Ouderenzorgproject Midden Utrecht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ouderenzorgproject Midden Utrecht"

Transcriptie

1 Implementatie Serie ouderenzorg Ouderenzorgproject Midden Utrecht Nienke Bleijenberg, Hester ten Dam, Marieke Schuurmans 1 Naar verwachting neemt het aantal kwetsbare ouderen in Nederland sterk toe: van in 2010 naar in Huisartsenpraktijken zullen gestructureerd en proactief moeten werken om efficiënte zorg te kunnen leveren aan ouderen met complexe zorgbehoeften. 2 Praktijkondersteuners spelen daarin een grote rol. In diverse regio s in Nederland zijn al projecten ouderenzorg in de eerste lijn van start gegaan, en van hun aanpak valt veel te leren. Tijdschrift voor praktijkondersteuning brengt vanaf dit nummer een serie over ouderenzorg. We beginnen met een beschrijving van het Ouderenzorgproject Midden Utrecht (Om U). Het Om U-project onderzoekt twee interventies:(1) een screenings- en monitoringsinterventie (genaamd U-PRIM) en (2) een proactief en gestructureerd zorgprogramma (genaamd U-CARE), waarin speciaal opgeleide praktijkverpleegkundigen ouderenzorg gestructureerde zorg verlenen aan kwetsbare ouderen. In dit project hebben de praktijkondersteuners een verpleegkundige achtergrond: vandaar dat in dit artikel alleen wordt gesproken over praktijkverpleegkundigen. In volgende nummers bespreken we de methoden en instrumenten uit dit artikel verder en gaan we in op de rol van de praktijkondersteuner bij ouderenzorg. Inleiding Het Om U-project is in 2010 gestart en vond 1,5 jaar lang plaats in de deelnemende huisartsenpraktijken. Het doel van het Om U-project is om kwetsbare ouderen eerder op te sporen in de huisartsenpraktijk zodat problemen eerder kunnen worden verholpen en ouderen langer zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. Aan Om U doen 52 huisartsenpraktijken en 21 praktijkverpleegkundigen mee uit Utrecht, De Bilt, Bilthoven en Maarssenbroek. In het project worden twee innovatieve interventies onderzocht en vergeleken met praktijken die huidige zorg verlenen. De eerste interventie is de Utrechtse Periodieke Risico Identificatie en Monitoring (U-PRIM). Dit is een computerprogramma dat geïnstalleerd is in het huisartseninformatiesysteem van de deelnemende huisartsenpraktijken en dat mogelijk kwetsbare ouderen identificeert. De tweede interventie is het U-CAREprogramma dat hier verder wordt toegelicht. In het Om U-project wordt onderzocht wat het effect van beide interventies is op het fysiek functioneren en de kwaliteit van leven van kwetsbare ouderen en hun mantelzorgers. Daarnaast evalueren de onderzoekers het effect op andere uitkomsten, zoals zorggebruik, opname in een verpleeg- of verzorgingshuis, mortaliteit en tevredenheid van de patiënt. Resultaten van het onderzoek worden eind 2012 verwacht. Een gedetailleerde beschrijving van de onderzoeksopzet is gepubliceerd in BMC geriatrics. 3 U-CARE Het U-CARE-programma is evidence-based en is ontwikkeld door een team van onderzoekers, huisartsen, praktijkverpleegkundige ouderenzorg, experts en een groep ouderen. De speciaal opgeleide praktijkverpleegkundige ouderenzorg verleent gestructureerde, proactieve zorg aan kwetsbare ouderen die door de U-PRIM zijn opgespoord. Daarnaast coördineert de praktijkverpleegkundige de zorg en werkt zij nauw samen met de huisarts en zo nodig andere disciplines. Alle praktijkverpleegkundigen hebben een speciale ouderenzorgmodule gevolgd aan Hogeschool Utrecht, die speciaal is aangepast aan de inhoud van het U-CARE-programma. Het U-CARE-programma bestaat uit drie stappen: (1) screenen, (2) geriatrisch assessment bij de patiënt thuis en (3) een zorgplan op maat opstellen. Screening Het U-CARE-programma meet de mate van kwetsbaarheid, de complexiteit van de zorg en de zorgbehoeften van de patiënt. Hiervoor wordt de vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer (zie kader Behoefte als kompas) gebruikt. We lichten verderop in dit artikel de drie instrumenten toe. Voordat het screeningsinstrument bij patiënten wordt afgenomen, is het van belang dat er in de huisartsenpraktijk is afgestemd welke (groep) patiënten in aanmerking komt voor de screening. Een selectiecri- 164 Tijdschrift voor praktijkondersteuning

2 De kern Het U-CARE-programma is een proactief, gestructureerd en integraal zorgprogramma. Speciaal opgeleide praktijkverpleegkundigen ouderenzorg verlenen op een gestructureerde manier zorg aan kwetsbare ouderen. Door middel van vragenlijsten wordt de mate van kwetsbaarheid, de complexiteit van de zorg en de zorgbehoeften van de patiënten gemeten. De praktijkverpleegkundige stelt in overleg met de huisarts en zo nodig met andere disciplines een zorgplan op maat op, samen met de patiënten en hun mantelzorgers. De praktijkverpleegkundige ouderenzorg coördineert de zorg, monitort de situatie van de patiënt en houdt actief contact met de patiënt en de mantelzorger. terium kan bijvoorbeeld zijn: leeftijd, polyfarmacie of andere criteria. In het Om U-project zijn patiënten geselecteerd met behulp van de U-PRIM. Groningen Frailty Indicator De Groninger Frailty Indicator (GFI) is een gevalideerde vragenlijst die bestaat uit 15 vragen. De score loopt van 0-15 waarbij een score van 4 geldt als kwetsbaar. Kwetsbaarheid meten we op 4 domeinen: het fysieke, het cognitieve, het sociale en het psychologische domein. Het is een eenvoudige vragenlijst met goede voorspellende eigenschappen en het is zeer bruikbaar in de praktijk. Behoefte als kompas De vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer is ontwikkeld en getest door onderzoekers uit Groningen en wordt in verschillende projecten in Nederland gebruikt. Je kunt de vragenlijst naar de patiënt opsturen, of samen met de patiënt worden invullen. De vragenlijst bevat de volgende drie meetinstrumenten: Groningen Frailty Indicator (GFI): meet de kwetsbaarheid van de patiënt; 4 Intermed Self Assessment voor de oudere patiënt (IMSA-E): meet de complexiteit van zorg en zorgbehoeften van de patiënt; 5,6 Groningen Wellbeing (Welbevinden) Indicator (GWI): 7 meet het welbevinden van de patiënt. Selectiecriteria Om U In het project Om U zijn patiënten geselecteerd met behulp van de U-PRIM. Dat computerprogramma genereert elk kwartaal een rapportage van potentieel kwetsbare ouderen van 60 jaar of ouder die aan een of meerdere van de volgende criteria voldoen: 1. multimorbiditeit (gedefinieerd met een Frailty Index-score); 2. polyfarmacie (5 of meer verschillende soorten medicijnen in chronisch gebruik); 3. care gap (patiënten die langer dan 3 jaar niet bij huisarts geweest met uitzondering van de griepvaccinatie). Zorgcomplexiteit inschatten De Intermed Self Assessment for the Elderly (IMSA-E) is een instrument voor professionals om de zorgcomplexiteit van de patiënt in te schatten op vier domeinen: het biologische, het psychologische, het sociale en het gezondheidszorgdomein. Hierbij wordt gekeken naar het verleden, naar de huidige situatie en naar de prognose. Het oorspronkelijke instrument is omgezet in een versie die de oudere patiënt zelf kan invullen, eventueel met hulp van een ander. Het biedt inzicht in de zorgbehoefte van de oudere patiënt vanuit diens eigen perspectief. Groningen Wellbeing Indicator De Groningen Wellbeing Indicator (GWI) gaat op acht gebieden na hoe de patiënt in het leven staat, en waarbij hij knelpunten ervaart. Die acht gebieden zijn: genieten van eten en drinken; lekker slapen en rusten; plezierige relaties en contacten; actief zijn; jezelf redden; jezelf zijn; je gezond voelen van lichaam en geest; plezierig wonen. Het instrument gaat na welke onderwerpen de patiënt belangrijk vindt en of de patiënt daar tevreden over is. Er zijn twee extra vragen toegevoegd over incontinentie (vraag 11) en vallen (vraag 12) omdat deze problemen vanuit de literatuur bekend staan als geriatrische syndromen en daarom belangrijk zijn om mee te nemen in de screening. 8 Daarnaast is er een vraag toegevoegd over eetlust (vraag 8b) en traplopen (vraag 8c). Deze twee vragen zijn samen met de vraag of iemand is afgevallen (8a) de eerste drie screeningsvragen van de SNAQ Geriatrisch assessment Wanneer een oudere als kwetsbaar is aangewezen (een GFI-score heeft van 4), volgt een geriatrische anamnese (assessment) bij de patiënt thuis; dit wordt Tijdschrift voor praktijkondersteuning 165

3 ook wel een Comprehensive Geriatric Assessment (CGA) genoemd. Dit is een uitgebreide anamnese die meervoudige problemen van ouderen zo veel mogelijk opspoort, beschrijft en verklaart, om tot een gecoördineerd en integraal zorgplan te komen. Daarbij is er aandacht voor verschillende domeinen, zoals het somatische, het psychische, het sociale en het functionele domein. 10,11 Voorafgaand aan het huisbezoek bespreekt de praktijkverpleegkundige de uitkomsten van het screeningsinstrument met de huisarts en haalt zij de nodige informatie uit het huisartseninformatiesysteem. Daarnaast draait zij de medicatielijst van de patiënt uit. Tijdens het huisbezoek gaat de verpleegkundige in op de ervaren zorgproblemen en zorgbehoeften van de patiënt. De praktijkverpleegkundige heeft eveneens een belangrijke signalerende rol in het vroegtijdig opsporen van mogelijke achteruitgang. Voor elf voorkomende geriatrische probleemgebieden zijn evidence-based zorgplannen ontwikkeld. Die kan de praktijkverpleegkundige gebruiken tijdens het huisbezoek en voor het opstellen van een zorgplan op maat. Evidence-based zorgplannen Op basis van de literatuur en prevalentie zijn voor de volgende probleemgebieden zorgplannen ontwikkeld: vallen, voeding, functioneren, urine-incontinentie, polyfarmacie, visus, cognitie, stemming/depressie, gehoor, eenzaamheid en mantelzorgbelasting. (Een format van een zorgplan is te vinden op onder dit artikel.) 12 De zorgplannen zijn ontwikkeld met systematisch literatuuronderzoek, bestaande richtlijnen, het oordeel van ervaren praktijkverpleegkundigen en het oordeel van experts. De zorgplannen bevatten evidence-based interventies en aanbevelingen die de verpleegkundige kan uitvoeren wanneer een bepaald probleem zich voordoet. Alle aanbevelingen en interventies zijn samengevat in handige stroomschema s per probleemgebied. De eerste stap van het evidence-based zorgplan bestaat uit het afnemen van een assessment waarmee de praktijkverpleegkundige de ernst van het probleem in kaart brengt. Enkele vragen uit het screeningsinstrument zijn gekoppeld aan de probleemgebieden, zodat de praktijkverpleegkundige snel en eenvoudig kan 166 Tijdschrift voor praktijkondersteuning

4 zien op welke gebieden de patiënt problemen ervaart en wat de behoefte is van de patiënt. Zorgplan op maat Aan de hand van de gesignaleerde problematiek en na overleg met de huisarts stelt de praktijkverpleegkundige een zorgplan op, gericht op de individuele situatie en behoefte van de patiënt. Daarom is kennis van de sociale kaart belangrijk. In het zorgplan beschrijft de praktijkverpleegkundige de doelen, acties en interventies. Het zorgplan wordt afgestemd samen met de patiënt en, indien aanwezig, de familie en/of mantelzorger en mogelijke andere disciplines. Het zorgplan realiseert samenhang en coördinatie in de zorg voor de patiënt. De praktijkverpleegkundige heeft een sterke coördinerende rol en zorgt voor follow-upbezoeken en evaluatiemomenten. De wijze waarop het zorgplan opgenomen kan worden in het patiëntendossier, is afhankelijk van de wensen en afspraken die binnen de huisartsenpraktijk gelden. Afhankelijk van de wens van de praktijk kan men ervoor kiezen om het zorgplan te maken in het huisartsinformatiesysteem, in te scannen in het huisartsinformatiesysteem, of als Word-bestand op te slaan. Afspraken over een uniforme registratiesystematiek zijn essentieel, bijvoorbeeld over welke ICPC-codes gekoppeld worden aan de probleemgebieden. Alle stappen en instrumenten van het U-CARE-programma zijn beschreven in een toolkit: een handig boekje dat als hulpmiddel kan dienen voor het opzetten van gestructureerde ouderenzorg in de huisartsenpraktijk. Ben je praktijkondersteuner of praktijkverpleegkundige en heb je belangstelling voor deze toolkit? Neem dan contact op met Nienke Bleijenberg via Literatuur 1 Van Campen C. Kwetsbare ouderen. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau, De Wit NJ. Is functionele preventie weer een nieuwe taak voor de huisarts? Huisarts en Wetenschap, jaargang 2009 nummer 9: Bleijenberg N, Drubbel I, Ten Dam VH, Numans ME, Schuurmans MJ, De Wit NJ. Proactive and integrated primary care for frail older people: Design and methodological challenges of the Utrecht Primary care PROactive Frailty Intervention Trial (U-PROFIT). BMC geriatrics 2012;12:16. 4 Steverink N, Slaets J, Schuurmans H, Van Lis M. Measuring frailty. Development and testing of the Groningen Frailty Indicator (GFI). Gerontologist 2001;41: De Jonge P, Huyse FJ, Slaets JP, Sollner W, Stiefel FC. Operationalization of biopsychosocial case complexity in general health care: The INTERMED project. Aust N Z J Psychiatry 2005;39: Wild B, Lechner S, Herzog W, Maatouk I, Wesche D, Raum E, et al. Reliable integrative assessment of health care needs in elderly persons: The INTERMED for the Elderly (IM-E). J Psychosom Res 2011;70: Kastermans M, Knuvers K, Slaets JP, Huyse F. INTERMED Complexity Assessment Grid Self Assessment vragenlijst voor ouderen. UMCG Universitair Medisch Centrum Groningen. 8 Inouye SK, Studenski S, Tinetti ME, Kuchel GA. Geriatric syndromes: Clinical, research, and policy implications of a core geriatric concept. J Am Geriatr Soc 2007;55: Evers A, Kruizenga H, Schilp J. Vroege herkenning en behandeling van ondervoeding. Tijdschr praktijkonderst 2010;6: Molag ML, Golüke-Willemse GAM, Arends AJ, Van Barneveld TA. Comprehensive geriatric assessment. Ned Tijdschr Geneesk 2011;155:A Stuck AE, Iliffe S. Comprehensive geriatric assessment for older adults. BMJ;343:d Bleijenberg N, Ten Dam VH, Drubbel I. Numans ME, De Wit NJ, Schuurmans MJ. Toolkit Kwetsbare ouderen: U-CARE. Utrecht: Waa Grafimedia, Auteursgegevens Universitair Medisch Centrum Utrecht, divisie Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en Eerstelijns Geneeskunde, Huispost Str , Kamer 6.134, Postbus 85500, 3508 GA Utrecht: Nienke Bleijenberg, verpleegkundige, verplegingswetenschapper en onderzoeker Ouderenzorgproject Midden Utrecht (Om U). Stadsmaatschap Huisartsen Utrecht: dr. Hester ten Dam, huisarts en kaderhuisarts ouderenzorg. Universitair Medisch Centrum Utrecht, afdeling Revalidatie, Verplegingswetenschap en Sport: prof.dr. Marieke Schuurmans, hoogleraar Verplegingswetenschap. Correspondentie: Mogelijke belangenverstrengeling: niets gemeld. Tijdschrift voor praktijkondersteuning 167

GEZONDHEIDSCENTRUM HOENSBROEK NOORD. Handreiking voor professionals & multidisciplinaire teams in de eerste lijn. Kwetsbare.

GEZONDHEIDSCENTRUM HOENSBROEK NOORD. Handreiking voor professionals & multidisciplinaire teams in de eerste lijn. Kwetsbare. GEZONDHEIDSCENTRUM HOENSBROEK NOORD Handreiking voor professionals & multidisciplinaire teams in de eerste lijn Kwetsbare ouderen Onze dank voor hun positieve reactie op de handreiking en waardevolle aanvullingen

Nadere informatie

Zorg uit Voorzorg. Een preventief programma voor thuiswonende kwetsbare ouderen* Wetenschappelijk artikel. Verantwoording - de theorie.

Zorg uit Voorzorg. Een preventief programma voor thuiswonende kwetsbare ouderen* Wetenschappelijk artikel. Verantwoording - de theorie. Zorg uit Voorzorg Een preventief programma voor thuiswonende kwetsbare ouderen* Dr. Ramon Daniëls, senior-onderzoeker en senior-docent, Kenniskring Autonomie en Participatie, Zuyd Hogeschool Dr. Erik van

Nadere informatie

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding.

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Zelfmanagement vanuit het perspectief van mensen met astma of COPD D. Baan M. Heijmans P. Spreeuwenberg M.

Nadere informatie

Farmacotherapeutische zorg voor kwetsbare ouderen met polyfarmacie

Farmacotherapeutische zorg voor kwetsbare ouderen met polyfarmacie Farmacotherapeutische zorg voor kwetsbare ouderen met polyfarmacie Nulmeting in verschillende domeinen van de gezondheidszorg Dit onderzoek beschrijft het huidige farmacotherapeutische zorgproces voor

Nadere informatie

Ouderen over ondersteuning en zorg

Ouderen over ondersteuning en zorg Ouderen over ondersteuning en zorg Kwaliteitscriteria voor ondersteuning en zorg vanuit ouderenperspectief met extra aandacht voor kwetsbare ouderen, waaronder migrantenouderen CSO Zorgbelang Nederland

Nadere informatie

Zorg voor de mantelzorg

Zorg voor de mantelzorg Zorg voor de mantelzorg Drs. Anne Visser-Meily Dr. Caroline van Heugten De ontwikkeling van deze richtlijnen en aanbevelingen werd gefinancierd door het ZonMw Beleid- en Praktijkprogramma Chronisch Zieken

Nadere informatie

Samenwerkend Toezicht Jeugd Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport. Toegang tot jeugdhulp vanuit de wijkteams

Samenwerkend Toezicht Jeugd Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport. Toegang tot jeugdhulp vanuit de wijkteams Samenwerkend Toezicht Jeugd Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport Toegang tot jeugdhulp vanuit de wijkteams Utrecht, april 2015 Over Samenwerkend Toezicht Jeugd In Samenwerkend Toezicht Jeugd

Nadere informatie

NDF richtlijn Signalering en monitoring van depressieve klachten bij mensen met diabetes

NDF richtlijn Signalering en monitoring van depressieve klachten bij mensen met diabetes NDF richtlijn Signalering en monitoring van depressieve klachten bij mensen met diabetes Multidisciplinaire richtlijn gericht op signalering van depressieve klachten en toegeleiding naar een passend hulpaanbod

Nadere informatie

Moet alles wat kan? Vragen rond medische beslissingen bij het begin en einde van het leven. Signalement

Moet alles wat kan? Vragen rond medische beslissingen bij het begin en einde van het leven. Signalement Moet alles wat kan? Vragen rond medische beslissingen bij het begin en einde van het leven Signalement Colofon ZonMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. Vooruitgang vraagt om onderzoek en

Nadere informatie

Ouderen van de toekomst

Ouderen van de toekomst >%> ±< >%> ±< >%> ±< >%> ±< overzichtstudies >%> ±< Ouderen van de toekomst >%> ±< >%> ±< Verschillen in de wensen en mogelijk- >%> ±< heden voor wonen, welzijn en zorg >%> ±< >%> ±< >%> ±< >%> ±< >%>

Nadere informatie

Samen de focus op werk. Een landelijk beeld van de samenwerking tussen professionals werk en inkomen en de gezondheidszorg

Samen de focus op werk. Een landelijk beeld van de samenwerking tussen professionals werk en inkomen en de gezondheidszorg Een landelijk beeld van de samenwerking tussen professionals werk en inkomen en de gezondheidszorg Colofon Titel: Samen de focus op werk Programma: Dienstverlenende Overheid Datum: augustus 2012 ISSN 1383-8733

Nadere informatie

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel RIVM Rapport 260801003/2007 Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel M.T. van Meeteren-Schram C.A. Baan Contact: M.T. van Meeteren-Schram Centrum voor Preventie- en Zorgonderzoek miranda.van.meeteren@rivm.nl

Nadere informatie

Zorgstandaard astma Kinderen & Jongeren

Zorgstandaard astma Kinderen & Jongeren Zorgstandaard astma Kinderen & Jongeren Zorgstandaard Astma Kinderen & Jongeren Oktober 2012 Zorgstandaard Astma Kinderen & Jongeren Colofon Uitgever 2012 Long Alliantie Nederland Stationsplein 125 3818

Nadere informatie

Zorg voor. chronisch zieken. overzichtstudies >± ±< >+ +< > < >= =< > < >+ +< >± ±< >± ±< >+ +< > < >= =< > < >+ +< >± ±<

Zorg voor. chronisch zieken. overzichtstudies >± ±< >+ +< > < >= =< > < >+ +< >± ±< >± ±< >+ +< > < >= =< > < >+ +< >± ±< >± ±< >+ +< > < >= =< overzichtstudies > < Zorg voor >+ +< chronisch zieken >± ±< Organisatie van zorg, zelfmanagement, >x x< zelfredzaamheid en participatie >± ±< >+ +< > < >= =< > < >+ +< >± ±< >± ±

Nadere informatie

Henny Sinnema, Jeannette Smiesing, Laurette Vossepoel, Karen de Groot, Anna Muntingh

Henny Sinnema, Jeannette Smiesing, Laurette Vossepoel, Karen de Groot, Anna Muntingh Henny Sinnema, Jeannette Smiesing, Laurette Vossepoel, Karen de Groot, Anna Muntingh Welzijn op recept Handleiding voor de ontwikkeling en invoering van het welzijnsrecept Henny Sinnema Jeannette Smiesing

Nadere informatie

Handreiking duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers

Handreiking duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers Handreiking duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers Een integrale benadering voor organisaties Deze handreiking is een vervolg op het rapport: Duurzame inzetbaarheid van de oudere werknemer: stand

Nadere informatie

Voorwaarden voor zorg aan zorgmijders met ernstige psychiatrische aandoeningen niet in alle regio s voldoende. Utrecht, mei 2013

Voorwaarden voor zorg aan zorgmijders met ernstige psychiatrische aandoeningen niet in alle regio s voldoende. Utrecht, mei 2013 Voorwaarden voor zorg aan zorgmijders met ernstige psychiatrische aandoeningen niet in alle regio s voldoende Utrecht, mei 2013 Voorwaarden voor zorg aan zorgmijders met ernstige psychiatrische aandoeningen

Nadere informatie

PREVENTIE VAN KINDERMISHANDELING IN GEMEENTEN. Van papier naar werkelijkheid

PREVENTIE VAN KINDERMISHANDELING IN GEMEENTEN. Van papier naar werkelijkheid PREVENTIE VAN KINDERMISHANDELING IN GEMEENTEN Van papier naar werkelijkheid Datum: 21 mei 2014 Advies: KOM/004/2014 Gemeentelijke preventie van kindermishandeling van papier naar werkelijkheid De Kinderombudsman

Nadere informatie

JGZ-richtlijn. Te vroeg en/of small for gestational age (SGA) geboren kinderen

JGZ-richtlijn. Te vroeg en/of small for gestational age (SGA) geboren kinderen JGZ-richtlijn Te vroeg en/of small for gestational age (SGA) geboren kinderen Auteurs Mw. S. van der Pal, TNO Mw. M.A. Pols, Orde van Medisch Specialisten Een publicatie van het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid

Nadere informatie

Handreiking. Verantwoord gebruik van vragenlijsten in de jeugdgezondheidszorg

Handreiking. Verantwoord gebruik van vragenlijsten in de jeugdgezondheidszorg Handreiking Verantwoord gebruik van vragenlijsten in de jeugdgezondheidszorg Titel Verantwoord gebruik van vragenlijsten in de jeugdgezondheidszorg Een handreiking Een uitgave van Nederlands Centrum Jeugdgezondheid

Nadere informatie

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt?

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Monique Heijmans Geeke Waverijn Lieke van Houtum ISBN 978-94-6122-248-0

Nadere informatie

Multidisciplinair werken aan. Probleemgedrag. Een multidisciplinaire handreiking bij de NVVA-richtlijn Probleemgedrag

Multidisciplinair werken aan. Probleemgedrag. Een multidisciplinaire handreiking bij de NVVA-richtlijn Probleemgedrag Multidisciplinair werken aan Probleemgedrag Een multidisciplinaire handreiking bij de NVVA-richtlijn Probleemgedrag Inhoud Leeswijzer Leeswijzer 3 Deel A Multidisciplinaire handreiking bij de NVVA-richtlijn

Nadere informatie

Even Buurten: De complexiteit van een wijkgerichte aanpak

Even Buurten: De complexiteit van een wijkgerichte aanpak Even Buurten: De complexiteit van een wijkgerichte aanpak Drs. Hanna M. van Dijk Dr. Jane M. Cramm Dr. Freek J.B. Lötters Dr. Job van Exel Prof.dr. Anna P. Nieboer instituut Beleid & Management Gezondheidszorg

Nadere informatie

Sterk naar Werk Ziek en mondig in de eerste lijn

Sterk naar Werk Ziek en mondig in de eerste lijn Sterk naar Werk Ziek en mondig in de eerste lijn Verslag van een zorgvernieuwingsproject Wouter van Suylekom, Nathalie Donders, Joost van der Gulden Sectie Arbeid en Gezondheid Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde

Nadere informatie

Hersenletsel hoe nu verder?

Hersenletsel hoe nu verder? Model voor de organisatie van zorg in het ziekenhuis rondom de neuropsychologische gevolgen van hersenletsel. Opdrachtgever: Stichting Hersenletsel Organisaties Nederland () drs. J.M. Carlier drs. G.J.A.

Nadere informatie

Kinderen met een handicap in Tel

Kinderen met een handicap in Tel Kinderen met een handicap in Tel Kerngegevens per provincie, gemeente en wijk Bas Tierolf Dick Oudenampsen Kinderen met een handicap in Tel Kerngegevens per provincie, gemeente en wijk Bas Tierolf Dick

Nadere informatie

Medisch en psychologisch, meer dan logisch! inaugurele rede door prof. dr. judith b. prins

Medisch en psychologisch, meer dan logisch! inaugurele rede door prof. dr. judith b. prins Medisch en psychologisch, meer dan logisch! inaugurele rede door prof. dr. judith b. prins inaugurele rede prof. dr. judith b. prins Eén op de drie mensen krijgt kanker tijdens zijn leven. In het UMC St

Nadere informatie

COSA en de motivatie van zijn vrijwilligers

COSA en de motivatie van zijn vrijwilligers COSA en de motivatie van zijn vrijwilligers Een onderzoek naar de kenmerken van de motivatie van vrijwilligers Auteurs: Maud van Hoogstraten 2030828 Berbel Spiering 2032091 Programma: Afstudeertraject

Nadere informatie

Hoe u voorkomt dat de mantelzorger een patiënt wordt. Toolkit Mantelzorg in de huisartspraktijk

Hoe u voorkomt dat de mantelzorger een patiënt wordt. Toolkit Mantelzorg in de huisartspraktijk Hoe u voorkomt dat de mantelzorger een patiënt wordt Toolkit Mantelzorg in de huisartspraktijk U kunt als huisarts, samen met uw team, veel betekenen voor een mantelzorger! 4 Stille zorgers 5 Wat levert

Nadere informatie

Goed voorbereid naar school. Samen aan de slag met taalachterstand

Goed voorbereid naar school. Samen aan de slag met taalachterstand Goed voorbereid naar school Samen aan de slag met taalachterstand Inhoud Interviews Jan Paantjens, wethouder maatschappelijke ontwikkeling in de gemeente Halderberge: Het ITJ rapport was een soort gratis

Nadere informatie