Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard"

Transcriptie

1 Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard Programmaonderdeel 1: Wat weten we wel over de problematiek in het Eemsestuarium, wat weten we niet? De ecologische kennis over het Eemsestuarium Daan Bos, Altenburg & Wymenga (NL) De heer Bos gaf een beeldende presentatie van het kennisdocument, dat in het kader van het Programma naar een Rijke Waddenzee is opgesteld. In dit document is alle, door onderzoek opgedane, kennis over het Eems-Dollardestuarium gebundeld. Hiermee kan de huidige ecologische status van het gebied beoordeeld worden en kunnen hiaten in de kennis zichtbaar worden. De ecologische toestand van het Eems-Dollardestuarium wordt sterk beïnvloed door de morfologie van het systeem. De morfologie, dat is simpelweg de vorm van het estuarium zowel in lengte, diepte als breedte. De morfologie bepaalt hoe het water in het systeem beweegt. Het bepaald de snelheid, de hoeveelheid en de troebelheid van het water. Doordat het water constant is beweging is, kan het slib niet meer bezinken. Hierdoor ontstaat de troebelheid. Om de deelnemers zelf te laten zien hoe troebel het water van de Eems is, had de heer Bos twee waterflessen meegenomen. Eén gevuld met troebel slibwater en de andere met troebel zandwater. Gedurende de dag van het symposium stonden de flessen in de zaal en kon men goed het verschil zien tussen het slib en het zand. Het zand bezonk na een tijdje, het slibwater daarentegen bleef gedurende de hele dag troebel. Slibwater bevat weinig zuurstof, omdat micro-organismen het slib afbreken en hierbij veel zuurstof verbruiken. Voor de Eems betekent dit, dat in de zomermaanden met warme temperaturen er zo weinig zuurstof in het water zit, dat overleven voor vissen bijna onmogelijk is. De heer Bos had ook de goudvis van zijn dochter meegenomen om te demonstreren hoe een vis reageert wanneer hij in troebel, zuurstofloos, water wordt geplaatst. Hij zocht een vrijwilliger om de goudvis in het troebele water te plaatsen, maar niemand in de zaal durfde dit te doen. Dit geeft te denken wat wij de vissen in de Eems aandoen. Het kennisdocument van het programma Naar een Rijke Waddenzee ligt op dit moment voor review bij de Waddenacademie. In januari 2012 zal het kennisdocument ook op deze website worden geplaatst. Estuaria in internationale context Arjan Berkhuysen, Waddenvereniging (NL) Estuaria zijn uitzonderlijke habitattypen waarin verschillende natuurlijke functies samenkomen. Voorop staan de overgangen waar het zoete rivierwater het zoute zeewater ontmoet en hiermee mengt. In dit bijzondere klimaat ontstaat een enorme diversiteit van planten en dieren. De zo genaamde primaire productie, de productie van heel kleine organismen in het water, het phytoplankton, is in estuaria zeer hoog. Dit heeft tot gevolg dat ook andere, grotere organismen zich hier goed kunnen ontwikkelen. Zo ontstaat een gebied dat voldoende voedsel produceert om mosselen, vissen en vogels te herbergen. 1

2 Estuaria zijn belangrijke kraamkamers voor veel soorten vissen. Sommige dieren leven permanent in een estuarium, andere gebruiken dit gebied op hun trekroute, om te rusten en te foerageren. De Eems-Dollard is daarom ook een belangrijk gebied in internationale context. Wanneer trekvogels hier niet meer voldoende voedsel kunnen vinden om hun trek voort te zetten, dan zullen zij hun land van bestemming niet kunnen bereiken. Dit heeft grote consequenties voor het voortbestaan van verschillende vogelsoorten. In Europa zijn estuaria daarom beschermd onder het Natura 2000-regime van de Vogel- en Habitatrichtlijnen. Landen verplichten zich op basis van deze richtlijnen om te zorgen dat natuurwaarden worden behouden. Er bestaat een zorgprincipe: de natuurkwaliteit mag niet achteruit gaan. De Eems-Dollard als onderdeel van de Waddenzee behoort tot een van de grootste en belangrijkste gebieden ter wereld die voor onze kinderen bewaard moet blijven! Programmaonderdeel 2: Wat is onze ambitie? Hoe werkt een gezond estuarium? Dr. Bastian Schuchardt, Bioconsult (D) De natuurlijke kenmerken van een estuarium zijn een trechtervormige morfologie, menging van zoet en zout water en een dynamiek die onder invloed staat van de getijden. Troebelheid in een estuarium is een natuurlijk verschijnsel. Op het punt waar zoet en zoutwater elkaar ontmoeten ontstaat troebelheid. In een natuurlijk estuarium is dit ergens tussen de riviermonding en de zee. In het geval van de Eems-Dollard is deze troebele zone stroomopwaarts verplaatst in de Eems. De oorzaak van deze verschuiving en van de sterke toename van de troebelheid is niet het storten van baggerslib, maar de verandering van de morfologie van het estuarium. Door diepe, recht getrokken vaargeulen kan de vloed veel sneller instromen en door kanalisering en inpoldering is er minder ruimte waar slib kan bezinken. In een gezond estuarium mag de zuurstofconcentratie niet onder de 4 mg/l dalen en bedraagt de troebelheid minder dan 100 mg per liter in de zoetwaterzone. Worden deze waarden niet gehaald, dan kunnen er geen vissen leven. De oeverzones zijn onbebouwd en begroeid met een hiervoor typische vegetatie met ruimte voor rivierbossen. Er bestaan vlakwaterzones en wadplaten waar een hoge primaire productie kan plaatsvinden en waar het voor jonge vissen en vogels goed toeven is. Veel Europese estuaria zijn ziek. Overal zijn vergelijkbare ziekteverschijnselen herkenbaar. Een van de indicatoren is de stijging van de waterspiegel tijdens vloed in het binnenestuarium. Dit verschijnsel doet zich voor in de estuaria van Elbe, Weser en Eems. Oorzaken hiervoor zijn de uitbouw van het estuarium, kustbescherming en landbouw. De kwelders voor de dijken, waar voedingsstoffen en slib kunnen bezinken, zijn veelal verdwenen. De troebelheid beweegt met het water mee. Het zuurstofgehalte in de Eems is sinds eind 1980 dramatisch gedaald. Zuurstofconcentraties bedragen tegenwoordig, ter hoogte van Leer, minder dan 5 mg per liter. Op andere plaatsen worden zelfs nog lagere concentraties gemeten. Dit heeft grote gevolgen voor het leven in de Eems. De vissoort fint paait niet meer in de Eems, de oorzaak hiervoor zijn de hoge concentraties slib en de lage concentraties zuurstof in het water. Afsluitend beantwoord dhr Schuchardt de vraag: bestaat er een kans voor de Eems om weer gezond te worden? Herstel met 2

3 behoud van de huidige morfologische aanpassingen zal moeilijk worden. Het is gemakkelijker om enkele aspecten, zoals het zuurstofgehalte en estuarine habitatten te herstellen. De Europese Richtlijnen: Kaderrichtlijn Water, de Vogel- en Habitatrichtlijn zullen hier hopelijk een bijdrage aan leveren. Een visie voor een gezond estuarium Meebewegen met de natuur Michiel Firet, Programma naar een Rijke Waddenzee (in plaats van Klaas Laansma, Het Groninger Landschap) (NL) De Nederlandse Coalitie Wadden Natuurlijk heeft een gezamenlijke toekomstvisie voor de ecologie van het Eems-Dollardestuarium opgesteld. De Coalitie Wadden Natuurlijk bestaat uit: Natuurmonumenten Groninger Landschap Staatsbosbeheer Waddenvereniging Vogelbescherming Stichting WAD Natuur en Milieufederatie Groningen In deze visie willen de natuur- en milieuorganisaties haar doelen verwoorden voor het Eems- Dollardestuarium. Het is een langetermijnvisie die als stip aan de horizon moet worden gezien. Ook willen de natuur- en milieuorganisaties naar aanleiding van deze visie in gesprek gaan met belanghebbenden uit andere sectoren, zoals overheid en bedrijfsleven. De visie is een open uitnodiging aan andere belanghebbenden om mee te denken en samen te werken bij het vinden van oplossingen voor de huidige problemen in het gebied. Programmaonderdeel 3: We willen motiveren en een perspectief bieden Presentatie van het project Perspektive Lebendige Unterems Beatrice Claus, WWF Deutschland (D) Het project Perspektive Lebendige Unterems is een gezamenlijk project van de milieuorganisaties BUND Niedersachsen, NABU Niedersachsen, WWF Deutschland en de Technische Universität Berlin. De partners ontwikkelen in de periode november 2010 tot en met het voorjaar van 2013 in dialoog met betrokkenen ter plaatse diverse situaties voor een herstel van de natuurlijke situatie voor de Ondereems. De Ondereems is de naam voor het deel van de Eems tussen Herbrum en Emden dat onderhevig is aan eb en vloed. De Ondereems maakt deel uit van het Eems-estuarium dat zich uitstrekt van Herbrum tot aan de Noordzee bij Borkum en ook de Dollard omvat. Herstel van de natuurlijke situatie van de Ondereems is dringender dan ooit. De afgelopen 25 jaar is de Ondereems tussen Papenburg en Emden steeds verder en steeds dieper uitgebaggerd opdat Meyer Werft in Papenburg de almaar grotere cruiseschepen over de Eems kon laten varen. De combinatie van het uitdiepen en rechttrekken van de vaarweg en langdurige baggercampagnes om de vaardiepte in stand te houden, hebben in nog geen twintig jaar tijd geleid tot een dramatische verslechtering van de ecologische situatie van de Ondereems. Een groot aantal maanden per jaar kunnen er in de Ondereems geen vissen meer leven vanwege het gebrek aan zuurstof. Door 3

4 verharding van de oevers, uitbaggering, slibvorming en het verlagen van de waterstand is een groot deel van de riviereigen biotoop verloren gegaan. Ecologisch gezien zou een verhuizing van Meyer Werft naar een kustlocatie de beste oplossing zijn. Dit bleek in het verleden echter politiek niet haalbaar. Om een doorbraak te forceren in het langdurige conflict tussen de aantasting van de rivier enerzijds en de economische belangen van de regio anderzijds, hebben milieuorganisaties voorgesteld een kanaal te graven tussen Leer en Papenburg en te streven naar ecologisch herstel van dat deel van de Eems. Binnen het project wordt op dit moment gekeken naar verschillende methoden om de aquatische ecologie van de Ondereems te saneren. Alle onderzochte methoden gaan er vooralsnog vanuit dat de vaargeuldieptes zoals die thans zijn vastgelegd voor de Eems behouden blijven. Een van de onderzochte methoden behelst een vervlakking van de Ondereems voor wat betreft het stuk tussen Leer en Papenburg, ervan uitgaande dat er voor dit stuk een kanaal wordt aangelegd als vaarroute voor de beroepsvaart. Daardoor zou de waterkwaliteit van de gehele Ondereems (van Herbrum tot Emden) substantieel verbeterd kunnen worden. Het effect van de beschreven maatregel op waterstanden, stromingssituatie en transport van slibdeeltjes werd om te beginnen onderzocht aan de hand van een hydronumerisch model van de Eems. Uitkomst van het onderzoek was dat een vervlakking van de Eems als maatregel in principe zeker effect kan sorteren maar dat de omvang van die maatregel bij lange na niet voldoende zou zijn om te komen tot de noodzakelijke ecologische sanering van de Ondereems. Daarom zal deze aanpak binnen het project Perspektive Lebendige Unterems niet verder worden gevolgd. Op dit moment worden er in het kader van het project de volgende scenario s nader onderzocht: - Verlenging van het estuarium door afbraak van de stuw in Herbrum, gecombineerd met de aanleg van getijpolders - Aanleg van meerdere getijpolders en overige maatregelen Samengevat omvat het project de volgende activiteiten: - Het uitwerken van natuurstreefdoelen voor de Ondereems; - Het opbouwen van een dialoog met lokale natuur- en milieubeschermers; - Het opstellen en visualiseren van diverse natuurherstelscenario s; - Het doorontwikkelen van scenario s, interactief en in dialoog met andere spelers - EU-brede ervaringsuitwisseling met andere projecten - Het beoordelen van scenario s. Daarbij wordt gekeken naar het bereiken van natuurstreefdoelen, de effecten voor het huidige gebruik van de Eems, de haalbaarheid, de onderhoudsinspanning en minimalisering van ingrepen. - Daarnaast wordt de implementatie van natuurherstelmaatregelen voorbereid. Maatregelen Eems-Dollard: wat kan Nederland doen? Hein Sas, Programma naar een Rijke Waddenzee (NL) Wanneer we praten over het oplossen van de huidige problemen zijn de Nederlandse ogen vaak op de Duitse zijde gericht. Maar alleen gezamenlijk kunnen beide landen een verbetering van de natuur tot stand brengen. De oorzaak van de problemen in de Eems liggen vaak aan Nederlandse zijde in het buitenestuarium van de Eems. In het verleden ging men er vaak vanuit dat de toename van de vertroebeling wordt veroorzaakt door het baggeren. Inmiddels zijn wetenschappers het er over eens dat de vertroebeling vooral wordt veroorzaakt door diepere vaargeulen, waardoor de vloed sneller kan instromen. De heer Sas presenteert een aantal ideeën hoe Nederland zijn steentje kan bijdragen met maatregelen die aan Nederlandse zijde genomen kunnen worden. Hij benadrukt dat voor alle gepresenteerde ideeën grondig onderzoek nodig is, voor overgegaan kan worden tot uitvoering. Vermindering tidal pumping Tidal pumping is een verhoogde watertoevoer met een verminderde waterafvoer. Het water in de 4

5 Eems komt voor een (groot) deel uit Nederland. Door in Nederland maatregelen te nemen die de snelheid van het binnenstromende water afremmen kan het effect van tidal pumping vermindert worden. Geulwandsuppletie zou een mogelijkheid kunnen zijn. Hierbij wordt op een deelstuk van de vaargeul een vernauwing aangebracht om het water af te remmen. De geul blijft breed genoeg om twee schepen naast elkaar te laten varen.tevens kan het uitdiepen van de bocht van Watum bijdragen aan een oplossing, omdat hierdoor het water beter kan stromen en omdat het bijdraagt aan herstel van het tweegeulenstelsel. Verbetering vismigratie Een deel van het stroomgebied van de Eems ligt in Nederland: de Westerwoldse Aa/ Ruiten Aa. Door het openen van de verbinding van de Westerwoldse Aa naar de Eems-Dollard kan deze rivier misschien dienst doen voor de passeerbaarheid van trekvissen naar de Eems. De vissen zouden bovenstrooms van de stuw bij Herbrum in de Eems geleid worden. Dit is slechts een tijdelijke oplossing, uiteindelijk moet het slib en zuurstofprobleem in de Eems aangepakt worden. Meer overgangszones land-water Overige opgaven aan Nederlandse zijde zijn het versterken van overgangszones van land-water (kwelders, vispassages etc.). Ecoshape building with nature: een nieuwe benadering voor werk(en) in estuaria Jan van Dalfsen, Deltares (NL) Het programma Ecoshape - building with nature is ontstaan op initiatief van twee grote Nederlandse baggerbedrijven, Boskalis en Van Oord. Binnen het consortium van Ecoshape zijn de sectoren industrie, overheid, wetenschap en kennisinstellingen vertegenwoordigd. Uitgangspunt is om bij bouwen gebruik te maken van de dynamiek van het natuurlijk systeem. De krachten van de natuur worden hierbij benut om waterbouwkundige infrastructuur tot stand te brengen en tegelijkertijd kansen te scheppen voor de natuur. Er wordt onderscheid gemaakt tussen zachte oplossingen en harde oplossingen. Zachte oplossingen vragen beperkte financiële investeringen maar vragen veel tijd en ruimte. Harde oplossingen daarentegen vragen grote financiële investeringen en zijn minder flexibel, maar leveren daarvoor wel direct resultaat op. Voor de Eems-Dollard zou de versmalling van de vaargeulen een harde oplossing zijn. Aan de diepte van de vaargeulen kan op dit moment niets worden gedaan. Het vergroten van het areaal van wadplaten waar het slib kan bezinken, zou een zachte maatregel zijn. Een probleem in het Eems-Dollardestuarium maar ook in andere estuaria is, dat zij beschermd zijn onder het Natura2000 regime. Deze regelgeving maakt het moeilijk om in de gebieden te werken, ook al zou het gebied er uiteindelijk van profiteren. De aanpak vanuit het programma Ecoshape zou in de Eems-Dollardestuarium kunnen leiden tot een win-win-win situatie: hierbij profiteren natuur, bedrijfsleven en algemene veiligheid van de genomen maatregelen. 5

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk?

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Z.B. Wang, J.C. Winterwerp, D.S. van Maren, A.P. Oost Deltares & Technische Universiteit Delft 18 Juni 2013 Inhoud Het probleem Sediment huishouding Voortplanting

Nadere informatie

Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet

Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet version dezember 2010 Meebewegen met de natuur naar een

Nadere informatie

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats Vissen in het IJsselmeer Romke Kats Functies IJsselmeer Water Transport Recreatie Visserij Natuur Vissen in het IJsselmeer Historie Ecologie Voedselketen IJsselmeer algen, vissen, mosselen, waterplanten,

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013 Maatregelverkenning Economie en Ecologie in balans Petra Dankers 08 november 2013 Kader Eerste bijeenkomst Programma Rijke Waddenzee in juni veel maatregelen geidentificeerd Royal HaskoningDHV heeft in

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Sediment en morfologisch beheer van estuaria Sediment en morfologisch beheer van estuaria Jean Jacques Peters Raadgevend ingenieur - rivierenspecialist V.U. Brussel - Vakgroep Waterbouwkunde en Hydrologie Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Spelen met de gulden snede

Spelen met de gulden snede Spelen met de gulden snede in het Eems-estuarium Kompas voor natuurlijke verhoudingen +-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+ -+-+ -+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+ -+-+-+-+-+ +-+-+ -+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+

Nadere informatie

estuarium, met zicht op verbetering

estuarium, met zicht op verbetering Problemen in het Eems-estuarium estuarium, met zicht op verbetering Uit deze presentatie mag niets worden gebruikt of gereproduceerd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de eerste auteur v.n.de.jonge@planet.nl

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium. Wie doet er wat aan? Martje Birker Daniël Haamke Annemarie Jäkel Alexander Jansma Jorien Rippen

Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium. Wie doet er wat aan? Martje Birker Daniël Haamke Annemarie Jäkel Alexander Jansma Jorien Rippen Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium Wie doet er wat aan? Martje Birker Daniël Haamke Annemarie Jäkel Alexander Jansma Jorien Rippen April 2012 Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium Wie

Nadere informatie

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Programma Wadden zeehavens PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE en Werkatelier 12 december 2012 9.30-12.00 uur Waddenprommenade 1, Harlingen Agenda en Context 4 december 2012 Arjen Bosch Agenda 1. Context

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 5 september 2010 Op 4 maart 2010 gaf Minister Gerda Verburg van LNV samen met de voorzitter van het RCW, Commissaris van de Koningin John Jorritsma, het

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid

Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid O P W E G N A A R E E N N A T U U R L I J K E S T A A T V A N O N T W I K K E L I N G V A N D E W E S T E R S C H E L D E N O O D Z A K

Nadere informatie

REALISATIEPROGRAMMA EEMS DOLLARD UNTEREMS

REALISATIEPROGRAMMA EEMS DOLLARD UNTEREMS REALISATIEPROGRAMMA EEMS DOLLARD UNTEREMS 12 juni 2013 2 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 4 2 Systeembeschrijving en actuele toestand 8 3 Het Eems-estuarium vanuit maatschappelijk perspectief 21 4 Renatureringsprogramma

Nadere informatie

Naar een sedimentmanagementprogramma Waddenzeehavens 2015-2022

Naar een sedimentmanagementprogramma Waddenzeehavens 2015-2022 Programma Wadden zeehavens Bijeenkomst Naar een sedimentmanagementprogramma 2015-2022 17 februari 2015, 12.30-16.30 uur Agora 4, Leeuwarden Agenda en Context 17 februari 2014 Monique van den Dungen, Rick

Nadere informatie

herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard

herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard EEN GEZONDE EEMS-DOLLARD VISSEN IN TROEBEL WATER VAREN MET DE HARDER 6 8 10 Groot durven denken Eems-Dollard als kinderkamer

Nadere informatie

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart De Waddenzee gezond De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart Hoe is het met de Waddenzee? De Waddenzee is het grootste natuurgebied van Nederland. Ontstaan door wind en water en door natuur én mensen

Nadere informatie

Veelgestelde vragen schouw buitengewoon onderhoud

Veelgestelde vragen schouw buitengewoon onderhoud Veelgestelde vragen schouw buitengewoon onderhoud Wat is buitengewoon onderhoud? Het buitengewoon onderhoud omvat het op de juiste afmetingen (breedte, diepte en helling van taluds) houden van een watergang.

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Het streefbeeld voor 2030

Het streefbeeld voor 2030 STREEFBEELD 2030 Het streefbeeld voor 2030 In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma Naar een rijke Waddenzee als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde EXCURSIEPUNT DE SCHELDEVALLEI Hoogte = Ter hoogte van het voormalige jachtpaviljoen, De Notelaar, gelegen aan de Schelde te Hingene (fig. 1 en 2), treffen we een vrij groot slikke- en schorregebied aan,

Nadere informatie

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan:

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan: MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Hanzelaan 286 Postbus 137 8000 AC Zwolle Tel +31 38 7777 700 Fax +31 38 7777 710 www.arcadis.nl Onderwerp: Gevoeligheidsanalyse effecten baggerspecieverspreiding (concept) Zwolle,

Nadere informatie

Ruim baan voor trekvissen

Ruim baan voor trekvissen Ruim baan voor trekvissen Ecologisch herstel Nieuwe Waterweg en Nieuwe Maas Nederland wil schoon oppervlaktewater waar vissen goed in gedijen. Dat geldt ook voor de Nieuwe Waterweg en de Nieuwe Maas, waarin

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013.

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Voorlichting en discussie over Marker Wadden De districtscommissie

Nadere informatie

2012 by A.Menkema. Pagina 1

2012 by A.Menkema. Pagina 1 2012 by A.Menkema. Pagina 1 Ecologische en economische oplossing voor het redden van de Eems door middel van de Menkemadam, waarbij vele voordelen zijn te behalen betreffende: Veiligheid. Natuur herstel.

Nadere informatie

Meerjarig onderhoud vaargeulen Noordzee 2011-2014 Eindrapportage

Meerjarig onderhoud vaargeulen Noordzee 2011-2014 Eindrapportage Eindrapportage CO 2 -Prestatieladder Pagina 1 van 8 Van Oord CO 2 -Presatieladder Meerjarig onderhoud vaargeulen Noordzee 2011-2014 Eindrapportage 2.A.1. - 3.B.2. - 4.B.2. - 5.B.1. - 3.C.1. - 3.C.2. -

Nadere informatie

Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087

Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087 Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087 in opdracht van Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087 J.B. Latour D. Bos Z. Jager Foto Voorplaat Luchtfoto Eems

Nadere informatie

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers.

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. 1 veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. verbeteren van chemische water kwaliteit verbeteren van de oever stabiliteit verbeteren van de ecologische kwaliteit 2 waarom aandacht voor NVO

Nadere informatie

Vismigratie. beleid en politiek

Vismigratie. beleid en politiek beleid en politiek Vismigratie van Aa tot Zee TEKST Peter Paul Schollema, Waterschap Hunze en Aa s en Albert Jan Scheper, Hengelsportfederatie Groningen Drenthe ILLUSTRATIES Janny Bosman, Bureau Koeman

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen Vissen op reis Over de problemen van migrerende vissen Migrerende vissen Net als bij vogels zijn er ook vissen die trekken. Zalmen, zeeforellen, houtingen en een aantal andere soorten groeien op in zee,

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen?

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? Effectiviteit KRW maatregelen Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? 1 Maatregelen Kaderrichtlijn Water Kwaliteit Doelstelling Beleidstekort Maatregelen 2 Welke maatregelen worden

Nadere informatie

VNSC Onderzoeksprogramma 2014-2017

VNSC Onderzoeksprogramma 2014-2017 VNSC Onderzoeksprogramma 2014-2017 Joost Backx Werkgroep O&M Marcel Taal Uitdagingen Onderzoeksagenda Slib Getij Natuur & Samenwerken Inhoud Structuur VNSC (Werkgroepen O&M en Evaluatie Beleid en Beheer)

Nadere informatie

EBO (Eigendom, Beheer en Onderhoud) staten en toelichting Ecologische Verbindingszone Ter Wisch versie 25 mei 2012

EBO (Eigendom, Beheer en Onderhoud) staten en toelichting Ecologische Verbindingszone Ter Wisch versie 25 mei 2012 Waterlopen: Nummer Naam Eigendom Beheer Onderhoud Bijzonderheden OAF-W-3118 Ruiten Aa Waterschap Hunze en Aa s Waterschap Hunze en Aa s Waterschap Hunze en Aa s OAF-W-3138 Ruiten Aa Waterschap Hunze en

Nadere informatie

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad)

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad) Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010 Andre Nooteboom (heemraad) Doelstellingen avond Elkaar meenemen in oprichtingsproces VBC-Veluwe Zorgen voor draagvlak en enthousiasme Kennis en informatie overdracht

Nadere informatie

v a n b r o n t o t m o n d i n g

v a n b r o n t o t m o n d i n g V i s m i g r a t i e... v a n b r o n t o t m o n d i n g vrije vismigratie van bron tot monding De Noordzee werd ooit geroemd vanwege zijn rijke visstand. Steden werden gesticht en de visserij floreerde.

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Balance Island

1 Inleiding. 2 Balance Island 1 Inleiding Het Haringvliet is van oudsher een estuarium in open verbinding met de zee. Na afsluiting met de Haringvlietdam is het Haringvlietmeer ontstaan. Hierin is de werking van het getij nagenoeg

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

Scenario's. Economische analyse

Scenario's. Economische analyse Geschreven door Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse, Wageningen University, Wereld Natuur Fonds Nederland Wanneer het Haringvliet een open verbinding krijgt met de Noordzee, levert dat naar verwachting

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer:

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer: Bijlagen bij verordening subsidies natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen 2014: 1. Inrichtingseisen natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen; 2. Richtlijnen voor natuurvriendelijk onderhoud.

Nadere informatie

Het groeiende beek concept

Het groeiende beek concept Het groeiende beek concept Een ontwikkelingsstrategie voor de Wilderbeek Aanleiding In juni 07 is de Wilderbeek verlegd ten behoeve van de aanleg van de A73. De Wilderbeek kent over het traject langs de

Nadere informatie

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 4 april 2010 Minister Gerda Verburg gaf begin 2009 de opdracht voor het opstellen van het meerjarig programma Naar een rijke Waddenzee. Het streven is om

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : CATEGORIE : A-STUK (Afdoeningsstuk) PORTEFEUILLEHOUDER : H.J. Pereboom AB 0 VERGADERING D.D. : 31 januari 2012 0 NUMMER : WS/ZOM/GVe/6946 OPSTELLER : ing. G. Verstoep, 0522-278621

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Vis in de Waddenzee Ontwikkelagenda voor vis in de Waddenzee en overzicht van soorten Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Inleiding De Waddenzee

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Opwaardering Twentekanalen. Economische stimulans Oost-Nederland

Opwaardering Twentekanalen. Economische stimulans Oost-Nederland Opwaardering Twentekanalen Economische stimulans Oost-Nederland 21 oktober 2014 Onderwerpen Wat doet? en de Twentekanalen Sluis Eefde Verruiming Twentekanalen Wat doet? Organisatie doel Eén RWS, Samen

Nadere informatie

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Inleiding Is een duurzaam beheer mogelijk? Nederland veenland Huidige toestand veenweidegebied Streefbeeld

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

Waddenzee Werelderfgoed

Waddenzee Werelderfgoed 1 Waddenzee Werelderfgoed Aan de Deense, Duitse en Nederlandse Noordzeekust ligt een natuurgebied dat uniek is in de wereld: de Waddenzee. In juni 2009 is de Waddenzee opgenomen in de UNESCO-Werelderfgoedlijst.

Nadere informatie

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland.

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. WERKBLAD DE STEKELBAARS: DE DAPPERE REIZIGER Naam 1. DE STEKELBAARS IN BEELD Groep 2. DAPPERE REIZIGER De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. Bekijk het clipje De dappere reiziger. Bekijk

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor : 2,5 jaar Carola van Gelder-Maas Projectmanager WVL Rijkswaterstaat 31 maart 2014 Hoe zat het ook alweer? Eroderende kustlijn NL kust 12 Mm³ zandsuppleties per jaar Zeespiegelstijging Zwakke schakels

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Onderzoek waterkwaliteit en Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Met behulp van kiezel, grof en fijn zand, actieve kool en wat watten werd het natuurlijk zuiveringssysteem van de bodem nagebootst.

Nadere informatie

Ondiep water, meer leven. hoe gevaarlijk en diep water eenvoudig te veranderen in een levendige en veilige plas

Ondiep water, meer leven. hoe gevaarlijk en diep water eenvoudig te veranderen in een levendige en veilige plas Ondiep water, meer leven hoe gevaarlijk en diep water eenvoudig te veranderen in een levendige en veilige plas zoals het nu is Diep water is koud en stil Nederland kent vele diepe waterplassen die ontstaan

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Dinsdag 1 mei 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Inhuldiging visdoorgang Poekebeek - Nevele

Dinsdag 1 mei 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Inhuldiging visdoorgang Poekebeek - Nevele Dinsdag 1 mei 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Inhuldiging visdoorgang Poekebeek - Nevele Geachte burgemeester (Cornelis) en schepenen, Geachte mandatarissen,

Nadere informatie

Luwtemaatregel en verondieping Hoornse Hop

Luwtemaatregel en verondieping Hoornse Hop Luwtemaatregel en verondieping Informatiebijeenkomst Belangenorganisaties 16 februari 2016 Thijs Schuhmacher omgevingsmanager 2 RWS BEDRIJFSINFORMATIE WELKOM Programma: 13:30 14:00 Inloop 14:00 14:05 Welkom

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust

Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust december 2013 Contacten Chris Bakker, c.bakker@itfryskegea.nl, t. 0512-30 58 60 Bronnen -Projectplan de groeiende IJsselmeerkust van

Nadere informatie

Datum 26 november 2009 Betreft Verlenging Nb-wetvergunning ensisvisserij

Datum 26 november 2009 Betreft Verlenging Nb-wetvergunning ensisvisserij > Retouradres Postbus 6111 5600 HC Eindhoven Keizersgracht 5 5611 HB Eindhoven Postbus 6111 5600 HC Eindhoven www.minlnv.nl Betreft Verlenging Nb-wetvergunning ensisvisserij Geachte heer, Bij brief van

Nadere informatie

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002

Zandhonger. Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde. 19 september 2002 Zandhonger Kerend Tij Innovatie Competitie Hydrodynamische innovatie van de stormvloedkering Oosterschelde 19 september 2002 Zandhonger, Gaat de Oosterschelde kopje onder? De Deltawerken veranderden de

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Water en Natuur: Een mooi koppel!

Water en Natuur: Een mooi koppel! Water en Natuur: Een mooi koppel! Onderzoek naar de succesfactoren, belemmeringen en kansen voor het meekoppelen van water en natuur Tim van Hattum (Alterra Wageningen UR) Aanleiding Deltaprogramma gaat

Nadere informatie

gebiedsvisie De Dollard een schitterende uithoek

gebiedsvisie De Dollard een schitterende uithoek gebiedsvisie De Dollard een schitterende uithoek Het is een uithoek, maar wat voor een! Aan de rand van Nederland ligt een ongerept natuurgebied van meer dan duizend hectare kwelder en zevenduizend hectare

Nadere informatie

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets Beschrijving: Dit habitat betreft ondiepe

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken.

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken. Kreeftachtigen Er zijn veel verschillende soorten kreeftachtigen. Van ieder soort leven er vaak zeer grote aantallen in zee. Kreeftachtigen zijn bijvoorbeeld de roeipootkreeftjes, de zeepissebedden en

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Bodems in een veranderend(natuur) landschap

Bodems in een veranderend(natuur) landschap Bodems in een veranderend(natuur) landschap door de ogenvan eengeograaf Erik Meijles Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen& Kenniscentrum Landschap e.w.meijles@rug.nl Foto: Koopman

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde

Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde 22 december 2011 Zoon buro voor ecologie Colofon Project: Quickscan natuur terrein aan de Bosruiter in Zeewolde Opdrachtgever: mro Uitvoerder Zoon

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

Verruiming Julianakanaal

Verruiming Julianakanaal Verruiming Julianakanaal Toelichting voor de bewoners van de gemeente Stein De Vries & van de Wiel Kust- & Oeverwerken Fred Doodeman (omgevingsmanager) 30 oktober 2013 Inhoud Voorstellen De Vries & van

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer

Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer 1 Programma Welkom door Douwe Hollenga, voorzitter van de stuurgroep - Wat is Natura 2000 - Waar staan we: wat is geweest en wat komt Toelichting

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 6 april 2011 Op 4 maart 2010 gaf Minister Gerda Verburg van LNV samen met de voorzitter van het RCW, Commissaris van de Koningin John Jorritsma, het startsein

Nadere informatie

Ecologische monitoring

Ecologische monitoring Ecologische monitoring Op dit deel van de website staan de monitoringsgegevens die Eco-Niche heeft verzameld voor de jaarlijkse ecologische monitoring van de Meeslouwerplas. Gegevens over vissen, vogels,

Nadere informatie

Raadsvergadering van 16 oktober 2012 Agendapunt 7. Voorstel over het baggeren van de jachthaven in 2013 Schiermonnikoog, 4 oktober 2012

Raadsvergadering van 16 oktober 2012 Agendapunt 7. Voorstel over het baggeren van de jachthaven in 2013 Schiermonnikoog, 4 oktober 2012 Raadsvergadering van 16 oktober 2012 Agendapunt 7 Onderwerp: Voorstel over het baggeren van de jachthaven in 2013 Schiermonnikoog, 4 oktober 2012 Aan de Gemeenteraad 1. Onderwerp Voorstel over het baggeren

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie