Duurzaam ondernemen in het MKB

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzaam ondernemen in het MKB"

Transcriptie

1 Duurzaam ondernemen in het MKB Hoe te stimuleren? drs. A.P. Muizer Zoetermeer, november 2012

2 ISBN: Bestelnummer: A Prijs: 35,- Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding Veel activiteiten op het gebied van duurzaam ondernemen Begripsbepaling en focus Doel van de studie Aanpak en leeswijzer 6 2 Stand van zaken duurzaam ondernemen: activiteiten, behoeften en ambities Inleiding Activiteiten Ambities Behoeften 11 3 Maatregelen Inleiding Focus van de maatregelen Typen beleidsmaatregelen Lokale Klimaatagenda Dubbele winst bij energiebesparing Lokaal keurmerk 'Duurzame Ondernemer' Prijsvraag Duurzaamste Ondernemer van Groningen Milieubarometer Klimaatroute: eigen initiatief van bedrijven Doe MEE Energiecentrum MKB Brancheprogramma MVO Nederland Green Deal MKB 32 4 Conclusies 37 3

4

5 1 Inleiding 1.1 Veel activiteiten op het gebied van duurzaam ondernemen Het afgelopen decennium zijn er vele initiatieven ontplooid om duurzaam ondernemen te stimuleren. Veel bedrijven hebben om verschillende redenen een start gemaakt met dit fenomeen. Daarnaast hebben nationale overheid, gemeenten, brancheorganisaties, werkgeversorganisaties e.a. de stimulering van duurzaam ondernemen steeds vaker als doel geformuleerd en zijn er kennisplatforms, webcommunities etc. 1.2 Begripsbepaling en focus Definitie duurzaam ondernemen en MVO Duurzaam ondernemen is ondernemen waarbij kortetermijnresultaten tevens bijdragen aan de ontwikkeling van mensen, de instandhouding of verbetering van het milieu en het scheppen van toekomstige mogelijkheden om welvaart te creëren. 1 In dit rapport ligt de focus bij energiebesparing en bij de maatregelen die door bedrijven kunnen worden genomen om energie te besparen en daarmee een reductie van CO 2-uitstoot te realiseren en kosten te besparen. Kantoorhoudend MKB In het voorliggende rapport wordt de focus gelegd bij het kantoorhoudende MKB, omdat daar nog veel energiebesparingspotentie zit (zie ook hoofdstuk 2). Tot deze groep kunnen de volgende typen bedrijven worden gerekend (bron: Handelsregister): Architecten, ingenieurs en technisch ontwerp en advies; keuring en controle Speur- en ontwikkelingswerk Reclame en marktonderzoek Industrieel ontwerp en vormgeving, fotografie, vertaling en overige consultancy Financiële instellingen Woningbouwcorporaties Accountantskantoren Juridisch advies. In het Panteia-onderzoek 'Duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB' 2 is de omvang van deze groep vastgesteld op ruim bedrijven, waarvan ruim bedrijven met 1 werkzame persoon. In de categorie 10 tot 200 werkzame personen gaat het om grofweg bedrijven in Nederland. 1 Wolters, T. (2004), Duurzaam ondernemen voor kleine bedrijven, Aanzetten en perspectieven uit recente literatuur, Institute for Sustainable Commodities (ISCOM), Apeldoorn. 2 Bertens, C. en A.P. Muizer (2012), Duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB, Panteia, Zoetermeer. 5

6 1.3 Doel van de studie Uit de eerder uitgevoerde programmastudie 'Duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB' blijkt dat veel MKB-bedrijven bezig zijn met duurzaamheid, maar ook dat heel veel MKB-bedrijven nog niets doen op dit gebied. Een belangrijke vraag is hoe deze bedrijven kunnen worden aangezet tot (meer) duurzaam ondernemen. Doel van de onderhavige studie is te onderzoeken welke vormen van stimulering, handhaving of repressie het meest effectief zijn om bedrijven tot duurzaam gedrag aan te zetten. We kijken daarbij naar de verschillende overheden en overheidsinstanties, naar brancheorganisaties, naar parkmanagement en naar organisaties die specifiek in het leven zijn geroepen om duurzaam ondernemen te stimuleren. 1.4 Aanpak en leeswijzer De aanpak van de studie is een combinatie van deskresearch en interviews. Annemarie Loozen van Agentschap NL is geïnterviewd met betrekking tot de Lokale Klimaatagenda. Zij heeft daarnaast belangrijke input geleverd voor andere casestudies en een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de conclusies. Daarnaast hebben interviews plaatsgevonden met Martin Kloet van MKB- Nederland (Green Deal) en met Lobke Vlaming van MVO Nederland (Branchegerichte aanpak). In het rapport wordt allereerst ingegaan op de stand van zaken van duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB (Hoofdstuk 2). Ingegaan wordt op ambities, maatregelen en behoeften van deze bedrijven. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 uitgebreid ingegaan op de maatregelen die verschillende partijen nemen om duurzaam ondernemen te stimuleren c.q. af te dwingen. Aan de hand van casestudies worden voorbeelden beschreven en worden in een totaalanalyse best practices en succes- en faalfactoren benoemd. Het rapport wordt afgesloten met conclusies. 6

7 2 Stand van zaken duurzaam ondernemen: activiteiten, behoeften en ambities 2.1 Inleiding Panteia heeft in een tweetal studies een goed inzicht gekregen in de activiteiten, behoeften en ambities van het MKB met betrekking tot duurzaam ondernemen. In het vervolg van deze paragraaf zijn de uitkomsten van deze studies gecomprimeerd en samengevat rond de volgende onderwerpen: Activiteiten: welke duurzaamheidsmaatregelen heeft men in de afgelopen 3 jaar genomen? Ambities: welke ambities en plannen heeft men voor de komende jaren op het gebied van duurzaam ondernemen? Behoeften: wat zijn de behoeften van het MKB rond duurzaam ondernemen? 2.2 Activiteiten Met het onderzoek 'Duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB' is inzicht verschaft in de stand van zaken van duurzaam ondernemen. Op basis van het onderzoek wordt geconcludeerd dat er door veel MKB-bedrijven duurzaamheidsmaatregelen zijn genomen, maar dat er ook nog een aanzienlijke besparingspotentie is. Zo heeft 40% van de bedrijven duurzaamheidsdoelstellingen geformuleerd of prioriteiten gesteld en heeft 22% iemand vrijgemaakt voor of een taak gegeven rond duurzaamheid. Ook op het gebied van duurzaam inkopen is een minderheid actief (40%). Driekwart van de bedrijven heeft de afgelopen 3 jaar maatregelen genomen op het gebied van afvalstromen en -beheer en ruim 60% op het gebied van energiebesparing. Daarnaast zijn bij minder dan de helft van de bedrijven maatregelen genomen rond ICT, het nieuwe werken en de inkoop van duurzame kantooren/of bouwmaterialen. Een kwart van de bedrijven heeft maatregelen genomen op het gebied van duurzame energie. 7

8 Tabel 1 Genomen maatregelen rond duurzaam ondernemen tijdens de laatste drie jaar Type maatregelen Ja Afvalstromen en -beheer (incl. papierverbruik) 75% Energiebesparing 62% Mobiliteit en wagenpark 50% ICT/flexwerken/het nieuwe werken 46% Inkoop duurzame kantoor- en/of bouwmaterialen 40% Duurzame energie 24% Andere maatregelen 4% Bron: Panteia/EIM, In de onderstaande figuur is een integraal overzicht opgenomen met alle maatregelen. De meest voorkomende maatregelen liggen bij het reduceren van afvalstromen. Maatregelen op het gebied van duurzame energie komen het minst vaak voor. 8

9 Figuur 1 Overzicht van de activiteiten van de bedrijven (N=375) Digitalisering papierstroom Gescheiden afvoer bedrijfsafval Dubbelzijdig printen, ontmoedigen printen Reduceren van afvalstromen Energiezuinig gedrag Energiezuinige verlichting Thuiswerken faciliteren Flexwerken mogeljik maken Inkoop milieuvriendelijke producten Energiezuinige apparaten Bij aankoop extra aandacht voor materialen en minder afval Zuinige auto's Gemeenschappelijk vuilophaalcontract Energiezuiniger instellen Reduceren autokm's, stimuleren ov Energiezuinige pc's Hergebruik van afval Banden op spanning Energiezuinige verwarming Tochtwering Reductie energieverbruik datacenter/servers Energiezuinige koeling Isolatie Dubbelglas Energiescan Outsourcen datacenter/servers Waterbesparende maatregelen Verminderen aantal auto's Duurzame auto's Overstap naar duurzame energieleverancier Outsourcen helpdesk Mobiliteitsscan Warmteterugwinning Elektrisch rijden Training zuinig rijden Toepassing groene softwareapplicaties Technische aanpassingen auto's Oplaadpaal Warmtepomp Warmte-koudeopslag Zonnecollectoren Zonneboiler Bron: Panteia/EIM, Ambities In het genoemde onderzoek is ook gevraagd in hoeverre de bedrijven in het kantoorhoudende MKB nog ambities hebben rond duurzaam ondernemen. Zijn door deze bedrijven de meeste maatregelen rond duurzaam ondernemen al getroffen of is er nog veel mogelijk? 9

10 Minder dan de helft van de bedrijven in het kantoorhoudende MKB (42%) blijkt voor de komende 3 jaar nog ambities te hebben op het gebied van duurzaam ondernemen. Uit figuur 2 valt af te lezen dat er op het gebied van de ambities nog wel het een en ander te winnen is. De ambitiepercentages zijn in die figuur de optelsom van het bruine en het gele blok. De meeste ambities gaan uit naar energiebesparing en naar mobiliteit en wagenpark. Verder is het opvallend dat de ambities rond duurzame energie duidelijk hoger zijn dan de genomen maatregelen rond duurzame energie. Een mogelijke verklaring voor de wat beperkte ambities rond ICT/flexwerken en afvalstromen en -beheer is dat er door de bedrijven al veel is gedaan. Figuur 2 Ambities rond duurzaam ondernemen, naar maatregelen ICT/ flexwerken Afvalstromen en -beheer Energiebesparing Mobiliteit en wagenpark Duurzame energie 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Al maatregelen genomen, geen verdere ambities Ambities Maatregelen genomen en (ook) nog ambities Weet niet Bron: Panteia/EIM, In figuur 3 zijn de duurzame ambities van de bedrijven verder uitgesplitst naar activiteit. De aanschaf en het stimuleren van het gebruik van zuinige auto's is de ambitie van bijna 20% van alle bedrijven. Thuis- en flexwerken blijven ook belangrijke onderwerpen, hoewel veel bedrijven op deze terreinen al behoorlijk actief zijn (zie figuur 1). De belangrijkste ambitie op het gebied van energiebesparing ligt bij verlichting en bij energiezuinige pc's en ICT-apparatuur. Op het gebied van duurzame energie worden de overstap naar een leverancier van duurzame energie en het plaatsen van eigen zonnecollectoren als belangrijkste ambities genoemd. 10

11 Figuur 3 Overzicht van ambities, uitgesplitst naar activiteiten (N=375) Zuinige auto's Flexwerken mogelijk maken Thuiswerken faciliteren Energiezuinige verlichting Reduceren autokm's, stimuleren ov Energiezuinige pc's Overstap naar duurzame energieleverancier Zonnecollectoren Energiezuinige apparaten Digitalisering papierstroom Reduceren van afvalstromen Energiezuinige verwarming Energiezuiniger instellen Gescheiden afvoer bedrijfsafval Reductie energieverbruik datacenter/servers Outsourcen datacenter/servers Energiescan Isolatie Energiezuinig gedrag Bij aankoop extra aandacht voor materialen en minder afval Zonneboiler Outsourcen helpdesk Toepassing groene software Warmtepomp Windturbine Meer hergebruik van afval (recycling) Energiezuinige koeling Tochtwering Dubbelzijdig printen, ontmoedigen printen Warmte-koudeopslag Training zuinig rijden Dubbelglas Warmteterugwinning Mobiliteitsscan Banden op spanning houden Bron: Panteia/EIM, Behoeften Aan de bedrijven is gevraagd om per thema aan te geven of men een ondersteuningsbehoefte heeft. Vanzelfsprekend is dat alleen gedaan bij die bedrijven die hebben aangegeven ambities te hebben op het gebied van die thema's. Er konden meerdere antwoorden worden gegeven. 11

12 Vooral belangstelling voor energiemaatregelen In tabel 2 valt te zien dat er vooral bij het thema 'energie' veel interesse bestaat voor ondersteuning. Duidelijk is dat ongeveer een derde van de bedrijven zich nog oriënteert op de verdere mogelijkheden van duurzame energie en energiebesparing. Ook is het thema energie het thema waarbij de bedrijven het vaakst aangeven hulp te zoeken bij de uitvoering van interessante maatregelen. Uit tabel 2 blijkt immers duidelijk dat de bedrijven zoeken naar meer inzicht in de besparingsmogelijkheden en de kosten-batenverhoudingen van die mogelijkheden. Het is duidelijk dat er op dit gebied veel nieuwe ontwikkelingen zijn en dat het voor ondernemers niet eenvoudig is om zich een goed beeld te vormen van de kansen die er zijn (of die eraan komen). Ook belangstelling voor afvalstromen Ongeveer een kwart van de bedrijven is op zoek naar ondersteuning rond afvalstromen. Ook daarbij gaat het vooral om inzicht in de besparingsmogelijkheden en de kosten-batenverhoudingen van die mogelijkheden. Minder belangstelling voor mobiliteitsmaatregelen en ICT/het nieuwe werken De ondersteuningsbehoefte voor mobiliteitsmaatregelen en ICT/het nieuwe werken lijkt wat beperkt. Dat kan te maken hebben met een betere informatievoorziening of met het feit dat andere partijen (zoals leasebedrijven) voldoende mogelijkheden aanbieden. Tabel 2 Mate van en soort ondersteuningsbehoefte bij ambities Kennis van moge- Kosten-batenverhoudingen Hulp bij uit- Thema lijkheden of terugverdientijden voering Geen Duurzame energie 35% 31% 15% 55% Energiebesparing 28% 31% 14% 59% Afvalstromen 27% 24% 9% 65% ICT/het nieuwe werken 16% 11% 12% 77% Mobiliteit 12% 12% 5% 79% Bron: Panteia/EIM, * Meerdere antwoorden mogelijk 1 e drie opties. 12

13 3 Maatregelen 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de maatregelen die mogelijk zijn om in te spelen op de behoeften van bedrijven als het gaat om duurzaam ondernemen. In de paragrafen 3.2 en 3.3 wordt allereerst ingegaan op de verschillende focus en aspecten van maatregelen. Vervolgens worden in de overige paragrafen van dit hoofdstuk verschillende voorbeelden van maatregelen uitgewerkt. 3.2 Focus van de maatregelen Maatregelen kunnen zich op verschillende onderdelen focussen. In de Trias Energetica zijn deze drie elementen verenigd; zie Figuur 4. Bij iedere maatregel gaat het, net zoals in het voorbeeld van de Trias Energetica, om drie elementen: het beperken en terugdringen van de energievraag het gebruik van duurzame energie het zo efficiënt en schoon mogelijk gebruiken van fossiele energie. Figuur 4 Trias Energetica Bron:TU Delft. In Figuur 5 is de Trias Energetica met enkele Quick Win-maatregelen nader ingevuld. Duidelijk wordt dat het om de volgende aspecten gaat: het aanpassen van gedrag het doorvoeren van technische oplossingen het produceren of afnemen van duurzame energie. 13

14 Figuur 5 Trias Energetica - voorbeelden van typen maatregelen Gedrag: doe het licht uit zet de verwarming uit minder autokm s zet pc s uit Technische middelen: tijdschakelaars sensoren standby killers thermostaat etc. Duurzame energie: zonne-energie windenergie elektrische auto s biomassa groene energieleverancier Technische middelen: zuinige auto s, pc s zuinige apparatuur / cv-ketel monitoring energiezuinige verlichting air twister isolatie / warmtelekkages bandenspanningsmeter wtw Powered by the Open Design Garage Zoetermeer Gedrag: zuinig rijden groen dóen méér groen dóen groen blíjven doen Bron: TU Delft, bewerking Panteia, Typen beleidsmaatregelen Beleidsmakers hebben de keuze tussen verschillende typen maatregelen om duurzaam ondernemen te stimuleren: Stimulerend instrumentarium Duurzaam ondernemen kan worden gestimuleerd door groen gedrag te belonen. Dat kan op verschillende manieren, zoals door het formuleren van projecten, het organiseren van prijsvragen etc. Vaak is een gebrek aan informatie een reden waarom gewenst gedrag uitblijft. Via voorlichting kan deze kennislacune worden weggenomen. Voorlichting kan worden aangevuld met advisering bij planvorming rond duurzaam ondernemen en met de begeleiding van de uitvoering van duurzaamheidsmaatregelen. Daarbij is er niet altijd een rol voor beleidsmakers, maar zij kunnen wel een rol spelen bij het initiëren van een adviesinfrastructuur. Bij bedrijven ontstaan ook veel eigen initiatieven op het gebied van duurzaam ondernemen. Beleidsmakers hebben een belangrijke rol bij het scheppen van ruimte voor deze initiatieven en het wegnemen van belemmeringen. Financieel instrumentarium Daarnaast kunnen subsidies worden verstrekt om bedrijven aan de slag te laten gaan, bijvoorbeeld door het aanbieden van gratis scans. Bedrijven kunnen ook via fiscale maatregelen worden gestimuleerd tot duurzaam ondernemen. 14

15 Wettelijk instrumentarium (handhaving) Duurzaam ondernemen kan worden afgedwongen via heffingen of door handhaving van wetgeving (repressieve maatregelen). PwC voert periodiek onderzoek uit naar duurzaam ondernemen onder directeuren, managers, CSR-officers en andere beleidsverantwoordelijken, werkzaam binnen onder meer de financiële dienstverlening, industrie, zakelijke dienstverlening en overheid/not for profit. Uit de meting van 2011 blijkt dat de respondenten een voorkeur hebben voor maatregelen die vallen binnen het financiële instrumentarium (belastingsmaatregelen en subsidies) en voor het stimuleren van duurzame projecten die vallen onder het stimulerende instrumentarium. Figuur 6 Wat vindt u dat het kabinet zou moeten doen om het duurzaam ondernemen te stimuleren? (n=213) Bron: Duurzaamheidsbarometer PwC, In het navolgende gaan we niet in op maatregelen die binnen het financiële instrumentarium liggen. De focus ligt vooral op het stimulerende instrumentarium, omdat het doel daarvan meestal is gericht op het daadwerkelijke stimuleren van duurzaam ondernemen en niet op het behalen van financiële voordelen op de korte termijn. 3.4 Lokale Klimaatagenda Initiatiefnemers De Klimaatagenda is een gezamenlijke agenda van zowel vertegenwoordigers van decentrale overheden als van het Rijk. Zeven Klimaatambassadeurs (bestuurders vanuit gemeenten en waterschappen) en hun werkgroepen, actie- en themateams vanuit koplopergemeenten en andere overheden hebben input geleverd. Daarnaast zijn adviezen vanuit onder andere het bedrijfsleven en betrokken ministeries verwerkt. Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft de totstandkoming van de Agenda gecoördineerd. 15

16 Omschrijving In de Lokale Klimaatagenda (LKA) staat beschreven met welke acties overheden hun CO 2-reductiedoelstellingen (lokaal, landelijk) willen bereiken in de periode De LKA helpt gemeenten, provincies en waterschappen bij het realiseren van hun klimaatambities door succesvolle, kansrijke klimaatinitiatieven meer bekend te maken voor de rest van Nederland. Doel stimulerend instrumentarium Vanuit de lokale praktijk en op basis van best practices zijn tien speerpunten geformuleerd. Bij ieder van de speerpunten zijn concrete acties geformuleerd voor zowel decentrale overheden als de Rijksoverheid. In het kader van deze studie ligt de focus bij de speerpunten 'Lokale duurzame economie' en 'Energiebesparing bedrijven via handhaving'. Doel van het speerpunt 'Lokale duurzame economie' is een versnelling te bewerkstelligen van het peloton van bedrijven door structurele samenwerking op te zetten tussen lokale koploperbedrijven, kennisinstellingen en de gemeente/regio. Gemeenten, provincies en waterschappen kunnen hierbij een cruciale regierol spelen. Er bestaan vele lokale netwerken van bedrijven, waarbij het kan gaan om fysieke alsook om digitale bedrijvennetwerken. Het is zaak om daarop aan te sluiten met de Lokale Klimaatagenda. Op die manier blijft de lokale identiteit van deze netwerken behouden, terwijl thema's als energie, klimaat en duurzaamheid in de netwerken kunnen worden geagendeerd. Deze netwerken dienen als ontmoetingsplek, waar bedrijven elkaar inspireren door ideeën en ervaringen uit te wisselen over duurzaam ondernemen. Een tweede doel binnen dit speerpunt is om bij bedrijven die vanuit economische en/of milieuoverwegingen bij de overheid aankloppen, maatschappelijk verantwoord ondernemen in gang te zetten. Onderwerpen zijn bijv. milieu (energie, bodem, afval, vervoer etc.), arbeidsomstandigheden, transparantie, verslaglegging en het leveren van een bijdrage aan vergroening van de stad. Doel wettelijk instrumentarium (handhaving) Doel van het speerpunt 'Energiebesparing bedrijven via handhaving' is dat gemeenten de handhaving en het toezicht op naleving van de Wet Milieubeheer intensiveren door prioriteitstelling, kennisverspreiding en inzet van capaciteit. De Wet Milieubeheer en het Activiteitenbesluit verplichten bedrijven om energiebesparende maatregelen te nemen die binnen vijf jaar zijn terug te verdienen. Anderzijds is het voor bedrijven veelal niet duidelijk welke maatregelen zij kunnen nemen en wat de opbrengst hiervan is. Het peloton van bedrijven loopt hierdoor meer achterstand op. Het doel is dan ook dat deze bedrijven makkelijk te realiseren en kosteneffectieve maatregelen ('het laaghangende fruit') benutten. Door het nemen van energiebesparende maatregelen wordt bijgedragen aan de klimaatdoelstelling. De acties zijn gericht op het plukken van het laaghangende fruit en dat 95% van de gemeenten en RUD's adequate vergunningverlening en handhaving heeft 16

17 m.b.t. energiebesparing en dat 10% meer bedrijven rendabele maatregelen (met een terugverdientijd tot 5 jaar) treffen. Voor de utiliteitsbouw is het doel om in 2014 een besparing te realiseren van 4% van het totale energieverbruik, ten opzichte van Aanpak Lokale duurzame economie Gemeenten zetten structurele samenwerkingsverbanden op tussen bedrijven en kennisinstellingen, gericht op versterken en verduurzamen en op groene stages en banen. Zij bieden regionale koplopers een platform ter inspiratie van het verdere bedrijfsleven. Ze stimuleren dat lokale bedrijven Green Deals met de overheid afsluiten. Gemeenten, provincies en waterschappen zullen optreden als 'launching customer' voor duurzame innovaties. Duurzaamheid wordt zo mogelijk als voorwaarde opgenomen in alle innovatieregelingen van provincies. De Rijksoverheid wil het beleid voor duurzaam inkopen met kracht voortzetten. Ze zal stimuleren dat inkopers in alle fasen van het inkooptraject de kansen benutten om, zo veel mogelijk in samenspraak met bedrijven, te komen tot zo duurzaam mogelijke of zelfs innovatieve oplossingen. Voorts zal de Rijksoverheid ernaar streven duurzaamheid als voorwaarde in innovatie- en kennisregelingen op te nemen. De Rijksoverheid zal ook Green Deals afsluiten met bedrijven en organisaties. Energiebesparing bedrijven via handhaving Gemeenten intensiveren de handhaving en het toezicht op naleving van de Wet Milieubeheer door prioriteitstelling, kennisverspreiding en inzet van capaciteit. De Rijksoverheid ondersteunt gemeenten en provincies bij het toezicht van bedrijven bij de handhaving van de energiebesparingsverplichtingen. Daartoe heeft Infomil een database 'Energiebesparing en Winst' ontwikkeld. Daarin staat algemene en specifieke informatie over energiebesparende maatregelen en de terugverdientijd onder gemiddelde omstandigheden. Gemeenten kunnen de informatie uit de database gebruiken in overleg met bedrijven over de te treffen maatregelen. Initiatieven uit de Green Deal worden van harte ondersteund, zoals de Green Deal waarin DCMR bedrijven op hun energieprestatie toetst en ervan overtuigt om energiebesparende maatregelen te nemen (zie paragraaf 5.6). Kritische succes- en faalfactoren Lokaal cruciaal Ten tijde van het opstellen van de agenda had in 95% van de gemeenten duurzaamheid al een vaste plaats gekregen in het collegeprogramma. 75 gemeenten hadden al plannen vastgesteld, gericht op klimaatneutraliteit en zij werken aan de uitvoering ervan. De klimaatakkoorden met gemeenten, provincies en waterschappen hebben deze ontwikkeling in gang gezet. De kracht ligt bij de lokale aanpak. 17

18 Initiatief van de gemeenten en waterschappen zelf Belangrijk voor het succes van de Agenda is dat de gemeenten zelf het initiatief hebben genomen om door te gaan en verdere stappen te maken (Milieuwitboek Gemeenten, VNG 2011). Ook de waterschappen zijn hierbij mede-initiator. Rol van initiator naar regisseur en facilitator Duurzaamheid is zeker niet alleen een zaak van de overheid. De samenleving als geheel - burgers, ondernemers, onderwijs- en onderzoeksinstellingen - is en voelt zich ook steeds meer verantwoordelijk. De rol van de overheid verandert van initiator naar regisseur en facilitator van de samenwerking tussen de genoemde partijen. Initiatieven vanuit deze partijen komen voort uit een ambitie en dat vergroot het succes. Uitbreiding van lokale bedrijvennetwerken met thema duurzaamheid Uitbreiding van lokale bedrijvennetwerken met het thema duurzaamheid kan tot een 'green business club' leiden. Door de fysieke en/of digitale ontmoetingsplaats voor initiatieven op het gebied van duurzaamheid kunnen tussen allerlei partijen lokale Green Deals gesloten worden met de gemeente. Maatschappelijk verantwoord ondernemen laat bedrijven samenwerken in hun waardeketen. Op die manier kunnen zij hun portfolio uitbreiden met duurzame producten en diensten. Aandacht richten op rendabele energiebesparingsmaatregelen Veel bedrijven en instellingen laten rendabele energiebesparingsmaatregelen achterwege door onbekendheid, hoge investeringkosten of een te lage prioriteit. Zij hebben daardoor hogere energiekosten dan nodig. Het nemen van deze maatregelen levert op de langere termijn geld op voor de bedrijven. Ook kan het bijdragen aan een verbeterd imago van het bedrijf. Duidelijkheid over de effectiviteit van maatregelen Voor de handhaving van de Wet Milieubeheer is het cruciaal dat duidelijk is welke maatregelen effectief kunnen worden genomen. Deze informatie is terug te vinden in de eerder genoemde database 'Energiebesparing en Winst'. Resultaat Inmiddels is bij gemeenten een groot aantal projecten in uitvoering binnen het speerpunt Duurzame bedrijven: Haarlemmermeer: Duurzaam, populair kantorenpark vlakbij Schiphol Regio Eindhoven: Energiebesparing supermarkten Haarlem en Delft: Besparen door optimaal instellen van installaties Rotterdam: Energiebesparing en winst: goede combinatie van handhaven en stimuleren (zie paragraaf 5.6) Keurmerk Duurzame Ondernemer stimulans voor bedrijven Eindhoven E-besparing voor ondernemers Veldhoven Klimaatneutraal 's Hertogenbosch - centrale rol voor bedrijfsleven Heiloo: Gratis duurzaamheidsadvies voor nieuwe bedrijven Alkmaar: Nieuw adres? Nieuwe energiemaatregelen Amsterdam: Winkeldeur dicht, klant blijft kopen Eindhoven: Beter afstellen van klimaatinstallaties 18

19 Groningen: Maak van bedrijfsbezoeken adviesbezoeken Haarlem: Energiecoach maakt het bedrijven makkelijk Heerhugowaard: Energiekansen bedrijventerrein in kaart Houten: Energiescans voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) Nijmegen: Koplopers ondertekenen Nijmeegs Energie Convenant Energiebesparing in de regio Rijnmond Terneuzen: Tuinders blij met restwarmte en CO 2 Trade Port Noord Venlo: Economie en duurzaamheid in evenwicht EPA-U voor gemeentehuis Schouwen-Duiveland. 3.5 Dubbele winst bij energiebesparing Initiatiefnemers DCMR Milieudienst Rijnmond, Gemeente Rotterdam en Provincie Zuid-Holland. Project opgesteld binnen de contouren van de Klimaatagenda. Omschrijving Veel organisaties staan open voor energiebesparing: het is goed voor het klimaat en goed voor de portemonnee. Daarnaast zijn veel energiebesparende maatregelen verplicht. Aangezien het gaat om complexe materie, ondersteunt de DCMR Milieudienst Rijnmond organisaties bij het nemen van de maatregelen. De Milieudienst ziet veel voordelen in de methode 'Dubbele winst bij energiebesparing'. Doel De DCMR Milieudienst Rijnmond startte in 2008 met een nieuwe 'toezichtsaanpak', het Milieudoel energie, om ervoor te zorgen dat organisaties energiebesparende maatregelen nemen. Veel maatregelen zijn al geruime tijd verplicht via de Wet Milieubeheer. Zo is elke maatregel die binnen vijf jaar is terug te verdienen, verplicht. De DCMR heeft besloten om zich niet alleen te richten op de wettelijke verplichting en daarop te handhaven, maar organisaties ook te stimuleren en te ondersteunen bij het nemen van maatregelen: het programma Dubbele Winst. Het resultaat van de combinatie tussen handhaven en stimuleren/voorlichten is namelijk groter dan de som der delen. 'Handhaving' is geholpen met voorlichting: organisaties weten beter waarom ze iets moeten doen, hoe ze het moeten aanpakken en wat de voordelen zijn. 'Voorlichting' over maatregelen heeft veel effect als organisaties weten dat ze er daadwerkelijk wat mee moeten doen en erop gecontroleerd worden. Aanpak De Milieudienst bezoekt de organisaties en scant via een checklist welke (verplichte) maatregelen zijn genomen en welke er nog te nemen zijn. Deze checklist is bekend als 'Energiebesparing en winst' 1. De Milieudienst verstrekt naar aanleiding van de scan informatie over het nut en de technische uitvoering van de maatregelen. Daarnaast vinden in samenwerking met het Rotterdam Climate Ini

20 tiative (RCI, klimaatprogramma van de gemeente) voorlichtingsbijeenkomsten plaats. De organisaties stellen zelf een plan van aanpak op met termijnen voor de te nemen maatregelen. Op deze manier is ook rekening te houden met onderhoudsplanningen en vervangingsinvesteringen. De Milieudienst controleert of de maatregelen conform het plan van aanpak zijn genomen. Indien noodzakelijk volgt handhaving en kunnen sancties volgen. Kritische succes- en faalfactoren Zorg voor bestuurlijke dekking voordat je het traject start Als je goed wilt kunnen handhaven, moet de verantwoordelijke wethouder van tevoren expliciet steun geven aan het traject. Houd rekening met lange doorlooptijden van projecten Zorg daarom dat er voor elk project iemand verantwoordelijk is, die alle 'ins en outs' weet en ervoor zorgt dat er vaart in het project blijft zitten. Deskundigheid Leid de toezichthouders goed op. Actualiteit data en kengetallen Houd rekening met een verouderd adressenbestand. Investeer op tijd in een update. Combinatie van stimuleren en reguleren De combinatie van stimuleren en reguleren brengt niet alleen de koplopers in beweging, maar ook het peloton. Resultaat Inmiddels zijn organisaties uit verschillende sectoren bezocht, waaronder scholen, zorginstellingen, supermarkten en (grote) kantoren. Hieruit blijkt dat er een groot besparingspotentieel is. Voor scholen en zorginstellingen zijn grote voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd in samenwerking met Agentschap NL en RCI. Bij deze bijeenkomsten zijn ook bedrijven aanwezig die de verplichte maatregelen kunnen uitvoeren. Deze bedrijven kunnen vragen beantwoorden, maar er kan ook ter plekke om een offerte worden gevraagd voor uitvoering van deze maatregelen. De respons op de aanpak is hoog: 50% van de bedrijven stelt na de bijeenkomst een plan van aanpak op en stuurt dat terug naar de Milieudienst (DCMR). De combinatie van stimuleren en reguleren brengt, zoals gezegd, niet alleen de koplopers in beweging maar ook het peloton. Inmiddels zijn meer dan 500 besparingsplannen goedgekeurd, waarvan ruim 50% op vrijwillige basis. Handhaving gaat des te beter met ondersteuning van Rijksvoorlichting over de verplicht te nemen maatregelen. 1 1 Ministerie van Infrastructuur & Milieu (2011), Werk maken van klimaat, Klimaatagenda

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage

Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage Ergernissen van ondernemers in het MKB Minirapportage drs. C.M. Wiggers Zoetermeer, augustus 2003 Nummer: M200304 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Hogeschool Inholland Amsterdam/Diemen De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Hogeschool van Amsterdam Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Hogeschool van Amsterdam Zoetermeer, woensdag 9 november 2016 In opdracht van Hogeschool van Amsterdam De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Saxion

Tevredenheidsonderzoek Saxion Tevredenheidsonderzoek 2015 Saxion Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Saxion De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Gelderland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Limburg Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Flevoland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC Nijmegen sector Re-integratie en Educatie De verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

BNA Conjunctuurmeting

BNA Conjunctuurmeting BNA Conjunctuurmeting September 2011 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66 F 020 555 36

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok

Tevredenheidsonderzoek De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van De Opstap, Leerwerktraject van De Kapstok De verantwoordelijkheid voor de

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever

Tevredenheidsonderzoek 2014 / De Nieuwe Werkgever Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 De Nieuwe Werkgever Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van De Nieuwe Werkgever De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company

Tevredenheidsonderzoek Jobcoach Company Tevredenheidsonderzoek 2014 Jobcoach Company Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Jobcoach Company De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V.

Tevredenheidsonderzoek Nieuwland Opleidingen B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Nieuwland Opleidingen B.V. Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Nieuwland Opleidingen B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen in het. kantoorhoudende MKB. Coen Bertens (Panteia/EIM) Arnoud Muizer (Panteia/Consult)

Duurzaam ondernemen in het. kantoorhoudende MKB. Coen Bertens (Panteia/EIM) Arnoud Muizer (Panteia/Consult) Duurzaam ondernemen in het kantoorhoudende MKB Coen Bertens (Panteia/EIM) Arnoud Muizer (Panteia/Consult) Zoetermeer, mei 2012 ISBN: 978-90-371-1036-4 Bestelnummer: A201203 Prijs: 35,- Dit onderzoek is

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Leeuwenborgh Opleidingen

Tevredenheidsonderzoek Leeuwenborgh Opleidingen Tevredenheidsonderzoek 2015 Leeuwenborgh Opleidingen Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van Leeuwenborgh Opleidingen De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Albeda College

Tevredenheidsonderzoek Albeda College Tevredenheidsonderzoek 2014 Albeda College Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Albeda College De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau

Tevredenheidsonderzoek 2010 / Olympia uitzendbureau Tevredenheidsonderzoek 2010 / 2011 Olympia uitzendbureau Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2011 In opdracht van Olympia uitzendbureau De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Fiolet taaltrainingen

Tevredenheidsonderzoek Fiolet taaltrainingen Tevredenheidsonderzoek 2015 Fiolet taaltrainingen Zoetermeer, dinsdag 29 maart 2016 In opdracht van Fiolet taaltrainingen De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren Landstede Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Landstede Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Landstede De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie

Tevredenheidsonderzoek ROC Alfa-college, unit Educatie Tevredenheidsonderzoek 2014 ROC Alfa-college, unit Educatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van ROC Alfa-college, unit Educatie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Tevredenheidsonderzoek Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Tevredenheidsonderzoek 2014 Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Friesland College, FC-Extra,School voor Volwasseneneducatie

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

(GL) inzake slechte prestatie energiebesparing door bedrijven

(GL) inzake slechte prestatie energiebesparing door bedrijven B en W nr. 13.0911; d.d. 15-10-2013 Onderwerp (GL) inzake slechte prestatie energiebesparing door bedrijven Besluiten: van de commissie 1. de beantwoording van de schriftelijke vragen aan het College van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen

Tevredenheidsonderzoek Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Tevredenheidsonderzoek 2010 Dienst inburgeren ROC Midden Nederland Participatieopleidingen Zoetermeer, vrijdag 4 februari 2011 In opdracht van ROC Midden Nederland Participatieopleidingen De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels

Conjunctuurpeiling BNA. Voorjaar René Vogels Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2014 René Vogels Zoetermeer, 22 april 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen OPINIE ONDERNEMERS MKB OVER DUURZAAM ONDERNEMEN

Duurzaam ondernemen OPINIE ONDERNEMERS MKB OVER DUURZAAM ONDERNEMEN Duurzaam ondernemen OPINIE ONDERNEMERS MKB OVER DUURZAAM ONDERNEMEN Inhoud 1. Conclusies 2. Effect van maatregelen 3. Mogelijkheden om meer te besparen 4. Behoefte aan ondersteuning 5. Bekendheid met aanbod

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V.

Tevredenheidsonderzoek Wajong Talenten B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014 Wajong Talenten B.V. Zoetermeer, zondag 3 mei 2015 In opdracht van Wajong Talenten B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van Plan B Loopbaanbegeleiding en re-integratie De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Lest Best

Tevredenheidsonderzoek Lest Best Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Lest Best Zoetermeer, maandag 3 augustus 2015 In opdracht van Lest Best De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) Prognose 2005 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2006 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Sector en keteninitiatieven

Sector en keteninitiatieven Sector en keteninitiatieven Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 Auteur(s) Marco Vermeulen Kenmerk 1.D.1_1, 3.D.1_1, 3.D.1_2 en 3.D.2_1 Sector en keteninitiatieven Datum 13 maart 2015 Versie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof

Tevredenheidsonderzoek 2015 / Replooy re-integratie & coaching vof Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 Replooy re-integratie & coaching vof Zoetermeer, dinsdag 19 juli 2016 In opdracht van Replooy re-integratie & coaching vof De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV

Tevredenheidsonderzoek Nieuwe Koers BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Nieuwe Koers BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Nieuwe Koers BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Energie Beoordeling Co2 reductie

Energie Beoordeling Co2 reductie Energie Beoordeling Co2 reductie Opgesteld door: Cheryl de Vette VGMK coördinator 2.A.3 Energie Beoordeling 2016 Van Beek Infra Groep B.V. Conform Co2 Prestatieladder 3.0 Datum: 13-5-2016 Inhoud 1. Inleiding...

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Investering grootste drempel om energie te besparen

Investering grootste drempel om energie te besparen Digitale nieuwsbrief juni 2013 MKB Green Deals in trek bij ondernemers De MKB Green Deals blijken een succes. Er doen 625 mkb-bedrijven mee aan het project, samen goed voor een besparingspotentieel vergelijkbaar

Nadere informatie

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom

VBO Woonindex. Tweede kwartaal drs. P. Rosenboom VBO Woonindex Tweede 2008 drs. P. Rosenboom Zoetermeer, 10 juli 2008 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015 / CS Works B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 / 2016 CS Works B.V. Zoetermeer, donderdag 4 augustus 2016 In opdracht van CS Works B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Sector- en keteninitiatieven Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 16 januari 2016 Versie: 2.0 Status: Definitief Inhoudsopgave 1 Inleiding...2 2 Onderzoek

Nadere informatie

duurzaam Europese Unie Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling

duurzaam Europese Unie Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling Zin in ondernemen Europese Unie Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling Zin in ondernemen? Zin in ondernemen? is een meerjarig project gericht op de stimulering van energiebesparing en ondernemen. Met

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV

Tevredenheidsonderzoek Work Solutions Nederland BV Tevredenheidsonderzoek 2014 Work Solutions Nederland BV Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van Work Solutions Nederland BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V.

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V. Gebroeders van der Poel B.V. 1 Inhoud: 1 Inleiding 3 1.1 Algemeen 3 1.2 Betrokkenen 3 1.3 Doelstelling 3 2 Inventarisatie sector- en keteninitiatieven 4 3 Rapportage management overleg 5 3.1. Algemeen

Nadere informatie

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid Memo Aan : Van : Rienk Sijbrandij Bureau : Ruimtelijke Ordening, Wonen en Milieu Datum : 29 november 2011 Onderwerp : Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid De gemeenteraad van Strijen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek id Plein

Tevredenheidsonderzoek id Plein Tevredenheidsonderzoek 2015 id Plein Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van id Plein De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

MKB- én milieuvriendelijk aanbesteden d.m.v. duurzaamheidscertificaten

MKB- én milieuvriendelijk aanbesteden d.m.v. duurzaamheidscertificaten MKB- én milieuvriendelijk aanbesteden d.m.v. duurzaamheidscertificaten Anouk Schrauwen & Marjon Olijdam Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen www.milieubarometer.nl mail@stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Minirapportage biomaterialen

Minirapportage biomaterialen Minirapportage biomaterialen Arnoud Muizer Zoetermeer, juni 2013 ISBN-nummer : 978-90-371-1067-8 Rapportnummer : A201325 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek WNK Personeelsdiensten

Tevredenheidsonderzoek WNK Personeelsdiensten Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 WNK Personeelsdiensten Zoetermeer, zondag 25 oktober 2015 In opdracht van WNK Personeelsdiensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Heereweg 1a 2161 AB Lisse 0252-417788 DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Conform niveau 3 op de CO 2-prestatieladder 2.0 Status Versie/ Datum Opgesteld Geautoriseerd Akkoord (werkvoorbereider)

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Energie Management Programma A&M Recycling

Energie Management Programma A&M Recycling Energie Management Programma A&M Recycling Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Bedrijfsdoelstelling 4 2.2 Scope 1 4 2.3 Scope 2 4 3. Plan van Aanpak 5 3.1 Maatregelen voor behalen

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie