Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard"

Transcriptie

1 Samenvattingen van presentaties gegeven tijdens het symposium Samen investeren in de Eems-Dollard Programmaonderdeel 1: Wat weten we wel over de problematiek in het Eemsestuarium, wat weten we niet? De ecologische kennis over het Eemsestuarium Daan Bos, Altenburg & Wymenga (NL) De heer Bos gaf een beeldende presentatie van het kennisdocument, dat in het kader van het Programma naar een Rijke Waddenzee is opgesteld. In dit document is alle, door onderzoek opgedane, kennis over het Eems-Dollardestuarium gebundeld. Hiermee kan de huidige ecologische status van het gebied beoordeeld worden en kunnen hiaten in de kennis zichtbaar worden. De ecologische toestand van het Eems-Dollardestuarium wordt sterk beïnvloed door de morfologie van het systeem. De morfologie, dat is simpelweg de vorm van het estuarium zowel in lengte, diepte als breedte. De morfologie bepaalt hoe het water in het systeem beweegt. Het bepaald de snelheid, de hoeveelheid en de troebelheid van het water. Doordat het water constant is beweging is, kan het slib niet meer bezinken. Hierdoor ontstaat de troebelheid. Om de deelnemers zelf te laten zien hoe troebel het water van de Eems is, had de heer Bos twee waterflessen meegenomen. Eén gevuld met troebel slibwater en de andere met troebel zandwater. Gedurende de dag van het symposium stonden de flessen in de zaal en kon men goed het verschil zien tussen het slib en het zand. Het zand bezonk na een tijdje, het slibwater daarentegen bleef gedurende de hele dag troebel. Slibwater bevat weinig zuurstof, omdat micro-organismen het slib afbreken en hierbij veel zuurstof verbruiken. Voor de Eems betekent dit, dat in de zomermaanden met warme temperaturen er zo weinig zuurstof in het water zit, dat overleven voor vissen bijna onmogelijk is. De heer Bos had ook de goudvis van zijn dochter meegenomen om te demonstreren hoe een vis reageert wanneer hij in troebel, zuurstofloos, water wordt geplaatst. Hij zocht een vrijwilliger om de goudvis in het troebele water te plaatsen, maar niemand in de zaal durfde dit te doen. Dit geeft te denken wat wij de vissen in de Eems aandoen. Het kennisdocument van het programma Naar een Rijke Waddenzee ligt op dit moment voor review bij de Waddenacademie. In januari 2012 zal het kennisdocument ook op deze website worden geplaatst. Estuaria in internationale context Arjan Berkhuysen, Waddenvereniging (NL) Estuaria zijn uitzonderlijke habitattypen waarin verschillende natuurlijke functies samenkomen. Voorop staan de overgangen waar het zoete rivierwater het zoute zeewater ontmoet en hiermee mengt. In dit bijzondere klimaat ontstaat een enorme diversiteit van planten en dieren. De zo genaamde primaire productie, de productie van heel kleine organismen in het water, het phytoplankton, is in estuaria zeer hoog. Dit heeft tot gevolg dat ook andere, grotere organismen zich hier goed kunnen ontwikkelen. Zo ontstaat een gebied dat voldoende voedsel produceert om mosselen, vissen en vogels te herbergen. 1

2 Estuaria zijn belangrijke kraamkamers voor veel soorten vissen. Sommige dieren leven permanent in een estuarium, andere gebruiken dit gebied op hun trekroute, om te rusten en te foerageren. De Eems-Dollard is daarom ook een belangrijk gebied in internationale context. Wanneer trekvogels hier niet meer voldoende voedsel kunnen vinden om hun trek voort te zetten, dan zullen zij hun land van bestemming niet kunnen bereiken. Dit heeft grote consequenties voor het voortbestaan van verschillende vogelsoorten. In Europa zijn estuaria daarom beschermd onder het Natura 2000-regime van de Vogel- en Habitatrichtlijnen. Landen verplichten zich op basis van deze richtlijnen om te zorgen dat natuurwaarden worden behouden. Er bestaat een zorgprincipe: de natuurkwaliteit mag niet achteruit gaan. De Eems-Dollard als onderdeel van de Waddenzee behoort tot een van de grootste en belangrijkste gebieden ter wereld die voor onze kinderen bewaard moet blijven! Programmaonderdeel 2: Wat is onze ambitie? Hoe werkt een gezond estuarium? Dr. Bastian Schuchardt, Bioconsult (D) De natuurlijke kenmerken van een estuarium zijn een trechtervormige morfologie, menging van zoet en zout water en een dynamiek die onder invloed staat van de getijden. Troebelheid in een estuarium is een natuurlijk verschijnsel. Op het punt waar zoet en zoutwater elkaar ontmoeten ontstaat troebelheid. In een natuurlijk estuarium is dit ergens tussen de riviermonding en de zee. In het geval van de Eems-Dollard is deze troebele zone stroomopwaarts verplaatst in de Eems. De oorzaak van deze verschuiving en van de sterke toename van de troebelheid is niet het storten van baggerslib, maar de verandering van de morfologie van het estuarium. Door diepe, recht getrokken vaargeulen kan de vloed veel sneller instromen en door kanalisering en inpoldering is er minder ruimte waar slib kan bezinken. In een gezond estuarium mag de zuurstofconcentratie niet onder de 4 mg/l dalen en bedraagt de troebelheid minder dan 100 mg per liter in de zoetwaterzone. Worden deze waarden niet gehaald, dan kunnen er geen vissen leven. De oeverzones zijn onbebouwd en begroeid met een hiervoor typische vegetatie met ruimte voor rivierbossen. Er bestaan vlakwaterzones en wadplaten waar een hoge primaire productie kan plaatsvinden en waar het voor jonge vissen en vogels goed toeven is. Veel Europese estuaria zijn ziek. Overal zijn vergelijkbare ziekteverschijnselen herkenbaar. Een van de indicatoren is de stijging van de waterspiegel tijdens vloed in het binnenestuarium. Dit verschijnsel doet zich voor in de estuaria van Elbe, Weser en Eems. Oorzaken hiervoor zijn de uitbouw van het estuarium, kustbescherming en landbouw. De kwelders voor de dijken, waar voedingsstoffen en slib kunnen bezinken, zijn veelal verdwenen. De troebelheid beweegt met het water mee. Het zuurstofgehalte in de Eems is sinds eind 1980 dramatisch gedaald. Zuurstofconcentraties bedragen tegenwoordig, ter hoogte van Leer, minder dan 5 mg per liter. Op andere plaatsen worden zelfs nog lagere concentraties gemeten. Dit heeft grote gevolgen voor het leven in de Eems. De vissoort fint paait niet meer in de Eems, de oorzaak hiervoor zijn de hoge concentraties slib en de lage concentraties zuurstof in het water. Afsluitend beantwoord dhr Schuchardt de vraag: bestaat er een kans voor de Eems om weer gezond te worden? Herstel met 2

3 behoud van de huidige morfologische aanpassingen zal moeilijk worden. Het is gemakkelijker om enkele aspecten, zoals het zuurstofgehalte en estuarine habitatten te herstellen. De Europese Richtlijnen: Kaderrichtlijn Water, de Vogel- en Habitatrichtlijn zullen hier hopelijk een bijdrage aan leveren. Een visie voor een gezond estuarium Meebewegen met de natuur Michiel Firet, Programma naar een Rijke Waddenzee (in plaats van Klaas Laansma, Het Groninger Landschap) (NL) De Nederlandse Coalitie Wadden Natuurlijk heeft een gezamenlijke toekomstvisie voor de ecologie van het Eems-Dollardestuarium opgesteld. De Coalitie Wadden Natuurlijk bestaat uit: Natuurmonumenten Groninger Landschap Staatsbosbeheer Waddenvereniging Vogelbescherming Stichting WAD Natuur en Milieufederatie Groningen In deze visie willen de natuur- en milieuorganisaties haar doelen verwoorden voor het Eems- Dollardestuarium. Het is een langetermijnvisie die als stip aan de horizon moet worden gezien. Ook willen de natuur- en milieuorganisaties naar aanleiding van deze visie in gesprek gaan met belanghebbenden uit andere sectoren, zoals overheid en bedrijfsleven. De visie is een open uitnodiging aan andere belanghebbenden om mee te denken en samen te werken bij het vinden van oplossingen voor de huidige problemen in het gebied. Programmaonderdeel 3: We willen motiveren en een perspectief bieden Presentatie van het project Perspektive Lebendige Unterems Beatrice Claus, WWF Deutschland (D) Het project Perspektive Lebendige Unterems is een gezamenlijk project van de milieuorganisaties BUND Niedersachsen, NABU Niedersachsen, WWF Deutschland en de Technische Universität Berlin. De partners ontwikkelen in de periode november 2010 tot en met het voorjaar van 2013 in dialoog met betrokkenen ter plaatse diverse situaties voor een herstel van de natuurlijke situatie voor de Ondereems. De Ondereems is de naam voor het deel van de Eems tussen Herbrum en Emden dat onderhevig is aan eb en vloed. De Ondereems maakt deel uit van het Eems-estuarium dat zich uitstrekt van Herbrum tot aan de Noordzee bij Borkum en ook de Dollard omvat. Herstel van de natuurlijke situatie van de Ondereems is dringender dan ooit. De afgelopen 25 jaar is de Ondereems tussen Papenburg en Emden steeds verder en steeds dieper uitgebaggerd opdat Meyer Werft in Papenburg de almaar grotere cruiseschepen over de Eems kon laten varen. De combinatie van het uitdiepen en rechttrekken van de vaarweg en langdurige baggercampagnes om de vaardiepte in stand te houden, hebben in nog geen twintig jaar tijd geleid tot een dramatische verslechtering van de ecologische situatie van de Ondereems. Een groot aantal maanden per jaar kunnen er in de Ondereems geen vissen meer leven vanwege het gebrek aan zuurstof. Door 3

4 verharding van de oevers, uitbaggering, slibvorming en het verlagen van de waterstand is een groot deel van de riviereigen biotoop verloren gegaan. Ecologisch gezien zou een verhuizing van Meyer Werft naar een kustlocatie de beste oplossing zijn. Dit bleek in het verleden echter politiek niet haalbaar. Om een doorbraak te forceren in het langdurige conflict tussen de aantasting van de rivier enerzijds en de economische belangen van de regio anderzijds, hebben milieuorganisaties voorgesteld een kanaal te graven tussen Leer en Papenburg en te streven naar ecologisch herstel van dat deel van de Eems. Binnen het project wordt op dit moment gekeken naar verschillende methoden om de aquatische ecologie van de Ondereems te saneren. Alle onderzochte methoden gaan er vooralsnog vanuit dat de vaargeuldieptes zoals die thans zijn vastgelegd voor de Eems behouden blijven. Een van de onderzochte methoden behelst een vervlakking van de Ondereems voor wat betreft het stuk tussen Leer en Papenburg, ervan uitgaande dat er voor dit stuk een kanaal wordt aangelegd als vaarroute voor de beroepsvaart. Daardoor zou de waterkwaliteit van de gehele Ondereems (van Herbrum tot Emden) substantieel verbeterd kunnen worden. Het effect van de beschreven maatregel op waterstanden, stromingssituatie en transport van slibdeeltjes werd om te beginnen onderzocht aan de hand van een hydronumerisch model van de Eems. Uitkomst van het onderzoek was dat een vervlakking van de Eems als maatregel in principe zeker effect kan sorteren maar dat de omvang van die maatregel bij lange na niet voldoende zou zijn om te komen tot de noodzakelijke ecologische sanering van de Ondereems. Daarom zal deze aanpak binnen het project Perspektive Lebendige Unterems niet verder worden gevolgd. Op dit moment worden er in het kader van het project de volgende scenario s nader onderzocht: - Verlenging van het estuarium door afbraak van de stuw in Herbrum, gecombineerd met de aanleg van getijpolders - Aanleg van meerdere getijpolders en overige maatregelen Samengevat omvat het project de volgende activiteiten: - Het uitwerken van natuurstreefdoelen voor de Ondereems; - Het opbouwen van een dialoog met lokale natuur- en milieubeschermers; - Het opstellen en visualiseren van diverse natuurherstelscenario s; - Het doorontwikkelen van scenario s, interactief en in dialoog met andere spelers - EU-brede ervaringsuitwisseling met andere projecten - Het beoordelen van scenario s. Daarbij wordt gekeken naar het bereiken van natuurstreefdoelen, de effecten voor het huidige gebruik van de Eems, de haalbaarheid, de onderhoudsinspanning en minimalisering van ingrepen. - Daarnaast wordt de implementatie van natuurherstelmaatregelen voorbereid. Maatregelen Eems-Dollard: wat kan Nederland doen? Hein Sas, Programma naar een Rijke Waddenzee (NL) Wanneer we praten over het oplossen van de huidige problemen zijn de Nederlandse ogen vaak op de Duitse zijde gericht. Maar alleen gezamenlijk kunnen beide landen een verbetering van de natuur tot stand brengen. De oorzaak van de problemen in de Eems liggen vaak aan Nederlandse zijde in het buitenestuarium van de Eems. In het verleden ging men er vaak vanuit dat de toename van de vertroebeling wordt veroorzaakt door het baggeren. Inmiddels zijn wetenschappers het er over eens dat de vertroebeling vooral wordt veroorzaakt door diepere vaargeulen, waardoor de vloed sneller kan instromen. De heer Sas presenteert een aantal ideeën hoe Nederland zijn steentje kan bijdragen met maatregelen die aan Nederlandse zijde genomen kunnen worden. Hij benadrukt dat voor alle gepresenteerde ideeën grondig onderzoek nodig is, voor overgegaan kan worden tot uitvoering. Vermindering tidal pumping Tidal pumping is een verhoogde watertoevoer met een verminderde waterafvoer. Het water in de 4

5 Eems komt voor een (groot) deel uit Nederland. Door in Nederland maatregelen te nemen die de snelheid van het binnenstromende water afremmen kan het effect van tidal pumping vermindert worden. Geulwandsuppletie zou een mogelijkheid kunnen zijn. Hierbij wordt op een deelstuk van de vaargeul een vernauwing aangebracht om het water af te remmen. De geul blijft breed genoeg om twee schepen naast elkaar te laten varen.tevens kan het uitdiepen van de bocht van Watum bijdragen aan een oplossing, omdat hierdoor het water beter kan stromen en omdat het bijdraagt aan herstel van het tweegeulenstelsel. Verbetering vismigratie Een deel van het stroomgebied van de Eems ligt in Nederland: de Westerwoldse Aa/ Ruiten Aa. Door het openen van de verbinding van de Westerwoldse Aa naar de Eems-Dollard kan deze rivier misschien dienst doen voor de passeerbaarheid van trekvissen naar de Eems. De vissen zouden bovenstrooms van de stuw bij Herbrum in de Eems geleid worden. Dit is slechts een tijdelijke oplossing, uiteindelijk moet het slib en zuurstofprobleem in de Eems aangepakt worden. Meer overgangszones land-water Overige opgaven aan Nederlandse zijde zijn het versterken van overgangszones van land-water (kwelders, vispassages etc.). Ecoshape building with nature: een nieuwe benadering voor werk(en) in estuaria Jan van Dalfsen, Deltares (NL) Het programma Ecoshape - building with nature is ontstaan op initiatief van twee grote Nederlandse baggerbedrijven, Boskalis en Van Oord. Binnen het consortium van Ecoshape zijn de sectoren industrie, overheid, wetenschap en kennisinstellingen vertegenwoordigd. Uitgangspunt is om bij bouwen gebruik te maken van de dynamiek van het natuurlijk systeem. De krachten van de natuur worden hierbij benut om waterbouwkundige infrastructuur tot stand te brengen en tegelijkertijd kansen te scheppen voor de natuur. Er wordt onderscheid gemaakt tussen zachte oplossingen en harde oplossingen. Zachte oplossingen vragen beperkte financiële investeringen maar vragen veel tijd en ruimte. Harde oplossingen daarentegen vragen grote financiële investeringen en zijn minder flexibel, maar leveren daarvoor wel direct resultaat op. Voor de Eems-Dollard zou de versmalling van de vaargeulen een harde oplossing zijn. Aan de diepte van de vaargeulen kan op dit moment niets worden gedaan. Het vergroten van het areaal van wadplaten waar het slib kan bezinken, zou een zachte maatregel zijn. Een probleem in het Eems-Dollardestuarium maar ook in andere estuaria is, dat zij beschermd zijn onder het Natura2000 regime. Deze regelgeving maakt het moeilijk om in de gebieden te werken, ook al zou het gebied er uiteindelijk van profiteren. De aanpak vanuit het programma Ecoshape zou in de Eems-Dollardestuarium kunnen leiden tot een win-win-win situatie: hierbij profiteren natuur, bedrijfsleven en algemene veiligheid van de genomen maatregelen. 5

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk?

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Z.B. Wang, J.C. Winterwerp, D.S. van Maren, A.P. Oost Deltares & Technische Universiteit Delft 18 Juni 2013 Inhoud Het probleem Sediment huishouding Voortplanting

Nadere informatie

Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet

Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard. In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet Meebewegen met de natuur Naar een rijke en gezonde EemsDollard In Einklang mit der Natur Hin zu einem gesunden und fruchtbaren Ems-Dollart- Gebiet version dezember 2010 Meebewegen met de natuur naar een

Nadere informatie

Naar een gezonde Eems

Naar een gezonde Eems Naar een gezonde Eems Michiel Firet, 16 januari 2012 Naar een gezonde Eems Kennisdocument Wat is een ecologisch gezond estuarium Hoe staat het Eems-estuarium er voor Wat valt er te verbeteren Koersdocument

Nadere informatie

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats Vissen in het IJsselmeer Romke Kats Functies IJsselmeer Water Transport Recreatie Visserij Natuur Vissen in het IJsselmeer Historie Ecologie Voedselketen IJsselmeer algen, vissen, mosselen, waterplanten,

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

Werk aan de grote wateren

Werk aan de grote wateren Werk aan de grote wateren Op weg naar duurzaam beheer en ecologische kwaliteit Water. Wegen. Werken. Rijkswaterstaat. Transitie naar duurzaam waterbeheer Vispassages, natuurlijke oevers, aanpak van verontreinigende

Nadere informatie

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013 Maatregelverkenning Economie en Ecologie in balans Petra Dankers 08 november 2013 Kader Eerste bijeenkomst Programma Rijke Waddenzee in juni veel maatregelen geidentificeerd Royal HaskoningDHV heeft in

Nadere informatie

Ecologie van zoet-zoutovergangen

Ecologie van zoet-zoutovergangen Ecologie van zoet-zoutovergangen Tim van Oijen Foto: www.hollandgroen.nl Opzet De Waddenacademie Paleogeografie waddengebied Typen zoet-zoutovergangen Abiotiek estuaria Ecologische waarde estuaria (habitat,

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Sediment en morfologisch beheer van estuaria Sediment en morfologisch beheer van estuaria Jean Jacques Peters Raadgevend ingenieur - rivierenspecialist V.U. Brussel - Vakgroep Waterbouwkunde en Hydrologie Sediment en morfologisch beheer van estuaria

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Spelen met de gulden snede

Spelen met de gulden snede Spelen met de gulden snede in het Eems-estuarium Kompas voor natuurlijke verhoudingen +-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+ -+-+ -+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+ -+-+-+-+-+ +-+-+ -+-+-+-+-+-+-+-+-+-+-+

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium. Wie doet er wat aan? Martje Birker Daniël Haamke Annemarie Jäkel Alexander Jansma Jorien Rippen

Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium. Wie doet er wat aan? Martje Birker Daniël Haamke Annemarie Jäkel Alexander Jansma Jorien Rippen Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium Wie doet er wat aan? Martje Birker Daniël Haamke Annemarie Jäkel Alexander Jansma Jorien Rippen April 2012 Waterkwaliteit in het Eems-Dollard estuarium Wie

Nadere informatie

estuarium, met zicht op verbetering

estuarium, met zicht op verbetering Problemen in het Eems-estuarium estuarium, met zicht op verbetering Uit deze presentatie mag niets worden gebruikt of gereproduceerd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de eerste auteur v.n.de.jonge@planet.nl

Nadere informatie

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Programma Wadden zeehavens PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE en Werkatelier 12 december 2012 9.30-12.00 uur Waddenprommenade 1, Harlingen Agenda en Context 4 december 2012 Arjen Bosch Agenda 1. Context

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

HELDER & PRODUCTIEF CONCEPTVERSIE 18 DECEMBER NAAR STRUCTURELE ECOLOGISCHE VERBETERING IN HET EEMS-ESTUARIUM VOORSTEL VOOR EEN UITVOERINGSPROGRAMMA

HELDER & PRODUCTIEF CONCEPTVERSIE 18 DECEMBER NAAR STRUCTURELE ECOLOGISCHE VERBETERING IN HET EEMS-ESTUARIUM VOORSTEL VOOR EEN UITVOERINGSPROGRAMMA HELDER & PRODUCTIEF NAAR STRUCTURELE ECOLOGISCHE VERBETERING IN HET EEMS-ESTUARIUM VOORSTEL VOOR EEN UITVOERINGSPROGRAMMA CONCEPTVERSIE 18 DECEMBER NAAM RAPPORT Helder & Productief naar structurele ecologische

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid

Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid Leven met de natuur van de Westerschelde, een ander natuur beleid O P W E G N A A R E E N N A T U U R L I J K E S T A A T V A N O N T W I K K E L I N G V A N D E W E S T E R S C H E L D E N O O D Z A K

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Programma 3: Estuariene overgangen

Programma 3: Estuariene overgangen Programma 3: Estuariene overgangen In het waddengebied zijn veel geleidelijke overgangen tussen zoet en zout water, tussen nat en droog en tussen hoog en laag verdwenen. Dijken en sluizen sluiten het binnenland

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 5 september 2010 Op 4 maart 2010 gaf Minister Gerda Verburg van LNV samen met de voorzitter van het RCW, Commissaris van de Koningin John Jorritsma, het

Nadere informatie

Naar een sedimentmanagementprogramma Waddenzeehavens 2015-2022

Naar een sedimentmanagementprogramma Waddenzeehavens 2015-2022 Programma Wadden zeehavens Bijeenkomst Naar een sedimentmanagementprogramma 2015-2022 17 februari 2015, 12.30-16.30 uur Agora 4, Leeuwarden Agenda en Context 17 februari 2014 Monique van den Dungen, Rick

Nadere informatie

Michiel Firet, Daan Bos, Renske Postma & Luca van Duren. 138 De Levende Natuur - jaargang nummer 3

Michiel Firet, Daan Bos, Renske Postma & Luca van Duren. 138 De Levende Natuur - jaargang nummer 3 Michiel Firet, Daan Bos, Renske Postma & Luca van Duren Een Eems-estuarium vol leven Het Eems-estuarium ligt op de grens van Duitsland en Nederland en vormt de overgang van de rivier de Eems naar de Waddenzee.

Nadere informatie

Aquatische ecologie. Module 1: Ecologische principes van watersystemen. Lesdag 1. drs. M. Maessen (Grontmij)

Aquatische ecologie. Module 1: Ecologische principes van watersystemen. Lesdag 1. drs. M. Maessen (Grontmij) lesdag onderwerp docent(en) Module 1: Ecologische principes van watersystemen Lesdag 1 Ochtend - Watersysteem - Van mondiaal tot lokaal - Kringlopen en balansen - Hydrologische kringloop - Relatie grondwater

Nadere informatie

REALISATIEPROGRAMMA EEMS DOLLARD UNTEREMS

REALISATIEPROGRAMMA EEMS DOLLARD UNTEREMS REALISATIEPROGRAMMA EEMS DOLLARD UNTEREMS 12 juni 2013 2 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 4 2 Systeembeschrijving en actuele toestand 8 3 Het Eems-estuarium vanuit maatschappelijk perspectief 21 4 Renatureringsprogramma

Nadere informatie

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart

De Waddenzee gezond. De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart De Waddenzee gezond De kansen voor een gezonde Waddenzee in kaart Hoe is het met de Waddenzee? De Waddenzee is het grootste natuurgebied van Nederland. Ontstaan door wind en water en door natuur én mensen

Nadere informatie

Spiegelplas en Ankeveense plassen

Spiegelplas en Ankeveense plassen Spiegelplas en Ankeveense plassen Stand van de natuur en herstelmaatregelen Gerard ter Heerdt Bart Specken Jasper Stroom Floor Speet Winnie Rip Een tienminuten gesprek. Hoe staan onze kinderen er voor?

Nadere informatie

herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard

herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard herfst 2011 27e jaargang nummer 3 kwartaalblad Themanummer: De Eems-Dollard EEN GEZONDE EEMS-DOLLARD VISSEN IN TROEBEL WATER VAREN MET DE HARDER 6 8 10 Groot durven denken Eems-Dollard als kinderkamer

Nadere informatie

Een open haven in een natuurlijke delta

Een open haven in een natuurlijke delta Een open haven in een natuurlijke delta Het Wereld Natuur Fonds en Havenbedrijf Rotterdam gaan een bijzondere samenwerking aan in de Nederlandse delta waar de Rijn, Schelde en Maas uitkomen. Deze rivieren

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 De Waddenvereniging organiseert schetsschuiten in het waddengebied: Hoe valt waterveiligheid te bereiken in combinatie met verbetering biodiversiteit? Afsluitdijk:

Nadere informatie

Voortgang KRW: maatregelen, doelbereik en innovatie. 13 december 2012; Frank van Gaalen

Voortgang KRW: maatregelen, doelbereik en innovatie. 13 december 2012; Frank van Gaalen Voortgang KRW: maatregelen, doelbereik en innovatie 1 Rapport Evaluatie waterkwaliteit Op 21 december beschikbaar (www.pbl.nl) Samenvatting opgenomen in KRW-rapport Belangrijke waterbeheerkwesties Bijdragen

Nadere informatie

Veelgestelde vragen schouw buitengewoon onderhoud

Veelgestelde vragen schouw buitengewoon onderhoud Veelgestelde vragen schouw buitengewoon onderhoud Wat is buitengewoon onderhoud? Het buitengewoon onderhoud omvat het op de juiste afmetingen (breedte, diepte en helling van taluds) houden van een watergang.

Nadere informatie

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren 23 maart 2011 Wat zijn biobouwers? Organismen die direct of indirect hun omgeving zo veranderen dat ze hiermee het habitat

Nadere informatie

VEEL GESTELDE VRAGEN NATURA 2000

VEEL GESTELDE VRAGEN NATURA 2000 VEEL GESTELDE VRAGEN NATURA 2000 1. Algemeen...1 2. Gebieden...3 3. Beheerplan...4 4. Gevolgen...5 5. Europa...6 6. Relatie met andere wetgeving...6 7. Belanghebbende...7 8. Financiering...8 1. Algemeen

Nadere informatie

Het streefbeeld voor 2030

Het streefbeeld voor 2030 STREEFBEELD 2030 Het streefbeeld voor 2030 In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma Naar een rijke Waddenzee als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Nieuwkoopse Plassen. Op weg naar water van topkwaliteit. Droge voeten, schoon water

Nieuwkoopse Plassen. Op weg naar water van topkwaliteit. Droge voeten, schoon water Nieuwkoopse Plassen Op weg naar water van topkwaliteit De Nieuwkoopse Plassen en het aangrenzende gebied vormen een prachtig natuurgebied. We werken samen met anderen aan verbetering van de waterkwaliteit

Nadere informatie

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde EXCURSIEPUNT DE SCHELDEVALLEI Hoogte = Ter hoogte van het voormalige jachtpaviljoen, De Notelaar, gelegen aan de Schelde te Hingene (fig. 1 en 2), treffen we een vrij groot slikke- en schorregebied aan,

Nadere informatie

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan:

Projectnummer: B02047.000031.0100. Opgesteld door: dr.ir. B.T. Grasmeijer. Ons kenmerk: 077391437:0.3. Kopieën aan: MEMO ARCADIS NEDERLAND BV Hanzelaan 286 Postbus 137 8000 AC Zwolle Tel +31 38 7777 700 Fax +31 38 7777 710 www.arcadis.nl Onderwerp: Gevoeligheidsanalyse effecten baggerspecieverspreiding (concept) Zwolle,

Nadere informatie

Opbouw. Het belang van natuurvriendelijke oevers. EU Kaderrichtlijn Water (KRW) Waterbeleid. Doel KRW voor oevers. EU Kaderrichtlijn Water Maatregelen

Opbouw. Het belang van natuurvriendelijke oevers. EU Kaderrichtlijn Water (KRW) Waterbeleid. Doel KRW voor oevers. EU Kaderrichtlijn Water Maatregelen Het belang van natuurvriendelijke oevers Christa Groshart Hoogheemraadschap Schieland en de Krimpenerwaard Opbouw Beleid en Maatregelen Verwachtingen Knelpunten KRW innovatie-onderzoek Waterbeleid Europese

Nadere informatie

Opwaardering Twentekanalen. Economische stimulans Oost-Nederland

Opwaardering Twentekanalen. Economische stimulans Oost-Nederland Opwaardering Twentekanalen Economische stimulans Oost-Nederland 21 oktober 2014 Onderwerpen Wat doet? en de Twentekanalen Sluis Eefde Verruiming Twentekanalen Wat doet? Organisatie doel Eén RWS, Samen

Nadere informatie

Factsheet: NL04_NOORD-ZUIDLEIDING

Factsheet: NL04_NOORD-ZUIDLEIDING Factsheet: NL04_NOORD-ZUIDLEIDING Noord-Zuidleiding De informatie die in deze factsheet wordt weergegeven is bijgewerkt tot en met het moment van het aanmaken van deze factsheet, zoals vermeld in de voettekst.

Nadere informatie

IJsselmeergebied: duurzame ontwikkeling vanuit ecologisch perspectief

IJsselmeergebied: duurzame ontwikkeling vanuit ecologisch perspectief Klaas van Egmond IJsselmeergebied: duurzame ontwikkeling vanuit ecologisch perspectief m.m.v.: Jan Janse Eddy Lammens (RIZA) Leon Braat Willem Ligtvoet Rijk van Oostenbrugge Hendrien Bredenoord Opbouw

Nadere informatie

paspoort Veerse meer

paspoort Veerse meer paspoort Veerse meer 2 Datum uitgifte: 23 januari 2013 De stuurgroep Zuidwestelijke Delta werkt toe naar besluiten over de Zuidwestelijke Delta waarin veiligheid, ecologie en economie zijn geborgd en elkaar

Nadere informatie

Ruim baan voor trekvissen

Ruim baan voor trekvissen Ruim baan voor trekvissen Ecologisch herstel Nieuwe Waterweg en Nieuwe Maas Nederland wil schoon oppervlaktewater waar vissen goed in gedijen. Dat geldt ook voor de Nieuwe Waterweg en de Nieuwe Maas, waarin

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, Directie Regionale Zaken De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum DRZN. 2009/431 23 maart 2009 onderwerp doorkiesnummer

Nadere informatie

Vismigratie. beleid en politiek

Vismigratie. beleid en politiek beleid en politiek Vismigratie van Aa tot Zee TEKST Peter Paul Schollema, Waterschap Hunze en Aa s en Albert Jan Scheper, Hengelsportfederatie Groningen Drenthe ILLUSTRATIES Janny Bosman, Bureau Koeman

Nadere informatie

2012 by A.Menkema. Pagina 1

2012 by A.Menkema. Pagina 1 2012 by A.Menkema. Pagina 1 Ecologische en economische oplossing voor het redden van de Eems door middel van de Menkemadam, waarbij vele voordelen zijn te behalen betreffende: Veiligheid. Natuur herstel.

Nadere informatie

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad)

Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010. Andre Nooteboom (heemraad) Orientatieavond VBC-Veluwe 7 oktober 2010 Andre Nooteboom (heemraad) Doelstellingen avond Elkaar meenemen in oprichtingsproces VBC-Veluwe Zorgen voor draagvlak en enthousiasme Kennis en informatie overdracht

Nadere informatie

VNSC Onderzoeksprogramma 2014-2017

VNSC Onderzoeksprogramma 2014-2017 VNSC Onderzoeksprogramma 2014-2017 Joost Backx Werkgroep O&M Marcel Taal Uitdagingen Onderzoeksagenda Slib Getij Natuur & Samenwerken Inhoud Structuur VNSC (Werkgroepen O&M en Evaluatie Beleid en Beheer)

Nadere informatie

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen

Vissen op reis. Over de problemen van migrerende vissen Vissen op reis Over de problemen van migrerende vissen Migrerende vissen Net als bij vogels zijn er ook vissen die trekken. Zalmen, zeeforellen, houtingen en een aantal andere soorten groeien op in zee,

Nadere informatie

o 2 Legenda grevelingen uitbreiden schelpdiervisserij met mosselteelt water hoge dijken / diepe geulen verruigde zoete vegetatie op oevers en eilanden

o 2 Legenda grevelingen uitbreiden schelpdiervisserij met mosselteelt water hoge dijken / diepe geulen verruigde zoete vegetatie op oevers en eilanden Noordzee binnen Legenda grevelingen hoge en / diepe geulen uitbreiden schelpdiervisserij met mosselteelt verruigde zoete vegetatie op oevers en eilanden stagnant zorgcomplexen Goeree versterken toerisme

Nadere informatie

v a n b r o n t o t m o n d i n g

v a n b r o n t o t m o n d i n g V i s m i g r a t i e... v a n b r o n t o t m o n d i n g vrije vismigratie van bron tot monding De Noordzee werd ooit geroemd vanwege zijn rijke visstand. Steden werden gesticht en de visserij floreerde.

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013.

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Voorlichting en discussie over Marker Wadden De districtscommissie

Nadere informatie

Meerjarig onderhoud vaargeulen Noordzee 2011-2014 Eindrapportage

Meerjarig onderhoud vaargeulen Noordzee 2011-2014 Eindrapportage Eindrapportage CO 2 -Prestatieladder Pagina 1 van 8 Van Oord CO 2 -Presatieladder Meerjarig onderhoud vaargeulen Noordzee 2011-2014 Eindrapportage 2.A.1. - 3.B.2. - 4.B.2. - 5.B.1. - 3.C.1. - 3.C.2. -

Nadere informatie

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers.

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. 1 veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. verbeteren van chemische water kwaliteit verbeteren van de oever stabiliteit verbeteren van de ecologische kwaliteit 2 waarom aandacht voor NVO

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord In het gebied tussen de strekdammen bij Strand Horst Noord en de bebouwing van Harderwijk ligt een klein natuurgebied

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087

Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087 Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087 in opdracht van Kennisnetwerk Eems Dollard Duitsland Nederland A&W-rapport 2087 J.B. Latour D. Bos Z. Jager Foto Voorplaat Luchtfoto Eems

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : CATEGORIE : A-STUK (Afdoeningsstuk) PORTEFEUILLEHOUDER : H.J. Pereboom AB 0 VERGADERING D.D. : 31 januari 2012 0 NUMMER : WS/ZOM/GVe/6946 OPSTELLER : ing. G. Verstoep, 0522-278621

Nadere informatie

EBO (Eigendom, Beheer en Onderhoud) staten en toelichting Ecologische Verbindingszone Ter Wisch versie 25 mei 2012

EBO (Eigendom, Beheer en Onderhoud) staten en toelichting Ecologische Verbindingszone Ter Wisch versie 25 mei 2012 Waterlopen: Nummer Naam Eigendom Beheer Onderhoud Bijzonderheden OAF-W-3118 Ruiten Aa Waterschap Hunze en Aa s Waterschap Hunze en Aa s Waterschap Hunze en Aa s OAF-W-3138 Ruiten Aa Waterschap Hunze en

Nadere informatie

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen?

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? Effectiviteit KRW maatregelen Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? 1 Maatregelen Kaderrichtlijn Water Kwaliteit Doelstelling Beleidstekort Maatregelen 2 Welke maatregelen worden

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

1 Inleiding. 2 Balance Island

1 Inleiding. 2 Balance Island 1 Inleiding Het Haringvliet is van oudsher een estuarium in open verbinding met de zee. Na afsluiting met de Haringvlietdam is het Haringvlietmeer ontstaan. Hierin is de werking van het getij nagenoeg

Nadere informatie

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Onderzoek waterkwaliteit en Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Met behulp van kiezel, grof en fijn zand, actieve kool en wat watten werd het natuurlijk zuiveringssysteem van de bodem nagebootst.

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

Vaarplan 2015 Voorwaarts Voorwaarts

Vaarplan 2015 Voorwaarts Voorwaarts vrijdag 17 april 2015 10.10 16.16 09.30 17.00 zaterdag 18 april 2015 11.06 17.16 Groningen Zoutkamp Reitdiep 09.30 17.00 zondag 19 april 2015 11.46 18.06 maandag 20 april 2015 12.23 18.51 Zoutkamp Lauwersoog

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens

Sophiapolder. Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden. Foto Ruden Riemens Sophiapolder Een bijzonder natuureiland in het hart van de Drechtsteden Foto Ruden Riemens Bijzondere natuur Onze grote rivieren hebben iets wat bijna nergens in Europa voorkomt: een zoet getijdengebied.

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

Scenario's. Economische analyse

Scenario's. Economische analyse Geschreven door Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse, Wageningen University, Wereld Natuur Fonds Nederland Wanneer het Haringvliet een open verbinding krijgt met de Noordzee, levert dat naar verwachting

Nadere informatie

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer:

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer: Bijlagen bij verordening subsidies natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen 2014: 1. Inrichtingseisen natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen; 2. Richtlijnen voor natuurvriendelijk onderhoud.

Nadere informatie

Het groeiende beek concept

Het groeiende beek concept Het groeiende beek concept Een ontwikkelingsstrategie voor de Wilderbeek Aanleiding In juni 07 is de Wilderbeek verlegd ten behoeve van de aanleg van de A73. De Wilderbeek kent over het traject langs de

Nadere informatie

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

paspoort westerschelde

paspoort westerschelde paspoort westerschelde 2 Datum uitgifte: 23 januari 2013 De stuurgroep Zuidwestelijke Delta werkt toe naar besluiten over de Zuidwestelijke Delta waarin veiligheid, ecologie en economie zijn geborgd en

Nadere informatie

Natura 2000 & PAS. Natura 2000 implementatie in Nederland

Natura 2000 & PAS. Natura 2000 implementatie in Nederland Natura 2000 & PAS Natura 2000 implementatie in Nederland Natura 2000 in Nederland 13-6-2016 Dia 2 Natura 2000 in Zeeland 13-6-2016 Dia 3 Natura 2000 in Zeeland Beschermd natuurmonument 13-6-2016 Dia 4

Nadere informatie

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Inleiding Is een duurzaam beheer mogelijk? Nederland veenland Huidige toestand veenweidegebied Streefbeeld

Nadere informatie

Waddenzee Werelderfgoed

Waddenzee Werelderfgoed 1 Waddenzee Werelderfgoed Aan de Deense, Duitse en Nederlandse Noordzeekust ligt een natuurgebied dat uniek is in de wereld: de Waddenzee. In juni 2009 is de Waddenzee opgenomen in de UNESCO-Werelderfgoedlijst.

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

ABSTRACTS. Sessie natuur 2. Sessie natuur 1. Vogels en hun habitat: waarom kiezen onze doelsoorten (niet) voor de Schelde?

ABSTRACTS. Sessie natuur 2. Sessie natuur 1. Vogels en hun habitat: waarom kiezen onze doelsoorten (niet) voor de Schelde? Sessie natuur 1 Vogels en hun habitat: waarom kiezen onze doelsoorten (niet) voor de Schelde? Moderator: Erika Van den Bergh (INBO) Sprekers: Gunther Van Ryckegem (INBO) en Dick de Jong (ex-rijkswaterstaat)

Nadere informatie

NIEUWE HONDSBOSSCHE DUINEN

NIEUWE HONDSBOSSCHE DUINEN NIEUWE HONDSBOSSCHE DUINEN Het zand dat tegen de oude basalten dijk is gestort, zal aangroeien en weer wegstromen, ophopen en weer verstuiven. Een grillig en dynamisch spel dat de Noordzeekust tussen Petten

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 4 april 2010 Minister Gerda Verburg gaf begin 2009 de opdracht voor het opstellen van het meerjarig programma Naar een rijke Waddenzee. Het streven is om

Nadere informatie

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Vis in de Waddenzee Ontwikkelagenda voor vis in de Waddenzee en overzicht van soorten Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Inleiding De Waddenzee

Nadere informatie

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring waddenacademie-knaw Uitgangspunten: wetenschap en monitoring Peter M.J. Herman NIOO-CEME WaddenAcademie Minimale overeenstemming wat zijn de echte problemen hoe behoren die problemen onderzocht en beschreven

Nadere informatie

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Growth of the world human population over last 10,000 yrs Campbell & Reese 2008 Hoofdthema s Sleutelprocessen

Nadere informatie

In de beslisnota wordt aan u gevraagd in te stemmen met de vastgestelde doelen en maatregelen.

In de beslisnota wordt aan u gevraagd in te stemmen met de vastgestelde doelen en maatregelen. Nummer Onderwerp : B-3.11.2008 : Beslisnota Kaderrichtlijn Water Korte inhoud : Water Beheer 21 e eeuw, 2008, Schoon en gezond water in Noord-Nederland 1. Implementatie Europese Kaderrichtlijn Water in

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie