Meerjarenvisie. Clean Tech Delta

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meerjarenvisie. Clean Tech Delta"

Transcriptie

1 Meerjarenvisie Clean Tech Delta

2 Clean Tech Delta Postbus KA Rotterdam e druk December 2011

3 Meerjarenvisie Meerjarenvisie Clean Tech Delta 1

4 Clean Tech Delta Inhoudsopgave 1 Inleiding en aanleiding Economisch belang Cleantech: de noodzaak Kansen voor de regio 4 2 De Clean Tech Delta Missie CTD ingezoomd (inzet en functie) Ruimte voor innovatie Een handelszone voor Cleantech 8 3 Economische sectoren en samenhang Biobased economy, energie-efficiency en opwekking (niet fossiel) Water en Deltatechnologie Infrastructuur en mobiliteit Duurzame ontwikkeling/duurzaam bouwen 18 4 Versterken van sectoren Vestigingsplaatsfactoren Van Marketing tot sales Marketing en branding Acquisitie en sales Resultaten in termen van vestiging : 22 5 Financiering van clustervorming 23 6 Versterken kennisinfrastructuur 24 7 Functie, structuur en financiering Functie Structuur Organisatiestructuur Van samenwerkingsverband naar PPS met rechtspersoonlijkheid Financiering 28 Bijlage I Bronnenlijst 29 Bijlage II Organisatie 31 2

5 Meerjarenvisie 1 Inleiding en aanleiding 1.1 Economisch belang De komende decennia zullen er wereldwijd grote veranderingen plaatsvinden. Het klimaat verandert. Grondstoffen worden schaars. Fossiele brandstoffen raken op. Deze veranderingen zullen een grote impact hebben op de manier waarop de samenleving functioneert. Onze economie is volledig afhankelijk van fossiele brandstof: om elektriciteit op te wekken, voor vervaardiging van producten, voor transport van mensen en goederen, etc. Als we de effecten van klimaat verandering en energieschaarste tot beheersbare proporties willen terugdringen, dan lijkt een fundamentele herordening van ons economisch systeem onver mijdelijk. Het bewerkstelligen van een toekomstbestendige concurrerende economie vereist de bereidheid om op grote schaal te investeren en te innoveren in cleantech en hiervoor (fysiek en mentaal) ruimte te bieden. Clean Tech Delta, een samenwerkingsverband van bedrijven, kennisinstellingen en over heden in de regio Rotterdam Delft, dat investeert in cleantech om de economische concurrentiepositie te versterken met een cluster van innovatieve, toekomstbestendige bedrijven en kennisinstellingen, een kwaliteitsimpuls voor duurzame gebiedsontwikkeling in de regio Rotterdam- Delft. 1.2 Cleantech: de noodzaak Laaggelegen en dichtbevolkte economische delta s, zoals de Rotterdams-Delftse regio, zullen de veranderingen nadrukkelijk ondervinden. Hier komen de effecten van klimaatverandering en energieschaarste letterlijk bij elkaar. De toekomstbestendigheid van de Mainport Rotterdam komt rechtstreeks in het geding. De impact van deze veranderingen op de concurrentiepositie van de economie van de Rotterdams-Delftse regio (en indirect ook daarbuiten) wordt breed onderkend en de urgentie om oplossingen te vinden sterk gevoeld. Die oplossingen moeten worden gezocht in energie-efficiëntie, in de geleidelijke transitie naar meer duurzame, niet-fossiele energieopwekking, in het klimaatbestendig maken van de bebouwde omgeving, in het duurzaam (her)gebruik van grond- en afvalstoffen en (bouw)materialen, in nieuwe vervoersconcepten, etc. Allemaal ontwikkelingen die worden samengevat onder de noemer cleantech. Clean Tech is de verzamelnaam voor technologieën gericht op: energie-efficiënte transitie naar niet-fossiele energieopwekking klimaatbestendig maken van de bebouwde omgeving duurzaam gebruik van grond- en afvalstoffen en (bouw)materialen nieuwe vervoersconcepten. 3

6 Clean Tech Delta Deze sectoren kenmerken zich door forse groeicijfers tussen de 4 en 13% (Roland Berger, 2009). Het investeringspotentieel van deze sectoren wordt relatief hoog ingeschat en de potentiële groei van werkgelegenheid in de sector wordt voor de Rotterdamse regio geschat op in 2040 (Buck). Een belangrijk kenmerk van cleantech oplossingen is dat deze vaak internationaal worden toegepast, waardoor een wereldwijde markt open ligt. 1.3 Kansen voor de regio De economische infrastructuur van de regio biedt kansen om cleantech oplossingen te vermarkten. Immers, veel van de relevante economische sectoren in de cleantech zijn hier sterk vertegenwoordigd. Zo zijn water en energie onderscheidende economische sectoren van de regio. De regio is sterk in midtech met name in grootschalige constructie (Tordoir, 2011). Het Haven-Industrieel Complex (HIC) biedt met onder andere het chemisch cluster een internationaal toonaangevend technologisch platform voor innovaties met biologische grondstoffen (Shell/DSM). Het Westland biedt internationaal gerenommeerde expertise op agricultuur en ontwikkeling van nieuwe biologische grondstoffen. Aan de zuidkant van de regio bij Dordrecht bevindt zich het wereldwijd bekende cluster van bagger- en offshore- industrie. De regio beschikt met de TU Delft, de EUR en kennisinstellingen als TNO en Deltares over een zeer sterke, op innovatie gerichte, kennisinfrastructuur. Bijzonder aan de regio is de complementariteit van Delft en Rotterdam. Delft als technologisch kenniscentrum en Rotterdam als krachtig haven industrieel complex (PWC, 2010). Deze geografische as symboliseert een valorisatieketen in cleantech sfeer. Met de strategische ligging van de Mainport als poort naar Europa en de concentratie van relevante industrie en kennis beschikt de regio over de competitieve voordelen, die een sterke uitgangspositie verschaffen om zich (verder) te ontwikkelen tot een toonaangevend cleantech cluster. De potentie samengevat: Cleantech is een winstgevende groeimarkt voor zowel de haven als de urbane omgeving. Het leef- en werkklimaat in Rotterdam/Delft is excellent en toekomstbestendig. 4

7 Meerjarenvisie 2 De Clean Tech Delta De industrie, de kenniswereld én de overheid zijn zich bewust van de vereiste innovatieslag én van de unieke kans die de regio heeft om een internationale koploper te worden. Dit is de reden dat zij zich het afgelopen jaar hebben verenigd in de Clean Tech Delta (CTD). Het netwerk van bedrijven, kennisinstellingen en overheid heeft zich ten doel gesteld om, in aansluiting op de in de regio aanwezige kritische massa van bedrijven en kennisinstellingen, cleantech clustering van bedrijven en kennisinstellingen te versterken en te vermarkten als internationaal competitief cluster. Hiertoe brengen de samenwerkende partijen innovaties tot stand in cleantech om de concurrentiepositie van hun eigen business (en daarmee de regio) te vergroten. Om het klimaat voor innovatieve clustervorming te optimaliseren geven zij gezamenlijk vorm aan de marketing, acquisitie en sales van CTD en het versterken van de kennisinfrastructuur in de regio. De founding fathers zijn ARCADIS, Eneco, Erasmus Universiteit Rotterdam, Hogeschool Rotterdam, Hoogheemraadschap Delfland, Gemeente Delft, Gemeente Rotterdam, TU Delft, TNO, Van Gansewinkel Groep en Vestia. Dit samenwerkingsverband zorgt voor investeringsprojecten die innovatief zijn, zorgen voor een kruisbestuiving (cross-overs) en voldoen aan de eisen van duurzaamheid. Het netwerk, geïnitieerd door de Founding Fathers, groeit en bestaat nu uit 35 tot 40 partijen. Partijen in Clean Tech Delta Figuur 2.1: Partijen in Clean Tech Delta 5

8 Clean Tech Delta De Clean Tech Delta heeft reeds een aantal ontwikkelingen tot stand gebracht. Zo is een tiental van de partijen nauw betrokken bij de ontwikkeling van het Netherlands Water Centre (werktitel NWC) in Rotterdam of bij de vestiging van een co-locatie van de Europese Knowledge Innovation Community Climate. Hiermee groeit de concentratie en kritische massa van het innovatieve vermogen in de regio exponentieel, alsook het potentieel om nieuwe partners en investeerders aan te trekken. 2.1 Missie CTD ingezoomd (inzet en functie) De regio Rotterdam - Delft is in feite een internationale (handels)zone gekenmerkt door een clustering van hoogwaardige kennisinstellingen en bedrijven in de sfeer van de cleantech. De potentie is groot. De regio is al een toegangspoort naar Europa. Een positie die we niet alleen willen behouden, maar zo mogelijk versterken. Zeker nu opkomende economieën zoals die van de BRIC-landen* zich steeds sneller en hoogwaardiger manifesteren. Er is grote competitie. De in onze regio aanwezige potentie kan vooral geëxploiteerd worden als partijen met elkaar samenwerken, elkaar versterken, gezamenlijk vermarkten etc. Dat betekent ketens completeren, aanvullende kenniscentra oprichten, koppeling van kennisinstellingen aan R&D faciliteiten van bedrijven, cruciale stakeholders betrekken, eenduidige lobby, bieden van locaties etc. De afgelopen jaren is gebleken dat dit niet vanzelf gaat. Hier is een instrument voor nodig, dat deze meerwaarde organiseert, om een geheel te creëren dat meer is dan de som der delen. Dat vergt een tripartiete construct. Er wordt gewerkt vanuit de behoefte van bedrijven en kennisinstellingen, met een overheid in een facilitaire rol. Daarnaast kan de overheid optreden als launching customer (denk aan het drijvend paviljoen) en staat zij aan de lat voor het invullen van een aantal randvoorwaarden in het publieke domein. Dit tripartiete instrument (triple helix), naar zijn aard eigendom van de bedrijven, kennisinstellingen en publieke organen, en met een rolverdeling zoals hiervoor geschetst, is de Clean Tech Delta. De partners ontmoeten elkaar in CTD-verband om optimaal gestalte te geven aan het proces van innovatie naar vermarkten, voor hun behoefte of cluster. Figuur 2.2: Tripartite construct Clean Tech Delta Bedrijven - Sterke regionale (industriële) markt Overheid - Samenbrengen/ netwerkontwikkeling - Launching customer - Excellente dienstverlener (vergunningen, gronduitgifte, etc.) - Quality of life (woon, werk, * Netwerkvorming * Eenduidige wervende propositie * Inspirerend leiderschap * Gezamenlijk marketing, acquisitie * Beschikbaarheid van financiering, kapitaal en venture capital Kennisinstellingen - Innovatieagenda ontwikkelen - Kennis toegankelijk maken 6

9 Meerjarenvisie De missie van de Clean Tech Delta is te investeren in clean tech om de economische concurrentiepositie te versterken met een cluster van innovatieve, toekomstbestendige bedrijven en kennisinstellingen en een kwaliteitsimpuls voor duurzame gebiedsontwikkeling in de regio Rotterdam-Delft. *BRIC staat voor Brazilië, Rusland, India en China en wordt gebruikt als verzamelnaam voor opkomende economieën. Om invulling te geven aan deze missie heeft de CTD de volgende ambities gesteld. In 2025: i s de CTD een cluster van circa 1000 bedrijven en instellingen (fysiek) en inhoudelijk door het complementeren van ketens is het aantal investeringen door CTD partijen in clean tech gegroeid t.o.v is de werkgelegenheid in de regio Rotterdam- Delft toegenomen met banen staat de CTD in Europa in de top 3 van kennis- en innovatieregio s en wereldwijd in top 50 hebben de investeringen van CTD partijen een doorslaggevende rol gespeeld in de realisatie van de duurzaamheidambities van Rotterdam en Delft. 2.2 Ruimte voor innovatie Een belangrijke succesfactor om de ambitie van de CTD te realiseren is de beschikbaarheid van voldoende ruimte om de innovaties op schaal uit te voeren en in de praktijk te testen op hun economische en maatschappelijke toegevoegde waarde en marktpotentie. Rotterdam - Stadshavens Aan de Rotterdamse zijde vindt een duurzame transitie plaats van 1600 ha Stadhavens. Deze transitie beoogt zowel de innovatiekracht van de regionale economie te versterken als de aantrekkelijkheid van het leefklimaat te vergroten. Deelgebieden RDM/Heijplaat en Merwe-Vierhavens bieden een ideale proeftuin om innovaties in een werkend gebied te realiseren en te etaleren. Delft - TIC Aan de Delftse zijde bevindt zich de Technologische Innovatie Campus (TIC-Delft). Deze campus is niet alleen een ruimtelijke ontwikkeling, maar tevens de kern van het programma tot bevordering van de Delftse economische transitie tot kenniseconomie. Technopolis en DSM Noord zijn twee gebieden waar thans focus op ligt om doorbraken in kennis ontwikkeling te creëren en innovatief vermogen letterlijk ruimte te geven om te floreren en te experimenteren. Als hoofdlijn voor de verdeling geldt dat meer op kennisontwikkeling gerichte activiteiten (hoog wetenschappelijk en hoog technologisch) vooral zullen aansluiten bij Delft; activiteiten gericht op toegepaste kennis in de praktijk, pilots e.d. zullen vooral kunnen aansluiten op de gebiedsontwikkeling van Rotterdam/Stadshavens. Unique selling point van Rotterdam is industriële, maritieme en bouwtechnische constructietechniek, breed opgevat als de midtech sector. Kernactiviteit van deze deelsector is het ontwerpen en assembleren van min of meer complexe en grote constructies, installaties en onderdelen daarvoor, in de sferen van (proces-)industriële, maritieme en civiele techniek (engineering). Technisch vakmanschap staat centraal, vandaar de term midtech. Midtech genereert veel banen in het lagere en middensegment (Tordoir, 2011). In de regio is er als het ware een keten van kennis- en productontwikkeling via schaalbare pilots naar het internationaal vermarkten van initiatieven. 7

10 Clean Tech Delta Tegen de achtergrond van het in de regio aanwezige HIC, zijn de vier ontwikkellocaties van de CTD dus complementair. Met de keuze voor vier ontwikkellocaties is bewust prioriteit gesteld. Dit wil niet zeggen dat de cleantech agenda zich alleen tot deze gebieden beperkt. Clean Tech Delta is sociaaleconomisch bepaald en is dus een krachtenbundeling over geografische grenzen heen. Zij maakt deel uit van de economische agenda van de Zuidvleugel. 2.3 Een handelszone voor Cleantech Het vestigingsklimaat, het succesvol vermarkten van cleantech concepten en innovaties én het uitventen van succes vormen belangrijke bouwstenen voor de reputatie van de CTD als dé Cleantech regio van Europa. De aantrekkingskracht van die reputatie heeft een magneetwerking op andere partijen wat de kritische massa vervolgens weer vergroot (zie figuur vliegwiel). De intentie is dan ook om het netwerk de komende jaren te versterken en gericht uit te breiden. Enerzijds zoekt de CTD actief samenwerking met grote multinationals die keyplayer zijn in het verwezenlijken van de innovatieniches van de regio, anderzijds zoekt de CTD samenwerking met gevestigde en nieuwe kleine- en middelgrote innovatieve spelers ten behoeve van de innovatie. rt: Kick start: Bundeling van kracht door s intitiatiefnemers Magneetwerking: vestiging nieuwe (internationale) partijen Vergroten kritische massa Internationaal vermarkten: reputatie van Clean tech Hotspot Haalbare (investerings)projecten innovatie Succesvolle innovaties 8

11 Meerjarenvisie 3 Economische sectoren en samenhang Energietransitie en klimaatverandering zijn wereldwijd drivers van innovaties. Innovaties die oplossingen bieden voor de gevolgen van klimaatverandering en de steeds schaarser wordende fossiele grondstoffen. Deze innovaties zijn niet alleen noodzakelijk, ze zijn tegelijkertijd economisch buitengewoon relevant. De wereldmarkt voor duurzame energietechnologieën (duurzame energieopwekking, duurzaam transport en energie-efficiënte) zal groeien van 340 miljard in 2008 tot tussen de 800 en miljard in (Roland Berger, 2010) Cleantech is wereldwijd een groeimarkt. De regio Rotterdam-Delft kan zich in die markt een competitieve positie verwerven. Uitgangspunt voor versterking van de Clean Tech Delta is de kracht van de regio: de reeds aanwezige bedrijven en kennisinstellingen én hun groeipotentie, mits goed georganiseerd. Cleantech kent, ook voor de regio Rotterdam-Delft, verschillende relevante economische sectoren. De in deze regio aanwezige sterke sectoren zijn: 1. Biobased economy, energie-efficiency en opwekking (paragraaf 3.1) 2. Water en Deltatechnologie (paragraaf 3.2) 3. Infrastructuur en mobiliteit (paragraaf 3.3) 4. Duurzame ontwikkeling/ duurzaam bouwen (paragraaf 3.4) En niet zonder reden, want juist voor deze clusters heeft de regio een aantal competitieve voordelen. De clusters worden gekenmerkt door: Mondiale groeipotentie in termen van investeringen, bedrijvigheid en werkgelegenheid. De ligging van de regio in termen van transitie, laaggelegen delta. Reeds voldoende kritische massa aan bedrijven aanwezig, met daarbinnen een aantal internationaal toonaangevende spelers: de internationale positie is al evident. Benodigde kennis is aanwezig bij de kennisinstellingen in de regio en ruimte en mogelijkheden om innovatieve pilots en ontwikkelingen te starten zijn in de regio voor handen. Ontwikkeling van het cluster draagt bij aan een duurzame ontwikkeling van de regio. Er is bereidheid bij stakeholders om met het cluster aan de gang te gaan; er is organiserend vermogen via het samenwerkingsverband CTD dat de versterking van de comperatieve positie kan faciliteren. De sectoren verschillen naar aard en omvang. Zij kennen verschillende netwerken, kennen een verschillend stadium van ontwikkeling en hebben een verschillende economische potentie. Zo zal de sector bio-based tot grote investeringen in de regio kunnen leiden, met bijbehorende bedrijvigheid en werkgelegenheid. Clustering in de sfeer van water of duurzaam bouwen zal veel meer leiden tot een hoogwaardig internationaal kenniscluster (met enkele pilots in de regio), met een vooral internationale spin-off. 9

12 Clean Tech Delta Deze diversiteit maakt direct duidelijk dat er geen eenduidig recept is voor de beoogde samenwerking. De behoefte zal per sector verschillen. De Clean Tech Delta zal dus ook verschillende gedaanten (moeten) aannemen om effectief te kunnen opereren. Wel zijn daarbij rode draden te onderscheiden. Er wordt telkens uitgegaan van de behoefte van de kennisinstellingen of bedrijven. Die behoefte is de basis voor een facilitaire rol van de Clean Tech Delta. Omgekeerd geredeneerd: de CTD gaat geen cluster bio-based doen. Dat doen de bedrijven en kennisinstellingen zelf. De Clean Tech Delta kan wel faciliteren door het samenbrengen van partijen, het koppelen van kennisinstellingen aan R&D-projecten, het bieden van vestiginglocaties, het ondersteunen van lobby en marketing & acquisitie etc. De meerwaarde van de Clean Tech Delta zit dus in een facilitaire rol. Per sector worden deze voordelen, in relatie tot de regio, verder uitgewerkt in de vorm van een gekwantificeerde analyse, het aanbrengen van focus en het benoemen van initiatieven. 3.1 Biobased economy, energie-efficiency en opwekking (niet fossiel) Mondiale ontwikkeling De afgelopen jaren is internationaal de aandacht sterk gegroeid voor een economie die gebruik maakt van natuurlijke hernieuwbare grondstoffen in plaats van fossiele brandstoffen: de bio-based economy. Op de korte termijn gaat het hierbij om een grotere inzet van natuurlijke materialen en het optimaliseren van raffinageprocessen. Op de lange termijn gaat deze visie gepaard met een verdergaande vertechnologisering van de natuur. Zie de synthetische biologie, die van algen en micro-organismen levende fabrieken wil maken die maatschappelijk gewenste producten maken, zoals biobrandstoffen (Rathenau, 2011 blz. 28). In 2020 zal Clean Energy Technology een van de werelds grootste industrieën zijn. Er wordt een mondiale omzetgroei van 9% per jaar verwacht door opkomst van biotechnologie. De wereld- markt voor duurzame energietechnologieën (duurzame energieopwekking, duurzaam transport en energie-efficiënte) zal groeien van 340 miljard in 2008 tot tussen de 800 en miljard in 2020 (Roland Berger, 2010). De werkgelegenheidseffecten worden tot 2030 geraamd op tussen de 2,2 en de 9% per jaar. Europese ontwikkeling Verschillende regio s, zoals de BRIC-landen zijn hierbij sterk in opkomst. Ook voor Europa is hier, met een eigen markt van 330 mln. inwoners, zeker een rol weggelegd. Een eigen markt in die zin, dat er door de dichte bevolking zeker in het Westen van Europa weinig ruimte is voor de teelt van bijv. biomassa, maar er tegelijkertijd wel de (kennis)infrastructuur aanwezig is om de elders geteelde massa te verwerken en te transporteren. In Europa is bovendien een sterke groei van de sector te verwachten door de in EU-verband geformuleerde targets op het gebied van duurzame energie opwekking (wind, biomassa en Hydro) en een biobrandstof bijmengverplichting. Nationale ontwikkeling Binnen de Europese markt zijn de verwachtingen voor de Nederlandse markt rooskleurig: De Nederlandse markt voor duurzame energietechnologie groeit met 13% tot 17% harder dan de wereldmarkt en zal in 2020 een omvang bereiken van tussen de 10 en 16 miljard (RB, 2010). De verwachting is dat overzeese import van biomassa voor de opwekking van elektriciteit in NL het komende decennium stijgt van ca 1 mln. ton in 2010, naar 10 á 12 mln. ton per jaar. 10

13 Meerjarenvisie De werkgelegenheid die gepaard gaat met de bedrijvigheid in duurzame energietechnologieën zal toenemen van fte naar tot fte in Het overheidsbeleid tot 2020: Reductie CO2 in 2020 met 30% t.o.v. van 1990 Opvoeren aandeel hernieuwbare energie met 20% in 2020 Vanaf 2011 jaarlijkse energiebesparing van 2% Regionale ontwikkeling Een belangrijk deel van deze groei kan neerslaan in de Rotterdam-Delftse regio. Een regio waar overigens al langs een drietal lijnen in deze sector wordt gewerkt: energie efficiency (CCS), duurzame energieopwekking en bio-based productie. Argumenten om hier ook in de toekomst voluit op in te zetten zijn: De transitie van petrochemie naar biochemie (groene chemie) opent a window of opportunities voor de bedrijven in deze regio. Rotterdam biedt een ideaal vestigingsklimaat voor de biobased economie vanwege de aanwezigheid van E-centrales, de voedingsmiddelenindustrie, agro-industrie en het (petro)chemisch cluster (RCI, 2010). Meer concreet biedt de reeds aanwezige bedrijvigheid een aantal belangrijke transitievoordelen: De bestaande logistieke en technologische infrastructuur van de petrochemie kan benut worden voor de vloeibare biobrandstoffen (bioraffinage). De bestaande logistieke infrastructuur kan worden gebruikt om een (het) wereldcentrum te worden waar hoogwaardige en goedkope biomassa stromen altijd voorradig zijn. Grote samenhang tussen vaste biomassa voor energiedoeleinden, (2e generatie) biotransportbrandstoffen en groene chemie op basis van biomassa: de reststroom van de één is de grondstof voor de ander (gesloten cycli, poly generation). De regio heeft een leidende positie in biobased chemie onderzoek met DSM, Shell en Unilever; de TUD heeft een leidende positie in kennisontwikkeling op het gebied van wind en biomassa. Daarnaast is er een sterke commerciële positie op het gebied van offshore wind en micro-warmte-krachtkoppeling. De aanwezigheid van een proeftuin en van de maakindustrie (werkgelegenheidseffect) De al aanwezige plannen gericht op windturbines, getijde werking, koudewarmte opslag en zonneenergie. Gegeven de analyse en de in de regio aanwezige ambitie, organiserend vermogen (tri-partite) en bestaande samenwerkingsintenties en verbanden heeft de regio Rotterdam-Delft de potentie om in Nederland marktleider te worden op het gebied van duurzame energie. Rotterdam is reeds de energiehub voor Noordwest Europa. Hier wordt (grootschalig) energie geproduceerd. Partijen willen efficiënt en tegen marktconforme kosten energie blijven produceren en zoeken naar duurzame oplossingen in de sfeer van biomassa, biofuels, wind offshore en restwarmte (voor de industrie en de bebouwde omgeving). Samen realiseren zij al CSS en restwarmte (Warmtebedrijf) en zien toekomst in samenwerking van energie en chemiebedrijven. Mogelijke speerpunten voor de regio: Innovatie met aanwezig bedrijfsleven, kennisinstellingen en nieuw aan te trekken spelers: prepareren op grootschalige invoer van biomassa bioraffinage als sleutelonderdeel van de bio-based economy potentiële productie van bulkchemicaliën op basis van biomassa/bio-ethanol zou springplank kunnen zijn voor de productie van bulkchemicaliën uit biomassa, voornamelijk door valorisatie van de bij- en afvalstromen van biobrandstoffen. 11

14 Clean Tech Delta CO2 Carbonaat (opslag van CO2 in vaste vorm in nieuwe producten en bouwmaterialen). valorisatie van food en feed reststromen. oprichting van een handelsbeurs completeren van ketens en netwerken co-investeren met internationale partijen om op termijn economisch te kunnen profiteren vergroot de clustereffecten in de chemiesector (co-siting, warmte cascadering, smartgridontwikkeling, procesintensificatie) productontwikkeling en samenwerking met andere aanverwante sectoren als Greenports pilots en commerciële demonstraties upgraden verouderde proces infrastructuur Innovatie (experimenteel) gericht op technologische doorbraken: verkennen pilots: algenkwekerij, recycling van batterijen etc. 3.2 Water en Deltatechnologie (Mondiale) ontwikkeling Het klimaat verandert en daarmee neemt wereldwijd de kans op overstromingen en droogte toe. Door klimaatverandering zijn bescherm- en herstelwerkzaamheden voor zeespiegelstijging en toenemende stormen noodzakelijk. Toenemende bevolkingsdruk in kustgebieden vereist landwinning- en bescherming. De verstedelijking van deltagebieden zet door en water- vraagstukken met het oog op de veiligheid en leefbaarheid zullen een meer prominente rol gaan spelen. De toenemende mondiale handel vergroot de vraag naar haveninfrastructuur(baggeren) en schepen. Wereldwijd wordt miljard euro omgezet in de watersector; de wereldmarkt voor de watersector groeit. Daarvan is 120 miljard voor deltatechnologie en de rest voor watertechnologie. Voor de periode tot 2016 wordt een jaarlijkse groei van 5,6% verwacht. Het segment waterbouw zal de komende jaren door klimaatverandering en bevolkingsgroei een forse groei doormaken: mondiaal groeit de markt met 8,5 mld. per jaar voor kustversterking en 6 mld. per jaar voor investeringen in zoetwaterreservoirs. Figuur 3.1: Figuur is samengesteld uit diverse bronnen waaronder Water 2020 (2011) en rapport Global Water Market (2011) Industry water 5,8% Bottled water 12,2% Point of use equipment 3,1% Irrigation equipment 2,1% Utilities 76,8% +/- 375 mld +/- 120 mld Water & Green 10% Water management 40% Water contruction 50% Water technologie Deltatechnologie 12

15 Meerjarenvisie Nationale ontwikkeling Waterbouw is het segment waar Nederland internationaal een hoofdrol in vervult: 40% van de vrije wereldmarkt komt voor rekening van NL bedrijven. Het Nederlandse bedrijfsleven neemt ca 6% van de markt voor deltatechnologie voor haar rekening. Voor watertechnologie is dit percentage lager (Netherlands Water Partnership, 2011). Met de ontwikkeling van de watersector is ook een flinke werkgelegenheidsgroei te verwachten. Bedrijven binnen de Nederlandse watersector bieden momenteel werk aan fte werkzaam bij ca 1500 watertechnologische bedrijven, overheidsorganisaties en andere instellingen, 450 bedrijven en andere organisaties op het gebied van deltatechnologie (NWP, 2011). Regionale ontwikkeling Aan kritische massa is in de regio geen gebrek. In Delft zit veel technologische kennis rondom deltatechnologie en waterbouw, Rotterdam heeft de infrastructuur, logistiek en haven. Bovendien bevindt zich een groot cluster van baggerbedrijven in de Drechtsteden. De Nederlandse export op het gebied van waterbouw ( miljard) wordt dan ook grotendeels gegenereerd door Rotterdamse bedrijven. Rotterdam heeft ook een belangrijke positie in de markt voor deltatechnologie: 17% van de Nederlandse productie komt uit Rotterdam en op deelsectoren hebben Nederlandse spelers tot 50% van de open wereldmarkt in handen (Deloitte, 2009). Zeespiegelstijging en hoogwaterbescherming worden beschouwd als belangrijke groeimarkten voor Nederlandse bedrijven en de verbinding aan de unieke kennis van de TU Delft en het omringende cluster is van cruciale betekenis voor de innovatieketen (PWC, 2010). De uit historische noodzaak geboren omgang met verschillende aspecten van waterbeheer heeft kennis in water- en deltatechnologie en watergovernance voortgebracht waar Nederland wereldwijd bekend om is. In Nederland is daarom een breed draagvlak voor de verdere ontwikkeling van de sector als één van de speerpunten in onze kenniseconomie. Bekendheid/imago geeft een uitstekende basis om de aanwezige kennis en expertise, gericht en in samenhang te kunnen vermarkten. De regio is kansrijk om te worden gelabeld als Topgebied voor water in het kader van het Rijksbeleid ( Naar de top, bedrijfsleven brief van ELI en I&M als trekker van water) omdat de regio tal van proeftuinmogelijkheden biedt voor: klimaatprojecten van o.m. Kennis voor Klimaat (Pier Vellinga) het Deltaprogramma (Wim Kuijken), operationalisatie van de visie van het NWP water 2020 etc, programma s zoals Rotterdam Climate Proof, Climate-Kic, Delft-Blue Technology. Delft Blue Technology (een samenwerkingsverband van de Delftse deltatechnologische kennisinstituten dat zich ontwikkelt tot een stevig experimenteel match en -aanjaag instrument voor de Deltatechnologische valorisatieagenda) (hoofd)podium voor een internationaal festival 2012, waar de Nederlandse waterwereld zich presenteert. in Dordrecht het Ecoshape programma Building with nature is gevestigd Speerpunten Uit de gesprekken met stakeholders zijn de volgende kansrijke watergerelateerde concepten naar voren gekomen die vanuit de regio Rotterdam-Delft verder tot ontwikkeling gebracht kunnen worden: 13

16 Clean Tech Delta Innovatie met aanwezige bedrijfsleven en kennisinstellingen en aan te trekken spelers: realisatie van het Netherlands Water Centre in Rotterdam; een publiekprivate samenwerking van kennis- en onderwijsinstellingen, bedrijven en overheden dat in juni 2010 is gestart. Met gezamenlijke netwerk, lobby marketing en acquisitie activiteiten om de markt doelgericht te kunnen bewerken Vestiging gremia, NWP, secretariaten Topgebied water etc. Bouwen op het water: projecten drijvend bouwen Nassauhaven, Rijnhaven, Merwehaven en Aquadock. Re-use plant van Evides (waterzuivering) Ontwikkeling van duurzame schepen en jachten (maritieme industrie) Maritiem en offshore als onderdeel van de water- maakindustrie Intelligent baggeren Offshore wind en deltatechnologie: versterken van de kennis en positionering op de offshore wind installatiemarkt deepsea oil & gas recovery en HSE Innovatie (experimenteel) gericht op technologische doorbraken: Waterdatamanagement en command en control Ontzilting gericht op zoetwater 3.3 Infrastructuur en mobiliteit Mondiale ontwikkeling Voor economische ontwikkeling op mondiale schaal is groei van infrastructuur (wegen, spoor, water, lucht) en mobiliteit in het algemeen (bereikbaarheid, logistieke mogelijkheden) van vitaal belang. Tussen 1960 en 2004 is het aandeel van internationaal verhandelde producten gestegen van 12% tot 27% van de wereldproductie (Ministerie van EZ, V&W en VROM, 2009). De trend lijkt zich door te zetten en te versnellen. Dit betekent een toenemende druk op de handelscentra, op achterlandverbindingen en op de bereikbaarheid van de woon- en werkgebieden. Als er geen maatregelen getroffen worden zal toenemende congestie zorgen voor een stijging in logistieke kosten. Daarnaast zouden (grote) problemen met luchtkwaliteit en uitstoot ontstaan bij ongewijzigde ontwikkeling. Inmiddels wordt in toenemende mate aandacht besteed aan deze problematiek, hetgeen zich ook vertaalt in economische structuurversterking. Zo bedraagt de gemiddelde groei door nieuwe technologieën, zoals elektrische aandrijftechnieken en waterstof- en brandstofcellentechnologie ongeveer 3% per jaar; de gemiddelde groei van werkgelegenheid op het gebied van duurzame mobiliteit tussen bedraagt 6% (Buck, 2010). Ook nationale overheden nemen hun verantwoordelijkheid op het gebied van duurzame technologieën en mobiliteit. Amerika en Duitsland investeren honderden miljoenen in deze sector en Frankrijk voert een actieve industriepolitiek om ontwikkelingen te stimuleren. Ook China investeert fors. Er tekent zich mondiaal een tweesporenbeleid af. Naast investeringen in verduurzaming van mobiliteit wordt wereldwijd ook zeer sterk ingezet op doorontwikkeling van infrastructuur zelf. Europese ontwikkeling Door de sterke groei van opkomende markten in Azië en Latijns-Amerika, neemt de internationale concurrentie steeds verder toe. Binnen de Europese Unie wordt aandacht besteed aan infrastructuur, mobiliteit en in toenemende mate ook de duurzame component hierbij. Vanwege het relatief hoog belaste infrastructuurnet in Europa is al geruime tijd veel aandacht voor het verhogen van efficiëntie van weg- 14

17 Meerjarenvisie en vaarverkeer. De druk op de EU (en dus de beschikbaarheid van middelen voor innovatie en infra) om krachtiger beleid te ontwikkelen op het gebied van toekomstbestendige alternatieven binnen de mobiliteitssector neemt toe. Nationale ontwikkeling Infrastructuur en mobiliteit spelen in Nederland een zeer belangrijke rol. De logistieke sector draagt 4,4% bij aan het BNP, waarvan 75% bestaat uit fysieke dienstverlening en 25% uit niet-fysieke dienstverlening zoals administratie en ketenregie. 12% van de Nederlandse beroepsbevolking is in deze sector werkzaam. In de wereldwijde Logistics Performance Index is Nederland in 2009 echter van de 2e naar de 4e plaats gezakt (LPI, 2009). Het volumeaandeel van Nederland in de internationale handel is acht tot tien keer zo groot als op grond van het aandeel van Nederland in het mondiale BBP volume verwacht mag worden (Ministerie van EZ, V&W en VROM, 2009). Op de Global Competitiveness Index van het World Economic Forum staat Nederland op de 7e plaats. Kijken we echter naar de ranking voor de infrastructuur dan staan we met de havens op een tweede plek, en voor infrastructuur algemeen op de 14e plek met een negatieve uitschieter voor de wegen: een 24e plek (WEF, 2011). Nederland is voor zijn positie als grote doorvoerlocatie voor internationale handel afhankelijk van achterlandverbindingen en goede bereikbaarheid: ontwikkeling van waterwegen, goed wegennetwerk en spoorverbindingen zijn hiervoor een must. Om deze reden staat de topsector logistiek dan ook expliciet genoemd in het bedrijfslevenbeleid van het huidige kabinet. Ook duurzaamheid speelt hierbij een centrale rol. De toename en ontwikkeling mogen niet gepaard gaan met sterke stijgingen in uitstoot van schadelijke stoffen. Als oplossingsrichting wordt vaak de combinatie gezocht van duurzame energiedragers met modaliteiten en services. Regionale ontwikkelingen Een van de grootste bijdragen aan de positieve handelsbalans van Nederland wordt geleverd door de sector vervoer en communicatie (12,6 miljard). Deze sector is sterk geconcentreerd rond de regio Rotterdam Rijnmond. De Rotterdamse haven en omliggend gebied zijn een centrale spil in de handelsdoorvoer naar het achterland. Het leeuwendeel van de directe werkgelegenheid, bedrijfsvestigingen en toegevoegde waarde in het Rijn- Maasmondgebied komt voor rekening van het Rotterdamse havengebied. In 2006 waren er personen direct werkzaam in het havengebied (53,1% van totale werkgelegenheid in Nederlandse havengebieden), werd er een toegevoegde waarde gecreëerd van 12,3 miljard euro (52,3% van totaal) en herbergde het gebied 1416 bedrijfsvestigingen (45,6% van totaal) (Buck, 2006). De aanwezigheid van een sterke kennisinfrastructuur in de vorm van de EUR, TNO, HRO en de TUD is daarbij van extra waarde, onder andere omdat de toegevoegde waarde van regie- activiteiten drie keer zo hoog is als de fysieke activiteiten. Het is als zodanig ook een aantrekkelijke vestigingsplaats voor Europese distributiecentra van buitenlandse multinationals. Om een grote rol te blijven spelen in de nationale, Europese en mondiale economie moet het gebied zich echter kunnen ontwikkelen. Cruciale aspecten hierbij zijn infrastructuur en mobiliteit. De hoge belasting van de infranetwerken trekt een wissel op de bereikbaarheid van de regio. Tussen 1995 en 2006 is het aantal wekelijkse spoorverbindingen vanuit Nederland met het achterland meer dan verdubbeld (Ministerie van EZ, V&W en VROM, 2009). Het wegverkeer naar het achterland staat daarnaast 15

18 Clean Tech Delta te vaak vast. Het ministerie van Verkeer en Waterstaat verwacht dat de reistijdverliezen in Nederland tussen 2007 en 2012 zullen toenemen met 25 tot 41% (KiM, 2008). Ook wordt een sterke groei in het goederenvervoer verwacht. Verkeersaders als de A15, A67, A13 en A4 worden genoemd als kwetsbare verbindingen. Infrastructurele oplossingen die noodzakelijk zijn als gevolg van de groei van de haven en Maasvlakte 2 zijn de verbreding van de A15, de nieuwe westelijke oeververbinding en het doortrekken van de A4. In het kader van de Maasvlakte 2 zijn er ambitieuze afspraken met Milieu Defensie gemaakt over het vrachtvervoer op, van en naar het gebied. Slechts 35% mag over de weg, 45% over het water (binnenvaart) en 20% over het spoor. Dit betekent dat bij een beoogde verdrievoudiging van het aantal containers in de komende 20 jaar, er een 30% reductie ten opzichte van het huidige aandeel vrachttransport over de weg moet worden gerealiseerd. Dit betekent dat alle maatregelen in modal split, verkeersmanagement en duurzaamheid uit de kast moeten worden gehaald om deze doelen te behalen en/of te compenseren. Dit vereist aanzienlijke investeringen, maar ook kansen voor product en kennisontwikkeling. Daarnaast worden ook effectieve benuttingmaatregelen vanuit het Rijk onderzocht en geïmplementeerd. Instanties als de VerkeersOnderneming en Rotterdam Vooruit! zijn hierbij belangrijke partners. De op te bouwen kennis van benuttingmaatregelen en de bijbehorende verkeersmanagement kennis en systemen zijn unieke exportproducten voor Nederland en de regio. Speerpunten De regio Rotterdam-Delft is ondanks de aanwezigheid van een mainport en een van de grootste Nederlandse steden nog relatief goed te bereiken. Het is van groot belang de bereikbaarheid en doorstroming in stand te houden. Daarbij moeten slimme mobiliteitsoplossingen, worden uitgewerkt in de sfeer van: het gebruik van innovatieve infrastructuur, multi-modaliteit, benuttingsmaatregelen, schone voertuigen en ondersteunende diensten. Deze oplossingen zullen moeten worden toegepast op de binnenstedelijke situatie alsmede op het niveau van het ontsluiten van bedrijventerreinen en het HIC. Ketenintegratie met name de (maritieme) ketenregie, is een punt waarin de regio een grote rol kan spelen. Dit interventiepunt komt voort uit de combinatie van de hoge toegevoegde waarde van regieactiviteiten en de mogelijke loskoppeling van economische ontwikkeling en fysieke doorstroom. Met andere woorden: een groei van toegevoegde waarde voor industrie en bedrijfsleven in de regio is dan niet langer afhankelijk van een hoger volume aan goederendoorvoer. Hiermee kan economisch voordeel worden behaald zonder dat hierbij het milieu, mobiliteit en infrastructuur en daarmee de bereikbaarheid leefbaarheid van de omgeving zwaarder worden belast. De programmatische aanpak voor de sterke sector infra en mobiliteit kent drie focusgebieden die zijn gericht op het opbouwen van kritische massa op bijvoorbeeld brandstof, vervoermiddel en/of mobiliteitsmanagement: Vervoer over water met focus op het stedelijke gebied Binnenstedelijke duurzame mobiliteit, inclusief overstappunten Duurzaam personen- en vrachtvervoer (met een verdere toespitsing op the sustainable highway of the future en multimodale transportoplossingen). 16

19 Meerjarenvisie Potentiële businesscases voortkomen uit de drie focusgebieden zijn bijvoorbeeld: Innovatie met aanwezige bedrijfsleven, kennisinstelling en aan te trekken spelers: Binnenvaart op LNG Watertaxi op LNG Realisatie LNG tankpunten A-15 Highway of the future (smartgrid; efficiënt gebruik) Innovatie (experimenteel) gericht op technologische doorbraken: Proeftuin e-mobility (stedelijk) 3.4 Duurzame ontwikkeling/duurzaam bouwen (Mondiale) Groeipotentie De laatste jaren is duurzaamheid een steeds belangrijkere rol gaan spelen in gebiedsontwikkeling en vastgoed. In de bebouwde omgeving en de wijze waarop die wordt vormgegeven slaat een scala aan technische en sociaalwetenschappelijke inzichten neer. Behalve economische innovatie spelen opgaven rond een dynamisch en duurzaam mobiliteitssysteem, energievoorziening, een hoogwaardige voedselvoorziening, een klimaatbestendig watersysteem, een kwalitatief hoogwaardige groene ruimte, veiligheid en leefbaarheid (Rathenau, 2011). Onderzoek toont aan dat de mondiale markt voor duurzame gebouwen (woningbouw en bedrijfsgebouw) zal verdubbelen van $36-49 miljard in 2009 tot $ miljard in Circa 50% van de kantoorgebruikers wil binnen 5 jaar duurzaam gehuisvest zijn (McGraw Hill Construction, 2009 en JonesLang LaSalle, 2009) Nederland is geen koploper in Europa als gekeken wordt naar bijvoorbeeld Duitsland of steden als Stockholm, waar veel geïnvesteerd wordt in infrastructuur. In Nederland ontbreekt het aan een gericht duurzaam huisvestings- en energiebeleid. De overheid stelt wel steeds scherpere milieunormen, zoals energielabels van woningen dat investeringen in duurzaamheidsmaatregelen noodzakelijk maakt. Aanwezige kritische massa en comperatieve voordelen regio Diverse ontwikkelaars zijn met veel duurzame projecten in de regio bezig waarmee duurzame banen worden gerealiseerd. Zo leiden de investeringen in de duurzame gebiedsontwikkeling van Stadshavens tot potentieel ca banen, waarvan tijdelijke banen en structureel. De verdeling naar opleidingsniveau is laag: 29%, midden:44%, hoog: 28% (Buck, 2010). De regio Rotterdam-Delft kent een Kenniscluster Bouwkunde (Faculteit Bouwkunde-TU Delft, Academie voor Bouwkunst - HRO), vele architectenbureaus en ontwerpers. Daarnaast heeft Rotterdam een internationaal imago als architectuurstad. Ontwikkeling van de regio Rotterdam-Delft, met name de grootschalige toekomstbestendige gebiedsontwikkeling in Stadshavens, vereist een nieuwe manier van bouwen. Dit wordt mogelijk doordat er: toegang is tot kwalitatieve wetenschappelijke kennis; een imago is van water- en energiebeheersing; een goede ontsluiting van de regio is; sprake is van PPS-constructies; weinig vergunningen nodig zijn voor tijdelijke drijvende gebouwen (PWC, 2010) 17

20 Clean Tech Delta Tegen die achtergrond zijn CTD partijen sterk actief op dit vlak en kennisinstellingen profileren zich op terreinen als klimaatontwerp voor duurzaam bouwen. In dit thema wordt niet alleen gewerkt aan de fysieke bouwmethoden (zoals het gebruik van innovatieve bouwmaterialen, hergebruik van sloopmaterialen), maar ook aan gebiedsgerichte methoden om duurzaam te (her)ontwikkelen. In bijzonder in het Merwe/Vierhavensgebied liggen unieke kansen omdat de energiebedrijven, afvalbedrijven, woningbouw, etc. gevestigd in het gebied, samenwerken in het vormgeven van een duurzaam gebiedsontwikkeling. In de regio, Rotterdam (Stadshavens) en Delft (Technologisch Innovatie Complex Delft) liggen er de komende tien jaar verder kansen op het creëren van: duurzame, energiezuinige en klimaatbestendige (complexen van) gebouwen energiezuinige infra in de gebieden (Smart grids) constructie (grootschalig industrieel bruggen, kranen, boten) De toepassing van de kennis en innovaties op het gebied van duurzame gebiedsontwikkeling en duurzaam bouwen leidt tot de volgende maatschappelijke waardecreatie voor de regio: Versterking van de concurrentiepositie Verbetering van het woon-, werk- en leefklimaat Verbetering van de positie van de probleemwijken rond Stadshavens Verbeterde openbare ruimte Verbeterde luchtkwaliteit Verbeterde bereikbaarheid Extra bezoekers (Buck, 2010) Speerpunten Voor de regio Rotterdam-Delft zijn in relatie tot de sector duurzaam bouwen drie concepten geïdentificeerd die op korte termijn nader uitgewerkt worden: Innovaties met aanwezige bedrijfsleven, kennisinstellingen en aan te trekken spelers: 1. Bouwen op het water. Een concept dat zich op het snijvlak bevindt van de sectoren water en duurzaam bouwen. Binnen dit concept heeft de regio al diverse projecten in voorbereiding zoals Aquadock, drijvende woningen (250) en een drijvend park. 2. Smart grid ontwikkeling. Het plan is opgevat Heijplaat en ook de Merwe/Vierhavens tot een showcase voor smart grids te ontwikkelen. 3. Urban Living Lab (Merwe-Vierhavens/RDM) Innovatie (experimenteel) gericht op technologische doorbraken: 4. Het HAKA gebouw en en RDM Heijplaat experiment met duurzaam bouwen. 18

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada!

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada! Clean Tech Delta Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking Welkom bij de Provada! Wij van Clean Tech Delta, thuishaven voor cleantech innovaties in de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden,

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

volgens HbR zelfs verder Rotterdam

volgens HbR zelfs verder Rotterdam Heel Rijnmond één grote keten? Havenbedrijf Rotterdam Sandra Prenger 1 Heel Rijnmond industrial area logistics hub metropolitan area distribution volgens HbR zelfs verder Rotterdam Inhoud Havenvisie 2030

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Jaarcongres Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, Venlo, 5 oktober 2012 Hans Smits, CEO Havenbedrijf Rotterdam N.V. 1 Haven Rotterdam in cijfers

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot

Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot AQUA DOCK Wereldwijd vindt de economische groei steeds meer plaats in delta s. Deze groei leidt enerzijds tot een onhoudbare ecologische druk en anderzijds tot een toenemende creativiteit om de leefbaarheid

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

De Biobased Economy in de Zuidvleugel

De Biobased Economy in de Zuidvleugel De Biobased Economy in de Zuidvleugel Wat is er nodig om de biobased-economy in de Zuidvleugel een impuls te geven? 17 1 13, Douwe-Frits Broens LEI: Biobased Economics - financiële en milieudoelen halen

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Rikkert de Kort Senior adviseur goederenvervoer 13 juni 2012 Buck Consultants International Postbus 1456 6501 BL Nijmegen Telnr : 024 379

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Samenwerkingsverbanden Economie op een rij

Samenwerkingsverbanden Economie op een rij Samenwerkingsverbanden Economie op een rij Factsheet Bedrijvenbeleid/topsectoren Doel Contactpersoon Ministerie EL&I: Dhr. M. Snippe??? Factsheet Gebiedsagenda Zuidvleugel Doel Contactpersoon Factsheet

Nadere informatie

F4: Investeren in trekkracht. Samenvatting. Verkenning economische samenwerking F4

F4: Investeren in trekkracht. Samenvatting. Verkenning economische samenwerking F4 Samenvatting Verkenning economische samenwerking F4 1 Samenvatting Aanleiding voor de verkenning De vier grootste gemeenten van Fryslân - Leeuwarden, Súdwest-Fryslân, Smallingerland en Heerenveen, kortweg

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

HINDERNISSEN bedrijfsleven Zuidvleugel. Presentatie Bert Mooren, directeur VNO-NCW West Economische Programmaraad Zuidvleugel 24 februari 2014

HINDERNISSEN bedrijfsleven Zuidvleugel. Presentatie Bert Mooren, directeur VNO-NCW West Economische Programmaraad Zuidvleugel 24 februari 2014 Presentatie Bert Mooren, directeur VNO-NCW West Economische Programmaraad Zuidvleugel 24 februari 2014 Fundamentals Onvoldoende innovatiekracht MKB Zuidvleugel Triple helix samenwerking op bestuurlijk

Nadere informatie

Carrousel Drechtsteden Fysiek

Carrousel Drechtsteden Fysiek Carrousel Drechtsteden Fysiek Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Alblasserdam 2 oktober 2012 Proces Zuidvleugel: Economische Agenda Zuidvleugel November 2011: Economische Agenda

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

A15 Corridor. Conclusies A15. 4. De A15 is dé verbindingsschakel tussen vier van de tien Nederlandse logistieke hot spots i.c.

A15 Corridor. Conclusies A15. 4. De A15 is dé verbindingsschakel tussen vier van de tien Nederlandse logistieke hot spots i.c. A15 Corridor Conclusies A15 1. Een gegarandeerde doorstroming van het verkeer op de A15 is noodzakelijk voor de continuïteit en ontwikkeling van de regionale economie rond de corridor en voor de BV Nederland.

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 Circulaire gebiedsontwikkeling Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 Circulaire werkmilieus

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Biopark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Terneuzen Diepgang 12,50 meter Oppervlakte circa 2100 ha Ports of Vlissingen and Terneuzen Vlissingen Diepgang

Nadere informatie

Rotterdam World Food Center. Stadshavens Rotterdam Merwe- Vierhavens

Rotterdam World Food Center. Stadshavens Rotterdam Merwe- Vierhavens Rotterdam World Food Center Stadshavens Rotterdam Merwe- Vierhavens Rotterdam World Food Center Stadshavens Rotterdam Merwe- Vierhavens Stadshavens Rotterdam ontwikkelt zich tot een gebied met een hoogwaardig

Nadere informatie

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020 Gerard Blom & Patrick Essers Contents Koepelvisie Strategic Board Delta Region Strategische Innovatie Agenda Innovatiethema

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator - faciliteert de ontwikkeling/optimalisatie van uw technologie - helpt uw energietechnologie succesvol in de markt zetten voor (startende) bedrijven:

Nadere informatie

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5 Innovatiethema s MIT 2016 Pagina 1 van 5 Innovatiethema s MIT 2016 Innovatieve MKB-ers kunnen subsidie aanvragen binnen de MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren (MIT). Daarin zijn de volgende instrumenten

Nadere informatie

Introductie: het maritieme cluster

Introductie: het maritieme cluster Themabijeenkomst Topsector Water Drechtstedendinsdag, 3 oktober 2013, 17:00-18:00 - inleiding Bert van de Burgt - inleiding Hans Tanis - Hans Huis in t Veld, boegbeeld topsector Water Introductie: het

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Drie opties voor de toekomst van de Nederlandse Rijn-Scheldedelta. Alexander Belderok Partner Roland Berger Strategy Consultants

Drie opties voor de toekomst van de Nederlandse Rijn-Scheldedelta. Alexander Belderok Partner Roland Berger Strategy Consultants Drie opties voor de toekomst van de Nederlandse Rijn-Scheldedelta Alexander Belderok Partner Roland Berger Strategy Consultants Het petrochemische cluster in de Nederlandse Rijn-Schelde delta heeft een

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Continuous effort is our standard Burdock lost kennis- en capaciteitsvraagstukken op bij opdrachtgevers in de civiele techniek, infrastructuur,

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Ambitie programma Toegevoegde waarde/bijdrage aan BNP: 40 miljard euro op ZON niveau 8,5 miljard op het niveau van Zuid- Limburg Complete werkgelegenheid:

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven RDM Centre of Expertise Innovatie motor voor Stad en Haven https://www.youtube.com/watch?v=ubghpqsittc RDM Centre of Expertise RDM Centre of Expertise is een broedplaats waar studenten, onderzoekers/lectoren

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Topsector en de Buitenland Promotie Logistiek

Topsector en de Buitenland Promotie Logistiek Topsector en de Buitenland Promotie Logistiek Presentatie ALV NDL 20/11/2014 Agenda 1. Topsector logistiek 2. Organisatie en uitgangspunten 3. Cross-overs 4. Logistiek Koffertje en lonkend perspectief

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. ALV ELC, Venlo 30 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Werk maken van Water

Werk maken van Water Werk maken van Water Input Topteam vanuit de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden de nucleus van de Topsector Water In Zuid-Holland ligt onze regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden, de meest geürbaniseerde Delta

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

De stad als onderneming?

De stad als onderneming? IkZitopZuidZ id De stad als onderneming? Willem Sulsters & Hidde van der Veer Conferentie Kansrijk ondernemen in de krachtwijken Rotterdam, 14 oktober 2009 IkZitopZuid Wie zijn wij? IZoZ is een privaat

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab,

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Rotterdam, 23 mei 2013 Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Onlangs was u te gast in de RCI Board waar we spraken over de totstandkoming van het nationale energieakkoord. Inmiddels hebben wij dit onderwerp

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Smart Delta Resources Platform

Smart Delta Resources Platform Platform Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen 3 September 2015 Ger Spork, Program Manager

Nadere informatie

A3 Publiek Leiderschap

A3 Publiek Leiderschap A3 Publiek Leiderschap Ron Voskuilen Algemeen directeur Stadsontwikkeling, gemeente Rotterdam Voorzitter: Peter Pol Stadsontwikkeling Rotterdam / MCD MCD Lustrum 11 april 2013 Publiek Leiderschap Ron Voskuilen,

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam

Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam. Henk de Bruijn 25 september 2013. Copyright - Port of Rotterdam Wereldklasse doen! Havenbedrijf Rotterdam Henk de Bruijn 25 september 2013 1 Haven- en industriegebied + 2 Havengebieden Maasvlakte Waal-/Eemhaven Europoort Botlek 3 Haven in cijfers Rotterdamse haven

Nadere informatie

Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag

Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag Aanleiding voor Metropoolregio RDH [1] Randstad 2040 (Structuurvisie Rijk, 2008/09) Herwaardering belang steden voor economie Randstad geen samenhangende metropool

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Resultaten 2014 Rotterdam Partners

Resultaten 2014 Rotterdam Partners Resultaten 0 Rotterdam Partners Rotterdam Partners International Trade & Investment is in 0 actief betrokken geweest bij de realisatie van 0 projecten in de Rotterdam regio. Hiervan waren confirmed projects,

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom:

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom: Verzoek VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District De A16 is voor de Metropoolregio en de Randstad een belangrijke verbinding met Antwerpen,

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

Zou het niet prachtig zijn als

Zou het niet prachtig zijn als , YouCongres 2014 6-2-2014 Zou het niet prachtig zijn als YouCongres 6 feb 2014 Duurzame infra: ambities van opdrachtgevers ProRail wil in 2020 de energie-efficiency met 30 procent verbeterd hebben ten

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

Economisch Manifest. Noord-Limburg

Economisch Manifest. Noord-Limburg Noord-Limburg Inleiding In de vorm van een Plan van aanpak programma Greenport Venlo heeft de Provincie najaar 2014 haar visie gegeven op de koers die men voor Noord-Limburg van belang acht: het komen

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Roadmap Next Economy. Hans Beekman

Roadmap Next Economy. Hans Beekman Roadmap Next Economy Hans Beekman Aanleiding Roadmap Next Economy Economische potentie wordt onvoldoende benut Versterken regionale samenwerking noodzakelijk (OESO) Eenduidige toekomstbestendige economische

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Alternatieve locaties Hoeksche

Alternatieve locaties Hoeksche Alternatieve locaties Hoeksche Waard Nieuw Reijerwaard / Westelijke Dordtse Oever Nota Ruimte budget 25 miljoen euro (11 miljoen euro voor Nieuw Reijerwaard en 14 miljoen euro voor Westelijke Dordtse Oever)

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie