie. In deze brochure wordt kort ingegaan op de volgende

Nadere informatie

Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm.

Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm. Patiënteninformatie behorend bij het onderzoek: Bestraling en chemotherapie gevolgd door een endeldarmsparende operatie bij kanker in het laatste deel van de endeldarm. Oorspronkelijke Engelse titel: CHEMORADIOTHERAPY

Nadere informatie

Tot zover uw rechten en zekerheid. Wat moet u zelf doen? Ten eerste: hoe zit het nu met de kosten?

Tot zover uw rechten en zekerheid. Wat moet u zelf doen? Ten eerste: hoe zit het nu met de kosten? Uw zorgverzekering Wist u dat de zorgverzekering verplicht is? Wist u dat u altijd geaccepteerd moet worden voor een basisverzekering? Wist u dat een zorgverzekeraar een zorgplicht heeft om u de zorg uit

Nadere informatie

Onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van acute milde diverticulitis

Onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van acute milde diverticulitis DIABOLO studie Onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van acute milde diverticulitis Geachte heer/mevrouw, Wij doen onderzoek naar het effect van antibiotica op het beloop van milde diverticulitis.

Nadere informatie

Patiënteninformatiebrief Academisch Medisch Centrum, versie 3, 1 juni 2015 1/9

Patiënteninformatiebrief Academisch Medisch Centrum, versie 3, 1 juni 2015 1/9 Informatiebrief over deelname aan de SCAPURA studie Wat is de sensitiviteit van littekenbiopten voor achtergebleven colorectaal adenocarcinoom na endoscopische verwijdering van onzekere radicaliteit. Geachte

Nadere informatie

Gemaakt door: Gerdy Castelein en Anne Griet Adema Klas: 4A

Gemaakt door: Gerdy Castelein en Anne Griet Adema Klas: 4A Gemaakt door: Gerdy Castelein en Anne Griet Adema Klas: 4A 1 -Voorkant -inhoudsopgave - Uitwerking deelvragen: - Wat is borstkanker? - Hoe ontdek je borstkanker? - Als je erachter komt, wat gebeurt er

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Röntgenonderzoek van de galwegen en de alvleesklier met sedatie (roesje) E.R.C.P.

Röntgenonderzoek van de galwegen en de alvleesklier met sedatie (roesje) E.R.C.P. Röntgenonderzoek van de galwegen en de alvleesklier met sedatie (roesje) E.R.C.P. Binnenkort ondergaat u op de afdeling radiologie een onderzoek dat in medische termen endoscopischeretrogade-cholangio-pancreatografie

Nadere informatie

zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal

zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal zorgpad kanker aan het spijsverteringskanaal U bent onder behandeling bij het Oncologisch centrum Amsterdam in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (OLVG), het Sint Lucas Andreas ziekenhuis (SLAZ) of het BovenIJ

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Schildwachtklieronderzoek en -verwijdering bij borstkanker

Schildwachtklieronderzoek en -verwijdering bij borstkanker Schildwachtklieronderzoek en -verwijdering bij borstkanker Uw chirurg heeft met u besproken, dat binnenkort bij u een schildwachtklieronderzoek en -verwijdering plaatsvindt. In deze folder leest u hier

Nadere informatie

Behandelwijzer endeldarmkanker

Behandelwijzer endeldarmkanker Behandelwijzer endeldarmkanker mca.nl Inhoudsopgave 1. Waarom deze behandelwijzer? 3 2. Het colorectaal team 4 3. Een kwaadaardige afwijking in de endeldarm 5 4. Wie kunt u bellen met vragen en/of klachten?

Nadere informatie

Een operatie bij eierstokkanker

Een operatie bij eierstokkanker Een operatie bij eierstokkanker Deze folder geeft u informatie over een grote gynaecologische operatie bij een ovariumcarcinoom (eierstokkanker). In deze folder leest u meer over deze ingreep, die in medische

Nadere informatie

Behandeling borstkanker

Behandeling borstkanker Behandeling borstkanker 1. Heelkunde (chirurgie) (operatie): - Borstsparend: betekent wegname van het gezwel met veiligheidsmarge van gezond weefsel rondom en wegname van de schildwachtklier (poortwachterklier

Nadere informatie

Schildwachtklieronderzoek. borstkanker

Schildwachtklieronderzoek. borstkanker Schildwachtklieronderzoek bij borstkanker Oktober 2014 Inleiding Bij u is borstkanker vastgesteld of dit wordt vermoed. Binnenkort wordt u opgenomen voor operatieve behandeling. De chirurg heeft u voorgesteld

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

Thiopurines Azathioprine (Imuran ) Mercaptopurine( puri-nethol ) Tioguanine (Lanvis )

Thiopurines Azathioprine (Imuran ) Mercaptopurine( puri-nethol ) Tioguanine (Lanvis ) Thiopurines Azathioprine (Imuran ) Mercaptopurine( puri-nethol ) Tioguanine (Lanvis ) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u verteld dat u in aanmerking komt voor een onderhoudsbehandeling met een

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Longkanker

Patiënteninformatie. Longkanker Patiënteninformatie Longkanker Inhoudsopgave Pagina Wat is longkanker? 4 Onderzoek en diagnose 4 De meest voorkomende onderzoeken. 5 Behandeling 7 De meest voorkomende behandelmethoden 8 Revalidatie 9

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie