Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding"

Transcriptie

1 Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding, gebaseerd op klinische diagnosen Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie, sectie Pijnbestrijding (NVA) Vlaamse Anesthesiologische Vereniging voor Pijnbestrijding (VAVP) Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding gebaseerd op klinische diagnosen dr. Jan Van Zundert dr. Frank Huygen dr. Jacob Patijn Prof. dr. Maarten van Kleef

2 Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding, gebaseerd op klinische diagnosen 2009 Redactie dr. Jan Van Zundert dr. Frank Huygen dr. Jacob Patijn Prof. dr. Maarten van Kleef 1

3 2

4 Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding, gebaseerd op klinische diagnosen Redactieraad dr. Jan Van Zundert dr. Frank Huygen dr. Jacob Patijn Prof. dr. Maarten van Kleef drs. Arno Lataster, Anatomisch adviseur Rogier Trompert, Medisch illustrator Nicole Van den Hecke, Redactiecoördinator Deze praktische richtlijnen zijn tot stand gekomen in samenwerking met: Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie, Sectie Pijnbestrijding (NVAsP) Vlaamse Anesthesiologische Vereniging voor Pijnbestrijding vzw (VAVP) Pijn Kennis Centrum Maastricht 3

5 Initiatief en uitgave Pijn Kennis Centrum Maastricht Grafische verzorging Andi Druk Afrikalaan AH Maastricht-Airport Nederland Omslagontwerp Rogier Trompert, Medical Art Aalkeborg BV Maastricht Nederland Copyright De teksten uit deze publicatie mogen worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën of enige andere manier. Verveelvoudigen mag echter uitsluitend voor niet-commerciële doeleinden en op voorwaarde dat er een correcte bronvermelding gebeurt en de inhoud van de teksten niet gewijzigd wordt. Copyright voor de anatomische tekeningen berust bij Rogier Trompert en het gebruiksrecht hiervan berust bij de afdeling anesthesiologie van het Maastricht Universitair Medisch Centrum. ISBN

6 Disclaimer Het handboek: Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding, gebaseerd op klinische diagnosen heeft als doelstelling aanbevelingen te formuleren voor kwalitatief goede zorg. Deze aanbevelingen zijn gebaseerd op de evidentie die momenteel beschikbaar is, aangevuld met de inzichten van de verschillende experts die hieraan meewerkten. Deze aanbevelingen zijn geen wettelijke voorschriften. Zorgverleners kunnen op basis van hun professionele autonomie, in functie van de specifieke situatie van de patiënt afwijken van de hier geformuleerde aanbevelingen. 5

7 6

8 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Personalia 15 Woord vooraf 19 Samenvatting - Kernpunten 21 Verantwoording 29 Hoofdstuk I Wervelkolomgerelateerde pijn 35 Cervicaal I.1 Cervicaal radiculaire pijn 37 J. Van Zundert, J. Patijn I.2 Inleiding 37 Anamnese en klachtenpatroon 38 Lichamelijk onderzoek 38 Aanvullend onderzoek 38 Differentiaal diagnose 40 Behandelmogelijkheden cervicaal radiculaire pijn 40 Aanbevelingen 43 Technieken 43 Evidentie voor de interventionele pijnbehandelingen 43 Praktijkalgoritme 44 Samenvatting 46 Referenties 47 Pijn uitgaande van de cervicale facetgewrichten 49 M. van Eerd, J. Van Zundert, J. Patijn Inleiding 49 Anamnese en klachtenpatroon 51 Lichamelijk onderzoek 52 Aanvullend onderzoek 52 Differentiaal diagnose 53 Behandelmogelijkheden cervicale facetpijn 53 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 54 Praktijkalgoritme 55 Aanbevelingen 56 Technieken 56 Samenvatting 57 Referenties 58 I.3 Cervicogene hoofdpijn 59 H. van Suijlekom I.4 Inleiding 59 Anamnese en klachtenpatroon 60 Lichamelijk onderzoek 60 Aanvullend onderzoek 60 Differentiaal diagnose 61 Behandelmogelijkheden: CEH 61 Evidentie interventionele behandelingen 63 Aanbevelingen 63 Technieken 63 Samenvatting 63 Praktijkalgoritme 64 Referenties 65 Whiplash Associated Disorders 67 H. van Suijlekom, J. Patijn Inleiding 67 Anamnese en klachtenpatroon 68 Lichamelijk onderzoek 68 Aanvullend onderzoek 68 Differentiaal diagnose 68 Behandelmogelijkheden WAD 68 Evidentie interventionele behandelingen 69 Aanbevelingen 69 Praktijkalgoritme 70 Samenvatting 71 Technieken 71 Referenties 71 7

9 I.5 Occipitalis neuralgie 73 P. Vanelderen, J. Van Zundert Inleiding 73 Lichamelijk onderzoek 74 Differentiaal diagnose 74 Aanvullend onderzoek 74 Behandelmogelijkheden occipitalis neuralgie 74 Evidentie interventionele behandelingen 75 Aanbevelingen 75 Technieken 76 Praktijkalgoritme 76 Samenvatting 77 Referenties 78 I.8 Pijn uitgaande van de thoracale facetgewrichten 97 R.J. Stolker, M. van Kleef Inleiding 97 Anamnese en klachtenpatroon 98 Lichamelijk onderzoek 99 Aanvullend onderzoek 99 Behandelmogelijkheden thoracale pijn uitgaande van de facetgewrichten 99 Evidentie interventionele behandelingen 99 Technieken 99 Praktijkalgoritme 100 Samenvatting 101 Referenties I.6 Schouderpijnsyndromen 81 F. Huygen, J. Patijn, O. Rohof Inleiding 81 Onderzoek en indeling schouderklachten 82 Aanvullend onderzoek 83 Behandelmogelijkheden schouderpijn 84 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 85 Aanbevelingen 85 Technieken schouderpijnsyndromen 85 Samenvatting 87 Referenties 88 Thoracaal I.7 Thoracaal radiculaire pijn 89 M. van Kleef, R.J. Stolker Inleiding 89 Anamnese en klachtenpatroon 90 Lichamelijk onderzoek 90 Aanvullend onderzoek 91 Differentiaal diagnose 91 Behandelmogelijkheden thoracaal radiculaire pijn 92 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 92 Praktijkalgoritme 93 Technieken 94 Samenvatting 96 Referenties 96 Lumbosacraal I.9 I.10 Lumbosacraal radiculaire pijn 103 K. Van Boxem, J. Van Zundert Inleiding 103 Anamnese 104 Lichamelijk onderzoek 104 Aanvullend onderzoek 105 Differentiaal diagnose 106 Behandelmogelijkheden lumbosacraal radiculaire pijn 106 Evidentie interventionele behandelingen 110 Aanbevelingen 110 Praktijkalgoritme 111 Technieken 112 Samenvatting 115 Referenties 116 Pijn uitgaande van de lumbale facetgewrichten 119 P. Vanelderen, M. van Kleef Inleiding 119 Anamnese en klachtenpatroon 120 Lichamelijk onderzoek 121 Aanvullend onderzoek 121 Differentiaal diagnose 122 Behandelmogelijkheden pijn uitgaande van de lumbale facetgewrichten 122 Evidentie interventionele behandelingen 124 Praktijkalgoritme voor lumbaal facetlijden 124 Aanbevelingen 125

10 Inhoudsopgave I.11 Techniek 125 Samenvatting 126 Referenties 127 Sacro-iliacale gewrichtspijn 131 P. Vanelderen, K. Szadek, J. De Witte, J. Van Zundert Inleiding 131 Anamnese en klachtenpatroon 132 Lichamelijk onderzoek 132 Aanvullend onderzoek 133 Differentiaal diagnose 133 Behandelmogelijkheden SIG 133 Evidentie interventionele behandelingen 134 Technieken 135 Praktijkalgoritme 135 Toekomstige ontwikkelingen 137 Samenvatting 137 Referenties 137 I.12 Coccygodynie 139 J. Patijn, M. Janssen Inleiding 139 Anamnese en klachtenpatroon 140 Lichamelijk onderzoek 140 Differentiaal diagnose 140 Aanvullend onderzoek 140 Behandelmogelijkheden coccygodynie 140 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 141 Aanbevelingen 141 Praktijkalgoritme 142 Techniek 143 Samenvatting 143 Referenties 143 I.13 Discogene lage rugpijn 145 J.W. Kallewaard, M. Terheggen, G.J. Groen, M. Sluijter, M. van Kleef Inleiding 145 Anamnese en klachtenpatroon 147 Lichamelijk onderzoek 147 Aanvullend onderzoek 147 Differentiaal diagnose 153 Samenvatting discografie 153 Behandeling van discogene pijn 154 Evidentie interventionele behandelingen 157 Praktijkalgoritme 157 Technieken 158 Nieuwe ontwikkelingen: Percutane intradiscale behandelingen bij discushernia 159 Samenvatting 159 Evidentie intradiscale behandelingen bij discushernia 160 Referenties 161 Hoofdstuk II Niet-wervelkolomgerelateerde pijn 163 Hoofd- en aangezichtspijn II.1 Trigeminusneuralgie 165 M. van Kleef, W.E. van Genderen Inleiding 165 Anamnese en klachtenpatroon 166 Lichamelijk onderzoek 166 Aanvullend onderzoek 167 Differentiaal diagnose 167 Behandelmogelijkheden trigeminusneuralgie 167 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 170 Techniek van radiofrequente laesie van het ganglion van Gasser 170 Praktijkalgoritme 171 Samenvatting 172 Referenties 173 II.2 Clusterhoofdpijn 175 M. van Kleef Inleiding 175 Anamnese en klachtenpatroon 176 Lichamelijk onderzoek 176 Aanvullend onderzoek 176 Differentiaal diagnose 176 Behandelmogelijkheden cluster hoofdpijn 176 9

11 Praktijkalgoritme 179 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 180 Aanbevelingen 180 De procedure van de radiofrequente laesie van het ganglion pterygopalatinum 180 Samenvatting 181 Referenties 182 II.3 Atypische aangezichtspijn 183 P. Cornelissen, M. van Kleef Inleiding 183 Anamnese en klachtenpatroon 184 Lichamelijk onderzoek 184 Aanvullend onderzoek 184 Differentiaal diagnose 184 Behandelmogelijkheden atypische aangezichtspijn 185 Praktijkalgoritme 186 Samenvatting 186 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 186 Aanbevelingen 186 Techniek 186 Referenties 187 II.5 Ischemische pijn van de extremiteiten en Raynaud syndroom 195 J. Devulder, H. van Suijlekom, R. van Dongen Inleiding 195 Anamnese en klachtenpatroon 197 Lichamelijk onderzoek 197 Aanvullend onderzoek 197 Differentiaal diagnose 198 Behandelmogelijkheden voor het kritisch ischemisch vaatlijden 198 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 199 Aanbevelingen kritisch ischemisch vaatlijden 199 Behandelmogelijkheden voor het syndroom van Raynaud 199 Praktijkalgoritme kritisch ischemisch vaatlijden 200 Praktijkalgoritme Raynaud syndroom 202 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 202 Aanbevelingen 202 Samenvatting 203 Referenties Vasculaire en viscerale pijn II.4 Chronisch refractaire angina pectoris 189 M. van Kleef, F. Huygen Inleiding 189 Anamnese en klachtenpatroon 190 Lichamelijk onderzoek 190 Aanvullend onderzoek 190 Differentiaal diagnose 190 Behandelmogelijkheden chronische refractaire angina pectoris 190 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 192 Aanbevelingen 192 Techniek ruggenmergstimulatie 192 Praktijkalgoritme 193 Samenvatting 193 Referenties 194 II.6 Pijn bij chronische pancreatitis 205 M. Puylaert, D. Peek, Y.C.A. Keulemans Inleiding 205 Anamnese en klachtenpatroon 207 Lichamelijk onderzoek 207 Aanvullend onderzoek 208 Differentiaal diagnose 208 Behandelingen van pijn bij chronische pancreatitis 208 Evidentie voor de interventionele pijnbehandelingen 212 Aanbevelingen 212 Technieken 213 Samenvatting 215 Referenties 216

12 Inhoudsopgave Neuropatische pijn II.7 Neuropathische pijn en farmacologische behandeling 219 J.L.M. Jongen, G. Hans Inleiding 219 Kliniek 220 Differentiaal diagnose en aanvullend onderzoek 221 Behandeling 223 Richtlijnen inzake de behandeling van neuropathische pijn 224 Farmacologische behandelingsmogelijkheden 224 Behandelingsalgoritme 227 Samenvatting 227 Referenties 228 II.8 CRPS 229 II.9 F. Huygen, M. van Kleef Inleiding 229 Anamnese klachtenpatroon 230 Lichamelijk onderzoek 230 Aanvullend onderzoek 230 Differentiaal diagnose 230 Behandelmogelijkheden van CRPS 231 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 234 Aanbevelingen 234 Praktijkalgoritme 235 Technieken 236 Samenvatting 238 Referenties 239 Herpes zoster en postherpetische neuralgie 241 A.J.M. van Wijck, M. van Kleef Inleiding 241 Anamnese en klachtenpatroon 243 Lichamelijk onderzoek 243 Differentiaal diagnose 243 Aanvullend onderzoek 243 Behandelmogelijkheden herpes zoster en postherpetische neuralgie 243 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 246 Aanbevelingen interventionele pijnbehandelingen 247 Vaccinatie 247 Praktijkalgoritme 248 Samenvatting 249 Referenties 249 II.10 Carpaal tunnel syndroom 251 J. Patijn, M. Janssen Inleiding 251 Anamnese en klachtenpatroon 252 Klinisch onderzoek 252 Differentiaal diagnose 252 Aanvullend onderzoek 252 Behandelmogelijkheden carpaal tunnel syndroom 252 Evidentie voor interventionele pijnbehandelingen 253 Aanbevelingen 253 Techniek 253 Samenvatting 253 Referenties 254 II.11 Meralgia paraesthetica 255 J. Patijn, J. Van Zundert Inleiding 255 Anamnese en klachtenpatroon 256 Lichamelijk onderzoek 256 Differentiaal diagnose 256 Aanvullend onderzoek 257 Behandelmogelijkheden 257 Praktijkalgoritme 258 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 258 Aanbevelingen 258 Techniek 259 Samenvatting 259 Referenties

13 12 II.12 Fantoompijn 261 A. Wolff Inleiding 261 Anamnese en klachtenpatroon 262 Lichamelijk onderzoek 263 Differentiaal diagnose 263 Behandelmogelijkheden fantoompijn 263 Aanbevelingen 265 Samenvatting 265 Referenties 266 II.13 Traumatische plexus laesies 267 R. van Dongen Inleiding 267 Anamnese en klachtenpatroon 268 Lichamelijk onderzoek 268 Aanvullend onderzoek 268 Differentiaal diagnose 269 Behandelmogelijkheden traumatische plexus laesie 270 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 270 Aanbevelingen 270 Technieken 271 Samenvatting 271 Referenties 271 II.14 Diabetische polyneuropathie 273 R. van Dongen, W. Pluijms, J. Van Zundert Inleiding 273 Anamnese en klachtenpatroon 274 Lichamelijk onderzoek 274 Aanvullend onderzoek 275 Differentiaal diagnose 275 Behandelmogelijkheden 275 Evidentie interventionele pijnbehandelingen 277 Aanbevelingen 277 Techniek ruggenmergstimulatie 277 Samenvatting 277 Referenties 278 Pijn bij kanker II.15 Farmacologische behandeling van pijn bij kanker 279 K. Vissers, K. Besse, K. Van Boxem, S. Brabant, C. Verhagen Inleiding 279 Beoordeling van pijn bij kanker 280 Antitumorale behandelingen en pijn 281 Farmacologische behandeling van pijn bij kanker 281 Opioïdantagonisten 287 De rol van de adjuvante analgetica 287 De bisfosfonaten 288 Samenvatting 288 Praktijkalgoritme 289 Referenties 290 Anesthesiologische II.16 pijnbehandelingstechnieken voor pijn bij kanker 293 K. Vissers, K. Besse, M. Wagemans, W. Zuurmond, M.J.M.M. Giezeman Inleiding 293 Epidurale en spinale toediening van analgetica 294 Evidentie epidurale en intrathecale medicatietoediening voor pijn bij kanker 298 Aanbevelingen 298 Eenzijdige pijn met beperkte levensverwachting (chordotomie) 298 Evidentie chordotomie 302 Aanbevelingen chordotomie 302 Bovenbuikpijn ten gevolge van pancreascarcinoom/maagcarcinoom (plexus coeliacus, n. splanchnicus block) 302 Evidentie plexus coeliacus block 303 Aanbevelingen plexus coeliacus - n. splanchnicus block 303 Techniek 304 Viscerale pijn ten gevolge van tumoren in het bekken (plexus hypogastricus block) 306 Evidentie plexus hypogastricus block voor pijn bij kanker 307

14 Inhoudsopgave Aanbeveling plexus hypogastricus block voor pijn bij kanker 308 Techniek 308 Perineale pijn ten gevolge van tumoren in het bekken (lower end block) 309 Evidentie lower end block 309 Aanbevelingen lower end block 309 Techniek 310 Samenvatting 310 Referenties 311 Hoofdstuk III Speciële technieken 313 III.1 Ruggenmergstimulatie 315 R. van Dongen, J.P. Van Buyten, M. van Kleef Inleiding 315 Werkingsmechanismen 316 Patiëntenselectie 317 Diagnose 317 Conservatieve behandeling 318 Proefstimulatie 318 Technische beschouwing van de implantatie 319 Evidentie 322 Samenvatting 322 Referenties 323 III.2 Intrathecale medicatietoediening bij chronische pijnsyndromen 325 A. Ver Donck, J. Vranken Inleiding 325 Indicatie en selectie van patiënten 326 Intrathecale analgetica en de achterhoorn van het ruggenmerg 327 Receptor agonisten en antagonisten 327 Ionkanaal blokkers 329 Technische aspecten van intrathecale pijnbestrijding 329 Intrathecale toediening van analgetica 330 Conclusies 331 Evidentie 332 Samenvatting 332 Referenties 333 III.3 Epiduroscopie 335 J.W. Kallewaard, J. Richardson, G.J. Groen Doel epiduroscopie 341 Anamnese en diagnostiek 341 Diagnose 341 Therapeutische handelingen 342 Adhesiolysis 342 Doelgerichte therapie 343 Outcome studies 345 Epiduroscopie bij kanaalstenose 346 Complicaties 346 Conclusie 346 LaNSET (Landelijk Netwerk Spinale Endoscopische Technieken) 346 Referenties 347 Hoofdstuk IV Systeem, organisatie en juridische aspecten behandelproces 349 IV.1 De anesthesioloog met aandachtsgebied pijngeneeskunde 351 F. Huygen, B. Morlion Inleiding 351 Het domein van de anesthesioloog met aandachtsgebied pijngeneeskunde 352 Praktijkvoering en praktijkorganisatie pijncentra 353 De opleiding tot anesthesioloog met aandachtsgebied pijngeneeskunde 355 Toetsing van kwaliteit 356 Referenties 357 Bijlage: Opleiding pijnbehandeling binnen de opleiding tot anesthesioloog in Nederland

15 Juridische aspecten van IV.2 de anesthesiologische pijnbestrijding 361 M.M. ten Hoopen, L. Lafaut, F. Dewallens Inleiding 361 Geneeskundige plaatsbepaling van de pijnbestrijding 362 Juridische typering van de pijnbestrijding; geneeskundige behandelingsovereenkomst 362 Medisch-juridische typering van de anesthesioloog-pijnbestrijder; hoofdbehandelaar 363 Verantwoordelijkheden bij de pijnbestrijding; verdeling en afstemming van taken 364 Verantwoordelijkheden bij de pijnbestrijding; verschuiving en herschikking van taken 366 Verantwoordelijkheden bij de pijnbestrijding; taakvervulling door anesthesiologen in opleiding 370 Pijnbestrijding en protocollering 371 Rechten en plichten bij de pijnbestrijding; informatieverstrekking en toestemming 373 Informatieverstrekking ten behoeve van toestemming door de patiënt (toestemmingsinformatie) 375 Toestemming 387 Informatieverstrekking ten behoeve van de behandeling en van de (verkeers)veiligheid van de patiënt (therapeutische informatie) 390 Medisch dossier; algemeen 393 Medisch dossier; bewaartermijn 398 Medisch dossier; zeggenschapsrechten van de patiënt en geheimhoudingsplicht van de anesthesioloog-pijnbestrijder 399 Informatie- en medewerkingsplicht van de patiënt 403 Aansprakelijkheid voor tekortkomingen bij de anesthesiologische pijnbestrijding 404 Een blik op de toekomst; ontwikkelingen 410 Verwijzingen 411 IV.3 Veiligheid in de pijnbestrijding 419 W.W.A. Zuurmond, J.J.de Lange Inleiding 419 Het eerste consult (Intake) 420 De behandeling door middel van invasieve technieken 420 De nabehandeling 421 Tot slot 422 Referenties 422 Addendum 423 IV.4 Interventies ten behoeve van pijnbestrijding: achtergronden van de radiologische ondersteuning 425 K.J. van Everdingen; P. De Vooght Röntgenstralen 426 Stralenbelasting 426 Beperking van de stralenbelasting 427 De C-boog 428 Referenties 429 Een woord van dank 431 Afkortingen 433 Trefwoordenlijst

16 Personalia Personalia Prof. dr. Hugo Adriaensen Emeritus Hoogleraar Anesthesiologie en pijntherapie Universitair Ziekenhuis Antwerpen Edegem, België Drs. Kees Besse Anesthesiologie/Pijnbestrijding UMC St. Radboud Nijmegen, Nederland Dr. Steven Brabant Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen Roeselare, België Drs. Paul H.J.G.M Cornelissen Anesthesiologie/Pijnbestrijding Jeroen Bosch Ziekenhuis s Hertogenbosch, Nederland Prof. dr Ben Crul Emeritus Hoogleraar Pijnbestrijding UMC St. Radboud Nijmegen, Nederland Dr. Pieter De Vooght Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum Ziekenhuis Oost-Limburg Genk, België Prof. dr Jacques Devulder Hoofd Docent Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum Universitair Ziekenhuis Gent Gent, België Mr. Filip Dewallens Medisch recht Dewallens & Partners Leuven, België Dr. Jan De Witte Anesthesiologie en pijntherapie Onze-Lieve-Vrouwziekenhuis Aalst Aalst, België Dr. Robert van Dongen Anesthesiologie/Pijnbestrijding UMC St. Radboud Nijmegen, Nederland Drs. Maarten van Eerd Anesthesiologie/Pijnbestrijding Amphia Ziekenhuis Breda, Nederland Dr. Kaspar J. van Everdingen Radiologie Diakonessenhuis Utrecht, Zeist en Doorn, Nederland Drs. Wilco E. van Genderen Anesthesiologie/Pijnbestrijding Medisch Centrum Jan van Goyen Amsterdam, Nederland Dr. Maurice J.M.M. Giezeman Anesthesiologie/Pijnbestrijding Diakonessenhuis Utrecht, Nederland Dr. Gerbrand J. Groen Anesthesiologie & Pijnbehandeling UMC Utrecht Utrecht, Nederland Prof. dr Guy Hans Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum Universitair Ziekenhuis Antwerpen Edegem, België Mr. dr. Margaretha M. ten Hoopen Gezondheidsrecht Universiteit Maastricht Maastricht, Nederland Dr. Frank J.P.M. Huygen Anesthesiologie/Pijnbestrijding Erasmus MC Rotterdam, Nederland 15

17 Dr. Med. Markus N. Janssen Anesthesiologie/Pijnbestrijding MUMC Maastricht, Nederland Dr. Joost Jongen Neurologie Erasmus MC Rotterdam, Nederland Drs. Jan Willem Kallewaard Anesthesiologie/Pijnbestrijding Alysis Zorggroep, Ziekenhuis Rijnstate Arnhem, Nederland Dr. Yolande C.A. Keulemans Gastro-enterologie MUMC Maastricht, Nederland Prof. dr. Maarten van Kleef Hoogleraar Anesthesiologie/Pijnbestrijding MUMC Maastricht, Nederland Mr. Liesbeth Lafaut Medisch recht Dewallens & Partners Leuven, België Prof. dr. Jaap J. de Lange Emeritus Hoogleraar Anesthesiologie VU Medisch Centrum Amsterdam, Nederland Drs. Arno Lataster Anatomie en Embryologie Universiteit Maastricht Maastricht, Nederland Dr. Bart Morlion Leuvens algologisch centrum Universitaire Ziekenhuizen Leuven Pellenberg, België Dr. Jacob Patijn Anesthesiologie/Pijnbestrijding MUMC Maastricht, Nederland Drs. Dirk F.P.M. Peek Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum Ziekenhuis Oost-Limburg Genk, België Drs. Wouter Pluijms Anesthesiologie/Pijnbestrijding MUMC Maastricht, Nederland Dr. Martine Puylaert Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum Ziekenhuis Oost-Limburg Genk, België Dr. Jon Richardson Anesthesiology Bradford Royal Infirmary Bradford UK, Verenigd Koninkrijk Dr. Olav J.M.M. Rohof Anesthesiologie/Pijnbestrijding Maaslandziekenhuis Sittard, Nederland Prof. dr. Menno Sluijter Emeritus Hoogleraar Anesthesiologie/Pijnbestrijding MUMC Maastricht, Nederland Dr. Robert Jan Stolker Anesthesiologie/Pijnbestrijding Erasmus MC Rotterdam, Nederland Dr. Hans A. van Suijlekom Anesthesiologie/Pijnbestrijding Catharina ziekenhuis Eindhoven, Nederland 16

18 Personalia Drs. Karolina Szadek Anesthesiologie/Pijnbestrijding VU Medisch Centrum Amsterdam, Nederland Drs. Michel A.M.B. Terheggen Anesthesiologie/Pijnbestrijding Alysis Zorggroep, Ziekenhuis Rijnstate Arnhem, Nederland Dr. Koen Van Boxem Anesthesiologie en pijntherapie Sint-Jozefkliniek, Bornem en Willebroek Bornem, België Dr. Jean Pierre Van Buyten Anesthesiologie en pijntherapie AZ Nikolaas St. Niklaas, België Dr. Pascal Vanelderen Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum Ziekenhuis Oost-Limburg Genk, België Dr. Jan Van Zundert Anesthesiologie en multidisciplinair pijncentrum Ziekenhuis Oost-Limburg Genk, België Dr. Jan Vranken Anesthesiologie/Pijnbestrijding Medisch Centrum Alkmaar Alkmaar, Nederland Dr. Michel F.M. Wagemans Anesthesiologie/Pijnbestrijding Reinier de Graaf Groep Delft, Nederland Dr. Albert J.M. van Wijck Anesthesiologie/Pijnbestrijding UMC Utrecht Utrecht, Nederland Dr. André Wolff Anesthesiologie UMC St. Radboud Nijmegen, Nederland Prof. dr Wouter Zuurmond Hoogleraar Anesthesiologie, pijntherapie en palliatieve zorgen VU Medisch Centrum Amsterdam, Nederland Dr. Ann Ver Donck Pijntherapie AZ St. Jan Brugge, België Dr. Constans Verhagen Palliatieve zorgen en medische oncologie UMC St. Radboud Nijmegen, Nederland Prof. dr. Kris C.P. Vissers Hoogleraar Palliatieve Zorg en Pijnbestrijding UMC St. Radboud Nijmegen, Nederland 17

19 18

20 Woord vooraf Woord vooraf H. Adriaensen, B. Crul Het onstaan van het handboek Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding, gebaseerd op klinische diagnosen kadert in een evolutie van de algologische discipline. Een korte schets van de historische achtergrond moet dit duidelijker maken. Pijn en pijnbeleving is ongetwijfeld zo oud als de mensheid zelf. Toch werd pijn zeer lang als een bijverschijnsel van een onderliggende aandoening beschouwd. De symptomatische pijnbehandeling bleef dan ook ondergeschikt aan de oorzakelijke. Zo richtte de chirurg zich op het operatief verwijderen of herstellen van aangetaste organen, de oncoloog op tumoren, de neuroloog op aandoeningen van het zenuwstelsel. Pijnbestrijding was, en is vaak nog, hierbij van secundair belang. Door een samenloop van omstandigheden kreeg de pijnbestrijding halfweg vorige eeuw een belangrijke impuls. Vooreerst groeide er in de Verenigde Staten na de oorlog in Korea, en later Vietnam, een uitgesproken vraag naar pijnbestrijding bij de oud-strijders die gekwetst werden aan het front, en die de militaire kliniek (veterans hospital) bezochten met pijnklachten na amputaties, zenuwletsels of andere posttraumatische stoornissen. Een tweede element was de opkomst van de anesthesiologie als een zelfstandige discipline. De ontwikkeling van intraveneuze producten voor algemene verdoving en curarisatie, een beter instrumentarium en aangepaste beademingsapparatuur schiepen wel optimale werkvoorwaarden voor de chirurgie, maar voor de behandeling van chronische pijn leken de locoregionale technieken die vroeger door de chirurgen ontwikkeld werden toch beter geschikt. Dus hebben de anesthesisten de lumbale sympathische blokkades, de ganglion stellatum blocks, en in de verloskunde de spinale en epidurale verdoving terug ingevoerd. Een derde gegeven was de ontwikkeling van nieuwe lokale anesthetica. Waar voordien de keuze beperkt was tot procaïne en cocaïne, verschenen lidocaïne en later bupivacaïne op de markt, die de flexibiliteit van locoregionale toepassingen verhoogden. De anesthesiologie is het specialisme dat zich van meet af aan met nadruk toelegde op de pijnbestrijding tijdens en na operaties. Vandaar dat de stap naar het toepassen van de locoregionale technieken in de zogenaamde nerve block units of nerve block clinics voor de behandeling van chronische pijnsyndromen ook logischer wijze door de anesthesiologen gezet werd. Zenuwblokkaden en andere beschikbare behandelmogelijkheden bleken echter geen afdoende antwoord te bieden voor de complexe pijnklachten waarmee de oorlogsveteranen zich aandienden. John Bonica een Amerikaans staatsburger met Siciliaanse roots zag met een visionaire blik, dat dit soor complexe pijnklachten aanzienlijk beter behandeld zou kunnen worden binnen een samenwerkingsverband van artsen en wetenschappers. Hij legde de nadruk op een zorgvuldige diagnostiek en hamerde op het belang van een juiste indicatiestelling bij het uitvoeren van pijnbestrijdingstechnieken. Hij was de stichter van de eerste multidisciplinaire pijnkliniek in Seattle waar werd samengewerkt met John Loeser, neurochirurg, Wil Fordyce, revalidatiearts, Dick Chapman, psycholoog, en nog enkele andere disciplines zoals farmacologie en sociale geneeskunde. Anesthesiologische pijnbestrijdingstechnieken kunnen bij een groot aantal wel omschreven pijnsyndromen, indien correct toegepast van groot nut zijn. Vaak maken zij deel uit van een breed behandelplan waarbij ook psychologische en fysiek reactiverende interventies een belangrijke plaats innemen. Er is lange tijd gedacht dat pijnsignalen via een star systeem -te vergelijken met een kabelnet- werden getransporteerd. Nu weten we dat het zenuwstelsel moet worden opgevat als een vervormbaar plastisch systeem. Voortdurende bombardementen van pijnprikkels veranderen het functioneren en de bouw van het zenuwstelsel. 19

21 Tenslotte kan dat bombardement er toe leiden dat het zenuwstelsel als het ware op tilt slaat; een proces dat we kennen als centrale sensitisatie. Houdt deze situatie aan dan krijgt de verwerking van het pijnsignaal een ander karakter. Ze wordt losgekoppeld van de aanvankelijke oorzaak en gaat een zelfstandig bestaan leiden. Chronische pijn is dan een feit. Recent onderzoek maakt steeds meer duidelijk dat de representatie van pijn in de hersenen onderhevig is aan allerlei invloeden. Naast invloeden van farmaca en zenuwblokkades blijken ook cognities en emoties een rol te spelen bij de mate van aanwezigheid van pijnrepresentaties in het brein. Een juiste inzet van de verschillende behandelaspecten stelt het zenuwstelsel, dankzij het vermogen tot plasticiteit, in de mogelijkheid zich zodanig te herstellen dat de pijnrepresentatie afneemt. Wel moet dan zo min mogelijk worden ingegrepen in de geleidingssystemen. Daarom is terughoudendheid met neuroablatieve behandelingen aangewezen. Waar ongebreidelde neuroablatie toe kan leiden is bekend door de onbehandelbare en uiterst pijnlijke anesthesia dolorosa. Dit alles heeft er toe geleid dat binnen de anesthesiologische pijnbestrijding technieken waarbij zenuwweefsel niet beschadigd behoeft te worden zoals neurostimulatie, spinale infusietechnieken en gepulseerde radiofrequentietechnieken een steeds belangrijker plaats zijn gaan innemen. De gestructureerde manier waarop dit boek is samengesteld moet de lezer helpen bij de keuze van de behandeling die, volgens de principes van evidence based medicine, het best geschikt is voor de specifieke situatie van de patiënt. Het boek toont aan dat de anesthesiologische pijnbestrijding de beginfase met enthousiaste pioniers, maar met weinig middelen, succesvol heeft afgesloten en doorgroeit naar een compleet medisch vakgebied met alles wat daarbij hoort. De prikkliniek is verleden tijd, de pijnkliniek heeft haar intrede gemaakt. Dit boek vormt daarvan een van de bewijzen! 20

22 Samenvatting - Kernpunten Samenvatting - Kernpunten Het handboek: Praktische richtlijnen anesthesiologische pijnbestrijding, gebaseerd op klinische diagnosen is ontstaan uit een regelmatig verwoorde noodzaak aan Good Clinical Practice -richtlijnen voor de diagnose en behandeling van pijnpatiënten. Het is mede de rol van de anesthesioloog om in een pijnbehandeltraject erop toe te zien dat de juiste patiënt de juiste behandeling op het juiste moment aangeboden krijgt. Belangrijk hierbij is dat bij patiënten die in aanmerking komen voor een symptomatische pijnbehandeling, onderliggende primaire pathologie uitgesloten is, omdat hiervoor eerst een oorzakelijke behandeling dient te gebeuren. Wanneer rode vlaggen uitgesloten zijn en de patiënt doorverwezen wordt voor een (interventionele) pijnbehandeling wordt deze eerst door de anesthesioloog op de consultatie/poli geëvalueerd. Op basis van anamnese, lichamelijk onderzoek, eventueel aangevuld met technische hulponderzoeken wordt een differentiaal diagnose opgesteld. Naar aanleiding hiervan wordt in samenspraak met de patiënt een behandelplan voorgesteld dat rekening houdt met de biopsychosociale context. Indien geïndiceerd, dient de patiënt eerst binnen een multidisciplinair team geëvalueerd te worden, waarna hij/zij eventueel kan doorverwezen worden voor een cognitief-gedragsmatig revalidatieprogramma. Het gebruik van interventionele pijnbestrijdingstechnieken dient afgewogen te worden ten opzichte van of in combinatie met een conservatieve, niet-invasieve en/of farmacologische behandeling. Farmacologische behandeling van (chronische) pijn De publicatie van de WHO pijnladder in 1986 is weliswaar in eerste instantie gericht op een adequaat gebruik van de beschikbare analgetica voor de behandeling van pijn bij kanker. Toch heeft deze pijnladder zeker haar waarde bewezen in het liberaliseren van het gebruik van opioïden voor de behandeling van pijn. De waarde van opioïden, zelfs sterke opioïden bij de behandeling van chronische niet-maligne pijn wordt nu algemeen erkend. In het hoofdstuk: Farmacologische behandeling van pijn bij kanker wordt het gebruik van de farmaca die tot de verschillende stappen van de WHO ladder behoren uitvoerig besproken. Extrapolatie naar de behandeling van niet-maligne pijn vergt wel een kanttekening. Bij het behandelen van pijn bij kanker worden de stap 2 analgetica (zwakke opioïden) steeds vaker overgeslagen. Bij de behandeling van niet-maligne pijn blijven deze middelen echter hun vaste plaats behouden. Sinds de publicatie van de WHO ladder is veel onderzoek gebeurd naar de rol van de zogenaamde co-analgetica. Hiertoe behoren onder andere de antidepressiva, de anticonvulsiva, de NMDA antagonisten, antiarrythmica, clonidine en lokale anesthetica. Ook van de topicale anesthetica is in welomschreven omstandigheden het nut aangetoond. Deze middelen worden voornamelijk aangewend voor de behandeling van neuropathische pijnsyndromen. De werkingsmechanismen en de toepassing van deze middelen worden uitvoerig beschreven in het hoofdstuk: Neuropathische pijn en farmacologische behandeling Interventionele behandeling van chronische pijn Het bepalen van de rol en plaats van de interventionele pijnbestrijdingstechnieken kan enkel op basis van de best beschikbare evidentie. Het toepassen van deze technieken vergt een goede theoretische kennis en een praktische ervaring die enkel door aangepaste opleiding en training kan verkregen worden. Deze richtlijn verzamelt de informatie omtrent diagnose en behandeling per indicatie, er worden dan ook aanbevelingen geformuleerd op basis van de score die aan de evidentie voor de anesthesiologische pijnbestrijdingstechnieken is toegekend. De evidentiescore werd bepaald door het afwegen van de mogelijke voor- en nadelen (effecten/ complicaties), de waarde van de beschikbare evidentie, de gedocumenteerde uitkomst en de invasiviteit en kostprijs. Voor meer details omtrent de scoring verwijzen we naar de Verantwoording. 21

Inhoudsopgave. Cervicaal. Hoofdstuk I Wervelkolomgerelateerde pijn 35. Personalia 15 Woord vooraf 19 Samenvatting - Kernpunten 21 Verantwoording 29

Inhoudsopgave. Cervicaal. Hoofdstuk I Wervelkolomgerelateerde pijn 35. Personalia 15 Woord vooraf 19 Samenvatting - Kernpunten 21 Verantwoording 29 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Personalia 15 Woord vooraf 19 Samenvatting - Kernpunten 21 Verantwoording 29 Hoofdstuk I Wervelkolomgerelateerde pijn 35 Cervicaal I.1 Cervicaal radiculaire pijn 37 J. Van Zundert,

Nadere informatie

11 e Congres. De anesthesioloog als pijnbestrijder. Tweede aankondiging. 12 december 2009 Centrum t Elzenveld, Antwerpen, België

11 e Congres. De anesthesioloog als pijnbestrijder. Tweede aankondiging. 12 december 2009 Centrum t Elzenveld, Antwerpen, België 11 e Congres De anesthesioloog als pijnbestrijder Vlaamse Anesthesiologische Vereniging voor Pijnbestrijding in samenwerking met Tweede aankondiging de Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie, sectie

Nadere informatie

Invasieve pijnbestrijding

Invasieve pijnbestrijding Zo wordt je een (nog) betere pijnbestrijder Mark Two Academy 26 maart 2015 Utrecht Invasieve pijnbestrijding Hans Aukes MD Anesthesioloog / pijnspecialist Albert Schweitzer Ziekenhuis Sliedrecht Technieken

Nadere informatie

Dr. Liesbeth Teugels Multidisciplinair Pijncentrum UZA. Algologisch Lentesymposium 24 mei 2014

Dr. Liesbeth Teugels Multidisciplinair Pijncentrum UZA. Algologisch Lentesymposium 24 mei 2014 Dr. Liesbeth Teugels Multidisciplinair Pijncentrum UZA Algologisch Lentesymposium 24 mei 2014 1. Plaats van infiltraties bij diverse pijnsyndromen 2. Infiltraties bij wervelzuilpathologie 3. Andere infiltraties

Nadere informatie

Een prik in de roos. invasieve pijnbehandelingen in vogelvlucht. M. van Doorn, anesthesioloog pijnspecialist. W.E.N. Theunissen, huisarts

Een prik in de roos. invasieve pijnbehandelingen in vogelvlucht. M. van Doorn, anesthesioloog pijnspecialist. W.E.N. Theunissen, huisarts Een prik in de roos invasieve pijnbehandelingen in vogelvlucht M. van Doorn, anesthesioloog pijnspecialist W.E.N. Theunissen, huisarts A. van der Flier, huisarts inhoud Overzicht mogelijkheden via pijnpoli

Nadere informatie

www.vavp.be De anesthesioloog als pijnarts 2011 Programma: Therapiekeuze gebaseerd op evidentie en opleiding

www.vavp.be De anesthesioloog als pijnarts 2011 Programma: Therapiekeuze gebaseerd op evidentie en opleiding De anesthesioloog als pijnarts 2011 Tweede aankondiging Vlaamse Anesthesiologische Vereniging voor Pijnbestrijding In samenwerking met De Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie, sectie Pijngeneeskunde

Nadere informatie

De anesthesioloog als pijnarts anno 2015

De anesthesioloog als pijnarts anno 2015 De anesthesioloog als pijnarts anno 2015 Vlaamse Anesthesiologische Vereniging voor Pijnbestrijding in samenwerking met de Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie, sectie Pijngeneeskunde 28 november

Nadere informatie

DOSSIER PIJNBEHANDELING

DOSSIER PIJNBEHANDELING DOSSIER PIJNBEHANDELING Universitair Medisch Centrum Anesthesiologie, Pijn en Palliatieve Geneeskunde Pijnbehandelcentrum Wat is pijn? Pijn is essentieel voor het behoud van leven. Het heeft een signaalfunctie.

Nadere informatie

Interventionele pijntherapie, een nuttige tussenstap?

Interventionele pijntherapie, een nuttige tussenstap? Interventionele pijntherapie, een nuttige tussenstap? Dr. Veerle Dirckx mariaziekenhuis.be Mensen zorgen voor mensen Interventionele pijntherapie, een nuttige tussenstap? Radiculair pijnsyndroom Symptomen

Nadere informatie

Lage rugpijn naar snellere en effectieve therapie. Pijnbehandeling door pijnspecialist. 24-4-2015 Aart Jan Teunissen, Anesthesioloog-pijnspecialist

Lage rugpijn naar snellere en effectieve therapie. Pijnbehandeling door pijnspecialist. 24-4-2015 Aart Jan Teunissen, Anesthesioloog-pijnspecialist Lage rugpijn naar snellere en effectieve therapie. Pijnbehandeling door pijnspecialist 24-4-2015 Aart Jan Teunissen, Anesthesioloog-pijnspecialist 2 Probleem: 3 Probleem: 4 De Uitdaging Dermatologie COPD

Nadere informatie

Prijsindicatie voor een gewoon verzekerde patiënt aangesloten bij een Belgische mutualiteit. Dagziekenhuisforfait 0,00

Prijsindicatie voor een gewoon verzekerde patiënt aangesloten bij een Belgische mutualiteit. Dagziekenhuisforfait 0,00 Omschrijving van de ingreep: epidurale infiltratie lumbaal (lage rug) Ingreepnummer: 202812 Geneesmiddelen 7,00 Totale kostprijs 31,48 Omschrijving van de ingreep: epidurale infiltratie cervicaal (nek)

Nadere informatie

3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23

3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 Inhoud Redactioneel 10 Over de auteurs 11 1 Inleiding 12 2 Geschiedenis 14 3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 4 Pijnmeting

Nadere informatie

De anesthesioloog als pijnarts anno 2013. Programma: 7 december 2013 Site Oud Sint Jan, Brugge, België

De anesthesioloog als pijnarts anno 2013. Programma: 7 december 2013 Site Oud Sint Jan, Brugge, België De anesthesioloog als pijnarts anno 2013 Vlaamse Anesthesiologische Vereniging voor Pijnbestrijding in samenwerking met de Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie, sectie Pijngeneeskunde 7 december

Nadere informatie

Pijnbehandelingen dagverpleging 2 juli 2015

Pijnbehandelingen dagverpleging 2 juli 2015 Pijnbehandelingen dagverpleging 2 juli 2015 Inhoud 1. Algemene voorbereiding / bijwerkingen. 2. Epiduraal / Sleeve. 3. PRF gepulseerde radiofrequente behandeling. 4. RF Radiofrequente behandeling. 5. RACZ.

Nadere informatie

MULTIDISCIPLINAIR PIJNCENTRUM

MULTIDISCIPLINAIR PIJNCENTRUM MULTIDISCIPLINAIR PIJNCENTRUM Dr. Ver Donck Dr. Gorissen Dr. Declerck Pijnkliniek Deze brochure geeft u informatie over de werking van de pijnkliniek. Indien u bijkomende vragen hebt, kunt u altijd terecht

Nadere informatie

Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen! De plaats van interventionele pijntherapie in de behandeling van neuropathische pijn.

Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen! De plaats van interventionele pijntherapie in de behandeling van neuropathische pijn. Dokter, de pijn werkt op mijn zenuwen! De plaats van interventionele pijntherapie in de behandeling van neuropathische pijn. 1 2 Overzicht Aanbevelingen van NeupSIG Behandelingen met gepulseerde radiofrequentie

Nadere informatie

HUISARTSENKRING LANAKEN

HUISARTSENKRING LANAKEN HUISARTSENKRING LANAKEN Click to add title Multidisciplinair Pijncentrum Click to add & subtitle Medische Beeldvorming 26-02-2016 Voorstelling Multidisciplinair Pijncentrum 1995: Oprichting van de dienst

Nadere informatie

Epidurale infiltratie (transforaminale of interlaminaire epidurale infiltratie) Lumbaal & Cervicaal

Epidurale infiltratie (transforaminale of interlaminaire epidurale infiltratie) Lumbaal & Cervicaal Epidurale infiltratie (transforaminale of interlaminaire epidurale infiltratie) Lumbaal & Cervicaal Multidisciplinair pijncentrum AZ Monica Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen 03/2402268 1 pijnkliniek@azmonica.be

Nadere informatie

CRPS-1 EN PLEXUS BRACHIALIS- EN PERIFEER ZENUWLETSEL

CRPS-1 EN PLEXUS BRACHIALIS- EN PERIFEER ZENUWLETSEL CRPS-1 EN PLEXUS BRACHIALIS- EN PERIFEER ZENUWLETSEL Foto: Kees de Boer, Donderdag 27 en vrijdag 28 maart 2014 Leiden Toelichting De Nederlandse Vereniging voor Revalidatieartsen (VRA) organiseert in samenwerking

Nadere informatie

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C C. Wervelkolom nhoudsopgave 1 C 2 C 3 C 4 C 5 C 6 C 7 C 8 C 9 C Congenitale aandoeningen... 1 Myelopathie (excl. trauma s van de wervelkolom)... 1 Mogelijke atlanto-axiale subluxatie... 1 Nekpijn... 1

Nadere informatie

Internationale week van de pijn : Rugpijn : wat werkt er? Oefenen of prikjes? Dr. K. Van Boxem, pijncentrum (SJK) Opereren?

Internationale week van de pijn : Rugpijn : wat werkt er? Oefenen of prikjes? Dr. K. Van Boxem, pijncentrum (SJK) Opereren? Internationale week van de pijn : Rugpijn : wat werkt er? Oefenen of prikjes? Dr. K. Van Boxem, pijncentrum (SJK) Opereren? Dr. R. Rasschaert, neurochirurgie (UZA) of er mee leven? Mevr Batens, pijncentrum

Nadere informatie

CHRONISCHE LAGE RUGPIJN (met dank aan Peter de Jong, anesthesioloog, Laurentius Ziekenhuis te Roermond)

CHRONISCHE LAGE RUGPIJN (met dank aan Peter de Jong, anesthesioloog, Laurentius Ziekenhuis te Roermond) Deze informatie is bestemd voor patiënten, die lijden aan CHRONISCHE LAGE RUGPIJN (met dank aan Peter de Jong, anesthesioloog, Laurentius Ziekenhuis te Roermond) Inleiding Vrijwel alle volwassenen (60-90%)

Nadere informatie

Hoe specifiek zijn aspecifieke lage rugklachten?

Hoe specifiek zijn aspecifieke lage rugklachten? Hoe specifiek zijn aspecifieke lage rugklachten? Over diagnoses en behandelingen bij wervelkolom gerelateerde pijnklachten NVVG/WVV congres No pain, no gain 18 mei 2014 Michel Terheggen Anesthesioloog/Pijnspecialist

Nadere informatie

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C 10 C

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C 10 C C. Wervelkolom nhoudsopgave 1 C 2 C 3 C 4 C 5 C 6 C 7 C 8 C 9 C 1 C Congenitale aandoeningen... 1 Myelopathie (excl. trauma s van de wervelkolom)... 1 Mogelijke atlanto-axiale subluxatie... 1 Nekpijn...

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

ITDD intake. Algemeen Patientcode. Patientgegevens Patiëntnummer kliniek (bijv. ZIS-code) Behandelaars Naam anesthesiolo(o)g(en)

ITDD intake. Algemeen Patientcode. Patientgegevens Patiëntnummer kliniek (bijv. ZIS-code) Behandelaars Naam anesthesiolo(o)g(en) ITDD intake Patientcode Patientgegevens Patiëntnummer kliniek (bijv. ZIS-code) Geslacht (1) man (2) vrouw Geboortedatum Behandelaars Naam anesthesiolo(o)g(en) Naam revalidatiearts(en) ziekenhuis Naam revalidatiearts(en)

Nadere informatie

Pijn als verzorg -probleem

Pijn als verzorg -probleem Pijn als verzorg -probleem Mimmie Wouters Netwerk Palliatieve Zorg Aalst Dendermonde Ninove Pijnbestrijding bij palliatieve patiënten De huidige versie richtlijn Pijn werd in de periode van 2010-2013 geschreven

Nadere informatie

Pijn is geen luxeprobleem! In Europa gaan er 500 miljoen werkdagen verloren als gevolg van chronische pijn, dat kost de economie 34 miljard euro.

Pijn is geen luxeprobleem! In Europa gaan er 500 miljoen werkdagen verloren als gevolg van chronische pijn, dat kost de economie 34 miljard euro. Lage Rugpijn en de diverse mogelijkheden van pijnbestrijding o.a door de neurostimulator. 17 februari 2007 Dokter J.P.Van Buyten, geneesheer anesthesist en coördinator van het multidisciplinair pijncentrum

Nadere informatie

Pijnbestrijding De pijnpoli en pijnbehandeling

Pijnbestrijding De pijnpoli en pijnbehandeling PIJNPOLI Pijnbestrijding De pijnpoli en pijnbehandeling Pijn is wat u als patiënt ervaart als pijn. Pijn is persoonlijk; iedereen beleeft pijn op zijn of haar eigen manier. Pijn wordt bepaald door genetische,

Nadere informatie

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14 Inhoud Redactioneel 10 Over de auteurs 11 1 Inleiding 12 2 Geschiedenis 14 3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 4 Pijnmeting

Nadere informatie

EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven. Uitgave 2013. C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N.

EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven. Uitgave 2013. C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N. EURO BOOKS ONLINE - Digitaal bladeren in juridische uitgaven Uitgave 2013 C.I.P. Koninklijke Bibliotheek Albert I NUR 820 I.S.B.N. 2013 by Euro Books Uitgegeven door Euro Trans Lloyd Kaleshoek 8 8340 Damme

Nadere informatie

AIN MANAGEMENT. Wij hebben het genoegen u onze allereerste Newsflash rond Pijnbehandeling voor te stellen.

AIN MANAGEMENT. Wij hebben het genoegen u onze allereerste Newsflash rond Pijnbehandeling voor te stellen. HOSPITHERA, YOUR PARTNER IN INTERVENTIONAL SPECIALTIES INTERVENTIONAL P AIN MANAGEMENT 02/2014 INTRO Beste Pijnspecialist, NEWSFLASH nr 1 Wij hebben het genoegen u onze allereerste Newsflash rond Pijnbehandeling

Nadere informatie

Pijnbestrijding als multidisciplinair teamwork

Pijnbestrijding als multidisciplinair teamwork Pijnbestrijding als multidisciplinair teamwork Wilco E. van Genderen anesthesioloog/pijnspecialist FIPP Pijnbehandelcentrum DC Klinieken Alkmaar Disclosure: Aandeelhouder DC Klinieken Alkmaar bv Vergoeding

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting en Conclusie

Chapter 10. Samenvatting en Conclusie Chapter 10 Samenvatting en Conclusie 91 SAMENVATTING EN CONCLUSIE De thesis behandelt de resultaten van chirurgie op de thoracale sympaticusketen en bestaat inhoudelijk uit twee delen en een scharnierartikel

Nadere informatie

RF/PFD en de PRF behandeling

RF/PFD en de PRF behandeling RF/PFD en de PRF behandeling Inleiding Zoals in elk vakgebied, volgen de technologische ontwikkelingen elkaar in snel tempo op. De pijnbestrijding is hierop geen uitzondering. Ik wil u graag in het kort

Nadere informatie

INHOUD PAGINA ALGEMENE INFO OVER DE PIJNKLINIEK 2 -LOCATIE -HOE EEN AFSPRAAK MAKEN? -CONSULTATIEMOMENTEN

INHOUD PAGINA ALGEMENE INFO OVER DE PIJNKLINIEK 2 -LOCATIE -HOE EEN AFSPRAAK MAKEN? -CONSULTATIEMOMENTEN B573 09 2014 INHOUD PAGINA ALGEMENE INFO OVER DE PIJNKLINIEK 2 -LOCATIE -HOE EEN AFSPRAAK MAKEN? -CONSULTATIEMOMENTEN ONZE VISIE OVER PIJN / BENADERING VAN UW PIJN 2 SAMENSTELLING VAN HET PIJNTEAM 3 BEHANDELINGSMOGELIJKHEDEN

Nadere informatie

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk Workshop Spiegeltherapie in de praktijk vrijdag 15 april 2011 Erasmus MC, Rotterdam a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a

Nadere informatie

Epiduroscopie: van high-tech diagnostiek naar oorzakelijke behandeling. Dr. Liesbeth Teugels

Epiduroscopie: van high-tech diagnostiek naar oorzakelijke behandeling. Dr. Liesbeth Teugels van high-tech diagnostiek naar oorzakelijke behandeling Dr. Liesbeth Teugels van high-tech diagnostiek naar oorzakelijke behandeling 1. Principes van epiduroscopie en adhesiolyse 2. Epiduroscopie materiaal

Nadere informatie

Behandeling van het. Complex Regionaal Pijnsyndroom

Behandeling van het. Complex Regionaal Pijnsyndroom Behandeling van het Complex Regionaal Pijnsyndroom Deze brochure is bestemd voor patiënten en familieleden van patiënten met een Complex Regionaal Pijnsyndroom. In deze brochure kunt u lezen wat het ziektebeeld

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvatting

Chapter 7. Nederlandse samenvatting Chapter 7 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Lumbosacraal radiculair syndroom Het lumbosacraal radiculair syndroom is de aandoening die in de Nederlandse volksmond bekend staat als een

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Doel Het doel van de studie is te onderzoeken of radiofrequente ablatie (RFA) gevolgd door

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

ACCEPTABEL ZIJN? 2014 KAN PIJN? Pijn Congres. 6 e Nationaal. Dinsdag 8 april

ACCEPTABEL ZIJN? 2014 KAN PIJN? Pijn Congres. 6 e Nationaal. Dinsdag 8 april 6 e Nationaal Pijn Congres ACCEPTABEL ZIJN? Locatie Hotel en Congrescentrum De Reehorst ede Organisatie V&VN Pijnverpleegkundigen www.pijnverpleegkundigen.nl Dinsdag 8 april 2014 KAN PIJN? 6e NAtIONAAL

Nadere informatie

De rol van de anesthesiologie bij chronische pijn. Prof. Dr. Frank Huygen Pijngeneeskunde Zeist 10 april 2014

De rol van de anesthesiologie bij chronische pijn. Prof. Dr. Frank Huygen Pijngeneeskunde Zeist 10 april 2014 De rol van de anesthesiologie bij chronische pijn Prof. Dr. Frank Huygen Pijngeneeskunde Zeist 10 april 2014 Disclosure Lid wetenschappelijke adviesraad Spinal modulation (Spinal modulation inc.) Lid Change

Nadere informatie

Chronische pijn als uitdaging: hedendaagse neurowetenschappelijke inzichten binnen de multidisciplinaire praktijk

Chronische pijn als uitdaging: hedendaagse neurowetenschappelijke inzichten binnen de multidisciplinaire praktijk TRANSCARE-pijn www.transcare.nl Transcare-pijn en de internationale onderzoeksgroep Pain in Motion organiseren een Symposium Chronische pijn als uitdaging: hedendaagse neurowetenschappelijke inzichten

Nadere informatie

NOTITIE REGISTRATIE VOOR ANESTHESIOLOOG-PIJNSPECIALISTEN EN INSTELLINGEN VOOR PIJNGENEESKUNDE

NOTITIE REGISTRATIE VOOR ANESTHESIOLOOG-PIJNSPECIALISTEN EN INSTELLINGEN VOOR PIJNGENEESKUNDE NOTITIE REGISTRATIE VOOR ANESTHESIOLOOG-PIJNSPECIALISTEN EN INSTELLINGEN VOOR PIJNGENEESKUNDE ALGEMENE BEPALINGEN Anesthesioloog Instelling Kwaliteitsvisitatie Opleider Patiëntgebonden pijngeneeskundige

Nadere informatie

Algoritmes in de pijntherapie

Algoritmes in de pijntherapie Algoritmes in de pijntherapie Dr C Pottiez Dienst Kritische zorgen WHO pijnladder Stap 3: sterke opiaten +/_ adjuv Stap 2 : zwakke opiaten Stap 1 : zwakke analgetica en co adjuvantia Tijd -----------------------------------------------

Nadere informatie

Hoofdstuk II. zorgprogramma voor oncologische basiszorg

Hoofdstuk II. zorgprogramma voor oncologische basiszorg Simplificatie ontwerp KB oncologisch zorgprogramma: Hoofdstuk II. zorgprogramma voor oncologische basiszorg Afdeling 1. Doelgroep aard en inhoud Artikel 2 1 Elk ziekenhuis dient te beschikken over programma

Nadere informatie

BEHANDELING VAN PIJN VANUIT KLEINE ZENUWEN (perifere zenuwen).

BEHANDELING VAN PIJN VANUIT KLEINE ZENUWEN (perifere zenuwen). Deze folder is bestemd voor patiënten die in aanmerking komen voor een BEHANDELING VAN PIJN VANUIT KLEINE ZENUWEN (perifere zenuwen). Inleiding Pijn kan veroorzaakt worden door een beschadigde of niet

Nadere informatie

Diagnostische sympathicusinfiltratie en definitieve sympathicusblokkade

Diagnostische sympathicusinfiltratie en definitieve sympathicusblokkade Diagnostische sympathicusinfiltratie en definitieve sympathicusblokkade Pijnkliniek AZ Monica Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen 03/2402268 pijnkliniek@azmonica.be 1 Beste Mevrouw, Mijnheer In deze brochure

Nadere informatie

Pijncentrum. Neurostimulatie

Pijncentrum. Neurostimulatie Pijncentrum Neurostimulatie Inleiding Op het pijncentrum is met u besproken dat uw pijnklachten behandeld gaan worden door middel van ruggenmergstimulatie. In deze folder willen wij u graag informeren

Nadere informatie

Richtlijn Mammacarcinoom

Richtlijn Mammacarcinoom Richtlijn Mammacarcinoom Truus Smit-Hoeksma Waterlandziekenhuis, Purmerend Fase in de richtlijnontwikkeling - uitwerken conclusie literatuursearch - schrijven aanbevelingen Aanleiding voor aanvullingen

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis

Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis Zorgnormen voor mensen met reumatoïde artritis Vertaling in het: Ingevuld door: E mail: SOC 1 Mensen met symptomen van RA moeten tijdig toegang hebben tot een klinisch specialist/zorgprofessional die bekwaam

Nadere informatie

Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014

Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014 Neuropatische Pijn WOV SYMPOSIUM 3 OKTOBER 2014 Wat is neuropathische pijn? Wat is neuropathische pijn? Neuropathische pijn = pijn die veroorzaakt wordt door een primaire laesie of disfunctie van het perifere

Nadere informatie

Passantentarieven DBC-zorgproducten Stichting MC Breda Geldig van 01-01-2014 t/m 31-12-2014

Passantentarieven DBC-zorgproducten Stichting MC Breda Geldig van 01-01-2014 t/m 31-12-2014 990004006 Meer dan 3 polikliniekbezoeken en/of opspuiten van tissue expander bij / door een plastisch chirurg 15D162 582,24 480,00 102,24 990004007 Onderzoek of behandeling op de polikliniek of dagbehandeling

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

1 Inleiding 1 1.1 Historie 1 1.2 Classificaties van revalidatieactiviteiten 1 1.3 Organisatie 2 1.4 Epidemiologie 3 Literatuur 7

1 Inleiding 1 1.1 Historie 1 1.2 Classificaties van revalidatieactiviteiten 1 1.3 Organisatie 2 1.4 Epidemiologie 3 Literatuur 7 Inhoud Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk Auteurs I III 1 Inleiding 1 1.1 Historie 1 1.2 Classificaties van revalidatieactiviteiten 1 1.3 Organisatie 2 1.4 Epidemiologie 3 Literatuur 7 DEEL

Nadere informatie

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn N. Fraeyman Maart 2012 1 Scope van de presentatie 1. Afbakening van het onderwerp 2. Alternatieve therapieën en rugpijn 3. Bestuderen van

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

patiëntenbrochure digestief oncologisch centrum

patiëntenbrochure digestief oncologisch centrum patiëntenbrochure digestief oncologisch centrum inhoud Wat 02 Multidisciplinair consult 02 Team 03 Waar vind ik de afdeling 06 Hoe contacteren 07 Afspraken 08 1 Wat De digestieve oncologie houdt zich bezig

Nadere informatie

Sensitisatie. Anesthesiologie

Sensitisatie. Anesthesiologie Sensitisatie Anesthesiologie Anesthesiologie Inleiding Wanneer pijn lang bestaat en er geen lichamelijke afwijkingen (meer) voor die pijn te vinden is, wordt pijn chronisch genoemd. Mensen met chronische

Nadere informatie

Neurostimulatie en intrathecale pijnpompen bij de chronische pijnpatiënt

Neurostimulatie en intrathecale pijnpompen bij de chronische pijnpatiënt Neurostimulatie en intrathecale pijnpompen bij de chronische pijnpatiënt Dr Geert Buyse AZ Damiaan Oostende Neurochirurgisch Centrum Noord West Vlaanderen Symposium pijnteam AZ Damiaan 13-12-2011 Neurostimulatie

Nadere informatie

Invasieve pijnbestrijding bij oncologische pijn in de palliatieve fase. RDH de Boer anesthesioloog

Invasieve pijnbestrijding bij oncologische pijn in de palliatieve fase. RDH de Boer anesthesioloog Invasieve pijnbestrijding bij oncologische pijn in de palliatieve fase. RDH de Boer anesthesioloog 1 Inleiding Incidentie van kanker: 2005: 74.500 2015: 95.000 2 Inleiding Incidentie van kanker: 2005:

Nadere informatie

Wat zijn segmentale relaties?

Wat zijn segmentale relaties? 5 Wat zijn segmentale relaties? Samenvatting Tussen de ingewanden, het verborgene, en het waarneembare lichaam bestaan relaties en interacties die hun basis hebben in de segmentale innervatie. Een aandoening

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

26 semper juni 2005. olgens de Europese pijnstudie uit

26 semper juni 2005. olgens de Europese pijnstudie uit Chronische pijn kent verschillende gezichten Pijn kan als chronisch worden gedefinieerd als ze meer dan zes maanden duurt en niet meer beantwoordt aan de standaardtherapie van acute pijn. In tegenstelling

Nadere informatie

RCT - Facetpijn. Figuur: Lumbale wervelkolom

RCT - Facetpijn. Figuur: Lumbale wervelkolom 1 RCT - Facetpijn 1.1 Doel Kosten effectiviteit en effectiviteit van facetdenervatie bij facetpijn met een multidisciplinair pijnmanagement programma versus een multidisciplinair pijnmanagement programma.

Nadere informatie

Multidisciplinaire aanpak van IBD

Multidisciplinaire aanpak van IBD Antwerpse Geneeskundige Dagen 12/09/2014 Multidisciplinaire aanpak van IBD Tom Moreels UCL Cliniques Universitaires Saint-Luc Hépato-Gastroentérologie tom.moreels@uclouvain.be Inflammatoir darmlijden dunne

Nadere informatie

Declaratiecode Zorgproduct passantentarief BCN 2015 Omschrijving 15A333 060607016 167,12 Consult op de polikliniek bij Een slaapstoornis 15A336

Declaratiecode Zorgproduct passantentarief BCN 2015 Omschrijving 15A333 060607016 167,12 Consult op de polikliniek bij Een slaapstoornis 15A336 Declaratiecode Zorgproduct passantentarief BCN 2015 Omschrijving 15A333 060607016 167,12 Consult op de polikliniek bij Een slaapstoornis 15A336 069499010 401,82 Lokale injectie van corticosteroiden (ontstekingsremmers)(met

Nadere informatie

Pijnbehandeling van het bekkengewricht

Pijnbehandeling van het bekkengewricht Anesthesiologie & Pijngeneeskunde Pijnbehandeling van het bekkengewricht www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ANE004 / Pijnbehandeling van het

Nadere informatie

De behandeling van rugpijn: een pilletje of een prik?

De behandeling van rugpijn: een pilletje of een prik? De behandeling van rugpijn: een pilletje of een prik? Click to add title Dr. Roel Click Mestrum to add subtitle Multidisciplinair Pijncentrum Ziekenhuis Oost-Limburg, Genk Epidemiologie chronische lage

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Spine Unit 2.0 Management van lumboischialgie op spoedgevallen

Spine Unit 2.0 Management van lumboischialgie op spoedgevallen Spine Unit 2.0 Management van lumboischialgie op spoedgevallen Dr. Pascal Vanelderen, MD, PhD Kritieke Diensten Multidisciplinair Pijn Centrum Ziekenhuis Oost-Limburg 600 500 Aantal spoedbezoeken 1023

Nadere informatie

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek

Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Orthopedische casuïstiek Valkuilen in de orthopedische diagnostiek Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Nens van Alfen Edith Cup Sander Geurts Renske Janssen

Nadere informatie

Toepassing van patiënt-gecontroleerde analgesietechnieken. Martine De Loof Gespecialiseerd pijnverpleegkundige AZ Alma Eeklo

Toepassing van patiënt-gecontroleerde analgesietechnieken. Martine De Loof Gespecialiseerd pijnverpleegkundige AZ Alma Eeklo Toepassing van patiënt-gecontroleerde analgesietechnieken in de transmuralepijnzorg Martine De Loof Gespecialiseerd pijnverpleegkundige AZ Alma Eeklo Doelstelling Brengen van hoogtechnologische pijnzorg

Nadere informatie

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is Auteur Soort studie Aantal patiënten Lee 2013 Qurashi Systematic review 1999-2011 Systematic review 1999-2011 Radiotherapie / Chirurgie (meestal gevolgd door ) 377 Conservatief waaronder Inclusiecriteria

Nadere informatie

Diagnostische cervicale sympathicusinfiltratie (= ganglion stellatum infiltratie)

Diagnostische cervicale sympathicusinfiltratie (= ganglion stellatum infiltratie) Diagnostische cervicale sympathicusinfiltratie (= ganglion stellatum infiltratie) Pijnkliniek Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen 03/2402268 pijnkliniek@azmonica.be 1 Beste Mevrouw, Mijnheer In deze brochure

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In het eerste gedeelte van dit proefschrift worden verschillende coagulatie instrumenten tijdens laparoscopische ingrepen geëvalueerd ter voorkoming van bloedingen en gerelateerde

Nadere informatie

Disclosure belangenverstrengeling van de sprekers van de AZO-scholingsavond

Disclosure belangenverstrengeling van de sprekers van de AZO-scholingsavond (potentiële) belangenverstrengeling Geen Disclosure belangenverstrengeling van de sprekers van de AZO-scholingsavond Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Congres van de Sectie Pijngeneeskunde

Congres van de Sectie Pijngeneeskunde 2e aankondiging Congres van de Sectie Pijngeneeskunde van de Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie in samenwerking met de Vlaamse Anesthesiologische Vereniging voor Pijnbestrijding en de Landelijke

Nadere informatie

chronische pijn en de pijnpolikliniek Dr. D.H.Vrinten Anesthesioloog-pijnbehandelaar

chronische pijn en de pijnpolikliniek Dr. D.H.Vrinten Anesthesioloog-pijnbehandelaar chronische pijn en de pijnpolikliniek Dr. D.H.Vrinten Anesthesioloog-pijnbehandelaar De pijnpolikliniek Indeling van pijn; acuut of chronisch Acute pijn ontstaat plotseling is (meestal) goed te behandelen;

Nadere informatie

Onthaalbrochure Afdeling Multidisciplinair pijncentrum

Onthaalbrochure Afdeling Multidisciplinair pijncentrum Onthaalbrochure Afdeling Multidisciplinair pijncentrum Inhoudstafel Voorstelling ziekenhuis... 3 Voorstelling afdeling... 4 Meest voorkomende pathologieën en behandelingen... 6 Verpleegkundige dagindeling....

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Pijn en MS in de medische literatuur. Omschrijving probleem. Prevalentie. Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %)

Pijn en MS in de medische literatuur. Omschrijving probleem. Prevalentie. Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %) Pijn en MS in de medische literatuur Roger Haenen, Revalidatiearts Orbis Medisch Centrum Sittard - Geleen Omschrijving probleem Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %) RRMS 50% PPMS 70% SPMS 70 % 25 % ervaart

Nadere informatie

vrijdag 18 maart 2016

vrijdag 18 maart 2016 9 e Nascholing Hematologie voor verpleegkundigen en andere disciplines PROGRAMMA vrijdag 18 maart 2016 Locatie: Onderwijscentrum Erasmus MC Dr. Molewaterplein 50 3015 GE Rotterdam Inlichtingen: Mevrouw

Nadere informatie

Subtotaal - Ondersteuners Subtotaal - Honorarium. Subtotaal - Poorter. Subtotaal - Kosten. Declaratiecode Zorgproduct.

Subtotaal - Ondersteuners Subtotaal - Honorarium. Subtotaal - Poorter. Subtotaal - Kosten. Declaratiecode Zorgproduct. 14C010 990029011 Reguliere ongecompliceerde zorg (1 of 2 contacten door Consultatieve Psychiatrie) bij Een psychische 76,13 stoornis 116,64 5,96 122,60 198,73 14C021 990030011 Multidisciplinaire behandeling

Nadere informatie

Acuut Lumbosacraal Radiculair Syndroom

Acuut Lumbosacraal Radiculair Syndroom Neurologie Kies rechts op de pagina het onderwerp. Acuut Lumbosacraal Radiculair Syndroom Uitgangspunt Huisarts Patiënt NHG standaard M55 De diagnose acuut lumbosacraal radiculair syndroom wordt gesteld

Nadere informatie

Frank Wille (voorzitter NVAsP) Jan Van Zundert (voorzitter VAVP) André Wolff (voorzitter congrescommissie)

Frank Wille (voorzitter NVAsP) Jan Van Zundert (voorzitter VAVP) André Wolff (voorzitter congrescommissie) Zeer geachte collega s, Het verheugt ons zeer u uit te mogen nodigen voor het 10de pijncongres dat gezamenlijk georganiseerd wordt door de sectie Pijnbestrijding van de Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Diagnostische cervicale sympathicusinfiltratie (= ganglion stellatum infiltratie)

Diagnostische cervicale sympathicusinfiltratie (= ganglion stellatum infiltratie) Diagnostische cervicale sympathicusinfiltratie (= ganglion stellatum infiltratie) Pijnkliniek AZ Monica Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen 03/2402268 pijnkliniek@azmonica.be 1 Beste Mevrouw, Mijnheer In

Nadere informatie

Een niet-medicamenteuze pijnbehandeling Patiënteninformatie

Een niet-medicamenteuze pijnbehandeling Patiënteninformatie Transcutane Electrische Neuro-Stimulatie (TENS) Een niet-medicamenteuze pijnbehandeling Patiënteninformatie Inhoudsopgave Wat is TENS?...3 Hoe werkt TENS?...3 Bij welke pijnklachten helpt TENS?...4 Zo

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling van de voet

Onderzoek en behandeling van de voet Onderzoek en behandeling van de voet Orthopedische casuïstiek Onderzoek en behandeling van de voet Redactie: Dos Winkel Met bijdragen van: Patty Joldersma Marc Martens Irma Pelgrim Bohn Stafleu van Loghum

Nadere informatie

CHAPTER 8. Samenvatting

CHAPTER 8. Samenvatting CHAPTER 8 Samenvatting Samenvatting 8. Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene introductie. Doel van dit proefschrift is om de kosten en effectiviteit van magnetische resonantie (MR) te evalueren indien

Nadere informatie

RICHTLIJNEN REUMATISCHE ZIEKTEN EN SYNDROMEN: FIBROMYALGIE. Mei 2002

RICHTLIJNEN REUMATISCHE ZIEKTEN EN SYNDROMEN: FIBROMYALGIE. Mei 2002 NVR map Fibromyalgie 12-03-2003 09:39 Pagina 1 RICHTLIJNEN REUMATISCHE ZIEKTEN EN SYNDROMEN: FIBROMYALGIE Mei 2002 NVR map Fibromyalgie 12-03-2003 09:39 Pagina 2 De door de Nederlandse Vereniging voor

Nadere informatie

HAND EN POLS: LETSELS, AANDOENINGEN EN REVALIDATIEGENEESKUNDE ARMAMPUTATIES EN REDUCTIEDEFECTEN

HAND EN POLS: LETSELS, AANDOENINGEN EN REVALIDATIEGENEESKUNDE ARMAMPUTATIES EN REDUCTIEDEFECTEN HAND EN POLS: LETSELS, AANDOENINGEN EN REVALIDATIEGENEESKUNDE ARMAMPUTATIES EN REDUCTIEDEFECTEN Locatie: Sint Maartenskliniek, Nijmegen Donderdag 12 en vrijdag 13 februari 2015 Toelichting De Nederlandse

Nadere informatie

Dr. Hilde Van Kerckhoven

Dr. Hilde Van Kerckhoven Dr. Hilde Van Kerckhoven S 1. Inleiding Bandvormige pijn ter hoogte van de onderrug met uitstraling naar 1 of 2 benen kan te wijten zijn aan facetartrose. 1. Inleiding 15-45% van de patiënten met lage

Nadere informatie