Radiouitzending Radio 1, 16 januari 10:00-10:30. Programma: De Ochtenden, ARGOS-Supplement (VARA en VPRO)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Radiouitzending Radio 1, 16 januari 10:00-10:30. Programma: De Ochtenden, ARGOS-Supplement (VARA en VPRO)"

Transcriptie

1 Radiouitzending Radio 1, 16 januari 10:00-10:30 Programma: De Ochtenden, ARGOS-Supplement (VARA en VPRO) inleiding op de website van de Ochtenden: Waarom wordt zonnekracht genegeerd? Spiegels met een oppervlakte van Nederland die heel Europa voorzien van stroom. Het is geen fata Morgana, maar een techniek die een snelle opmars maakt. energieland: Concentrated Solar Power, oftewel CSP. Via spiegels worden zonnestralen gebundeld, en met de hitte die daaruit wordt opgevangen wordt stroom gemaakt. Er staan al grote centrales in de VS en Spanje, Duitsland investeert miljoenen in zonnekrachtcentrales, en zelfs prins Hassan van Jordanie pleit voor een miljardeninvestering in wat een schone en concurrerende energie bron lijkt te gaan worden. Alleen Nederland wil er niet in investeren, zo bleek afgelopen vrijdag in Argos. Platformvoorzitter van de taske-force energietransitie Jan Terlouw kritiseerde daar openlijk de houding van zijn collega-voorzitter Harry Droog. Die laatste wil niet Nederland beleid ontwikkelt om CSP te stimuleren. Omdat het niet toepasbaar is in Nederland, en omdat er geen Nederlandse bedrijven in geinteresseerd zou zijn. Dat laatste blijkt niet te kloppen, en de vraag rijst of het eerste argument wel valide is. Een debat over de Nederlandse houding in het CSP-debat met: Jos Hessels, Tweede Kamerlid voor het CDA (JH) Dorette Corbey, Europarlementarier voor de PVDA (DC) en Geert Bergsma, Adviseur Duurzame energievoorziening bij CE Delft (GB)

2 Letterlijke weergave van de uitgesproken teksten: (zonder grammatikale verbeteringen ) Voice-over: Zometeen een debat onder leiding van Stefan Heidendaal (SH), maar luistert u eerst naar een fragment uit onze uitzending van afgelopen vrijdag. Fragment: IV: Even kijken, u hebt hier op de grond een - ja, wat is het eigenlijk - een soort zilver... een soort halve spiegel en dan in een bepaalde vorm? Wat is het? EvV: Dit is een model van het soort spiegels wat op vele vierkante kilometers in Californie staat. De zonnestralen die vallen erin, en die worden dan samengebracht in 1 lijn en daar wordt het natuurlijk heel erg heet. En door die lijn loopt een buis, door die buis wordt olie gepompt. IV: We zien nu ook een koperen buis die precies door het midden van die spiegel loopt. EvV: Ja IV: en die pijp wordt kokend heet dan? EvV: Ja, zeker, als je daar geen olie doorheen zou pompen, zou het zelfs kunnen smelten. IV: Ja, ja. Zo heet wordt dat. EvV: Ja, zeker. IV: En daarmee kun je dan stroom maken? EvV: Normaal in een gewone centrale brandt daar een groot vuur, hier wordt de warmte die je daar voor nodig hebt toegevoerd door die olie. IV: Ok, en dat gaat naar een turbine met een dynamo eraan en dan heb je eigenlijk dat ouwe fietslampprincipe dat er een dynamo ronddraait met stroom eruit? EvV: Ja... zo simpel is het. SH: Zo simpel is het. En dat zei Evert du Marchie van Voorthuysen, natuurkundige en een voorstander van zonne-energie afgelopen vrijdag. We gaan verder praten over Concentrated Solar Power, of zonnekracht met Jos Hessels, Tweede Kamerlid voor het CDA in Den Haag, Dorette Corbey, Europarlementariër voor de PvdA, in de studio in Straatsburg en hier aan tafel Gerard Bergsma, adviseur duurzame energievoorziening voor adviesbureau CE Delft. U doet allerlei onderzoek op energiegebied en wat het meest milieuvriendelijk is? GB: Dat klopt, en dat doen we zowel voor overheid, bedrijven als milieubeweging. SH: OK. Ik heb bij zo'n schaalmodel gestaan met meneer van Voorthuysen, zo'n soort bak is het met een spiegel d'rin. Kunt u voor ons eens beschrijven, voor mensen die zo'n centrale niet kennen, hoe dat er op grote schaal uitziet?

3 GB: Op grote schaal is het een hele grote holle spiegel, in rijen opgesteld, waar buizen in lopen en in die buizen zit een vloeistof die heet gemaakt wordt. En met die hete vloeistof wordt stoom gemaakt en dan wordt in feite net zo als met gascentrales, wordt uit die stoom via een turbine en een generator, dynamo genoemd, electriciteit gemaakt. En in feite... het charmante daarvan is dat het vrij simpele materialen zijn, spiegelend materiaal, alleen je moet het wel heel netjes doen. Je moet het goed concentreren. En ik vergelijk het ook wel eens met: hier in Nederland kan je met een loep, ook als de zon schijnt ook een vuurtje stoken, concentreer je in feite ook de zonne-energie. Het is alleen zo dat in Nederland, ja, schijnt de zon toch minder fel als in Spanje of Noord-Afrika. In Nederland zou je dus ook wel zo'n CSP-centrale neer kunnen zetten, maar dan wordt 'ie heel erg duur. SH: Ja. Want de zon schijnt hier weinig, dat je er weinig aan hebt, zullen we maar zeggen. GB: Je moet echt directe zonne-instraling hebben, dus de tijd is weinig en dan is de hoeveelheid energie van de zon, is ook minder. Maar... (in de rede gevallen door SH) SH: Het is heel groot toch? Zo'n centrale. GB: Het is heel groot, maar... (in de rede gevallen door SH) SH: Wat voor oppervlakte zijn we dan... want ik hoorde net de oppervlakte van Nederland zou Europa van stroom kunnen voorzien. Hoe groot is bijvoorbeeld de centrale in Nevada? GB: Eh, dat is toch een paar kilometer bij een paar honderd meter, hoor. De centrales die er nu nog gebouwd worden zijn veel, vele malen kleiner. En het is maar net waar je het mee vergelijkt. Ik vergelijk het vaak met bio-transportbrandstoffen. En als je kijkt naar koolzaad, die is in biodiesel, voor dezelfde CO 2 -winst heb je met die CSP-centrales een factor 3000 minder vierkante meters nodig. SH: Ja. GB: Dus we planten nu Europa vol met koolzaad-biodiesel, maar je kan met 3000 hectare, of eh... met 3000 maal minder oppervlak kan je zonne-energie gebruiken. SH: Maar gaan we... komen we zo even op. Hoeveel stroom komt er uit zo'n centrale? GB: Afhankelijk van de grootte: Nu is het nog zo'n 10, 20, 40 Megawatt. Je moet rekenen dat (in de rede gevallen door SH) SH: Is dat veel? Want zo'n getal zegt mij niet zoveel. GB: Nou, de Maasvlakte-kolencentrale die mensen misschien wel kennen, dat zijn er 2 van 540 Megawatt. Dus... eh, eh, kerncentrales zijn er ook zo'n 500 à 1000 Megawatt. Dus relatief nog wat kleinere centrales (doelende op CSP), maar relatief nog groter dan zonnecellen op een paar daken. SH: We hebben een beeld. Mevrouw Corbey, u bent van het Europarlement van de PvdA, uit Straatsburg. Goedemorgen! U had als Europarlementariër onlangs hoog bezoek, he? In Brussel, te weten: Prins Hassan van Jordanië die een toespraak hield over dat Concentrated Solar Power. Wat was zijn verhaal?

4 DC: Ja dat klopt. Hij hield een hele wervende toespraak en nou... zijn verhaal was dat dat Concentrated Solar Power een bewezen techniek is, die gewoon heel veel goeds kan brengen: Duurzame energie, maar ook vooral de verbinding met het ontzilten van zeewater was voor hem erg belangrijk. Als je... (in de rede gevallen door SH) SH: Want dat kan ook nog geloof ik, he? Met die centrales. Kun je ook nog gebruiken om van zout water zoet water te maken. DC: Ja, dat kan ook. En in Noord-Afrika is al ontzettend veel water... is er eigenlijk nodig, voor landbouwdoeleinden, voor menselijk gebruik. Dus die combinatie is natuurlijk heel erg goed en hij was er erg enthousiast voor. En hij probeerde vanuit Europa wat steun te krijgen voor deze initiatieven en hij heeft in ieder geval een warm onthaal gehad. SH: Ja, u vond ook wel dat het een goed verhaal was wat 'ie had...? DC: Ja, ik vind het een heel erg goed verhaal en het is.... En ik heb daarna nog veel daarover nog gepraat natuurlijk, en de vraag is natuurlijk: Dit is een bewezen technologie; waarom investeren de elctriciteitsbedrijven niet massaal in deze technologie? En ja, dan kom je natuurlijk op een aantal... moeilijkheden voor... (het is stil) SH: En toen viel de lijn weg... Althans, bij mij (lacht) GB: Ik hoor ook niks. SH: Nou dat is heel vervelend. Ik denk dat er nu geprobeerd wordt om die lijn weer te herstellen. Ga ik even naar meneer Hessels van het CDA. Bent u er u er wel? JH: Deze lijn doet het nog, volgens mij. SH: Ah, kijk! Heerlijk.... goedemorgen. Nou, we hoorden al net dat Prins Hassan van Jordanië, dat 'ie daar warm onthaalt is. Vreemd is misschien dat in Nederland, het onthaal voor Concentrated Solar Power, voor die zonnekrachtenergie heel wat minder warm is. Want er is een zogenaamde Taskforce Energietransitie - daar hebben we afgelopen vrijdag uitgebreid over gepraat. Even voor een leek die nog nooit van energietransitie gehoord heeft: Wat is dat precies? JH: Nou, energietransitie is de overgang van de... energie op basis van moleculaire, zeg maar de ouwe oliegebonden energie-opwekking... naar duurzame energie. Zeg maar de fossiele energie naar duurzame energie. SH: en duurzaam is dan dat 'ie het milieu niet belast. JH: Duurzaam is dat 'ie het milieu niet belast, geen CO 2 of er zo min mogelijk CO 2 =uitstoot is. En dat je daar dus tot in lengte van jaren nog mee door kan gaan. SH: En wat is het transitie-aspect? (JH lacht) JH: Nou, dat doe je niet van de ene op de andere dag. Op dit moment is 7 procent van onze totale electriciteitsvoorziening, is min of meer duurzaam. Ik zeg min of meer omdat we ook nog hele grote bijstook dan, van palmolie en zo bij zit. Als je dat er vanaf trekt, zit je op 3 en een half procent. Nou ja, je gaat niet van die 3 en een half naar 100 procent in tien jaar tijd. En daarmee is daar dus een transitieproces voor nodig.

5 SH: Maar... kunt u voor mij als simpele burger uitleggen wat ik dan onder zo'n Taskforce Energietransitie moet zien. Ik bedoel: Is dat een club van mensen die met mekaar praten over hoe dat moet? Of wordt daar dan beleid op gemaakt? Hoe werkt dat, precies? JH: Die Taskforce is een adviesorgaan, die de regering, maar ook de maatschappij adviseert hoe we dat zo goed mogelijk, zo snel mogelijk en ook zo verantwoord mogelijk kunnen doen. Want je moet natuurlijk wel ervoor zorgen, dat het licht blijft branden. En daarom kan het dus niet van het ene op het andere moment. SH: Ja. Nou is het zo dat die Taskforce he, die heeft een soort advies uitgebracht om niet in die zonnekrachtcentrales te investeren. Jan Terlouw - een van die platformvoorzitters van die Taskforce - die zegt: 'Nou ik ben het eigenlijk helemaal niet met mijn collega - mijnheer Droog - die dat bepleit heeft he, of geadviseerd, ben ik het helemaal niet eens. Want dat wordt wel een heel veelbelovende technologie'. Nou we begrijpen dat ook vanuit Straatsburg, dat ook in Europa daarover positief over geoordeeld wordt. Hoe kijkt u daar tegenaan? JH: Nou, ik denk dat we het over twee heel verschillende dingen hebben. De heer Bergsma heeft zojuist al gezegd dat CSP in Nederland geen grote toekomst zal hebben. Dat het er dus om gaat om dat in Zuid-Europa of in Afrika of in Azië dat soort centrales op te zetten. Dat is een hele goede zaak en daar moeten we ook alle medewerking aan verlenen en ik heb ook al berichten gehoord dat op het punt van ontwikkelingssamenwerking die richting Afrika, vooral om de ontwikkeling van Afrikaanse landen om daar ook bijdragen voor zijn gedaan of zullen worden gedaan. Als we kijken... (in de rede gevallen door SH) JH gaat door: Als we kijken voor Nederland zelf dan moeten we... heeft het niet veel nut om onze energiebedrijven te laten investeren in de bouw van CSP-centrales. SH: Maar mevrouw Corbey, u bent er weer? Kijk, dat is niet een heel erg Europese gedachte die meneer Hessels hier deponeert, namelijk: Zolang je het niet in Nederland toe kunt passen, hoef je er eigenlijk ook niet in te investeren. Komt nu eigenlijk nu net met dat punt dat die energiebedrijven niet massaal investeren in Concentrated Solar Power. DC: Ja, en wij hebben er over nagedacht van hoe je dat zou kunnen verbeteren en ik denk dat hier wel degelijk een hele grote rol is voor de Nederlandse electriciteitsbedrijven en energiebedrijven en het heeft te maken met de doelstelling duurzame energie die volgende week bekend wordt gemaakt. In ieder geval is het zo dat Europa in 2020 twintig procent duurzame energie wil hebben en er gaan stemmen in het parlement op om ervoor te zorgen van dat je die duurzame energie niet alleen in Europa op moet kunnen wekken, maar ook daarbuiten. Net zoals in de brandstoffen, he. Je kan ethanol uit Brazilië importeren en dan geldt het als duurzame brandstof. Nou je zou ook energie uit Noord-Afrika kunnen importeren en dan geldt het als duurzame energie en dat is een enorme stimulans voor de electriciteitsbedrijven om juist te investeren in de CSP, omdat dat qua kosten gewoon heel erg goed uitkomt. Dus ik denk dat van díé wetgeving een hele grote stimulans uitgaat en daar gaan we in ieder geval voor. JH: Maar mevrouw Corbey, u weet dat de Nederlandse regering alleen al in Nederland in 2020 twintig procent duurzame energie wil produceren, dus wij gaan nog veel verder. Wij zeggen: Wij willen die Europese maatstaf alleen al in ons eigen land realiseren. En daarnaast is het heel goed dat landen, dat dat ook nog in het buitenland gebeurt, in Afrika gebeurt. Maar het is voor Nederland, electriciteit over zo'n grote afstand transporteren, daar verlies je veel te veel capaciteit mee, dat heeft teveel weerstand. Het is voor ons geen optie om uit Jordanië stroom te gaan importeren. Dat kan wel in Turkije of het kan wel in Spanje of Italië vanuit Noord- Afrika, maar dat kan in Nederland niet vanuit Jordanië. Da's een utopie.

6 SH: Nou daar wil ik even met meneer Bergsma over... ((in de rede gevallen door DC) DC: Nou dat heeft natuurlijk met interconnectie te maken: De stroom vanuit Noord- Afrika gaat in eerste instantie naar de Zuid-Europese landen, die schuiven dat weer op en er zijn natuurlijk steeds interconnecties. Je importeert vanuit een naburig land, en je exporteert ook naar een naburig land, dus dan kan het natuurlijk heel erg goed. JH: Dus wat u daarmee wilt zeggen, is dat dan die zonnestroom vanuit Noord-Afrika naar bijvoorbeeld naar Spanje of naar Frankrijk gaat en dat dan de kernenergie uit Frankrijk dan naar Nederland komt? Wat dat wordt dan vooruitgeschoven. DC: Ja, daar komt het op neer ja. Dat het liever de electriciteit wordt doorgeschoven van land naar land en niet, er komt niet een kabel van Noord-Afrika helemaal naar Nederland. dat lijkt me inderdaad... ((in de rede gevallen door SH) SH: Dus u zo inschattend, mijnheer Hessels u begrijpt het. Wat begrijpt u precies? JH: Ja nou, dat we dus - als dat zo gedaan zou worden - de Nederlandse inspanningen voor duurzame energie voor die 20 procent juist in gevaar zouden komen, doordat al die kernenergie vanuit Frankrijk juist deze kant op zou komen. SH: Maar is het nou ook niet zo, mijnheer Hessels dat het... u doet heel erg als of het òf òf is, he? Òf je zet voor Nederland die 20 procent, maar als ik Corbey goed beluister, moet je het vooral ook gewoon als een Europees probleem zien en niet als een exclusief Nederlands probleem JH: Ik ben er een groot voorstander van om energie op Europees niveau aan te pakken, maar ik vind dit - dat hebben we ook gezien bij de hele CO 2 -handel en het bijstoken van biomassa - dat als je het energiebedrijven te gemakkelijk maakt en je zegt: 'Haal maar dan die biomassa, die palmolie, die houtpallets uit verre landen, dat ze dan naar de goedkoopste oplossing zoeken en nu op dit moment lijden mensen in de Derde Wereld honger, omdat wij hier hun voeding opstoken om zo nodig duurzame energie te kunnen bijstoken. En dat wil ik voorkomen. SH: Maar daar zet het kabinet toch ook ontzettend op in toch, op het bijstoken van die biomassa. JH: Neehee, daar zetten we juist niet op in. Wij hebben als regeringspartijen, daar hebben we zelf het initiatief in genomen en het kabinet heeft ook als eerste de subsidie op bio, eh, op palmolie afgeschaft, want daar waren de grootste misstanden bij. Daarvan zeggen wij: 'Je moet wel aan duurzame energie doen, je moet ook aan biomassa doen, maar je moet dat niet op de goedkoopste plek van verweg gaan halen.' SH: Wacht even! Om dat uit te leggen: Biomassa is eigenlijk dat je centrales stookt met natuurlijke gewassen die... hoe zeg je dat... die ze hebben laten groeien om opgestookt te worden. En daarmee energie op te wekken... GB valt in: Korte kringloop, heet dat. GB: 't Klopt dat voor palmolie voor electriciteitcentrales, dat dat straks niet meer kan. Want nu loopt er nog een aantal dingen door van de vroegere MEP. Het is nog wel zo, dat de biotransportbrandstoffenmarkt, met name de biodieselmarkt, die moet van Europa ongelofelijk groeien. En in 2010 gaan we daar als Europese burgers zo ongeveer 10 miljard aan uitgeven. En ook Balkenende heeft laatst naar de TU-Delft al gezegd: 'De eerste generatie bio-brandstoffen, dat is eigenlijk helemaal niet duurzaam.' Dan ook nog die ontbossing en dergelijke... Het probleem is, kijk nou wij zeggen van 'wij gebruiken dan koolzaad uit Duitsland, of andere landen - bijna

7 niet uit Nederland, want voor de Nederlands boeren is het niet zo interessant - maar via de voedselmarkt, de margarine en een aantal andere produkten is het dan zo dat die industrie dan minder koolzaad gaat gebruiken en meer palmolie'. SH: Lood om oud ijzer, zeg maar? GB: Jazeker, die biodieselmarkt is heel problematisch om daar te zorgen dat je echt die ontbossing tegengaat. En net was de discussie: Nederland of elders; wij trekken toch vaak de conclusie - en ook als je met het ministerie van Landbouw in Nederland praat, die zeggen zo over die biobrandstoffen 'Ja, eigenlijk voor de Nederlands boeren niet zo interessant. Franse, Duitse, dat is wat anders.' - maar dat is toch een optie met een hoop duurzaamheidproblemen. En die duur is. 500 tot 1000 Euro per ton CO 2 wordt al genoemd. SH: Waar slaat dat getal op? GB: Nou, hoeveel... het gaat er allemaal om om CO 2 -emissies te beperken. En natuurlijk wil je dat met een mix van dingen doen. Maar je wilt proberen dat dat tegen redelijke kosten kan. En je moet rekenen dat bij windenergie zit je rond de 100 Euro per ton, CO 2 -emissiehandel door industrie - dus met besparing - rond de 20, en CDM - wat we doen in het buitenland - dan mag het maar 10 Euro kosten (in de rede gevallen door SH) SH: CDM, wat is dat precies? GB: Dat is een soort mechanisme, waarmee je dingen in het buitenland kan doen. Maar daar kan CSP dus net niet bij uit, want we hebben eigenlijk maar 10 Euro per ton CO 2 over; en voor die biobrandstoffen zo 500 á 1000 en dan zie je dus al van: We besteden ons geld wat dat betreft dus toch weinig efficiënt. SH: Dus eigenlijk is dat CSP wel een heel goed alternatief om heel goedkoop, zeg maar, de CO 2 -reductie waar iedereen het over heeft, als het gaat om de klimaatveranderingen, om dat aan te pakken. GB: Het is een beetje vergelijkbaar met wind-op-zee: Wind-op-zee ligt wat meer voor de hand voor Nederland, maar voor Europa is het logisch om wind-op-zee veel toe te passen in plekken waar het veel waait. En die CSP-centrales veel in Zuid-Europa en ook in Noord-Afrika. Er is alleen wel een probleem met de financiering, he van: 'wie financiert dat ook', he. De rentes nemen toe, en dan is het een beetje van: 'Waar ga je nou als overheden je geld in stoppen?' En nu is het zo dat Europa heel veel geld stopt in die eerste generatie biobrandstoffen, met een hoop problemen. En ja, wat ik hier dan eh... kijk ook eens naar een aantal andere opties. SH: Zoals dat Concentrated Solar Power? GB: Ja, en laat die dingen dan op hun meritus con..., laat die dan eh... die competitie, laat die komen. Het probleem is een beetje, als je als overheid 1 techniekje d'ruit pikt, ja je wijst ook vele andere technieken af. En dat is nu ook een beetje met die Taskforce: Ze hebben een lijstje van dingen die men goed en slecht vindt, en wij zeggen veel meer van nou: ' Stel een doel, en laat verschillende technieken of zich ontwikkelen en wie het beste aan die doelstellingen voldoet, die krijgt uiteindelijk het geld, en niet... ja eh, via een of ander commissie. DC: Ja, ik ben het helemaal eens met de heer Hessels en de heer Bergsma, dat die biomassa eigenlijk niet een goeie oplossing zijn. Het is te duur, het is een concurrentie met voedsel, de voedselprijzen zijn al... (in de rede gevallen door SH)

8 SH: Want dat heeft u zich ook net zelf gerealiseerd. Of tenminste de persberichten komen naar buiten gebracht. DC: Ja, volgende week komt er een... worden de wetsvoorstellen officieel gepresenteerd en dan zal blijken dat we 10 procent duurzaam moeten zijn in de transportsector. Nou, dat is een hele moeilijke doelstelling, en dat kun je bijna niet bereiken door die biobrandstoffen. Zeker niet als er nog allerlei kriteria aan gehecht worden, van dat het echt duurzaam moet. En ik ben echt een groot voorstander van die duurzaamheidscriteria maar betekent wel dat het heel erg moeilijk wordt om die 10-procents-doelstelling te halen voor de transportsector. En daarom moet je veel meer doen aan electrische auto's of eventueel op waterstof, maar electrische auto's en electrisch transport, dat ligt veel en veel meer voor de hand. Dus daarom denk ik: "Dan komen we toch weer uit bij de Concentrated Solar Power. het is ontzettend goed als je op grote schaal duurzaam electriciteit kan opwekken, en dat ter beschikking kan stellen, onder andere aan de transportsector, zodat daar ook de doelstellingen gehaald kunnen worden. En daarvoor zijn een aantal zaken nog nodig. De wetgeving moet aangepast worden, dat electriciteitsbedrijven hun credits kunnen halen van investeringen in Noord-Afrika en ik denk dat het heel erg belangrijk is dat de interconnectie, de doorvoermogelijkheden tussen landen, dat die veel en veel beter wordt, zodat dat het inderdaad ook echt kan en dat er voldoende electriciteit beschikbaar is. SH: Want er komt nu een stroomkabel die getrokken wordt toch? Van Noord-Afrika naar Duitsland. DC: Ja, maar dan moeten de energie van Spanje naar Frankrijk, en van Duitsland naar andere landen, naar Polen en verder. En dat is natuurlijk heel erg belangrijk: Dat er steeds tussen landen goede doorvoercapaciteit is. En daar schort het tot nu toe heel erg aan en daarom verschillen de electriciteitsprijzen ook nog steeds zo tussen verschillende landen, omdat... ja, omdat de electriciteit niet kan doorstromen; om het maar zo te zeggen. SH aan meneer Hessels: Even helemaal terug he, naar het begin. Die Taskforce die was ingesteld om beleid te maken over hoe we in 2040, 2050, hoe we aan die duurzame energie gaan komen. En Nederland. Dan zijn er twee voorwaarden gesteld. De ene is: Het moet in Nederland toepasbaar zijn, de ander is: D'r moeten Nederlandse bedrijven bij betrokken zijn. Nou hebben we met die Taskforcevoorzitter gesproken en die zegt: 'Het is niet in Nederland toepasbaar, dus kunnen we er niks mee.' Nou, dat is een soort discussie punt he, merken we nu? Mensen zeggen, je moet Europeser denken! Maar zei die ook: " D'r zijn helemaal geen Nederlandse bedrijven in geinteresseerd omdat dat ook een soort innovatieve impuls moet geven.' Nou hebben we vorige week met een bedrijf in Leiden gebeld die net een order van 20 miljoen binnen hebben om een zonnekrachtcentrale zo'n beetje helemaal te bouwen. JH: Ik ken ook andere bedrijven die daar in doen, in Nederland. SH: Waarom is het dan zo'n probleem om als Nederlandse overheid te zeggen: 'Nou, dit is misschien dan niet voor Nederland zo handig om hier zonnekrachtcentrales te bouwen, maar we kunnen misschien wel op innovatief gebied daarin investeren. JH: Even voor alle duidelijkheid: De Taskforce Energietransitie maakt geen beleid maar adviseert over beleid. Het beleid, dat maken wij, samen met de regering. SH: Nou goed, dan vraag ik het aan u!

9 JH: Ja, precies. Ik zit er zeker niet zo negatief in. Ik denk dat mevrouw Corbey net de spijker op z'n kop sloeg toen zij de link legde met brandstofcellen, met waterstofcellen. SH: Nee, maar ik wil heel graag van u weten wat de reden is (beiden strijden nu om het woord te voeren) JH: Maar dat is dus het punt, dat is ook het antwoord op uw vraag. Als je dus de combinatie maakt tussen het opwekken van die energie elders, en het daar omzetten in waterstof -dus in brandstofcellen - dat kun je wel goed transporteren. Dat kun je ook naar Nederland halen. Dan heb je bijvoorbeeld voor die transport sector, heb je dan een oplossing. Ik denk dat het geen oplossing is voor de electriciteitssector, maar wel voor de transportsector. En dan kunnen we daar als Nederland ook - u zegt het zelf - op innovatief gebied ook aan bijdragen. En dan zullen we ook onze bedrijven - ons bedrijfsleven is heel erg goed in innovatie. Is ook goed in energie-innovatie - kunnen we dan stimuleren om daar aan mee te doen, Ik ben groot voorstander van zonne-energie, zowel wat de zonne-panelen betreft als wat CSP betreft. En wat mij betreft zal men een gewillig oor vinden als ze zeggen van: 'CDA, wilt u om deze technieken van duurzaamheid nog verder te helpen?' SH: Nou ja, het was wel zo dat de voorzitter van die Taskforce, die u dan adviseert - u maakt dan het beleid niet - Rein Willems -directeur van de Shell, die is daar nu weg - heeft gezegd dat Concentrated Solar Power, die zonnekrachtcentrales: 'Daar zien we helemaal niks in, daar gaan we niks me doen!' U zegt nu eigenlijk: 'Nou, misschien in een andere vorm wel.'? JH: Ja! Dat is de mening van de heer Willems. Mijn mening is dat wij alle mogelijke vormen van duurzame energie positief moeten bekijken. Het is niet zo, dat wij in Nederland een centrale gaan bouwen. Het is ook niet zo dat wij een centrale, waar dan ook anders ter wereld gaan betalen. Maar wij kunnen wel erin meehelpen om die innovatie zodanig te laten verlopen dat we er iets aan hebben. En dat we dus ook zorgen dat die duurzame energie er komt. SH: Nou heb ik die beleidsstukken eens doorgelezen. Ik zie nog nergens de portee van uw betoog hun weerslag hebben gehad. Ik formuleer een beetje ingewikkeld, sorry. JH: Nee, maar als we kijken nu naar het aandeel van zonne-energie in het totaal aan electriciteitsproductie in Nederland, dan is dat 0,3 procent van die 7 procent. Dus we hebben het over een heel klein onderdeeltje en we hebben hele ambitieuze doelstellingen, dus dat moet allemaal nog komen. En ook hier zult u dus ook geen grote getallen zien als het gaat om de bouw van zo'n centrale. Ja, dan hadden we het over miljarden. Maar het kan wel zo zijn... Er zijn allemaal fondsen voor het bevorderen van innovatie in duurzame energie. Daar mag CSP zeker niet van uitgesloten worden. SH: Maar ok. Mevrouw Corbey, dat klinkt enigzins hoopvol. Als ik het zo samenvat. DC: Ja, klinkt zeker hoopvol. Het is goed als die Concentrated Solar Power, als een haalbare techniek wordt gezien en ik zal er in Europa alles aandoen, om de belemmeringen daarvoor weg te nemen, en de wetgeving zo aan te passen, dat het in ieder geval aantrekkelijk wordt voor bedrijven, om daarin te investeren. En daar zal het komende jaar doorslaggevend voor zijn. De wetgeving wordt volgende week gepresenteerd, en in het parlement worden de amendementen al geformuleerd en CSP is daar een belangrijke drijfveer achter.

10 SH: En krijgen Prins Hassan, die pleit geloof ik voor 10 miljard voor een groot researchproject. Wat vond u daarvan? Prins Hasan van Jordanië die kwam om de woestijn vol te laten bouwen he? Daar kwam het eigenlijk een beetje op neer. DC: 10 miljard is natuurlijk een heel klein bedrag uiteindelijk. Maar geld is uiteindelijk het probleem niet. Geld zit ook genoeg bij de electriciteitsbedrijven en bij de andere energiebedrijven. Dus ik denk niet dat er zoveel overheidsgeld in nodig is. Uiteindelijk, als CO 2 en CO 2 -uitstoot een echte prijs krijgt, dan wordt het heel aantrekkelijk voor energiebedrijven om in CSP te investeren. Dus overheidssteun is niet zozeer nodig, maar het gaat meer om de belemmeringen weg te nemen voor investeringen en, nou ja, goed. Daar gaan we mee aan de gang. SH:... mee aan de slag. Tot slot, mijnheer Bergsma - adviseur duurzame energievoorziening - ligt het een beetje in lijn van wat uzelf adviseert? Wat nu besproken is. GB: Jazeker, het is hoopvol. Maar ik denk zelf, die koppeling met die biotransportbrandstoffen - waar we nog steeds 5,75 in 2010 hebben staan. Da's een interessante, want... (in de rede gevallen door SH) SH: Wat is 5,75 in 2010? GB: 5,75 (procent) van de hoeveelheid benzine en diesel die we in Europa tanken - dat moet bio-diesel zijn - dat is problematisch en dat, daar 3 van maken en dan een heel groot deel naar dingen als CSP is een stuk beter voor het milieu, is goedkoper voor de consument. Want op dit moment is CSP nog wat duurder, als CSP een prijs krijgt kan je al een heel eind komen. Maar je moet er eerst nog een flinke stap in maken. En het klopt, over een jaar of tien kan het waarschijnlijk goed concurreren. SH: OK. Nou over die bio-diesel en die andere problematiek gaan we een andere keer verder praten. Heel erg bedankt allemaal. Commentaar van Evert du Marchie van Voorthuysen: Jos Hessels, Tweede Kamer Lid voor het CDA en woordvoerder voor energiepolitiek, doet in het debat een aantal opmerkelijke uitspraken, die zeer positief zijn. 1. Hessels vindt het een goede zaak dat er in het kader van ontwikkelingssamenwerking geïnvesteerd wordt in CSP in Afrikaanse landen. Kennelijk heeft hij al vernomen van de CSP-plannen van het Nederlandse zonne-energiebedrijf SOLAQ voor Burkina Faso. 2. Hessels stelt duidelijk dat de Tweede Kamer samen met de regering het energiebeleid maakt, en niet de Taskforce en de Platforms van de Energietransitie. 3. Hessels zegt dat CSP zeker niet uitgesloten mag worden van fondsen die de innovatie in duurzame energie bevorderen.

11 Ik constateer dat Harry Droog kort geleden, in de ARGOS uizending van 11 januari, duidelijk gesteld heeft dat CSP in Nederland geen ondersteuning van het Energietransitiebeleid dient te krijgen. Ik constateer dat het CDA stelt dat CSP wel ondersteund moet worden. Ik constateer dat in Nederland niet Harry Droog c.s. het laatste woord hebben maar de regering en het parlement. Ik hoop en verwacht dat de regering spoedig een aanwijzing geeft aan het Platform Duurzame Elektriciteitsopwekking van de Energietransitie dat de aanvraag van GEZEN tot het instellen van een Transitiepad voor CSP alsnog wordt gehonoreerd. Ik hoop en verwacht dat de Tweede Kamer de regering d.m.v. een motie vraagt om dit te doen (indien nog nodig). De andere deelnemers aan het debat, Dorette Corbey en Geert Bergsma, maakten ook vele verstandige opmerkingen. Ik zie met belangstelling uit naar de nieuwe plannen van de Europese Commissie, en wens Dorette veel succes met haar politieke acties om de kansen voor CSP zo groot mogelijk te maken. Helaas zijn er ook een aantal minder gelukkige opmerkingen gemaakt in het debat. Maar voor deze keer bedekken we die met de mantel der liefde, en tellen wij onze zegeningen.

Volledige tekst van de radiouitzending op 11 januari 2008, Radio 1, 10:00-10:30 uur

Volledige tekst van de radiouitzending op 11 januari 2008, Radio 1, 10:00-10:30 uur Volledige tekst van de radiouitzending op 11 januari 2008, Radio 1, 10:00-10:30 uur Onderwerp: Zonnekrachtcentrales in de kou IV = interviewer; voor de rest Initialen aangehaald. Alle teksten die niet

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Thema In en om het huis

Thema In en om het huis http://www.edusom.nl Thema In en om het huis Lesbrief 24. Een wasmachine kopen. Wat leert u in deze les? Wat u kunt zeggen als u een wasmachine wilt kopen. Zeggen hoe groot iets is. Vergelijkingen. Veel

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Introducties telefonisch interview

Introducties telefonisch interview Introducties telefonisch interview Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

De Zon Moeder van alle energie

De Zon Moeder van alle energie De Zon Moeder van alle energie Concentrating Solar Power (CSP) De meest directe weg om zonne-energie in bruikbare energie om te zetten - Wat is CSP - De potentie - De problemen - De oplossingen - De plaats

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Leskist groene energie Pagina 11

Leskist groene energie Pagina 11 Leskist groene energie Pagina 11 Bouw een windmolen; en die moet zo hard mogelijk draaien. Omdat de ene plek op aarde warmer is dan de andere waait het altijd wel. Die wind kan een molen doen draaien.

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Nieuws uit Dordrecht: Dordrecht lanceert zonatlas

Nieuws uit Dordrecht: Dordrecht lanceert zonatlas L.S., Opdat bijgaande berichtgeving u allen bereikt moge hebben, Mvrgr Funs Bergmans Van: Ruud Lammers [mailto:rl@dds.nl] Verzonden: vrijdag 8 februari 2013 17:11 Aan: Bergmans, APMAF Onderwerp: contract

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

klimaatcasino Stellingenspel

klimaatcasino Stellingenspel Stelling 1 Dat een klein land als België z n CO 2 -uitstoot terugdringt, helpt niks. De grote landen moeten het doen. Stelling 2 Acties rond de opwarming van het klimaat zijn niet meer nodig omdat iedereen

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Aan de orde is het VAO Persoonsgebondenbudget (AO d.d. 21/11).

Aan de orde is het VAO Persoonsgebondenbudget (AO d.d. 21/11). Persoonsgebondenbudget Aan de orde is het VAO Persoonsgebondenbudget (AO d.d. 21/11). Mevrouw Bergkamp (D66): Voorzitter. Eigen regie en keuzevrijheid voor de zorg en ondersteuning die je nodig hebt, zijn

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid voor biomassa -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid duurzame energie in beweging Volkskrant 30 maart 2010: Van der Hoeven neemt afstand van eigen duurzaamheidsbeleid Van onze verslaggever Michael

Nadere informatie

Overleven met energie

Overleven met energie Overleven met energie Jo Hermans Universiteit Leiden Nationaal Congres Energie & Ruimte, TU Delft, 22 september 2011 Overleven met energie Een blijma in 5 bedrijven 1. Meest onderschatte wet 2. Meest onderschatte

Nadere informatie

Windenergie in Horst aan de Maas

Windenergie in Horst aan de Maas Windenergie in Horst aan de Maas J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Windenergie in de Wieringermeer

Windenergie in de Wieringermeer Windenergie in de Wieringermeer J. H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid?

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid? Interviewfragmenten Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins te verspreiden.

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Wat vindt Nederland van elektrisch rijden?

Wat vindt Nederland van elektrisch rijden? bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 W +31 www.motivaction.nl (0)20 Amsterdam 5898383 Wat vindt Nederland van elektrisch rijden? Een onderzoek

Nadere informatie

Spelregels BioRaffinage

Spelregels BioRaffinage Spelregels BioRaffinage 1) Ieder Team dient zoveel mogelijk biomassa waardeketens opstellen van één van de vijf groene eindproducten. 2) Een waardeketen omvat tenminste één element van de kleuren Blauw,

Nadere informatie

E E N B A R M H A R T I G E S A M A R I T A A N

E E N B A R M H A R T I G E S A M A R I T A A N E E N B A R M H A R T I G E S A M A R I T A A N Personen Pa Ma Kind 1 Kind 2 Dominee Vrouw van de Dominee Zondagsschooljuf Man van de zondagsschooljuf Buurman Smit Buurvrouw Smit Het Ding (speelt wel mee,

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Welkom bij de Marktplaats Leefomgeving van 24 november 2010

Welkom bij de Marktplaats Leefomgeving van 24 november 2010 Welkom bij de Marktplaats Leefomgeving van 24 november 2010 Huidig beleid Omgevingsvisie (juni 2010): Zoekgebied in Zuidoost en Oost Drenthe Gemeenten Coevorden, Emmen, Borger- Odoorn, Aa en Hunze en Tynaarlo

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Windenergie in Pijnacker-Nootdorp

Windenergie in Pijnacker-Nootdorp Windenergie in Pijnacker-Nootdorp J. H. Fred Jansen www.nkpw.nl Opbrengst windenergie in Nederland en Pijnacker-Nootdorp Bruto en netto opbrengst Geluidnorm windturbines Hinder door windturbinegeluid Waardedaling

Nadere informatie

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips

Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi. Annemiek Verrips Windenergie op zee discussiebijeenkomst Kivi Annemiek Verrips 2 Discussie windenergie op Zee Kivi Stelling in MKBA Windenergie op Zee Duurzame energiesubsidies windenergie hebben geen effect op CO2- uitstoot

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden.

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. -Gesproken woord geldt- We zijn hier in een gebouw van de toekomst. Hier stroomt straks door de leiding geen Gronings

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie