Sociale klimaatprojecten: 13 pioniers. Kwetsbare groepen betrekken bij de strijd tegen de klimaatverandering in België

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sociale klimaatprojecten: 13 pioniers. Kwetsbare groepen betrekken bij de strijd tegen de klimaatverandering in België"

Transcriptie

1 Sociale klimaatprojecten: 13 pioniers Kwetsbare groepen betrekken bij de strijd tegen de klimaatverandering in België

2

3 Sociale klimaatprojecten: 13 pioniers Kwetsbare groepen betrekken bij de strijd tegen de klimaatverandering in België

4 COLOFON Kwetsbare groepen betrekken bij de strijd tegen de klimaatverandering in België Cette publication est également disponible en français: Changement climatique et justice sociale : 13 projets pionniers. Impliquer les personnes défavorisées dans la lutte contre le changement climatique en Belgique Een uitgave van de, Brederodestraat 21 te 1000 Brussel AUTEUR Foto s COÖRDINATIE VOOR DE KONING BOUDEWIJNSTICHTING GRAFISCH CONCEPT VORMGEVING PRINT ON DEMAND Antoine Pennewaert, Foliant Projectmedewerkers Françoise Pissart, directeur Pascale Taminiaux, projectverantwoordelijke Johan Alleman, projectverantwoordelijke Michèle Duesberg, assistente PuPiL Tilt Factory Manufast-ABP vzw, een bedrijf voor aangepaste arbeid Deze uitgave kan gratis worden gedownload van onze website Een afdruk van deze elektronische publicatie kan gratis besteld worden via onze website per op het adres of via ons contactcentrum, tel , fax De Stichting heeft geprobeerd om contact op te nemen met allen die copyright hebben op de illustraties in deze publicatie. Indien er foto s of illustraties werden afgedrukt zonder voorkennis van de rechthebbenden, dan kunnen ze zich wenden tot de, Brederodestraat 21, 1000 Brussel. Wettelijk depot: D/2893/2013/03 ISBN-13: EAN: BESTELNUMMER: 3127 maart 2013 Met de steun van de Nationale Loterij 4

5 Voorwoord Wat denken mensen die sociaal uitgesloten zijn en moeten rondkomen met een erg laag inkomen over de opwarming van de planeet? Denken ze dat het nodig is om de gevolgen daarvan te beperken via klimaatmaatregelen? Hebben die klimaatmaatregelen een positieve of een negatieve impact op hen? Willen en kunnen ze eraan meewerken? Voelen ze zich aangesproken? Vanuit deze vragen lanceerde de in 2009 een uniek sociaal klimaatproject. Ze organiseerde een dialoog tussen klimaatexperts en experts inzake sociale rechtvaardigheid. Voor het eerst in de geschiedenis gingen niet minder dan tweehonderd Europese en Belgische experts uit twee volledig gescheiden vakgebieden samen nadenken over sociaal rechtvaardige klimaatmaatregelen. Zes maanden lang debatteerden ze met elkaar op conferenties, maar nog meer online. Hun werk leverde een pak beleidsaanbevelingen voor België 1 en Europa 2 op die vandaag nog steeds doorwerken in de praktijk. Via de projectoproep die de Stichting in 2011 lanceerde, wilde ze deze dialoog absoluut voortzetten op het terrein in België. Ze vroeg aan sociale en aan milieuverenigingen om met sociaal kwetsbare bevolkingsgroepen baanbrekende klimaatprojecten op te zetten. Een hele uitdaging waarvoor de Stichting euro ter beschikking stelde. Een bedrag dat werd verdeeld onder dertien projecten uit Vlaanderen, Wallonië en Brussel. Ondertussen zijn de meeste van deze projecten afgesloten. Dankzij de samenwerking tussen de sociale en de klimaatsector én de doelgroep weten we nu beter wat sociaal kwetsbare gezinnen denken over de klimaatuitdaging en wat ze daar vooral via klimaatvriendelijk gedrag kunnen en willen aan doen. Vaak stonden ze zelf versteld van de positieve resultaten van hun acties. In de Brusselse Marollen amuseerden jongeren van het jeugdhuis zich onder meer met het maken van een fotoboekje over de levenscyclus van een blikje. De kans is groot dat ze in de toekomst zelf geen blikjes meer op de grond zullen gooien en er andere jongeren zullen op aanspreken als het wel gebeurt. In Leuven deden de bezoekers van een buurthuis enthousiast mee aan een klimaatspel dat hen inzicht gaf in de gevolgen van de opwarming van de planeet. In Luik leerden kwetsbare nieuwkomers en eenoudergezinnen hun energiemeters aflezen en bijhouden, en slaagden ze er via maandelijkse bijeenkomsten in om energiebesparingstips uit te wisselen en hun energiefactuur te doen dalen. 1 Matigingsbeleid inzake klimaatverandering en sociale rechtvaardigheid in België. Analyses van drie maatregelen en aanbevelingen. 2 Climate Change and Social Justice in Europe:Recommendations for three EU policy areas. 5

6 Voorwoord In Oostende en Kortrijk werd vooral gezocht naar innovatieve financiële en collectieve instrumenten om woningen van kwetsbare groepen klimaatvriendelijk te renoveren, te beginnen met een goed geïsoleerd dak. Daardoor zijn de bewoners er sterker van overtuigd dat het nuttig is om hun klimaatverantwoordelijkheid op te nemen en om dagelijks te blijven werken aan de vermindering van hun energiefactuur en hun CO 2 - uitstoot. Allemaal erg concrete projecten die steunen op een directe betrokkenheid van kwetsbare personen en die elders reproduceerbaar zijn. Op twee intervisiemomenten kregen de verschillende projectmedewerkers de gelegenheid om hun verhaal te doen en te luisteren naar elkaars ervaringen. Hun bedenkingen, adviezen, tips en fijne kneepjes werden verwerkt in deze brochure: als blijvend spoor van het traject dat ze samen hebben afgelegd, maar vooral ook als een basis waarop nieuwe initiatiefnemers kunnen voortbouwen. 6

7 INHOUD COLOFON Voorwoord Sociale klimaatprojecten. Een overzicht Sociale ongelijkheden en klimaat-verandering sociale klimaatprojecten Habitat-Service uit Luik...17 Couleur Café uit Malmedy Empreintes uit Namen...21 Foyer des Jeunes des Marolles, Monceau-Fontaines vzw uit Charleroi - Monceau-sur-Sambre Platform Jongeren voor de Samenleving Groupement d Achat Commun uit Dour-Élouges Autonoom Gemeentebedrijf Energiebesparing Oostende...31 Buurt- en Nabijheidsdienst Kortrijk vzw Centrum Informatieve Spelen uit Leuven-Heverlee Samenlevingsopbouw West-Vlaanderen uit Roeselaere Steunpunt Opbouwwerk Meetjesland uit Eeklo...41 Ecolife uit Leuven De pioniers en hun doelgroep: wat werkt en wat werkt niet? Wat werkt? Wat werkt niet? Slimme projecttips

8

9 Sociale klimaatprojecten. Een overzicht [Blz. 17] Habitat-Service uit Luik 15 slimme tips om mijn energiefactuur lichter te maken en om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Organiseren van maandelijkse bijeenkomsten rond energiebesparing. Uitgangspunt In Luik zijn er heel wat kwetsbare gezinnen die geen geschikte woning hebben. Het gaat meestal om personen die moeten rondkomen met een vervangingsinkomen. De helft van hen heeft schulden. In 2011 gingen meer dan tweehonderd van hen, zowel Belgen als personen van vreemde afkomst, aankloppen bij Habitat-Service, een vereniging die huurders sociaal begeleidt en in veel gevallen ook een woning kan verhuren. Deze mensen weten vaak niet hoe ze hun energiefactuur kunnen verkleinen. Habitat-Service neemt hen collectief en individueel bij de hand. Stephan Lux, David Cedrone Rue Chevaufosse 78, 4000 Liège, Tel [Blz. 19] Couleur Café uit Malmedy Alternatieve mobiliteit, duurzaam verbruiken... dat is goed voor de planeet, en voor de levenskwaliteit en de portefeuille van de sociaaleconomisch kwetsbaarste bevolkingsgroepen. Uitgangspunt In en om Malmedy wonen heel wat mensen met een ecologische voetafdruk die lager ligt dan het gemiddelde! Toch zijn ze niet te benijden! Ze wonen in een ruraal gebied met nauwelijks openbaar vervoer en beschikken niet over eigen verplaatsingsmiddelen. Ze hebben geen inkomen uit arbeid, eten vaak goedkoop en onevenwichtig, en worden daardoor snel zwaarlijvig en ziek. Ze hebben een heel hoge energiefactuur, maar kunnen zich toch niet verwarmen omdat hun huurwoning zo slecht geïsoleerd is. Het gaat om mensen die vaak met meerdere problemen tegelijk kampen: fysieke en mentale handicaps, langdurige werkloosheid, uitsluiting en verslaving. Nieuwkomers en autochtonen, alleenstaanden en gezinnen. Vaak zitten ze totaal aan de grond. Couleur Café vangt hen op en poogt hen via een alternatief mobiliteitsen voedingsproject te betrekken bij de bestrijding van de klimaatverandering. Michel Bronlet Rue Jean-Hubert Cavens 49, 4960 Malmedy, Tel

10 Sociale klimaatprojecten. Een overzicht [Blz. 21] Empreintes uit Namen [Blz. 23] Foyer des Jeunes des Marolles uit Brussel Sluit je aan bij klimaatacties! Videoclips maken in 2012 en 2013 met creatieve ideeën om het energieverbruik bij kwetsbare groepen te verminderen. Uitgangspunt Een samenleving die mensen sociaal uitsluit, handelt in strijd met de menselijkheid, de sociale rechtvaardigheid en de democratie. Ze gaat ervan uit dat kwetsbare personen niet interessant zijn en geen positieve bijdrage kunnen leveren aan de maatschappij. Wie zoals Empreintes in Namen werkt met deze mensen, ervaart dat ze even creatief en positief kunnen zijn als andere mensen. In een participatieve aanpak krijgen ze daartoe de kans. Wat ze thuis al doen in de strijd tegen de klimaatverandering blijft meestal onzichtbaar, maar gestimuleerd door de groep formuleren ze vaak energiebesparingstips waar nog geen enkele deelnemer aan gedacht had. Stéphanie de Tiège, Mathieu Leclef Rue Nanon 98, 5000 Namur, Tel Voor een beter klimaat in de Marollen. Jongeren uit de Marollen bewust maken van hun ecologische voetafdruk en samen met hen zoeken naar mogelijkheden om die te verkleinen. Uitgangspunt In het jeugdhuis van de Brusselse Marollen komen heel wat kwetsbare jongeren uit de sociale woningen in de volksbuurt. Hun ouders spreken vaak enkel een vreemde taal en velen van hen zijn werkloos. Er zijn ook veel gescheiden gezinnen en eenoudergezinnen. De meeste jongeren gaan nog naar school, maar er is ook sprake van absenteïsme en schooluitval. Veelbelovende perspectieven zien ze niet. Waarom zouden ze dan nadenken over de opwarming van het klimaat of over energiebesparing? Enkel het hier en nu telt en dat is al ingewikkeld genoeg! En dus verbruiken en verspillen ze zonder nadenken en gooien ze hun afval waar het vallen wil. Laat staan dat ze geïnteresseerd zouden zijn in de herkomst van de verbruikte producten of de gevaren en de gevolgen van hun klimaatonvriendelijk gedrag. Toch doet het plaatselijke jeugdhuis er alles aan om hun positieve energie via projecten te activeren. Bilal Chuitar, Siham Bouchayoua, Carmen Gil Cabrera, Marie Philippart Rue de la Prévoyance 46, 1000 Brussel, Tel

11 Sociale klimaatprojecten. Een overzicht [Blz. 25] Monceau-Fontaines vzw uit Charleroi - Monceau-sur- Sambre Stagiairs die een sociaalprofessioneel inschakelingstraject volgen, gevoelig maken voor de impact van de klimaatverandering. Uitgangspunt De sociale economiesite van Monceau-Fontaines wordt vooral bezocht door mensen die moeilijk aan de bak komen in onze maatschappij. Dat komt omdat ze laaggeschoold zijn, niet goed kunnen lezen of schrijven, geen toegang hebben tot internet, werkloos zijn, geen fatsoenlijke woning hebben en moeten zien rond te komen met een erg laag inkomen. In de supermarkt moeten ze spaarlampen laten liggen: ze hebben er geen geld voor. Als stagiair geven ze natuurlijk wel aan dat ze zich (opnieuw) sociaal en professioneel willen inschakelen in de maatschappij. Het project van Monceau-Fontaines ziet hierin een kans om hen te betrekken bij de strijd tegen de klimaatverandering, uitgaande van de vraag: welke energiebesparende oplossingen liggen in het bereik van deze stagiairs met een laag inkomen? Bruno Carton Rue de Monceau-Fontaine 42/1, 6031 Charleroi - Monceau-sur- Sambre, Tel [Blz. 27] Platform Jongeren voor de Samenleving uit Brussel Mediaterre. Jongeren inzetten om kwetsbare gezinnen bewust te maken van de impact van hun energieverbruik op het klimaat. Uitgangspunt Grootschalige mediacampagnes rond de opwarming van het klimaat beroeren kwetsbare gezinnen niet of nauwelijks. Enkel via een persoonlijke aanpak en begeleiding is het mogelijk om met hen te werken aan een klimaatvriendelijke gedragsverandering. Kwetsbare gezinnen thuis laten begeleiden door een duo van jonge vrijwilligers leek dan ook een mooie optie. De praktische uitvoering werd echter problematisch: de kloof tussen de wensen en verwachtingen van de jongeren en de sociale werkelijkheid van kwetsbare gezinnen bleek heel diep te zijn. François Ronveaux Rue du Marteau 19, 1000 Brussel, Tel

12 Sociale klimaatprojecten. Een overzicht [Blz. 29] Groupement d Achat Commun uit Dour - Élouges Doe iets aan het broeikaseffect! Concrete acties met kwetsbare mensen om de ecologische impact van hun consumptie te verminderen. Uitgangspunt Op enkele kilometers van Dour ligt de landelijke kern Elouges waar een tweehonderdtal kwetsbare personen, onder wie veel ouderen, dichtbij elkaar woont. De klimaatproblematiek zegt hen niet veel, maar ze voelen het natuurlijk wel als de energie- of voedselprijzen stijgen. Vanuit die optiek brengt de vereniging GAC hen samen voor allerlei activiteiten. En quasi terloops werkt iedereen uiteindelijk gezellig mee aan de bestrijding van de klimaatverandering. Jacquy Detrain, Yolande Dagrain Rue d Italie 5, 7370 Dour Élouges [Blz. 31] Autonoom Gemeentebedrijf Energiebesparing Oostende (AG EOS) Pilootproject: integrale doorlichting van het energieverbruik, trajectbegeleiding en financiering als ESCO voor kansengroepen. Dakisolatie aanbrengen en financieren. Trajectbegeleiding organiseren om de energiekosten zo laag mogelijk te houden. Uitgangspunt Eigenaars met een laag inkomen hebben het vaak moeilijk om te investeren in energiebesparende oplossingen voor hun woning. Vaak moeten ze eerst overtuigd worden van het besparend effect van bijvoorbeeld dakisolatie. Vervolgens moeten ze een lening zien te pakken te krijgen die ze al na een maand moeten beginnen af te betalen, hoewel de vermindering van de energiekosten pas na een aantal maanden zichtbaar wordt in de energiefactuur. AG EOS wil dit probleem verhelpen via een uniek opbrengstgarantiesysteem. Bart Van Camp Karel Janssenslaan 25, 8400 Oostende, Tel [Blz. 34] Buurt- en Nabijheidsdienst Kortrijk vzw Een achtergestelde buurt in Kortrijk renoveren via een woonscan op maat. Eigenaars en huurders via renovatiebegeleiding stimuleren om hun woning energievriendelijk te verbouwen. Uitgangspunt Huurders van bescheiden woningen en eigenaars met weinig middelen kunnen heel vaak geen gebruik maken van premies, goedkope leningen en fiscale stimuli die overheden toekennen om energiebesparende maatregelen te bevorderen. De huurders zijn sterk afhankelijk van de goodwill van de eigenaars en sommige eigenaars zijn al lang blij als ze de hypotheek kunnen aflossen. In zo n context is het moeilijk om energie te besparen. Toch proberen de energiesnoeiers van Kortrijk, samen met Akzie, een vereniging waar armen het woord nemen, via verbouwingswerken die afgestemd zijn op de specifieke woonbehoeften van 70 kansarme gezinnen, een achtergestelde buurt in de stad te renoveren. Jan Gryspeerd, Romain Coussement, Valerie Vanhoutte, Damastweversstraat 1, 8500 Kortrijk, Tel

13 Sociale klimaatprojecten. Een overzicht [Blz. 36] Centrum Informatieve Spelen uit Leuven-Heverlee [Blz. 38] Samenlevingsopbouw West- Vlaanderen uit Roeselaere [Blz. 41] Steunpunt Opbouwwerk Meetjesland uit Eeklo Ecomillions: Klimaat op het spel. Een informatief spel ontwikkelen en produceren voor en met sociaal kwetsbare mensen waarbij concrete stappen op het vlak van energiebesparing gelinkt worden aan de klimaatverandering. Uitgangspunt Sociaaleconomisch kwetsbare mensen wonen vaak in slecht geïsoleerde huizen en maken gebruik van goedkope, energieverslindende verwarmingstoestellen. Iets beters kunnen ze zich niet veroorloven en daaruit leiden ze vaak af dat ze helemaal niets kunnen doen om hun energieverbruik, en dus ook hun energiefactuur, te beperken. Bovendien zijn klimaatcampagnes niet afgestemd op hun leefwereld. Het Ecomillions -spel dat binnen het project van het CIS werd ontwikkeld, wil deze situatie keren. Steven Solia Naamsesteenweg 130, 3001 Leuven-Heverlee, Tel Lokale aanpak energiearmoede in de Westhoek. Een lokaal actieplan uitwerken om OCMW-klanten met hoge energie-uitgaven en -schulden te begeleiden. Uitgangspunt De energiearmoede neemt ook toe in de Westhoek. Steeds meer mensen kunnen hun rekening niet meer betalen, het aantal budgetmeters stijgt en er zijn meer mensen die een beroep doen op schuldbemiddeling en -beheer. Bovendien wonen deze mensen in de kwalitatief slechtste huizen waardoor hun energiefactuur extra hoog is. Tegelijk stelt men vast dat mensen in een erg precaire situatie vaak de neiging hebben om zich sociaal te isoleren. Van de buitenwereld verwachten ze niet veel goeds en al zeker niet van overheidsinstanties zoals het OCMW. Een vraag om informatie of hulp zou wel eens kunnen leiden tot meer controles en sancties. En dus proberen ze hun boontjes zoveel mogelijk zelf te doppen. De energiebuddy van Samenlevingsopbouw West- Vlaanderen staat dan ook vaak voor een gesloten deur. Maar hij blijft terugkomen in de hoop dat ze ooit eens zullen opendoen. Stefan Goemaere Hoogstraat 98/2, 8800 Roeselare, Tel De klimaatclub: een sociale schakel om kansarme personen met hoge energie-uitgaven te blijven sensibiliseren en begeleiden. Uitgangspunt In Eeklo worden er heel wat gezinnen op vraag van het OCMW tijdelijk professioneel begeleid bij het terugdringen van hun energieverbruik. Het gaat om gezinnen met een hoog energieverbruik die bv. kampen met een betaalachterstand of bij wie een budgetmeter geïnstalleerd is. Maar daarnaast gaat het ook om gezinnen die dringend problemen moeten zien te vermijden: ouderen met een stagnerend inkomen of kortgeschoolden die niet kunnen kiezen tussen energieleveranciers. Als de professionele begeleiding stopt, komt het erop aan te voorkomen dat de mensen hervallen in hun oude verbruiksgewoontes. Een vrijwilligerswerking met ervaringsdeskundige klimaatmeesters zou dit moeten verhelpen. Bert Seys, Isabelle Ruyssen, Liesbet Van Crombrugge Moeie 16a, 9900 Eeklo, Tel

14 Sociale klimaatprojecten. Een overzicht [Blz. 43] Ecolife uit Leuven Het klimaat verandert. Wat kan ik doen? Laaggeschoolde en laaggeletterde volwassenen sensibiliseren voor de klimaatverandering en hen aanzetten tot actie op het vlak van energie, mobiliteit en afval. Uitgangspunt Begin 2012 verscheen het Wablieft-boek Het klimaat verandert, wat kan je zelf doen? met tips om thuis zelf energie én dus geld te besparen en om actief mee te werken aan de bestrijding van de klimaatverandering. Hoewel het klimaatboek specifiek geschreven is in een duidelijke taal voor laaggeschoolden en laaggeletterden bereikt het de volwassenen die een cursus basiseducatie, NT2 (Nederlands als 2de taal) of budgetbeheer volgen bij Vocvo (het Vlaams Ondersteuningscentrum voor het Volwassenenonderwijs) niet. Via het uitwerken van een didactische handleiding en methodiek willen Ecolife en Vocvo/Wablieft ervoor zorgen dat men in de klas op een leuke manier aan de slag kan gaan met de informatie uit het boek. Ingrid Pauwels, Valkerijgang 26, 3000 Leuven,

15 Sociale ongelijkheden en klimaatverandering De opwarming van het klimaat bedreigt de hele planeet. Als de gemiddelde temperatuur stijgt met zes graden is vrijwel iedere vorm van leven uitgesloten. De meeste wetenschappers en politici vinden een stijging tot twee graden nog net leefbaar. Volgens de Ecomillions - klimaatmeter, die als antwoord op de projectoproep van de Koning Boudewijnstichting werd ontworpen door Ecolife en het Centrum voor Informatieve Spelen, zal zo n beperkte stijging echter al veel ellende met zich meebrengen vanwege een oprukkende woestijn, een smeltende Noordpool, hittegolven en zware stormen. Vijftig miljoen mensen zullen bedreigd worden door de stijgende zeespiegel. De oogst zal met 20% dalen en er zullen conflicten ontstaan rond voedsel en water. De opwarming van het klimaat kan worden beheerst door een drastische vermindering van de uitstoot van broeikasgassen (meer bepaald CO 2 ). Vandaag bestaat er nog geen internationaal akkoord over de manier waarop alle landen willen meewerken aan die vermindering van de CO 2 -uitstoot. Wat de Europese Unie betreft, besliste de Europese Commissie enkele jaren geleden om haar CO 2 -uitstoot tegen 2020 met 20% te verminderen. Ze mikt daarbij vooral op een daling van het verbruik van fossiele brandstoffen (olie, aardgas en steenkool). Die daling moet worden gerealiseerd via een doorgedreven energieefficiëntie, het gebruik van hernieuwbare energiebronnen en een beperking van het energieverbruik. Als EU-lidstaat werkt België daaraan mee door het invoeren en plannen van specifieke klimaatinstrumenten zoals groenestroomcertificaten, energie- en isolatiepremies, EPBcertificaten, groene fiscale aftrekken en thermische renovaties per straat of wijk. In België staan alle armoede-indicatoren vandaag op rood. Uit recente statistische cijfers van de Europese Unie blijkt dat ongeveer 15,3% van de bevolking in ons land, hetzij personen, leeft in armoede of een zeer groot risico loopt om in armoede terecht te komen. Het Centrum Oases van de Universiteit Antwerpen, dat het Armoedejaarboek uitbrengt, stelt vast dat de energiearmoede verder toeneemt. Energiearmoede is een realiteit. Vandaag kunnen 5,1% van de Belgen, zo een personen, hun woning niet afdoende verwarmen omwille van financiële redenen (Europese enquête SILC 2009). De laagste inkomensgroepen hebben relatief hogere energiekosten dan het gemiddelde. Meer en meer sociaal zwakke groepen kampen met achterstallen inzake energiefacturen, vaak moet men schulden maken om de energiefactuur te kunnen betalen. 15

16 Sociale ongelijkheden en klimaat-verandering Er zijn drie belangrijke oorzaken voor het probleem van energiearmoede: te lage inkomens, slechte huisvesting en stijgende energieprijzen 3. In deze tijd van besparingen en stijgende energieprijzen kan de situatie alleen maar verergeren. In Vlaanderen worden er ook steeds meer budgetmeters geplaatst. Het aantal mensen dat een beroep moet doen op schuldhulpverlening groeit jaarlijks. In 2011 stonden kandidaat-huurders op een wachtlijst voor een sociale woning. In 2010 leefde 17% van de Vlamingen in een woning met een lekkend dak, schimmels, vochtige muren, plafonds of vloeren, en rottend houtwerk. De situatie in het Brussel Gewest is kritiek. In dit Gewest is de grootste groep lage inkomens geconcentreerd. Het woonpatrimonium is verouderd (4 woningen op 10 zijn ouder dan 65 jaar), en het groot percentage huurders (60%) remt renovatie af. 41% van de energie wordt geconsumeerd in woningen in het Brussels Gewest 4. In Wallonië is in 2011 is het aantal cliënten met achterstal en onbetaalde energierekeningen gestegen: 6191 cliënten werden afgesneden van electriciteit (+ 77% in vergelijking met 2008), en ook voor gas nam het aantal afsluitingen toe: 3.430, waarvan 959 tijdens de winter 5. Wat kunnen deze kwetsbare mensen doen? Zijn de maatregelen ter bestrijding van de klimaatverandering afgestemd op hun noden en wensen? Zo nee, vergroten ze dan de sociale uitsluiting van deze mensen en kan dat gecompenseerd worden? En zo ja, zijn kwetsbare mensen op de hoogte van de steun die ze kunnen krijgen? Weten ze hoe ze die moeten aanvragen? Zijn er mensen die hen daarbij kunnen helpen? Het is immers algemeen geweten dat een te laag inkomen niet de enige reden is waarom kwetsbare bevolkingsgroepen vaak niet kunnen voorzien in hun basisbehoeften: armoede en sociale uitsluiting vreten aan het zelfvertrouwen. De mensen krijgen vaak het gevoel dat ze de greep op hun eigen leven verliezen en mislukt zijn. Ze leggen de schuld volledig bij zichzelf, schamen zich en keren zich af van de samenleving. Dat is de realiteit. Maar de vindt niet dat ze zich daarbij moet neerleggen. Twee jaar geleden formuleerde de Stichting, na debat met alle betrokken partijen, al vragen rond de impact van Belgische en Europese klimaatmaatregelen op sociaal kwetsbare mensen: Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de kosten en baten van milieumaatregelen eerlijk verdeeld zijn over de samenleving in Europa en in Belgie? Hoe kunnen we voorkomen dat maatregelen ter bestrijding van de klimaatverandering de armste huisgezinnen het hardst treffen in hun geldbeugel? 6 Als vervolgactie heeft de nadien beslist om 13 concrete projecten te ondersteunen. In wat volgt vindt u een uitvoerige beschrijving van deze projecten. 3 ULB-CEESE et UA-OASES La Précarité Energétique en Belgique, Rapport final, Décembre 2011 ; CEESE/documents/Energiearmoede_La_Precarite_Energetique_en_Belgique_rapport_final.pdf 4 Le Soir, 12/11/2012, p. 6 5 Alter Echos, Des pistes contre la précarité énergétique, 03/12/12 6 Climate change mitigation and social justice in Europe: striking the right balance Ideas for Action. 16

17 13 sociale klimaatprojecten Habitat-Service uit Luik 15 slimme tips om mijn energiefactuur lichter te maken en om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Organiseren van maandelijkse bijeenkomsten rond energiebesparing. Wie minder energie wil verbruiken en zo geld wil besparen, moet daar cijfers kunnen opplakken. Dat betekent in de eigen woning op zoek gaan naar de elektriciteits-, gas-, en watermeters en uitvissen hoeveel geld een verbruik van bv. 100 kwh/l/m3 vertegenwoordigt. Voor de deelnemers aan het project was dit vaak het begin van een echte ontdekkingsreis... Recht op wonen Habitat-Service vzw streeft naar het realiseren van het recht op duurzaam en fatsoenlijk wonen. De organisatie stelt daarom aangepaste woningen ter beschikking van kwetsbare bewoners en begeleidt hen administratief en sociaal. Ze maakt daarbij gebruik van instrumenten zoals workshops rond het zoeken van woningen, vormen van samenwonen en glijdende huurcontracten die eerst op naam staan van Habitat-Service en vervolgens overgaan naar de huurder. Habitat-Service koopt ook woningen aan die door haar huurders worden opgeknapt. In het kader van de sociale begeleiding van huurders organiseert de vereniging participatieve workshops rond wonen (rechten, plichten, budgetbeheer, herstellingen). Een groepsdynamiek creëren Het project richt zich tot de kwetsbare huurders van Habitat-Service en omvat een reeks van 12 maandelijkse bijeenkomsten rond de verschillende aspecten van energiebesparing: verwarming, isolatie, koken, ventilatie, stookketel, wasmachine en droogkast, waterverbruik en warm water, toestellen in stand-by, verlichting, mobiliteit. Het is de bedoeling dat de maandelijkse bijeenkomsten tastbare resultaten opleveren bij de deelnemers thuis: een vermindering van de energiefactuur met 20% en 1 ton minder uitstoot van CO 2 per gezin per jaar. Elke vergadering startte met een analyse van het huidige energieverbruik van elke deelnemer op basis van een schriftje waarin de deelnemers hun meterstanden maandelijks leerden noteren. Er werd ook een lijstje opgemaakt van de toestellen en apparaten die aanwezig zijn in de woning en er werd aangeduid of ze het hele jaar door in waakstand bleven staan (en dus nutteloos energie verbruiken en geld kosten). Maand na maand bleek uit het schriftje of de ondernomen acties effect opgeleverd hadden. Dat was het geval: het energieverbruik daalde. Het zichtbaar maken van het energieverbruik en de potentiële en gerealiseerde financiële winst droegen bij tot aanpassingen en responsabilisering, bv. tochtstrips gebruiken en verlichting niet nodeloos laten branden. De resultaten 17

18 13 Sociale klimaatprojecten werden in groep geanalyseerd, uitgezet op een grafiek en vergeleken. Zowel de groepsleden als de begeleider konden dan oplossingen aanreiken. Dat droeg bij tot de vereiste gedragsverandering. In de loop van het project voerden de groepsleden een mini-audit uit bij geïnteresseerde leden. Soms staken de groepsleden op dat moment ook de handen uit de mouwen en hielpen ze de bewoner bij het indraaien van spaarlampen of het plaatsen van reflecterende schermen achter de radiators. De deelnemers werden op verschillende manieren gemotiveerd. Ze slaagden erin om energie te besparen en zagen welk financieel voordeel dat opleverde. Ze voelden zich bovendien gesteund door de groepsbegeleiding, maar ook door de groepsdynamiek en de persoonlijke aanpak. Toch haakten in die periode ook enkele deelnemers af, zij het omdat ze een job hadden gevonden of verhuisd waren. Enkele tegenvallers Tijdens de 12 maandelijkse bijeenkomsten was het de bedoeling dat de groep ook zou werken aan een tentoonstelling rond het project en aan een affichecampagne met als slogan Energie besparen is gemakkelijk, bestemd voor de buurtbewoners en alle huurders van Habitat-Service. Door de moeilijkheden rond de personeelswissels moest dit aspect worden afgevoerd. Ook het idee dat de deelnemers konden uitgroeien tot energieschakels die in hun buurt zelf energiegroepen zouden opstarten, ging niet door: geen enkele deelnemer voelde zich daartoe geroepen. Het abc van de energiebesparing is verworven Habitat-Service richt zich tot de kwetsbare huurders van de vzw die correct willen investeren in energiebesparing maar die dat niet kunnen. Het project wilde hen zelfredzaam maken zodat ze geen permanente begeleiding meer nodig hadden. Dat is grotendeels gelukt dankzij de positieve groepsdynamiek. Aan het einde van het project waren de meeste deelnemers in staat om hun energieverbruik te noteren en te beheersen dankzij de tips die ze tijdens de vergaderingen leerden kennen. De projectpromotoren hopen dat het energie- en geldbesparend gedrag na afloop zal blijven doorwerken, ook al vonden ze de link met de opwarming van het klimaat te abstract. De maandelijkse energiebesparingsbijeenkomsten die dankzij het project werden uitgewerkt, worden opgenomen in het reguliere aanbod van Habitat-Service. De kennis rond groepswerking die werd ingebracht door de projectpartner Exposant d kan nu door de eigen medewerkers van Habitat-Service worden toegepast. Focus -Maandelijkse energiebesparingsbijeenkomsten met twee groepen van een tiental kwetsbare personen. -Concrete doelstelling: vermindering van de energiefactuur met 20% en 1 ton minder uitstoot van CO 2 per gezin per jaar Sedert de start van het project Energie-uitdaging, volg ik jullie raad en werd mijn elektriciteitsfactuur aangepast. Ik ben blij want ik ga geld terugkrijgen. Huurster van Habitat-Service 18

19 13 Sociale klimaatprojecten Couleur Café uit Malmedy Alternatieve mobiliteit, duurzaam verbruiken... dat is goed voor de planeet, en voor de levenskwaliteit en de portefeuille van de sociaaleconomisch kwetsbaarste bevolkingsgroepen. Veel kwetsbare gezinnen in Malmedy moeten alles uit de kast halen om elke maand de eindjes aan elkaar te knopen. Vaak lukt dat niet en moeten ze schulden maken, ook al proberen ze om zo goedkoop mogelijk te leven. Maar in dit geval is goedkoop eigenlijk duur, want slecht voor de gezondheid, slecht voor de portefeuille en slecht voor de planeet. Couleur Café zet hen op het spoor van duurzame alternatieven. Permanente vorming Couleur Café vzw is een sociale organisatie die ijvert voor het actief burgerschap van alle plaatselijke bewoners in de strijd tegen armoede en sociale uitsluiting. Ze probeert het sociale weefsel te herstellen via interculturele en intergenerationele uitwisselingen en andere activiteiten die het samenleven bevorderen. Zo moet iedereen een rol en een plaats kunnen vinden in de maatschappij. De strijd tegen de klimaatverandering is een onderdeel van de permanente vorming die Couleur Café aanbiedt aan haar cliënten. Ze wordt georganiseerd in de vorm van participatieve conferenties en workshops rond voeding, consumptiegedrag en mobiliteit. Gekoppeld aan acties op lange termijn moet de bestrijding van de klimaatverandering op korte termijn leiden tot betere levensomstandigheden, een kwaliteitsvoller consumptiegedrag en een lagere uitstoot van broeikasgassen. Duurzame mobiliteit in een rurale omgeving Voor wie geen auto bezit zijn verplaatsingen in een ruraal gebied zoals Malmedy niet vanzelfsprekend. Samen met een twintigtal deelnemers zocht Couleur Café in het project naar een duurzame oplossing voor hun mobiliteitsprobleem. Concreet werden er drie rondetafels georganiseerd. De deelnemers kregen er de gelegenheid om hun problemen en verwachtingen aan te kaarten bij experts van Vie Féminine en de Fondation rurale de Wallonie. Uit die rondetafels bleek dat kwetsbare deelnemers minder mobiliteitsproblemen zouden hebben als er een systeem van carpooling zou bestaan en als ze zouden kunnen beschikken over fietsen. Beide oplossingen bleken haalbaar. Couleur Café kon immers zelf fietsen ter beschikking stellen omdat ze binnen haar bestaande activiteiten al fietsen recycleert en herstelt voor personen zonder verplaatsingsmiddelen. En eind 2012 werd duidelijk dat de gemeente bereid was om een carpoolingsysteem te organiseren. Voortaan geraken de lokale bewoners dankzij het project dus op een goedkope manier sneller en gemakkelijker waar ze willen zijn zonder dat dit leidt tot meer autoverkeer en meer verbruik van fossiele brandstoffen. Meteen dragen ze dus ook bij tot de vermindering van de CO 2 -uitstoot. Bovendien versterkt carpooling de sociale band en is wat beweging met de fiets goed voor de gezondheid. Moestuintjes Naast de mobiliteit besteedde het project van Couleur Café ook aandacht aan gezonde biologische voeding. De nadruk lag in dit geval eens te meer op de praktijk. De deelnemers konden onder meer aan de slag in volkstuintjes dankzij een specifieke opleiding en begeleiding zodat ze op termijn in staat zijn 19

20 13 Sociale klimaatprojecten om zelf biogroenten te kweken. Die concrete werkzaamheden werden aangevuld met workshops over gezonde, lokale voeding, het bewaren van groenten en lekker koken met lokale producten. Hierbij werd een beroep gedaan op de expertise van Li Cramignon, de afdeling gezondheidspromotie van de vereniging voor permanente vorming De Bouche à Oreille, die vooral actief is in het land van Herve. De deelnemers krijgen ook de kans om in te tekenen op een groentepakket. Dit onderdeel van het project maakt duidelijk dat je met weinig geld toch goed en gezond kan eten, als je toegang hebt tot de juiste informatie en een stukje grond. En wat de opwarming van het klimaat betreft: voor de deelnemers is dat nog altijd geen prioriteit, maar nu weten ze alvast wel dat hun negatieve impact daardoor vermindert. Overigens droomt Couleur Café er ook van om deze activiteiten rond biologisch tuinieren uit te bouwen tot een EFT-bedrijf, waar kwetsbare personen al werkend een beroep kunnen aanleren, maar daaromtrent werd nog geen beslissing genomen. Duurzame oplossingen In het project van Couleur Café is de sociale component enorm belangrijk. Het biedt kwetsbare mensen de kans om zich opnieuw te integreren in de maatschappij en om daar als volwaardig burger deel van uit te maken. Tegelijk speelt het project in op twee concrete noden van de kwetsbare deelnemers: betere verplaatsingsmogelijkheden en een gezonde, betaalbare voeding. Het gaat om duurzame oplossingen die zowel individuele als collectieve perspectieven openen: na afloop van het project lopen ze gewoon door én ze dragen bij tot een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen. Focus - Een twintigtal kwetsbare personen zoekt naar alternatieve mobiliteitsoplossingen in een rurale omgeving. - Actie biologisch tuinieren en groentepakketten. We leerden lokaal produceren en consumeren én we doen aan autodelen: dat is goed voor onze portefeuille en voor de planeet! Deelnemer aan het project 20

Begeleiden van kansengroepen rond energie- en waterbesparing en afvalpreventie. Workshops - groepsmethodieken met begeleiding Individuele methodiek

Begeleiden van kansengroepen rond energie- en waterbesparing en afvalpreventie. Workshops - groepsmethodieken met begeleiding Individuele methodiek Begeleiden van kansengroepen rond energie- en waterbesparing en afvalpreventie Workshops - groepsmethodieken met begeleiding Individuele methodiek Wat? 7 workshops rond klimaatthematiek, energie, water

Nadere informatie

Projectvoorstel lokale aanpak energiearmoede i.k.v. opstart FRGE in de Westhoek

Projectvoorstel lokale aanpak energiearmoede i.k.v. opstart FRGE in de Westhoek Projectvoorstel lokale aanpak energiearmoede i.k.v. opstart FRGE in de Westhoek De Vlaamse regering wil meewerken aan de vermindering van de CO2 uitstoot door in te zetten op groene energie, door energie-investeringen

Nadere informatie

Achtergrondcijfers WELZIJNSZORG VZW HUIDEVETTERSSTRAAT 165 1000 BRUSSEL 02 502 55 75 WWW.WELZIJNSZORG.BE INFO@WELZIJNSZORG.BE

Achtergrondcijfers WELZIJNSZORG VZW HUIDEVETTERSSTRAAT 165 1000 BRUSSEL 02 502 55 75 WWW.WELZIJNSZORG.BE INFO@WELZIJNSZORG.BE Achtergrondcijfers WELZIJNSZORG VZW HUIDEVETTERSSTRAAT 165 1000 BRUSSEL 02 502 55 75 WWW.WELZIJNSZORG.BE INFO@WELZIJNSZORG.BE NATIONAAL SECRETARIAAT Huidevettersstraat 165 1000 Brussel T 02 502 55 75 F

Nadere informatie

Energieprijs en energiearmoede

Energieprijs en energiearmoede 1 Energieprijs en energiearmoede Een artikel van het Trefpunt Economie - een publicatie van de FOD Economie Voorgesteld in november 2013 op het 20 e congres van de Franstalige economen Auteurs: Bonnard,

Nadere informatie

Naar meer dakisolatie voor sociale huurwoningen

Naar meer dakisolatie voor sociale huurwoningen Naar meer dakisolatie voor sociale huurwoningen Energie voor iedereen! met steun van de Koning Boudewijnstichting Inhoud Samenwerkingsverband Dakisolatie waarom? Probleemstelling Project Troeven, uitdagingen

Nadere informatie

Opmaak van een strategisch meerjarenplan?

Opmaak van een strategisch meerjarenplan? Opmaak van een strategisch meerjarenplan? Hypothetisch voorbeeld opgemaakt door medewerkers van de VVSG - zomer 2013 De VVSG helpt u graag op weg bij de opmaak van de strategische meerjarenplanning. Naast

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

Kinderarmoede in het Brussels Gewest

Kinderarmoede in het Brussels Gewest OBSERVATOIRE DE LA SANTÉ ET DU SOCIAL BRUXELLES OBSERVATORIUM VOOR GEZONDHEID EN WELZIJN BRUSSEL Senaat hoorzitting 11 mei 2015 Kinderarmoede in het Brussels Gewest www.observatbru.be DIMENSIES VAN ARMOEDE

Nadere informatie

«WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES

«WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES «WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES Brussel wordt gekenmerkt door een grote concentratie van armoede in de dichtbevolkte buurten van de arme sikkel in het centrum van de stad, met name

Nadere informatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie

Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie DEEL ARMOEDEBESTRIJDING Actieplan 1 Informatie- en preventiebeleid naar de Zeelse bevolking toe op het vlak van o.m. (kinder)armoede, gezondheid, participatie Actie 1 : Het OCMW zorgt er, zelfstandig of

Nadere informatie

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009

Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel. ChanceArt 10 december 2009 Cijfers en wegwijzers Armoede in Vlaanderen en Brussel ChanceArt 10 december 2009 Inhoud 1. De naakte cijfers 2. Decenniumdoelstellingen 3. Armoedebarometers 4. Armoede en cultuurparticipatie 5. Pleidooi

Nadere informatie

Omzendbrief betreffende het preventief sociaal energiebeleid in het kader van het Gas- en Elektriciteitsfonds.

Omzendbrief betreffende het preventief sociaal energiebeleid in het kader van het Gas- en Elektriciteitsfonds. Heeft u vragen? Nood aan bijkomende info? Mail naar onze frontdesk via vraag@mi-is.be Of bel naar 02 508 85 85 Aan de dames en heren Voorzitters van de openbare centra voor maatschappelijk welzijn Datum:

Nadere informatie

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Federaal Plan Armoedebestrijding Reactie van BAPN vzw BAPN vzw Belgisch Netwerk Armoedebestrijding Vooruitgangstraat 333/6 1030

Nadere informatie

Dames en heren. Dat lees ik ook in de conclusies van het boek, waarvan ik er enkele graag met u overloop:

Dames en heren. Dat lees ik ook in de conclusies van het boek, waarvan ik er enkele graag met u overloop: Dames en heren Is wonen in Vlaanderen betaalbaar? Wie enkel naar de prijzen van woningen en gronden, zal geneigd zijn om neen te antwoorden. Maar de betaalbaarheid van wonen is niet enkel een kwestie van

Nadere informatie

Is uw verbruik normaal?

Is uw verbruik normaal? Is uw verbruik normaal? Maar dit mag ons niet doen vergeten wat zijn kostprijs en effecten op het milieu zijn. Ook al hebben we geen vat op de prijzen, ons verbruik kunnen we wel zelf beïnvloeden. Deze

Nadere informatie

Jerometer activiteit Meet de impact van je activiteit op het milieu

Jerometer activiteit Meet de impact van je activiteit op het milieu Jerometer activiteit Meet de impact van je activiteit op het milieu Aan de hand van deze vragenlijst kan je op voorhand je huiswerk doen. Eenmaal de gegevens zijn ingevuld zal het makkelijker en sneller

Nadere informatie

Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie

Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie Brabantse Milieufederatie Stichting, non-profit maatschappelijke belangenorganisatie Natuur, milieu, landschap

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Federaal memorandum van de OCMW s. Algemene Vergadering afdeling OCMW s van de VVSG Zottegem, 7 juni 2007

Federaal memorandum van de OCMW s. Algemene Vergadering afdeling OCMW s van de VVSG Zottegem, 7 juni 2007 Federaal memorandum van de OCMW s Algemene Vergadering afdeling OCMW s van de VVSG Zottegem, 7 juni 2007 Lokale besturen : meest burgernabije bestuur OCMW s worden het eerst geconfronteerd met nieuwe noden

Nadere informatie

Een lagere energiefactuur? Wij helpen u!

Een lagere energiefactuur? Wij helpen u! Een lagere energiefactuur? Wij helpen u! Stap 1 : Vraag snel een gratis energiescan aan. Stap 2 : Isoleer het dak van een private huurwoning en geniet van een extra hoge premie van 23 euro per m 2. Bekijk

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

PEDAGOGISCHE LEERMIDDELEN

PEDAGOGISCHE LEERMIDDELEN PEDAGOGISCHE LEERMIDDELEN Sinds vele jaren ontwikkelt Leefmilieu Brussel pedagogisch materiaal ten dienste van het onderwijzend personeel. Hiermee kunnen zij het thema 'leefmilieu' in hun lessen integreren

Nadere informatie

controle over je energiekosten by IZEN energy systems

controle over je energiekosten by IZEN energy systems h controle over je energiekosten by IZEN energy systems Wie zijn we? energy systems EcoHome is het totaalconcept van IZEN energy systems om bestaande woningen op een comfortabele manier energiezuiniger

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Achtergrond bij onderzoek In het onderzoek is gebruik gemaakt van een aselecte steekproef van 1.038 huishoudens. Deze steekproef

Nadere informatie

Armoedebarometer 2012

Armoedebarometer 2012 Armoedebarometer 2012 Jill Coene An Van Haarlem Danielle Dierckx In opdracht van Decenniumdoelen 2017 Armoede in cijfers Kinderen geboren in een kansarm gezin verdubbeld tot 8,6% op tien jaar tijd - Kwalijke

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

ARMOEDEBAROMETER 2015

ARMOEDEBAROMETER 2015 ARMOEDEBAROMETER 2015 Wat zeggen de cijfers? ARMOEDE GEWIKT EN GEWOGEN Kinderarmoede: 11.2% Sinds 2008 gestaag gestegen Toekomst: blijft stijgen Kinderarmoede vooral bij moeders met een migratiegeschiedenis

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Buiten Gewone Buurt. Voor bewoners die zich engageren voor hun buurt of dorp. Projectoproep

Buiten Gewone Buurt. Voor bewoners die zich engageren voor hun buurt of dorp. Projectoproep Buiten Gewone Buurt Voor bewoners die zich engageren voor hun buurt of dorp Dien een dossier in vóór 12/10/2009 Projectoproep Wil u, samen met andere buurt- of dorpsbewoners, het initiatief nemen om het

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!»

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» PERSCONFERENTIE 17 JANUARI 2007 Evelyne Huytebroeck Brusselse Minister van Leefmilieu en Energie Nieuwe Energiepremies 2007 «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» 1 Context

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

Samen minder betalen voor onze energiefactuur 24 JANUARI 2012

Samen minder betalen voor onze energiefactuur 24 JANUARI 2012 Samen minder betalen voor onze energiefactuur 24 JANUARI 2012 Resultaten warmtescan door Mario Verhellen Toelichting door Bruno Tuybens, burgemeester Zwalm en federaal sp.a volksvertegenwoordiger Toelichting

Nadere informatie

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006

Wonen & energie. Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau. Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 Beleidsinstrumenten op federaal en gewestelijk niveau Provinciehuis Vlaams-Brabant Bart Martens 26 juni 2006 ANIMO Winteruniversiteit LEEFMILIEU & ENERGIE 18 februari 2006 Energiezuiniger wonen: heel wat

Nadere informatie

online! Telenet Foundation ondersteunt momenteel zo n 105 projecten in België. We bereikten al meer dan 111.000 mensen. Iedereen

online! Telenet Foundation ondersteunt momenteel zo n 105 projecten in België. We bereikten al meer dan 111.000 mensen. Iedereen Iedereen online! Telenet Foundation ondersteunt momenteel zo n 105 projecten in België. We bereikten al meer dan 111.000 mensen. 96 Telenet Jaarverslag 2012 Duurzaamheid Telenet Foundation Telenet Foundation

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

PERSBERICHT. Annemie Turtelboom Vlaams Viceminister-president Annemie Turtelboom Vlaams minister van Financiën, Begroting en Energie

PERSBERICHT. Annemie Turtelboom Vlaams Viceminister-president Annemie Turtelboom Vlaams minister van Financiën, Begroting en Energie PERSBERICHT Annemie Turtelboom Vlaams Viceminister-president Annemie Turtelboom Vlaams minister van Financiën, Begroting en Energie Brussel, 11/2/2016 Energiebesparende renovatie in Vlaanderen zet door

Nadere informatie

De Nationale Bespaartest Minder Uitgaven, Meer Milieu

De Nationale Bespaartest Minder Uitgaven, Meer Milieu De Nationale Bespaartest Minder Uitgaven, Meer Milieu Vanaf 16 mei staat de Nationale Bespaartest Minder Uitgaven, Meer milieu op www.nibud.nl en www.milieucentraal.nl als service voor de site bezoeker.

Nadere informatie

Opleiding-debat voor maatschappelijke werkers

Opleiding-debat voor maatschappelijke werkers Opleiding-debat voor maatschappelijke werkers Voortgezette module Caroline GRéGOIRE Instrumenten, observatieroosters Tr@me scrl Doelstellingen Op basis van uitwisselingen en praktische situaties het gebruik

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

PROJECTOPROEP COLLECTIEVE MOESTUINEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 2013

PROJECTOPROEP COLLECTIEVE MOESTUINEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 2013 PROJECTOPROEP COLLECTIEVE MOESTUINEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 2013 PAGINA 1 VAN 5 COLLECTIEVE MOESTUINEN - 2012 Voorstelling projectoproep Deze projectoproep "Collectieve moestuinen" komt

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

Minder verbruiken is minder betalen *. Rationeel energiegebruik in de Noordwijk.

Minder verbruiken is minder betalen *. Rationeel energiegebruik in de Noordwijk. juni 006 nr. 8 Minder verbruiken is minder betalen *. Rationeel energiegebruik in de Noordwijk. De aanleiding: ecologisch en sociaal Minder verbruiken van gas, elektriciteit en water is beter voor het

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011

Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011 Toespraak van Vlaams minister Lieten op eindcongres The Missing Link - woensdag 21 september 2011 Geachte heer Commissaris Andor, Geachte mensen van De Link, mensen van de Europese partnerorganisaties,

Nadere informatie

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heren Eloi Glorieux, Koen Helsen, Robert Voorhamme en Jos Bex

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heren Eloi Glorieux, Koen Helsen, Robert Voorhamme en Jos Bex Stuk 1753 (2002-2003) Nr. 1 VLAAMS PARLEMENT Zitting 2002-2003 13 juni 2003 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heren Eloi Glorieux, Koen Helsen, Robert Voorhamme en Jos Bex betreffende energiebesparende maatregelen

Nadere informatie

Themadag Energie op school

Themadag Energie op school De hele school doet mee aan Energie op school. De focus ligt op besparing door gedragsverandering. Leerlingen bedenken hoe je met zijn allen het energieverbruik kunt terugbrengen en ze ontwikkelen een

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie

Pedagogisch ondersteuningsaanbod op maat voor 20 kleuterscholen in 2012-2013

Pedagogisch ondersteuningsaanbod op maat voor 20 kleuterscholen in 2012-2013 PROJECTOPROEP Hoe omgaan met kinderarmoede op school? Toerusten van leerkrachten in het kleuteronderwijs om beter steun te verlenen aan kansarme kinderen Diego Cervo Pedagogisch ondersteuningsaanbod op

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

Van bouwsector naar woonsector

Van bouwsector naar woonsector Van bouwsector naar woonsector donderdag - 24 04 2014-12:23 Van bouwsector naar woonsector De bouw ondergaat vandaag een grote transformatie: naar een sector die inspeelt op de behoefte aan betaalbare

Nadere informatie

Nawoord. Armoede vandaag

Nawoord. Armoede vandaag Nawoord Via hun levensverhaal laten Emilie en Nico ons binnenkijken in de leefwereld van mensen in armoede. Het is een beklijvend getuigenis over hun dagelijkse strijd om te overleven, ook over hun verlangen

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

BIJLAGE. Bijlage nr. 1. Fiches. Titel initiatief: Caleidoscoop. Initiatiefnemer: GC De Vaartkapoen. Projectomschrijving

BIJLAGE. Bijlage nr. 1. Fiches. Titel initiatief: Caleidoscoop. Initiatiefnemer: GC De Vaartkapoen. Projectomschrijving BIJLAGE Bijlage nr. 1 Fiches Titel initiatief: Caleidoscoop Initiatiefnemer: GC De Vaartkapoen Caleidoscoop is een zelforganisatie die is ingebed in het gemeenschapscentrum. Een 8-tal vrouwelijke, allochtone

Nadere informatie

Onderwijs en OCMW: pleidooi voor meer samenwerking! Lege brooddozen op school symposium 14 oktober 2014

Onderwijs en OCMW: pleidooi voor meer samenwerking! Lege brooddozen op school symposium 14 oktober 2014 Onderwijs en OCMW: pleidooi voor meer samenwerking! Lege brooddozen op school symposium 14 oktober 2014 Programma armoedebestrijding cijfers Armoede in Kortrijk In Kortrijk leven in 2011 11.227 inwoners

Nadere informatie

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu integreren van energiebesparing en maatregelen voor energie-efficiëntie bij het saneren van bestaande gebouwen, bijdragen aan de bescherming van het klimaat

Nadere informatie

Overzicht van de bekroonde projecten 2016

Overzicht van de bekroonde projecten 2016 Overzicht van de bekroonde projecten 2016 Vlaanderen UC Leuven-Limburg: Energie-opvoeding bij kwetsbare gezinnen thuis Gezinnen met jonge kinderen, en dan in de eerste plaats alleenstaande moeders, lopen

Nadere informatie

Sociale maatregelen drinkwater 28 maart 2012

Sociale maatregelen drinkwater 28 maart 2012 i. inleiding Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

668-2. Brussel, 20 februari 2006. Mijnheer de minister-president,

668-2. Brussel, 20 februari 2006. Mijnheer de minister-president, 668-2 Brussel, 20 februari 2006 Mijnheer de minister-president, Wij hebben de eer U ten behoeve van de Vlaamse Regering ingesloten de motie van aanbeveling op de maatschappelijke beleidsnota Energiearmoede,

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

De energiedimensie in het werk van het Netwerk Wonen BRUFoDébat 19/06/2014. Henry Devondel Cleo Swinnen

De energiedimensie in het werk van het Netwerk Wonen BRUFoDébat 19/06/2014. Henry Devondel Cleo Swinnen De energiedimensie in het werk van het Netwerk Wonen BRUFoDébat 19/06/2014 Henry Devondel Cleo Swinnen INHOUD [1] Historiek van het Netwerk Wonen [2] Huidige samenstelling [3] Belangrijkste activiteiten

Nadere informatie

Energiezuinige huishoudtoestellen, een haalbare kaart voor mensen in armoede

Energiezuinige huishoudtoestellen, een haalbare kaart voor mensen in armoede Mei 2015 Energiezuinige huishoudtoestellen, een haalbare kaart voor mensen in armoede Een project van Samenlevingsopbouw en partners Wie zijn we? Samenlevingsopbouw Visie Kansen creëren, grondrechten garanderen

Nadere informatie

Maison BILOBA Huis. Basisideeën

Maison BILOBA Huis. Basisideeën Maison BILOBA Huis Basisideeën Goed wonen E.MM.A biedt woongelegenheid aan senioren uit de buurt rond de Brabantstraat, om hen in staat te stellen een beter leven te leiden in hun buurt. Het BILOBA Huis

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Persbericht: Lokale Limburgse projecten, die eenzaamheid en armoede bij kwetsbare ouderen doorbreken, krijgen samen 55.500 euro Vlaamse steun

Persbericht: Lokale Limburgse projecten, die eenzaamheid en armoede bij kwetsbare ouderen doorbreken, krijgen samen 55.500 euro Vlaamse steun Persbericht: Lokale Limburgse projecten, die eenzaamheid en armoede bij kwetsbare ouderen doorbreken, krijgen samen 55.500 euro Vlaamse steun Nu de gemeenten hun nieuwe besturen hebben gevormd en het beleid

Nadere informatie

Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie

Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie Zuid-West-Vlaanderen Energieneutraal in 2050. Naar een regionale energiestrategie Welke vragen liggen aan de basis? Er beweegt nu zeer veel rond energie. Waar staan we nu en hoe gaat het verder evolueren?

Nadere informatie

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO 2 -zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

ENERGIELABELS ONDER DE LOEP

ENERGIELABELS ONDER DE LOEP ENERGIELABELS ONDER DE LOEP Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Energiestrijd Zorghuizen

Energiestrijd Zorghuizen Energiestrijd Zorghuizen Doelstelling Samen aan de slag met energiebesparing! Zorghuizen strijden drie wintermaanden lang tegen elkaar met als doel zoveel mogelijk te besparen op het gebruik van gas en

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2008-621-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2008-621- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2008-621- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN STEVEN VANACKERE VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN Vraag nr. 321 van 9 september

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. tot wijziging van het decreet van 28 februari 2003 betreffende het Vlaamse inburgeringsbeleid AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. tot wijziging van het decreet van 28 februari 2003 betreffende het Vlaamse inburgeringsbeleid AMENDEMENTEN Zitting 2005-2006 5 juli 2006 ONTWERP VAN DECREET tot wijziging van het decreet van 28 februari 2003 betreffende het Vlaamse inburgeringsbeleid AMENDEMENTEN voorgesteld Zie: 850 (2005-2006) Nr. 1: Ontwerp

Nadere informatie

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden:

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden: Wervingscirkel 1 Veel vrijwilligersorganisaties hebben probelemen met het werven van vrijwilligers. Je hebt tenslotte geen baan te bieden met salaris, maar je biedt een vorm van vrijetijdsbesteding. In

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Community Land Trust Gent

Community Land Trust Gent Community Land Trust Gent Hoe kan iemand de lucht of het land kopen? Het idee is vreemd voor ons. Als wij de frisheid van de lucht en de sprankeling van het water niet bezitten, hoe kan iemand ze dan van

Nadere informatie

Projectoproep. Gericht aan de schuldbemiddelingssector. Innoverende projecten of nieuwe initiatieven inzake preventie van overmatige schuldenlast

Projectoproep. Gericht aan de schuldbemiddelingssector. Innoverende projecten of nieuwe initiatieven inzake preventie van overmatige schuldenlast Projectoproep Gericht aan de schuldbemiddelingssector Innoverende projecten of nieuwe initiatieven inzake preventie van overmatige schuldenlast Uiterste datum voor het indienen van de projecten : 6 juli

Nadere informatie

school! word Maak van je school een energiebewuste school schooljaar 2013-2014 Exclusief voor Oost-Vlaamse MOS-scholen van het basisonderwijs

school! word Maak van je school een energiebewuste school schooljaar 2013-2014 Exclusief voor Oost-Vlaamse MOS-scholen van het basisonderwijs word schooljaar 2013-2014 school! Maak van je school een energiebewuste school Exclusief voor Oost-Vlaamse MOS-scholen van het basisonderwijs V.U. P. Hertog, gedeputeerde, p.a. Gouvernementstraat 1, 9000

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

COLLECTIEVE MOESTUINEN

COLLECTIEVE MOESTUINEN PROJECTOPROEP COLLECTIEVE MOESTUINEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 2011 PAGINA 1 VAN 6 COLLECTIVE MOESTUINEN - 2011 VOORSTELLING PROJECTOPROEP Deze projectoproep "Collectieve moestuinen" komt voort

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Verkopen of verhuren? Niet zonder EnergiePrestatieCertificaat! Gaat u straks een woning verkopen of verhuren? Vanaf 1 november

Nadere informatie

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Het EPC. Voor energiezuiniger wonen. Meer info: Vlaams Energieagentschap Koning Albert II-laan 20 bus 17-1000 Brussel E-mail:

Nadere informatie

DIVERSITEIT IN het onderwijs. Ondersteuning op maat van. onderwijs initiatieven

DIVERSITEIT IN het onderwijs. Ondersteuning op maat van. onderwijs initiatieven DIVERSITEIT IN het onderwijs Ondersteuning op maat van onderwijs initiatieven Diversiteit in Vlaanderen Een diversiteitsvriendelijk Vlaanderen Vlaanderen is divers, ook etnisch-cultureel. De aanwezigheid

Nadere informatie

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen

Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Het EnergiePrestatieCertificaat, een energierapport voor koop- en huurwoningen Verkopen of verhuren? Niet zonder EnergiePrestatieCertificaat! Gaat u straks een woning verkopen of verhuren? Vanaf 1 november

Nadere informatie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie vergadering C214 WON18 zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie van 28 april 2011 2 Commissievergadering nr. C214 WON18 (2010-2011)

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Inleiding Uit onze gemeentelijke armoedemonitor 1 blijkt dat Leeuwarden een stad is met een relatief groot armoedeprobleem. Een probleem dat nog steeds

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie