Poisoned Spring: EU promotes privatisation of water in developing countries

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Poisoned Spring: EU promotes privatisation of water in developing countries"


1 Water als economisch goed De vier Dublin Principes 1. Water is een eindige, kwetsbare en essentiële bron die op een geïntegreerde manier moet worden behandeld. 2. De ontwikkeling en management van waterbronnen dient gebaseerd te zijn op een participerende benadering met alle relevante belanghebbenden. 3. Vrouwen spelen een centrale rol in de levering, management en het veiligstellen van water. 4. Water heeft een economische waarde en dient als economisch goed gezien te worden, waarbij rekening dient te worden gehouden met criteria voor betaalbaarheid en gelijkheid. Bron: The Four Dublin Principles (ICWE) Poisoned Spring: EU promotes privatisation of water in developing countries December 9, :20 by Steve McGiffen In the recent negotiations around the World Trade Organisation's General Agreement on Trade in Services (GATS), the European Union asked 72 WTO member states to open up water delivery and waste water management to international competition. This request was not made with the interests of people in developing countries in mind. Its aim was to help European Transnational Corporations to enhance their profitability. This is not a guess based on content analysis. It was known that when the latest round of GATS negotiations got under way, the Commission simply asked the TNCs for their wish-list. They sent them a questionnaire asking them what they wanted. I know a lot of campaigners and researchers who are committed to keeping water in the public sector. None received a similar questionnaire. Nor did MEPs, supposedly the elected representatives of the people, who have no right to do more than comment on trade policies, incidentally. The Commission also made it clear that they would be willing to offer support if corporations experienced hindrance when it came to access to water. Bringing water supply within the rules of the WTO would have made privatisation effectively irreversible, closing off the development of alternative models. Fortunately, the attempt was a failure, and water supply and water services remain exempt from normal WTO rules. It failed not because of a change of heart, but because of two developments. One was that trade union pressure succeeded in preventing the EU from opening its own water sector to foreign competition. The other was the fact that TNCs had had their fingers burned by too many failed privatisations. Though the EU continues its aggressive promotion of the interests of its corporations regardless, those corporations are themselves showing little interest in pursuing an agenda of water privatisation which has proved an unreliable and troublesome source of profit. This is partly because of public resistance, which has been vigorous and sustained in many EU countries but even more so beyond. The results of this have been heartening. In South Africa, a water contract was nullified following a campaign. In Paraguay, the national parliament voted overwhelmingly to suspend indefinitely the privatisation plans for the state-owned water company. In Brazil, the National Front for Environmental Sanitation (FNSA) brings together trade unions, public sector managers, professional associations, NGOs, consumer groups and other social

2 movements in a campaign committed to keeping water supply and sanitation in the public sector. Researchers from the Public Services International Research Unit (PSIRU) at Greenwich University in London have listed twenty-nine successful campaigns against privatisation, seventeen in developing countries, including nine in Latin America. Eight campaigns were in EU countries - both 'old' and 'new' member states - and the rest in North America. The campaigns involved, in a range of combinations, much the same elements as those participating in Brazil's FNSA: trade unions, consumer and citizens' groups, environmentalists, progressive political parties, organisations representing small business people, and various NGOs with specific concerns over the likely impact of privatisation. Despite all of this, talks on the Economic Partnership Agreements (EPAs) have also included proposals for the opening of the water sector. These EPAs are the bilateral agreements with ACP countries which have been made necessary by the failure of the Doha round. What is clear is that the Commission retains a blind commitment to privatisation as a 'solution'. The EU's policies in relation to its poorer neighbours show a similar zeal for privatisation, again going beyond anything which has been agreed at WTO level. So-called Neighbourhood Policy action plans include a number of references to encouraging privatization as an objective in neighbourhood countries. As the UN's Human Development Report 2006 pointed out, 'in countries with high levels of poverty among unserved populations, public finance is a requirement for extended access regardless of whether the provider is public or private.' This is the key to understanding how private corporations hope to 'profit' from supplying the poor with water. The money will come out of the pockets of western taxpayers in the form of development aid. Instead of going to the people development aid is allegedly intended to help, large slices of this money will go to the shareholders of transnational corporations. This is scarcely 'profit' by the normal definition. It is, rather, a handy way of transferring public money into private pockets, of filling the corporate trough at the public expense. That the drive to privatisation is essentially ideological is clear from the record. While the private sector was touted as a means to facilitate investment and enhance efficiency it has in practice exhibited economic problems and distortions characteristic of monopolies including management inefficiencies, restricted competition, corruption, excess pricing and restricted access, excess profits and low water quality, and problems in delivering development objectives. Examples include o Trinidad and Tobago, where delegation of the management of the islands' water to a subsidiary of British water corporation Severn Trent was brought to an end after five years in which there had been 'no significant improvement in the reliability of supply and coverage of sewerage.' o In Puerto Rico, a contract to manage the water and sewerage authority was given to a subsidiary of Générale des Eaux (now Veolia). The contract was criticised in a report issued by the Puerto Rico Office of the Comptroller in August 1999, for "numerous faults, including deficiencies in the maintenance, repair, administration and operation of aqueducts and sewers", while the authority's operating deficit had rocketed 'without any noticeable improvement in the service.' o In Côte d'ivoire, a subsidiary of another French water corporation, SAUR/Bouygues, was in 1987 given the contract to supply the entire country with water, no competitive tendering process having taken place. o In the Philippines, on taking over water management, a subsidiary of British corporation Biwater increased water rates to industrial customers by 400%. o In the Argentine province of Tucuman, when another subsidiary of Générale des Eaux was granted a 30-year concession to supply the region, water tariffs doubled. Despite this the company failed to accomplish the planned investment programme allowing the water supplied to turn brown. A report prepared by US group Public Citizen investigated cases in which 'showcase water privatisations have suffered major losses' and found examples of what it described as 'fiascos' in Buenos Aires, Manila, Atlanta and Cochabamba.

3 As the report concludes, '(it) has now become clear... that the major multinational water corporations have no intention of making a significant contribution to the capital needed to ensure access to clean and affordable water. The rhetoric of private sector financing is a myth.' A study of water privatisations in Africa has demonstrated that the main effects were increased prices and disconnections, concluding that these 'must mean that the poorest segments of society are likely to be the main losers from the privatisation process.' One reason for these recurrent problems is the simple fact that in the water sector privatisation does not bring competition. Both the world market and the privatised water sector in the EU are dominated by a very small number of TNCs. Worse still, they often operate jointly and give any outsourcing contracts to their own subsidiaries. Water privatisers will tell you that, though competition may be impossible in the market, it can be replaced by competition for the market. Experience shows, however, that the awarding of longterm contracts leads inevitably to corruption. It also hands enormous power to TNCs, because once you have gained control of a water supply you have those dependent on it in the palm of your hand. This leaves governments in a weak position when contractual obligations are not met. In developing countries the key public service objective is usually to extend the service. Recent studies in Cartagena (Colombia), Cordoba (Argentina) and La Paz (Bolivia) have all shown how private operators systematically avoid making the investment in such extensions, despite contractual obligations and political demands, because they regard such connections to the urban poor, who can only afford water with cross-subsidy, as too risky - not profitably sustainable. Pressure from donors to privatise services has led numerous developing countries to try to encourage private investment, often in the face of corporate indifference. Because of increasing reluctance by TNCs to invest in water in developing countries, these countries have responded by allowing corporations to cherry-pick those parts of the system which they can run at a profit. This usually means a management contract, in which the foreign corporation manages water supply, including metering, billing and payment collection while the state continues to take responsibility for infrastructure. Such contracts operate in South Africa, Mozambique and a number of west African countries. Amongst the donors responsible is the European Union. Based on a scheme originally devised by a panel chaired by one-time IMF director Michel Camdessus, the central feature of the EU's plans for its development aid to the water sector has been the diversion of moneys to promote the entry of European private water corporations into markets in developing countries and transitional economies outside the EU. Shortly after the Kyoto World Water Forum the European Commission released proposals for the establishment of the European Water Fund. It was initially to be worth 1 billion and would be used to finance investments in the ACP countries. The proposal envisaged using a mix of 'guarantees, risk insurance, soft loans, etc'' as a means of facilitating the intervention of EU operators and sought to build on the EU Water Initiative (EUWI) launched at the UN's Johannesburg Rio+10 Summit the previous year. This 'Initiative' was designed to rechannel over 1.4 billion from EU development aid funds into the financing of water supply Public-Private Partnerships (PPPs) in Africa, Latin America and the former Soviet Union. One member of the EUWI finance panel was James Wimpenny, author of the Camdessus Report, while Alan Hall of the private sector Global Water Partnership was coordinator of its financing working group and was also one of the authors of the corporate-controlled World Water Council's paper on governance and water, presented at Kyoto. Behind the scenes, the Commission was developing these initiatives in close collaboration with trans-national corporations in the water sector. Confidential documents obtained by campaigners under a freedom of information procedure have revealed how the European Commission has from the early stages had close consultations with major water TNCs about the EUWI. Suez was particularly active, which may have been helped by the fact that Ives Thibault de Silguy, the Suez board member liaising with the Commission, is very much at home in Brussels: from 1994 to 1999, he was himself a European Commissioner. The Commission also involved Suez and other water sector TNCs in preparing its negotiating position for the WTO Doha Round, stating at the time that "the main objective... for the negotiations is to reduce the barriers which European operators face in third countries' markets."

4 The 2005 statement by Christian NGO Tearfund that "Not a single extra person has received safe water or sanitation through the initiative" remains true. The EU and many of its member states are also among the biggest enthusiasts for World Bank funding mechanisms linked to privatisation conditionalities, such as the Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF). Established in 1999 by the World Bank, the United Kingdom and Japan, the PPIAF has been used as the instrument for funding water privatisation processes in thirty-seven countries in the developing world. The UK remains by far the biggest donor, but the Facility has also received moneys from the European Union and from other EU member states: Sweden, the Netherlands, Germany, France and Italy. PPIAF ignores possible public sector solutions and concentrates on advising developing countries as to how they can privatise their water supply and, hopefully, attract foreign direct investment to that end. We are told repeatedly that privatisation will help connect more people to the water supply. Yet in fact, almost none of the private sector's involvement with water is even aimed at achieving this. Most private contracts, notably lease and management contracts, involve no investment by the private company in extensions to unconnected households. In one region, South Asia, not a single additional household has been connected to the water supply as a result of private sector investment. Private water companies do not bring new sources and volumes of investment finance - they rely heavily on the same sources as are available to the public sector. The evidence debunks one of the most important myths concerning water privatisation, namely that private finance will play an important role in delivering progress towards the water and sanitation Millennium Development Goal. On the contrary, it has not done so up to now, and is unlikely to do so in the future. The poorest countries, the poorest cities and the poorest neighbourhoods have been shunned. Sub-Saharan Africa and South Asia have together received only one per cent of total private sector water investment. The need to turn a profit has also meant that for poor customers, connection is far from the end of the story. If they can't pay, they go back to being thirsty as pre-pay meters and disconnections deprive people of their supply. And as privatisation is almost invariably accompanied by massive price increases, failure to pay is the common consequence. The European Commission's involvement in PPIAF contradicts its stated practice and philosophy which is laid out in a set of recommendations for reforming state enterprises published in This, in the Commission's own words 'does not attempt to settle the debate on the advantages of different forms of ownership of enterprises - public, private or PPP. Rather it argues for the essential importance of looking objectively at all the options and their sequencing and selecting the one that best meets the needs of the particular country and field. This needs to pay careful attention to the capacity and resource constraints of the country.' It also notes the need to 'take into account the employment and social consequences'. The PPIAF's privatisation-only policy is thus seriously at odds with the principles outlined in the Communication. The EU has now established its own version of PPIAF, the Private Sector Enabling Environment Facility. Farmed out to a private consultancy, WYG International, and presided over by the ACP Secretariat and the European Commission, the 20 million Private Sector Enabling Environment Facility (PSEEF) seeks to go beyond PPIAF's scope. Its aim is to boost the private sector in the ACP countries under the broader ACP Business Climate facility, known as 'BizClim'. BizClim's website states that it is dedicated to 'improving legislation, institutional set up and financial measures (the rules of the game) relating to the enabling environment of the private sector in ACP countries or regions and to the reform of SOEs [State Owned Enterprises] - and to do so by focusing on possible support to ACP governments or regional institutions'. According to critics, however, this advice invariably concerns contraction of the public sector in favour of private firms. Nevertheless, BizClim seems to have met much the same problem as did PPIAF: the private sector is simply not interested in investing in the poorest countries or the poorest communities, even with the active financial encouragement of the European Union. At the root of the problem is the simple fact that the poor cannot afford to pay the full cost of the water they need, so that until we achieve a more equal world, means will have to be found to pay for it.

5 Nothing in the experience of thirty years of neoliberalism has offered the slightest evidence that subsidising private corporations is an efficient means of achieving this. What we are up against is not evidence but ideology, and this ideology is killing people. Investment in water supply and sanitation should surely be the priority for development policy. The United Nations has produced a list of potential benefits of improved water management which demonstrates this. This goes beyond the provision of fresh, clean water to households and places where people gather, whose health benefits will be obvious to anyone, especially anyone who has ever been deprived of these things for any length of time. They include other relatively obvious gains, for example for agricultural and horticultural production. Less obviously, improved water management can lower the incidence of disease, including by reducing mosquito habitats and also pollution. All of these have clear knock-on effects by improving human health and therefore productivity, school attendance and even, as a result of reducing the number of women and girls obliged to spend large parts of their day carrying water to their homes, making a contribution to achieving progress towards greater gender equality. If these gains are to be realised, the first priority must be a clear recognition that water is a unique public good. And that access to it is a human right. There is no single, inflexible model for best practice in the delivery of water or the provision of sanitation. Circumstances differ, in terms of social, economic, cultural, political, environmental and geographic realities. The model must therefore be adapted to these realities, but in each case it will be a public ownership model with a high degree of popular participation and democratic control. Profiting from a good or service that is vital to life is inappropriate, because the profit system can only function where the ultimate threat is withdrawal of the good or service in question. Private corporations must prioritise the interests of their shareholders. These can be served only by maximising profit, and where the consumers in question are too poor to pay, such profits can be garnered, if at all, only through public subsidy. Public money spent in this way can be spent much better in the direct provision of water and sanitation. If the state spending this money is itself poor, a large slice of it will be development moneys funded from the taxes paid by citizens of rich northern countries. I believe I can assert with confidence that my fellow taxpayers will share my preference for our money to be spent in ways which benefit those whose lack of access to water and sanitation means that they live with the constant threat of thirst, hunger and disease, rather than those who live with the threat of a lower-than-average share dividend. Privatisering drinkwater Cochabamba in Bolivia Earth Alarm #80, april 2002 Nederland dringt in globalisering aan op waterprivatisering Nederland wil de drinkwatervoorziening in publieke handen houden, maar vraagt van ontwikkelingslanden hun drinkwater te privatiseren. Op dit moment wordt er in de Wereld Handelsorganisatie (WTO) onderhandeld over de marktopenstelling van de watersector. Drijvende krachten achter de waterprivatisering zijn de Wereldbank, het Internationaal Monetair Fonds (IMF), een sterke lobby van het bedrijfsleven én de WTO. Schoon drinkwater is van levensbelang. Slecht een half procent van al het water op de wereld is beschikbaar als drinkwater. De toegang tot water is oneerlijk verdeeld. Anderhalf miljard mensen, voornamelijk in ontwikkelingslanden, beschikken niet over schoon drinkwater. Vervuiling en uitputting van waterbronnen zorgen voor ecologische catastrofes, grote gezondheidsproblemen en tasten de voedselveiligheid aan. Ondanks de toenemende waterschaarste komt de watervoorziening in ontwikkelingslanden steeds meer in handen van het bedrijfsleven. Dit leidt vaak tot grote sociale en milieuproblemen. Het verkopen van water op de vrije markt komt niet

6 tegemoet aan de behoeften van de allerarmsten en de kwaliteit van het milieu. Een voorbeeld hiervan is Cochabamba (Bolivia) waar een heuse wateroorlog uitbrak. Wateroorlog in Cochabamba, Bolivia In 1998 werd onder druk van de Wereldbank het waterbedrijf in Cochabamba geprivatiseerd. Het waterbedrijf kwam in handen van Aguas del Tunari, een joint venture van het Amerikaanse bedrijf Bechtel en het Italiaanse Edison. Zonder ook maar 1 cent te investeren in het verbeteren van het waterleidingnet, kondigde het bedrijf een verdubbeling van de waterprijs aan. Velen konden het niet betalen en werden afgesloten. Duizenden mensen gingen uit protest de straat op, waarbij een dode viel. De Boliviaanse regering zwichtte voor de druk en droeg het waterbedrijf over aan SEMAPA, een coöperatie van de gemeente, de vakbond en La Coordinadora. Aguas del Tunari eist nu via de geschillencommissie van de Wereldbank van Bolivia 25 miljoen dollar schadeloosstelling voor verloren investeringen en misgelopen winsten. Dit is drie keer zoveel als de kosten die ze gemaakt hebben. Dat kan het bedrijf doen omdat zij een brievenbusfirma in Amsterdam heeft opgezet: International Water Holdings B.V. Op deze wijze maakt het bedrijf gebruik van het bilateraal investeringsverdrag tussen Bolivia en Nederland. Water en de WTO De Boliviaanse regering kon de privatisering nog terug draaien. Dit was anders geweest wanneer Bolivia de openstelling van de watersector in de WTO had vastlegt. Een toezegging in de WTO is bindend. Terugkrabbelen is niet mogelijk zonder dat daar een flinke compensatie tegenoverstaat, zoals het open stellen van een andere dienstensector voor het bedrijfsleven. Op dit moment onderhandelen lidstaten binnen de WTO over de handel in diensten en markttoegang tot elkaars dienstensectoren. Eind juni leggen de landen hun wensen op tafel. Europa vraagt, mede namens Nederland, toegang tot de watersector van andere lidstaten. De Nederlandse regering stelt zich dubbelhartig op. Ze heeft uitdrukkelijk gekozen de binnenlandse watervoorziening in eigen handen te houden. Tegelijkertijd pleit Nederland binnen de Europese Unie voor verdere liberalisering van de watersector. Dat is meten met twee maten! A World Without Water The world is running out of its most precious resource. True Vision's timely film tells of the personal tragedies... all» behind the mounting privatisation of water supplies. More than a billion people across the globe don t have access to safe water. Every day 3900 children die as a result of insufficient or unclean water supplies. The situation can only get worse as water gets evermore scarce. channel 4 docu:

7 WATER als bron van MACHT Iedereen kan [over]leven zonder internet of windows, of zonder aardolie, aandelen en een bankrekening. Maar niemand kan zonder water leven. Toch zal het aantal mensen dat niet over water kan beschikken, wanneer de huidige trend wordt aangehouden, tegen 2025 oplopen tot meer dan 4 miljard, de helft van de totale wereldbevolking. Al in 1977 werden in Mar del Plata [Argentinië], tijdens een eerste grote wereldconferentie over water, de problemen rond de beschikbaarheid en toegankelijkheid ervan uitvoerig besproken. In de daaropvolgende jareb vondde tientallen conferenties, congressen en forums plaats en volgden actie programma's op resoluties enm verklaringen. Maar tot nu toe blijkt veel tevergeefs. De "heren van het water" zien water steeds vaker als een bron van macht, rijkdom en overheersing. Water zal de inzet zijn van conflichten en "wateroorlogen"in Klein-Azië, het Midden-Oosten en Azië, maar ook meer en meer in het westen. De oplossing vinden is volgens Riccardo Petrella, dé grote uitdaging voor de werelddemocratie. Waterverdeling en watersanering kunnen niet langer worden gezien als staatsmonopolie. In dit boek breekt hij dan ook een lans voor denationalisering van de waterbedrijven. Dit is echter geen pleidooi voor privatisering van waterbedrijven. Integendeel, de enige echte oplossing ligt volgens Petrella in een globalisering van het water. Water dient zo snel mogelijk te worden erkend als "algemeen werelderfgoed van de mensheid". Riccardo Petrella is professor aan de Université Catholique de Louvain en voorzitten van de Groep van Lissabon. Hij was directeur van het programma "Prospectie en evaluatie van wetenschap en technologie" van de Europese Unie. Eerder publiceerde hij "Grenzen aan de concurrentie" [1995] en "Het algemeen belang" [1996] WATER als bron van MACHT - een manifest [1999] Riccardo Petrella ISBN: Uitgeverij van Halewyck "Water privatiseren loont niet" - Reactie op opiniestuk uit De Standaard 09/08 Dit artikel is een reactie van op het stuk "Water privatiseren loont" van de hand van Kris Waumans in De Standaard van 9 augustus. De tekst van Kris Waumans werd overgenomen uit De Standaard en vind je onderaan. In De Standaard van 9 augustus houdt Kris Waumans een pleidooi voor waterprivatisering, onder andere met verwijzing naar de "succesvolle" vrije markt voor voedselproductie en -distributie. Dan zou hij die markt toch eerst eens wat van dichterbij moeten bestuderen en nobelprijswinnaar Amartya Sen er op na lezen. Duizenden mensen sterven van honger op enkele meters van enorme hoeveelheden voedsel, omdat ze de vrijemarktprijs voor dat voedsel niet kunnen betalen. Willen we met water dezelfde weg op gaan? Wij huiveren bij de gedachte dat vraag en aanbod, koopkracht en winstverwachting, de prijs van water zouden moeten bepalen. Nu al pompen boeren in de VSA water op als olie om het te verkopen aan de steden, wie er de grond bezit, bezit ook het water eronder, en wie kan betalen mag verspillen, wie geen geld heeft blijft zonder. In India verliezen dorspgemeenschappen hun toegang tot water omdat westerse frisdrankbedrijven rechten verwerven om miljoenen liters water op te pompen. In Bolivia dreigen dorpen toegang tot water te verliezen om dat mijnbedrijven in Chili water met pijpleidingen willen afvoeren om er hun ertsen mee te wassen. Op vele plaatsen in Afrika moeten mensen tot een derde van hun inkomen aan water besteden.

8 Water is een levensnoodzakelijk goed, de markt trekt zich daar niets van aan, via de overheid en belastingen daarentegen is er watervoorziening, solidariteit en prijsbepaling in overeenstemming met behoefte en draagkracht mogelijk. Daarom is 90% van de drinkwatervoorziening in Europa in publieke handen. Helaas ijvert de Europese Unie voor waterliberalisering in het Zuiden om zo markten ter beschikking te stellen aan de Europese waterbedrijven die nu al 90% van de wereldwatermarkt in handen hebben. In veel ontwikkelingslanden staat de overheid nochtans zwak, ze is geen partij om sterk regulerend op te treden en grote bedrijven te dwingen om contracten na te leven. De mooie theorie van "goed gestructureerde contracten" gaat niet op in de praktijk. Ook niet in België waar de electriciteitssector bijvoorbeeld, ondanks de wettelijke verpichtingen, allerlei juridische uitvluchten bedenkt om toch maar niet te investeren in groene energie en ondertussen boetes weigert te betalen. Ondertussen blijkt dat de WTO-onderhandelingen voor de liberalisering van de dienstensector (GATS-onderhandelingen) de regulerende bevoegdheid van overheden verder uitholt. Mooie economische theorieën van managementscholen klinken dikwijls hol in de keiharde businessrealiteit. Marc Maes Studiedienst Water privatiseren loont Kris Waumans 09/08/2004 Overgenomen uit De Standaard Ontwikkelingsorganisaties waarschuwen dat water privatiseren alleen maar negatieve gevolgen kan hebben. Zeker in arme(re) landen. Kris Waumans ontkent dat. Privatisering biedt heel wat mogelijkheden. Als je het goed aanpakt tenminste. DE advertenties van (DS 14 juli) en Oxfam (DS 23 juli) die meedingen naar De Standaard Solidariteitsprijs, brengen allebei de boodschap dat de privatisering van waterdiensten leidt tot sterk verhoogde prijzen, een verminderde kwaliteit en meer sterfgevallen. Maar dat is niet juist. Oxfam stelt dat drinkwater een basisrecht is, net als voedsel. Maar als een vrije markt de voedselproductie en -distributie succesvol kan organiseren, waarom zou dat dan niet lukken voor water? Niemand zal het belang van schoon drinkwater ontkennen. Volgens de Wereldbank sterven elk jaar meer dan drie miljoen kinderen aan ziektes die met water te maken hebben. Meer dan een miljard mensen hebben een geen goede toegang tot drinkwater. Maar beschouwt water als een publiek goed. De essentie van zo'n goed is dat het beschikbaar is voor iedereen. Water voor bepaalde activiteiten, bijvoorbeeld zeilen op de Noordzee, heeft die karakteristieken. Drinkwater daarentegen is een privaat goed. Als je een glas kraantjeswater drinkt, is dat niet langer beschikbaar voor een andere consument. Water beschouwen als vrij beschikbaar voor iedereen, kan leiden tot wat economisten de tragedy of the commons noemen. Elk individu weet dat als hij een bepaalde hoeveelheid niet gebruikt, iemand anders dat zal doen. Dat leidt tot overconsumptie en op termijn tot uitputting. Waarom denken zoveel mensen dat het met water anders is? Omdat het gratis uit de lucht komt vallen? Of omdat 70 procent van de wereldoppervlakte uit water bestaat? Jammer genoeg is het meeste water niet geschikt voor consumptie of niet beschikbaar op de juiste plaats. En om dat wel te realiseren zijn meestal grote investeringen nodig.


INTERACTIEVE VORMINGSMODULE MATERIAAL : «Trading our health away» INTERACTIEVE VORMINGSMODULE MATERIAAL : «Trading our health away» 1. Neem de pols : Begrippen definiëren Aankoop en doorverkoop van goederen en diensten Complementariteit van de producten Competitie Vrij

Nadere informatie



Nadere informatie

Jaarverslag 2006 Annual report 2006

Jaarverslag 2006 Annual report 2006 Jaarverslag 2006 Annual report 2006 Buiten gewoon! Inhoud Contents 4 Oranjewoud in één oogopslag Oranjewoud at a glance 5 Oranjewoud: buiten gewoon! Oranjewoud: Outstanding in every way! 6 Bericht van

Nadere informatie

4 ICC-Guidance en ICC-richtlijn verantwoord inkopen

4 ICC-Guidance en ICC-richtlijn verantwoord inkopen ICC-GUIDANCE EN ICC-RICHTLIJN VERANTWOORD INKOPEN 4 ICC-Guidance en ICC-richtlijn verantwoord inkopen 4.1 Beschrijving en toelichting Wat is de Internationale Kamer van Koophandel? De International Chamber

Nadere informatie

Jaarverslag 2010. Annual report Schoon water voor alle kinderen!

Jaarverslag 2010. Annual report Schoon water voor alle kinderen! Jaarverslag 2010 Annual report Schoon water voor alle kinderen! Inhoudsopgave Colofon Deze uitgave werd pro deo gerealiseerd met hulp van: Martijn de Heer en Robert Dumay van NoSuchCompany, ontwerp en

Nadere informatie

Tinbergensymposium 22 september 2004 Universiteit van Amsterdam. Will the 21st century be more peaceful?

Tinbergensymposium 22 september 2004 Universiteit van Amsterdam. Will the 21st century be more peaceful? Tinbergensymposium 22 september 2004 Universiteit van Amsterdam Will the 21st century be more peaceful? 1 inhoud De boodschap van Jan Tinbergen piet terhal Zal de 21ste eeuw vreedzamer zijn? janine huisman

Nadere informatie

Eindhoven, leading in technology

Eindhoven, leading in technology Casestudy Eindhoven, leading in technology On the fibre-optic networking of a city Patrick van Eekeren Robert Elbrink IT MANAGEMENT SELECT volume 11, number 3, 2005 Authors Patrick van Eekeren and Robert

Nadere informatie

de schakel Microfinanciering Microkredieten Ja a r ve r s l a g

de schakel Microfinanciering Microkredieten Ja a r ve r s l a g spaar- en kredietcoöperatie de schakel Microfinanciering Microkredieten 2012 Ja a r ve r s l a g Annual Report spa ar redietcoö p e ati er nk e - de schakel Microfinanciering Microkredieten In h o u d

Nadere informatie


rjc/ch/15-6-2015/2015.000124.01/concept 1 PROCES-VERBAAL VAN DE ALGEMENE VERGADERING VAN AANDEELHOUDERS UNILEVER N.V., GEHOUDEN OP 29 ARPIL 2015 OM 13:30 UUR TE ROTTERDAM Op negenentwintig april tweeduizend vijftien, om dertien uur en dertig

Nadere informatie

Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag

Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag Energie-efficiënt bouwen onder Europese vlag SESAC demonstratieproject in Delft Energy-efficient building under the flag of Europe SESAC demonstration project in Delft Energie-efficiënt bouwen onder Europese

Nadere informatie

Bijgaand presenteren wij u het booklet Strategic Sourcing Visions 2010, waarin EquaTerra niet alleen nieuwe cijfers over de Europese outsourcing

Bijgaand presenteren wij u het booklet Strategic Sourcing Visions 2010, waarin EquaTerra niet alleen nieuwe cijfers over de Europese outsourcing Bijgaand presenteren wij u het booklet Strategic Sourcing Visions 2010, waarin EquaTerra niet alleen nieuwe cijfers over de Europese outsourcing markt presenteert, maar ook analyses heeft opgenomen over

Nadere informatie

Positive outlook Dutch warehousing market

Positive outlook Dutch warehousing market Dutch Warehousing Market Bulletin - 2010 Positive outlook Dutch warehousing market Limited quality product has driven down prime industrial yields across all logistic hot spots Intention of the Dutch government

Nadere informatie

Beleggen & Voedingsgrondstoffen. een maatschappelijk debat

Beleggen & Voedingsgrondstoffen. een maatschappelijk debat Beleggen & Voedingsgrondstoffen een maatschappelijk debat Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Beleggen & Voedingsgrondstoffen een maatschappelijk debat Geschreven

Nadere informatie

ROMANIA. Brussels Press. www.brusselspress.com. supplement distributed with

ROMANIA. Brussels Press. www.brusselspress.com. supplement distributed with Brussels Press ROMANIA supplement distributed with www.brusselspress.com Inhoud / Content Ambassador of in Belgium 3 Trade & Industry Delegate Minister of Commerce 6 Imsat 7 Silvarom 10 Dan International/ASCO

Nadere informatie

SERBIA. Brussels Press. www.brusselspress.com. supplement distributed with

SERBIA. Brussels Press. www.brusselspress.com. supplement distributed with Brussels Press SERBIA supplement distributed with www.brusselspress.com - Crown corks and Metal boxes - Preforms 11000 Beograd v v v Dzordza Vasingtona 6/V Tel.: +381 11/3230-271 Fax: +381 11/3230-316

Nadere informatie

de Forensisch accountant legt fraude en corruptie bloot Het feest op de financiële markten is definitief voorbij

de Forensisch accountant legt fraude en corruptie bloot Het feest op de financiële markten is definitief voorbij faces Y. 1 4 #. 0 2 d e c e m b e r 2 0 1 2 Faces is a magazine published by Asset Accounting & Finance for student members, alumni, relations of Asset Accounting & Finance, and other persons interested

Nadere informatie

CO 2 TODAY. Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven. Inspiring energy and climate initiatives

CO 2 TODAY. Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven. Inspiring energy and climate initiatives TODAY Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven Inspiring energy and climate initiatives 2010 2011 2010 2011 TODAY Inspirerende energie- en klimaatinitiatieven Inspiring energy and climate initiatives

Nadere informatie

Jaarverslag. Delfluent 2005. Annual report

Jaarverslag. Delfluent 2005. Annual report Jaarverslag Delfluent 2005 Annual report Voorwoord Foreword Voorwoord Foreword Inhoud Voor u ligt het jaarverslag 2005 van Delfluent. In opdracht van het Hoogheemraadschap van Delfland, werken wij een

Nadere informatie

faces bankenunie? doen! accountancy op de schop De Europese Unie is verwikkeld in een felle discussie

faces bankenunie? doen! accountancy op de schop De Europese Unie is verwikkeld in een felle discussie faces Y. 1 4 #. 0 1 S e p t e m b e r 2 0 1 2 Faces is a magazine published by Asset Accounting & Finance for student members, alumni, relations of Asset Accounting & Finance, and other persons interested

Nadere informatie

wledge people k n o w l e d g e p e o p l e knowledge people knowledge people knowledge people knowledge

wledge people k n o w l e d g e p e o p l e knowledge people knowledge people knowledge people knowledge wledge people knowledge p ensen kennis mensen kennis mensen k wledge people knowledge people k ensen kennis mensen kennis m wledge people knowledge p ensen kennis mensen kennis mensen k wledge people k

Nadere informatie

Deel I: Algemene informatie gentech

Deel I: Algemene informatie gentech Inhoud Deel I: Algemene informatie gentech Geen markt voor gentechvoedsel in Europa 2 Facts and figures about genetically modified organisms 3 The world agriculture report 2008: results and recommendations

Nadere informatie

2003 Sustainability Report / Rapport

2003 Sustainability Report / Rapport 2003 Sustainability Report / Rapport Statement van de President Dit rapport over Suriname is de laatste bijdrage aan de inlossing van Alcoa's reeds lang bestaande belofte om toegang te verschaffen tot

Nadere informatie

Bewoners als klant: een gouden kans?

Bewoners als klant: een gouden kans? Drs. Peter van der Graaf Bewoners als klant: een gouden kans? Een onderzoek naar de implementatie-mogelijkheden van Gold Service in Nederland Inhoud Voorwoord 5 English Summary: Implementation of Gold

Nadere informatie

TIAS studiereis Toronto - April 2015

TIAS studiereis Toronto - April 2015 TIAS studiereis Toronto - April 2015 Tilburg, juni 2015 Als onderdeel van de module internationale oriëntatie zijn de deelnemers aan de MRE opleiding in april afgereisd naar Toronto, Canada. De TIAS MRE

Nadere informatie

BULGARIA. Brussels Press. www.brusselspress.com. supplement distributed with

BULGARIA. Brussels Press. www.brusselspress.com. supplement distributed with BULGARIA supplement distributed with Brussels Press www.brusselspress.com Inhoud/Contents European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) 3 Ministry of Foreign Affairs 4 Invest Bulgaria 5 Finance

Nadere informatie

Sibylle Januari 2010. Green Technologies. Bestuurspagina. SIB Geneva Trip. Lobbying for the Pros and Cons. Gemeente Groningen Groen

Sibylle Januari 2010. Green Technologies. Bestuurspagina. SIB Geneva Trip. Lobbying for the Pros and Cons. Gemeente Groningen Groen Colofon Hoofdredactie Ayla van Kessel Redactie Ayla van Kessel Paula Mia Faber Emma Burgisser Philipp Müller Lay-Out Philipp Müller Druk RCG Wij bedanken Bestuur 09-10 Grand Café Time Out, Groningen Maya

Nadere informatie

Informatiebulletin 24

Informatiebulletin 24 . 1 juli 2005 SoE nieuws School of Economics Amsterdam / Diemen In dit nummer 14 november 2005 nr.24 Informatiebulletin 24 Onderwijsverniewing: Theorie & Praktijk Ten geleide 1 SoE nieuws 2 Stichting ISOB

Nadere informatie

Reader Vrouwen en Besluitvorming

Reader Vrouwen en Besluitvorming Inleiding Reader Vrouwen en Besluitvorming Reader Vrouwen en Besluitvorming Inleiding De READER VROUWEN EN BESLUITVORMING werd in september 2002 samengesteld door RoSa in opdracht van Gelijke Kansen in

Nadere informatie

opkomst Cubs diverse Sander van Kasteren Tiger country Culinaire Chemie met

opkomst Cubs diverse Sander van Kasteren Tiger country Culinaire Chemie met April 2014 jaargang 9 Opleidingen Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST#3 opkomst Tiger Cubs A diverse country Culinaire Chemie met Sander van Kasteren 2 ORIGIN # 3 jaargang 9, april 2014 NIEUWS

Nadere informatie

Doen waar we goed in zijn

Doen waar we goed in zijn Doen waar we goed in zijn Doing what we know best jaarverslag annual report 2 0 6 Doen waar we goed in zijn Het succes van Nassau schuilt in één simpel principe: we houden ons uitsluitend bezig met datgene

Nadere informatie