IN HET OOG VAN DE ORKAAN JAN ROTMANS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "IN HET OOG VAN DE ORKAAN JAN ROTMANS"

Transcriptie

1 138 IN HET OOG VAN DE ORKAAN JAN ROTMANS

2 08 ENERgIETRaNsITIE IN NEDERLaND Van fossiele energie naar duurzame energie, hoe moeilijk is dat? In Nederland zien we twee schijnbaar tegengestelde ontwikkelingen, van bovenaf en van onderop. Van bovenaf heeft de rijksoverheid tien jaar lang geprobeerd de energieomslag mogelijk te maken met het project energietransitie. De resultaten roepen echter gemengde gevoelens op. Van onderop is een brede waaier van honderden lokale en regionale duurzame energie initiatieven ontstaan. Dat leidt in elk geval tot veel enthousiasme bij een grote groep betrokkenen. Heeft het een met het ander te maken? En zo ja, hoe kunnen beide richtingen elkaar versterken? Hier analyseren we eerst het project energietransitie en daarna de onderstroom van koplopers die bezig zijn met lokale en regionale duurzame energieprojecten. Duidelijk wordt dat de energieke samenleving per dag aan kracht wint en het stokje van de energietransitie heeft overgenomen. Dat stemt hoopvol voor de toekomst. Ook duidelijk wordt dat de energieomwenteling een grootschalige én kleinschalige dimensie nodig heeft. 139

3 InleIdIng Het project energietransitie startte in 2001 als uitvloeisel van het vierde Nationale Milieubeleidsplan (NMP4) onder auspiciën van het toenmalige ministerie van Economische Zaken (EZ). In aanvang met een handvol ambtenaren en een zeer bescheiden budget. De eerste jaren was het echt pionierswerk, omdat ministeries met zo n beleidsexperiment nauwelijks ervaring hadden. In die begintijd werden diverse procesinstrumenten uitgeprobeerd: visies, platforms, transitiepaden, en innovatieprogramma s. Vanaf 2004 kreeg de energietransitie serieus vorm met een uitbreiding van het aantal platforms naar zeven, de instelling van de taskforce energietransitie en de vorming van een gezamenlijke agenda. En er kwam een interdepartementale organisatie van zes ministeries. Vanaf 2007 raakte de energietransitie steviger verankerd in het energiebeleid en ontstond een kritische massa aan financiën, mensen en activiteiten. Honderden miljoenen werden geïnvesteerd in een portefeuille aan transitiepaden, rond de 500 transitie-experimenten en een snel groeiend netwerk van een paar duizend mensen. Tegenwoordig is, mede onder invloed van het kabinet Rutte, de energietransitie als project weer terug bij af en resteert nog slechts een kleine eenheid energietransitie binnen het huidige ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). Veel activiteiten worden afgestoten en waar mogelijk overgedragen aan marktpartijen of maatschappelijke partners. Feitelijk is hiermee het project energietransitie als beleidsexperiment beëindigd. hfd stk In 2001 werd onderkend dat een fundamenteel andere koers in de energiehuishouding onvermijdelijk én gewenst was en dat een klassieke beleidsaanpak niet zou werken. Het stringente neoliberale marktdenken werd niet gezien als de weg om de transitie naar een duurzame energievoorziening tot stand te brengen. Maar ook een top-down benadering via directieve overheidssturing zou geen soelaas bieden. (Rotmans e.a., 2000). Vandaar de keuze voor een nieuwe aanpak: transitiemanagement, dat is gestoeld op een proces van zoeken, leren en experimenteren, met innovatieruimte voor koplopers in de samenleving (Rotmans, 2003; Loorbach, 2007). Door koplopers met elkaar in contact te brengen in zogenaamde platforms ontstaan beschermde en veilige omgevingen waarin men van elkaar kon leren zonder al te veel restricties. Koplopers zijn hier friskijkers en dwarsdenkers, vooruitstrevende vernieuwers met slimme, duurzame ideeën over de toekomstige energiehuishouding (zie hoofdstuk De theorie achter transitiesturing). Meestal zijn dit kleine bedrijven of instellingen die risicovolle projecten uitvoeren (nichespelers). We vinden ze echter ook bij grote bedrijven of bij de overheid (veranderingsgezinde regimespelers). jan rotmans in het oog van de orkaan

4 EEN balans Na tien jaar is het tijd voor een balans van de energietransitie als innovatief en uniek beleidsexperiment. Door een transitiebril kijken we naar de inhoud, het proces, de organisatie en de opbrengst. Met deze analyse proberen we zo zuiver mogelijk de energietransitie te ontleden, om zodoende tot een aantal aanbevelingen te komen voor een herijking. Deze zuiverheid is nodig voor een gefundeerd onderscheid tussen het project van de energietransitie en de energietransitie als maatschappelijk proces. Zo loopt Nederland achter op veel vergelijkbare Europese landen, omdat nog geen 4% van onze energie duurzaam wordt opgewekt. Dit is niet direct te wijten aan het project energietransitie, maar in hoge mate een erfenis uit het verleden en onderdeel van het dominante gas- en olieregime in Nederland. TransITIeanalyse In deze paragraaf analyseren wij het project energietransitie vanuit een transitieperspectief. Hierbij kijken wij zowel naar de inhoud (visie, paden, experimenten) als naar het proces (strategie, tactiek, uitvoering). Inhoudelijk heeft men het transitiegedachtegoed zo goed mogelijk geprobeerd te volgen. Er is reeds in het begin een langetermijnvisie ontwikkeld met een ambtelijke kerngroep en een select groepje stakeholders. Het streven is gericht op een duurzame Nederlandse energievoorziening: CO 2 -arm (50% reductie van CO 2 -emissies in 2050 t.o.v. emissies in 2000), veilig, leveringszeker, goedkoop en efficiënt. De doelen zijn zowel sociaal-cultureel (veilig en leveringszeker), ecologisch (CO 2 -arm) en economisch (goedkoop en efficiënt). De visie is echter geen vastomlijnd scenario, omdat het verschillende transitiebeelden kan omvatten, bv. een all electric - samenleving, of een waterstofsamenleving. En het is mogelijk dat er meer wegen naar Rome blijken te leiden. In de loop van de tijd zijn aan deze visie een groot aantal transitiepaden gekoppeld, zoals: energiebesparing, duurzame papierindustrie, duurzame biomassa-import en nieuw gas. In totaal zijn 26 transitiepaden uitgeprobeerd. aan deze transitiepaden hangt een portfolio met naar schatting 500 transitie-experimenten. Uit alles blijkt dat de kern van het transitiedenken het uitgangspunt is geweest: zoeken, leren en experimenteren. Niettemin zijn hier enige kanttekeningen op zijn plaats. Zo maakte slechts een klein groepje binnen de energietransitie zich de visie eigen, lijken er verschillende ideeën te bestaan die niet geheel bij elkaar aansluiten en is de visie niet doorvertaald in maatschappijbeelden. bij transities zijn juist de institutionele en sociale innovaties doorslaggevend. Helaas ontbreken paden op het gebied van institutionele barrières, gedragsver- 141

5 andering, nieuwe rollen van betrokken partijen en sociale haalbaarheid nog. Dat voorbehoud geldt ook voor de gekozen transitie-experimenten. Deze zijn vooral technologisch van karakter en nauwelijks gericht op een structuurwijziging of cultuurverandering. Ze lijken vooral demonstratieprojecten te zijn met een beperkt risico. Het echte sociaal leren is van ondergeschikt belang, heldere leerdoelen ontbreken bij de meeste experimenten, de nadruk ligt vooral op technologie en economie. Tot slot ontbreekt een gerichte strategie voor het opschalen van succesvolle experimenten. Veel van deze weeffouten hebben te maken met de regeling voor het beoordelen en toewijzen van experimenten. Deze regeling, de UKR (Unieke Kansen Regeling), was een bestaand arrangement dat werd aangepast voor de energietransitie, maar bleek niet echt geschikt voor transitie-experimenten. bij de UKR-regeling ligt de nadruk op concrete, afrekenbare resultaten: in bijdragen aan CO 2 -reductie, kosten per ton vermeden CO 2 -equivalenten. Een marktpartij moet hoofdaanvrager zijn en minstens de helft van de kosten dragen. Dat is vooral voor het Midden- en Kleinbedrijf (MKb) een groot risico. Met als gevolg dat het MKb ondervertegenwoordigd is in de honderden lopende experimenten en dat vooral grote bedrijven zijn ingestapt. De meest radicale, risicovolle projecten verdwenen hierdoor uit beeld, terwijl die heel interessant zijn vanuit transitieperspectief. hfd stk EEN ONDOORZICHTIg PROCEs Kijken we naar de procesarchitectuur door een transitiebril, dan zien we herkenbare aspecten, maar ook elementen die daar haaks op lijken te staan. allereerst valt op dat een echte procesopbouw ontbreekt: het is niet duidelijk wie er nu probeert te sturen en vanuit welke positie. Dat resulteert in een tamelijk ondoorzichtig beeld waarbij vrijwel niemand het overzicht heeft van wat er allemaal gebeurt binnen de energietransitie. Een herkenbaar onderdeel vormen de transitiearena s: min of meer autonome, zelfsturende netwerken met een eigen agenda. Echter, tal van ad-hoc commissies en organen bemoeiden zich met het proces wat de innovatieruimte voor de platforms eerder verkleinde dan vergrootte. Zoals de taskforce onder leiding van Rein Willems, later vervangen door het regieorgaan onder voorzitterschap van Theo Walthie. Verder een interdepartementale programmadirectie energietransitie, mét ondersteunende staf en een interdepartementale overleggroep, een overleg van 6 Directeur generaals, een koplopersloket en fikse inbreng vanuit senternovem (tegenwoordig agentschapnl). Deze verticalisering, bureaucratisering en hang naar toezicht en beheersing tekent de institutionalisering van het project energietransitie. Enerzijds zorgt dit voor draagvlak, borging en financiering, maar anderzijds is daardoor het jan rotmans in het oog van de orkaan

6 De gevestigde partijen uit de fossiele energiewereld bepalen de marsroute van de energietransitie, terwijl deze juist bedoeld was voor kleine, duurzame spelers baanbrekende en innovatieve karakter van het project geleidelijk verdwenen. Hiermee verwaterde de energietransitie en ontstond een project dat zich niet langer meer richt op radicale innovatie. Het is onderdeel geworden van de business-as-usual beleidsmachinerie, met gelukkig nog wel innovatieve aspecten. Het achterliggende sturingsmodel is toch veel meer top-down dan oorspronkelijk de bedoeling was. Hiervan getuigt de centrale eenheid die de lijnen uitzette; de projectdirectie energietransitie onder leiding van Hugo brouwer, de generaal van de energietransitie. Hij heeft het project op knappe wijze in het Haagse DNa gemanoeuvreerd, maar daardoor is het vooral een beleidsproces geworden, losgezongen van de samenleving. Veel van de spanning uit het begin van het project is inmiddels verdwenen. De sfeer rondom het project is die van uitvoeren in plaats van zoeken en leren. gevestigde belangen Ook de dominante rol van de grote partijen valt op. Zij bepalen grotendeels de agenda van de energietransitie en verdedigen de gevestigde belangen van kolen, olie en gas. Voorbeelden van deze regimespelers zijn shell, Nuon en Essent. Daarnaast zijn er veel nichespelers, vaak kleine of middelgrote bedrijven die al op commerciële wijze met duurzame energie bezig zijn en koploper zijn binnen hun branche. Voorbeelden zijn greenchoice, solland solar, Windunie en Econcern (deels overgenomen door Eneco). Zeven platforms zijn opgericht en doorontwikkeld: duurzame elektriciteit, duurzame mobiliteit, gebouwde omgeving, groen grondstoffen, ketenefficiency, nieuw gas en glastuinbouw. Zes van de zeven platforms hebben we nader onderzocht, alleen de glastuinbouw niet, aangezien die nog in een beginstadium verkeerde. bij de platforms valt op dat de grote partijen domineren, al zijn er behoorlijke verschillen onderling. Meest opvallend is de taskforce, die voor ca. 85% bestond uit regimespelers. Ook in de platforms duurzame mobiliteit (ca. 85%), duurzame elektriciteit (ca. 75%), nieuw gas (ca. 65%) en keteneffi ciency (bijna 60%) zwaaien de regimespelers de scepter (zie figuur 1). gunstige uitzonderingen zijn de platforms gebouwde omgeving en groene grondstoffen die voor ongeveer de helft uit regimespelers bestaan. 143

7 BETROKKEN ORGANISATIES PER PLATFORM/T.FORCE: GEVESTIGDE SPELERS (REGIME-INDICATOR) Duurzame electriciteit Duurzame mobiliteit Gebouwde omgeving Groene grondstoffen Keten efficiency Nieuw gas Taskforce (excl. platf. vz) 0% 20% 40% 60% 80% 100% Geen gevestigde, belangrijke speler Gevestigde, belangrijke speler in andere sector Gevestigde, belangrijke speler in energiesector bron: Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) Figuur 1 Verhouding niche- en regimespelers binnen platforms Dit alles betekent dat de gevestigde partijen uit de wereld van de fossiele energie grotendeels de marsroute bepalen van de energietransitie, terwijl deze juist bedoeld was om tot een nieuwe orde van duurzame energie te komen. Tegelijkertijd zijn veel nichespelers buiten de platforms gehouden, terwijl zij eigenlijk in de meerderheid moeten zijn in een transitieproces. Met als uitvloeisel dat de gevestigde orde het belang van de energietransitie wel onderschrijft, maar het tempo ervan vertraagt om zoveel mogelijk rendement te halen uit alle gedane investeringen in de fossiele energie. Deze tactiek van aanschuiven en bewust vertragen blijkt heel heilzaam te zijn, want deze machtsovername verliep bijna geruisloos de afgelopen jaren. Het is op zijn zachtst gezegd vreemd dat de platformvoorzitters zelf hun platformleden konden uitkiezen, zonder dat er een toetsing plaatsvond op hun vernieuwingsgehalte en institutionele achtergrond. hfd stk bij de transitie-experimenten is het beeld vergelijkbaar, zij het iets gunstiger (zie figuur 2). Tellen we de woningcorporaties en middelgrote gemeenten mee, dan geeft ook hier de traditionele orde richting aan de experimenten (meer dan 50%). Kijken we naar de grootte van de betrokken organisaties, dan valt op dat het in bijna de helft van de gevallen gaat om bedrijven van 1000 mensen of meer (zie figuur 3). Tweederde van de deelnemende bedrijven heeft meer dan 100 mensen in dienst. Dit geldt ook voor de grootte van hen die aanschuiven bij de platforms en de taskforce. Het MKb is dus zwaar in de minderheid, met name bedrijfjes met minder dan 10 mensen. Terwijl deze kleine spelers juist de motor zijn van ingrijpende innovaties en vernieuwing. jan rotmans in het oog van de orkaan

8 BETROKKEN ORGANISATIES BIJ ENERGIETRANSACTIES, GEVESTIGDE SPELERS (REGIME-INDICATOR) Woningcoöperaties en middelgrote gemeenten 0% 20% 40% 60% 80% 100% Geen gevestigde, belangrijke speler Gevestigde, belangrijke speler in andere sector Gevestigde, belangrijke speler in energiesector Experimenten Platform Taskforce (excl. platf. vz) Grand Total bron: Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) Figuur 2 Verhouding niche- en regimespelers bij experimenten versus andere gremia BETROKKEN ORGANISATIES BIJ ENERGIETRANSACTIES: ORGANISATIEGROOTTE (REGIME-INDICATOR) 0% 20% 40% 60% 80% 100% > Experimenten Platforms Taskforce (excl. platf. vz) bron: Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) Figuur 3 grootte van bedrijven en organisaties betrokken bij energietransitie Nemen we de maatschappelijke diversiteit van de partijen onder de loep, dan blijkt dat de private sector domineert, gevolgd door overheden, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties (zie figuur 4). Dit geldt over de hele linie, van experimenten tot taskforce (zie figuur 5). Wel zijn er verklaarbare verschillen tussen de platforms onderling. Zo is de aanwezigheid van de private sector bij het platform duurzame mobiliteit aanzienlijk groter dan bij het platform duurzame elektriciteit (zie figuur 6). Intermediairs zijn nauwelijks vertegenwoordigd, terwijl juist die partij een belangrijke makelaarsrol kan vervullen in een transitieproces. Figuur 7 tot slot typeert de experimenten naar karakter: zijn ze gericht op technologische innovatie of op sociale, culturele of institutionele innovatie? 145

9 BETROKKEN ORGANISATIES BIJ PLATFORMS/TASKFORCE: MAATSCHAPPELIJKE DIVERSITEIT Overheden 18 Maatschappelijke organisaties Intermediars Bedrijfsleven Kennisinstellingen bron: Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) Figuur 4 Diversiteit van partijen betrokken bij energietransitie BETROKKEN ORGANISATIES BIJ ENERGIETRANSACTIES: MAATSCHAPPELIJKE DIVERSITEIT Vrijwel geheel rijk en zelfstandige organisaties Vrijwel geheel lokaal Experimenten hfd stk Platform Taskforce (excl. platf. vz) Grand Total 0% 20% 40% 60% 80% 100% Overheid/publieke organisatie Maatschappelijke organisatie Kennisinstelling Intermediar Bedrijf Figuur 5 Diversiteit van partijen betrokken bij onderdelen van energietransitie bron: Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) jan rotmans in het oog van de orkaan

10 BETROKKEN ORGANISATIES PER PLATFORM/T.FORCE: MAATSCHAPPELIJKE DIVERSITEIT Maatschappelijke organisaties Overheden Bedrijfsleven Duurzame elektriciteit Duurzame mobiliteit Gebouwde omgeving Groene grondstoffen Ketenefficiency Nieuw gas Taskforce (excl. platf. vz) Intermediars Figuur 6 Diversiteit aan partijen per platform Kennisinstellingen bron: Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) BETROKKEN DOMEINEN IN EXPERIMENTEN (NAAR VAN DEN BOSCH - UKR, 1E RONDE) Aantal experimenten Sociaal cultureel Ecologisch Economisch Institutioneel Technologisch Totaal bron: Dutch Research Institute for Transitions (DRIFT) Figuur 7 Typering van experimenten naar aard Matthijs Hisschemöller (2010) komt langs andere lijnen tot soortgelijke inzichten en conclusies. Hij constateert bovendien dat er weinig coalities zijn tussen bedrijven en kennisinstellingen die voor duurzame doorbraken in transitieprocessen kunnen zorgen. Het meest opmerkelijk is dat de eindgebruiker in de energietransitie afwezig is. Hij praat nergens mee, noch bij de platforms noch bij de experimenten. Een energietransitie zonder de steun en actieve participatie van eindgebruikers is echter bijna onmogelijk. Daarom zijn veel meer experimenten 147

11 nodig, waarbij eindgebruikers direct betrokken zijn. Overigens ontwikkelt zich een hausse aan lokale energie initiatieven buiten het project energietransitie om (zie sectie over de energiebeweging van onderop). Ondanks de sturing van bovenaf, opereren de platforms behoorlijk autonoom en onafhankelijk van elkaar. Een gemeenschappelijke agenda ontbreekt en er wordt onvoldoende van elkaar geleerd. De diversiteit tussen de platforms is ook groot, qua taakstelling, samenstelling en sturing. sommige platforms hebben een duidelijk sturende rol (zoals het platform Nieuw gas), andere platforms een bredere rol (inventariserend, scheppend en mobiliserend), zoals het platform groene grondstoffen. MaaTsCHaPPELIjKE DyNaMIEK De tragiek is dat het project energietransitie inmiddels door de maatschappelijke dynamiek rond duurzaamheid is ingehaald. Dit blijkt uit de achterhaalde doelstelling van het project energietransitie. Vijftig procent CO 2 -reductie in 2050 was in 2001 heel ambitieus, maar nu ligt de horizon eerder bij 80 tot 90% CO 2 -reductie in Ook de explosie van lokale, duurzame energie initiatieven buiten het project energietransitie toont dit aan. Veelzeggend is eveneens het feit dat aanzienlijk meer doorbraakexperimenten plaatsvinden buiten dan binnen de energietransitie. Het project zelf is nog slechts een middenmotor in de landelijke dynamiek van duurzame energieontwikkeling. hfd stk Tegelijk stimuleerde energietransitie de dynamiek rond duurzaamheid. Met name in de regio s (grote steden, kleinere gemeenten, platteland, buurten, wijken, straten) is de laatste jaren veel reuring ontstaan. Inmiddels zijn er honderden initiatieven voor lokale energiebedrijven. Het bruist en gist in het land. Zie de regionale samenwerking tussen bedrijfsleven en overheid op het gebied van duurzame innovatie, klimaatneutrale straten en woningen, regionale energiecooperaties, ambitieuze provinciale energieplannen en stedelijke energieprogramma s. Er is geen gemeente die er niet mee bezig is, al bestaan er grote verschillen in ambities, tempo en daadkracht. En er zijn nog maar weinig bedrijven die niets doen met duurzaamheid, al is het maar omdat men nieuwe verdienmodellen ziet gloren. De regionale en lokale bewegingen leggen de lat vaak hoger dan de landelijke energietransitie. Uit eigen ervaring weten wij dat zij voor het overgrote deel niet op de landelijke energietransitie aangesloten zijn. De bedoeling was ook altijd dat de energietransitie juist van onderop en vanuit de samenleving zou plaatsvinden. Niet centraal vanuit Den Haag, maar vooral decentraal vanuit de regio s en locaties. jan rotmans in het oog van de orkaan

12 energietransitie en de macht In dit hoofdstuk analyseren wij de energietransitie vanuit het gezichtspunt van de macht. Passen we het machtsmodel dat beschreven is in het hoofdstuk over transities, toe op het Nederlands energiesysteem, dan is het evident dat er een zeer krachtig fossiel energieregime bestaat. Een gas- en olieregime met diepe en wijdvertakte wortels in de Nederlandse samenleving. Decennia lang is heel veel geïnvesteerd in de gas- en olie-infrastructuur. In de jaren 50 en 60 werden in hoog tempo een olie-infrastructuur (raffinage, benzinepompen) en een wegennet uit de grond gestampt. In diezelfde periode werd ook een gasinfrastructuur aangelegd door de vondst van grote aardgasvoorraden bij slochteren in aardgas werd daardoor razendsnel de belangrijkste energievorm en een grote inkomstenbron voor de overheid. In nog geen 10 jaar tijd kookte en stookte het gros van de Nederlandse huishoudens op aardgas. De invloed van de dominante energiepartijen in alle bestaande energienetwerken en organisaties is zeer groot. Dat Nederland jaarlijks meer dan 10 miljard verdient aan zijn aardgas heeft daar uiteraard alles mee te maken. De bestaande cultuur en structuur wordt gehandhaafd en verdedigd door de gevestigde belangen. Zij hebben veel geld gestopt in de bestaande energie-infrastructuur en willen daar zo lang mogelijk van profiteren. De huidige, tamelijk rigide, wet- en regelgeving is afgestemd op fossiele energie en het huidige beleid kenmerkt zich door liberalisering en privatisering, gericht op zowel marktwerking als subsidiëring. Technologisch wijst het kompas richting centrale energieopwekking via grote centrales. Dit staat haaks op de recente trends van decentrale opwekking van duurzame energie. In de nabije toekomst zal duurzame energie op vele plaatsen worden opgewekt, in en om onze woon- en werkomgeving. Dit betekent een enorme cultuuromslag bij energiebedrijven, netbeheerders, gemeenten, consumenten, architecten, banken, bouwbedrijven en projectontwikkelaars. Het fossiele energieregime vormt een ragfijn samenspel tussen energiebedrijven, ministeries, adviseurs, en kennisinstellingen die elkaars belangen verdedigen en afdekken. De ministeries van Economische Zaken (tegenwoordig Economische Zaken, Landbouw en Innovatie) en Financiën spelen hierbij een cruciale rol als ontvangers en verdelers van de miljarden aan gasbaten. De échte macht ligt bij de topambtenaren van deze ministeries. Zo werd de deal rond de nieuwe kolencentrales 7 jaar geleden gesloten door Pieter boot, directeur energie & duurzaamheid bij EZ, in een kongsie met grote energiebedrijven. 149

13 De energietransitie in Nederland is na verloop van tijd ingekapseld en daardoor onschadelijk gemaakt door het zittende energieregime Zelfs kennisontwikkeling en onderzoek worden deels richting fossiele energie gestuurd. De ministeries staan ook hier vooraan, via de verdeling van subsidies, FEs-gelden en NWO-geld waar zij inhoudelijk ook een flinke vinger in de pap hebben. Opvallend is bijvoorbeeld de aandacht voor CCs (Carbon Capture storage), gepromoot door grote energiebedrijven en ministeries. Vaak levert dit type onderzoek uitkomsten op die aangeven dat kolen-, kern- en gascentrales voorlopig onmisbaar zijn, omdat duurzame energiebronnen nog te duur zijn en de energievraag niet aankunnen. Ook veel consultancyfirma s en ingenieursbureaus ondersteunen via adviesrapporten deze denkwijze. In zekere zin profiteert vrijwel iedereen in Nederland van dit gas- en olieregime en hebben we een belangrijk deel van onze welvaart hieraan te danken. Maar dit voordeel wordt steeds meer een nadeel. Er is een opkomend regime rondom duurzame energie, een niche-regime, dat echter veel minder goed georganiseerd is dan het fossiele energieregime. Het is divers, gefragmenteerd, mist nog een duidelijke structuur, maar heeft wel verandermacht. Het is zich aan het vormen en organiseren, maar het duurt nog enige tijd voordat zich een hechte structuur en cultuur heeft gevormd. hfd stk De Nederlandse energiebranche probeerde de afgelopen decennia stelselmatig een doorbraak richting duurzame energie te dwarsbomen of op zijn minst te vertragen (Rotmans (2011b)). Eerst werd het klimaatprobleem ontkend. Vervolgens zocht het bestaande regime zijn toevlucht tot economische instrumenten zoals internationale CO 2 -emissiehandel, gebaseerd op zogenaamde marktwerking. Dit marktmechanisme (zoals in 2005 opgezet op Europese schaal) werkt in de praktijk echter niet. Het bevat onvoldoende prikkels voor bedrijven om in energiebesparing te investeren en slechts een beperkt aantal bedrijven doet mee. Ook richtte men het vizier op alternatieve brandstoffen, zoals ethanol en biodiesel, als aanvulling op de bestaande verbrandingstechnieken. En recent speelt men de kaart van het zo slim mogelijk benutten van de bestaande fossiele infrastructuur, onder het mom dat dit unieke kansen biedt voor Nederland. Omineuze voorbeelden hiervan zijn de gasrotonde, waarmee we gas importeren en uitvoeren en het afvangen en ondergronds opslaan van CO 2. Deze omtrekkende bewegingen hebben als oogmerk de noodzakelijke transitie naar een duurzame energievoorziening uit te stellen. jan rotmans in het oog van de orkaan

14 Een belangrijk nadeel van dit rechtlijnige energieregime is dat het via zelfcreatie van eigen structuren zichzelf in stand houdt. In dit licht is het nog een mirakel dat het project van de Nederlandse energietransitie zover heeft kunnen komen en zo lang stand heeft kunnen houden. Wel kunnen we nu duiden wat er mis ging met de energietransitie de afgelopen jaren. De machtsreflex van het regime manifesteerde zich als een dubbele belemmering. De machtige fossiele energielobby sloop de energietransitie in en nam de transitieagenda over. Dit leidde tot een majeur aandeel van traditionele regimespelers en een teleurstellend klein aantal nichespelers binnen de platforms, paden en projecten. Op welhaast subtiele wijze is de energietransitie door het fossiele energiesysteem van zijn scherpe kantjes ontdaan. Naarmate de invloed van het duurzame niche-regime toeneemt, wordt ook de tegenstand van het zittende fossiele energieregime groter. Tegelijkertijd zorgt dat weer voor een heftige tegenreactie vanuit het opkomende duurzame nicheregime. Er is sprake van strijd en confrontatie, waarbij geen middel wordt geschuwd. Het hele scala van juridische, financiële, organisatorische en politieke instrumenten wordt gebruikt om de opkomst van het duurzame niche-regime tegen te werken. OpbrengsT van de energietransitie In een aantal opzichten is het project energietransitie succesvol te noemen. Het is en blijft een uniek beleidsexperiment waarvoor veel belangstelling is vanuit de hele wereld. Het proces heeft bijgedragen aan het op gang brengen van dynamiek in de energiewereld, via een agenda voor de lange termijn. Zo ver vooruit kijken, 50 jaar, was begin 2000 ongebruikelijk in de Nederlandse energiewereld. De visionaire doorkijk tot 2050 getuigde van moed en lef en heeft de energieagenda beïnvloedt. binnen het ministerie van EZ bleef de energietransitie echter een secundaire beleidslijn. De hoofdmoot van het beleid was gericht op de korte termijn volgens de neoliberale uitgangspunten liberalisering en privatisering. Mede door het project energietransitie kwam energie hoog op de beleids agenda en politieke prioriteitenlijst te staan. Het interdepartementale karakter van het project, waarbij via de interdepartementale programmadirectie 6 ministeries betrokken waren (EZ, VROM, LNV, V&W, buza en Financiën) was uniek. Dit strekt tot voorbeeld voor andere complexe maatschappelijke opgaven die eveneens integraal dienen te worden aangepakt. Wellicht de grootste opbrengst was dat het energiediscours een andere draai heeft gekregen. Het is verschoven in de richting van een overgang naar duur- 151

15 zame energie, gericht op de langere termijn, gekoppeld aan innovatie en aan deels andere spelers. De ambities gingen hierdoor omhoog. bij dit nieuwe discours hoorde ook een nieuwe taal, de transitietaal, met tal van nieuwe termen en begrippen. Zoals koplopers (pioniers betreffende duurzame energie), iconen (doorbraakprojecten en experimenten), transitiepaden als markeringen van mogelijke technologische opties en niches en regime als aanduiding van het nieuwe versus het bestaande. En uiteraard transitiemanagement, wat het uitgangspunt werd voor sturing, al bezigde men aanvankelijk de omschrijving transitieaanpak, vanwege de negatieve bijklank van de term management. Het hele idee van een experimentele aanpak, niet direct oplossingsgericht, maar een proces van zoeken, leren en experimenteren, stond aan de basis van het project en manifesteerde zich in het transitiediscours. De energietransitie leidde ook tot een koerswending; een transitieagenda die in de loop der tijd evolueerde tot een innovatieagenda. Deze is stevig verankerd in het Nederlandse energie-, milieu- en innovatiebeleid. Honderden miljoenen euro s zijn erin geïnvesteerd. Er zijn hierdoor ook nieuwe netwerken ontstaan waaruit weer nieuwe coalities voortkwamen. Zo is wel degelijk een soort beweging tot stand gekomen van een paar duizend actief betrokken mensen. Die beweging mist jammer genoeg haar wortels bij veel lokale pioniers. Het project energietransitie is als beleidsexperiment dus deels gelukt. Het heeft alleen niet geleid tot een breed gedragen energietransitie in den lande. Maar de totaalbalans is gematigd positief. En er zijn veel lessen uit te trekken. Want zelfs in zo n verstrekkende beleidsinnovatie als de energietransitie was de hand van het fossiele energieregime duidelijk zichtbaar. Ook hier regeren de vertegenwoordigers van grote energiebedrijven, is de focus sterk aanbodgericht, komen eindgebruikers er nauwelijks aan te pas en prevaleert technologische boven institutionele innovatie. Op basis van dit alles kan een heroriëntatie plaatsvinden. Met als resultaat dat dit experiment alsnog kan uitgroeien tot een beweging van onderop die de omwenteling naar een duurzame energievoorziening wel de juiste snelheid en richting geeft. hfd stk energietransitie Op kantelpunt De energietransitie als maatschappelijk fenomeen is in Nederland in een nieuwe fase terecht gekomen. De transitie bevindt zich nu op een kantelpunt en versnelt zich (het kantelpunt wordt beschreven in het hoofdstuk De theorie achter transities). We kunnen deze transitiedynamiek op verschillende niveaus analyseren. jan rotmans in het oog van de orkaan

16 Op macroniveau is sprake van toegenomen druk op de energievoorziening. De megaconferentie in Kopenhagen leverde weliswaar geen bindend juridisch akkoord op, maar de transitie naar duurzame energie staat wereldwijd hoog op de politieke agenda. De financieel-economische crisis zorgt voor extra druk, vanwege de koppeling met een dreigende energie- en klimaatcrisis. We beseffen meer dan ooit dat onze energievoorziening afhankelijk is van politiek en economisch instabiele regio s. De onzekere situatie in de arabische landen en de scherp fluctuerende olieprijzen die daarmee samenhangen nopen grote wereldmachten als amerika en China tot aanpassing van hun energiepolitiek. De leveringszekerheid staat door de voortdurende onrust en allerlei incidenten steeds meer op de tocht en maakt de wereld kwetsbaar. En tenslotte dringt steeds meer door dat investeren in duurzame energie grote economische voordelen biedt en de concurrentiepositie versterkt. De wereldwijde investeringen in duurzame energie als onderdeel van de Clean Tech industry zijn de afgelopen jaren dan ook sterk toegenomen en waren in 2008 voor het eerst hoger dan investeringen in fossiele energie en 2010 gaven dezelfde trend te zien, in weerwil van de mondiale economische recessie (UNEP, 2010). In 2010 groeide dit bedrag met 30% tot 243 miljard dollar, waarbij China (55 miljard dollar), Duitsland (42 miljard dollar) en de Verenigde staten (35 miljard dollar) investeringskoplopers zijn (PEW, 2011). Nederland komt niet verder dan (geschat) 1 à 2 miljard dollar. Dit steekt schril af tegen een land als Italië dat 17 miljard investeert in schone energiebronnen. Ook op mesoniveau zijn dynamiek en onrust zichtbaar. binnen het energieregime zijn er duurzame bewegingen gaande: binnen energiebedrijven, binnen corporaties, binnen ministeries en binnen het project van de energietransitie. In de politiek loopt verduurzaming stroef. Dat veroorzaakt reacties zoals het partijoverstijgende initiatief Nederland krijgt Nieuwe Energie. Hierin zitten leden uit de partijcommissies voor duurzame ontwikkeling van CDa, Christenunie, sgp, PvDa, D 66, groen Links en VVD. Een radicaal plan waaruit grote urgentie spreekt en dat inmiddels is vertaald in een burgerinitiatief. Helaas is dit plan recent door de Tweede Kamer in de ijskast gezet. Dit illustreert dat een duurzamer Nederland het niet moet hebben van Den Haag, maar van de dynamiek van bedrijven, burgers en maatschappelijke initiatieven en organisaties. Onderzoek geeft aan dat onder de Nederlandse bevolking een behoorlijk breed draagvlak bestaat voor duurzaamheid, maar dat mensen vaak niet weten hoe daar een vervolg aan te geven. Op microniveau zijn ook versnelde doorbraken te noteren. De snelle opkomst van decentrale energieopwekking en slimme energie-infrastructuur (smart grids) maken het mogelijk om op grote schaal dichtbij huis duurzame energie op 153

17 te wekken. Lokale en regionale energiecoöperaties schieten als paddestoelen uit de grond. Inmiddels zijn er circa 400 initiatieven voor decentrale duurzame energieopwekking. Daarnaast zit er een economische doorbraak van zonne- en windenergie aan te komen. Zonnestroom is naar verwachting in 2015 net zo goedkoop als normale stroom. En er zijn duizenden lokale koplopers op energiegebied actief in Nederland met allerlei projecten en initiatieven. Tot slot is er de interessante ontwikkeling dat energie steeds meer bepalend wordt voor de ruimtelijke inrichting van ons land. Met het lokaal en regionaal opwekken van duurzame energie dient zo vroeg mogelijk rekening te worden gehouden bij het ruimtelijk ontwerp. Maar de ruimtelijke inrichting bepaalt ook mede al dan niet duurzame energieopwekking, denk bijvoorbeeld aan de ondergrondse infrastructuur. Zo heeft Drenthe de eerste structuurvisie ontwikkeld voor de ondergrond in Nederland (provincie Drenthe, 2010). Dit alles markeert de turbulentie en onrust die bij een overgangsfase hoort. We zitten met ons systeem voor energievoorziening op een kantelpunt, een instabiele situatie die overigens nog wel een decennium kan duren (zie figuur 8). Deze disbalans maakt het systeem kwetsbaar voor verstoringen, maar opent tegelijk deuren voor effectieve en radicale veranderingen. In deze verwarrende fase buitelen de initiatieven over elkaar heen, heeft vrijwel niemand het overzicht over wat er zoal gaande is en ontbreekt vaak het inzicht in wat de meest IN WELKE FASE VAN DE TRANSITIE ZIT ENERGIESECTOR? hfd stk Opbouw van duurzame energievoorziening Voorontwikkelingsfase 20 jaar Strijd tussen het oude en nieuwe paradigma start energietransitie KANTELPUNT Energiesector zit hier Figuur 8 Nederlandse energietransitie in een kantelfase Doorontwikkelingsfase 20 jaar Wijdverspreide toepassing van het nieuwe paradigma Consolidatie Tijd bron: Dutch Research Insititute For Transitions (DRIFT) jan rotmans in het oog van de orkaan

18 effectieve strategieën zijn. Een overgangsfase in een transitie vraagt om een andere wijze van sturing dan een voorontwikkelingsfase (Rotmans e.a., 2000). Op dit draaipunt van de transitie ligt de nadruk vooral op kiezen, opschalen en regionaliseren. Over de sturingswijze en de instrumenten die daarbij horen gaat de volgende paragraaf. energiebeweging van OnderOp In Nederland voltrekt zich momenteel een sluipende energierevolutie, die van de decentrale energieopwekking. Het echte energie-innovatievuur zit niet in Den Haag maar in de regio s, in grote steden, kleinere gemeenten, buurten, wijken en straten. Of het nu gaat om klimaatneutrale straten, energieneutrale of energieleverende woningen, regionale energiecoöperaties, stedelijke klimaat- en energieprogramma s, of ambitieuze provinciale energieplannen, het is duidelijk dat het bruist en gist in de regio s, maar niet in politiek Den Haag. Toch heeft het één met het ander te maken, zoals we zullen zien. Er bestaan momenteel naar schatting zo n 400 lokale en regionale initiatieven voor duurzame energieopwekking in Nederland. Dit aantal is explosief toegenomen gedurende de afgelopen 5 jaar. burgers, gemeenten, coöperaties, netbeheerders en energiebedrijven werken samen aan het lokaal opwekken of beheren van duurzame energie. Veelal een combinatie van wind, zon, warmte en smart grids. Mensen willen steeds minder afhankelijk worden van grote, logge internationale energiebedrijven of van de bureaucratische overheid en nemen zelf, al dan niet in gemeenschappen, het heft in handen. Niemand heeft het overzicht en inzicht in het precieze aantal lokale energie initiatieven, een typisch kenmerk van een kantelfase in de energietransitie. Er komen wekelijks initiatieven bij, er is duidelijk sprake van een olievlekwerking. Maar ook van chaos. En dat is goed, want dat is een voorwaarde voor een doorbraak. schwencke (2012) heeft een overzicht gemaakt van alle burgerinitiatieven. Wat opvalt is dat er niet alleen veel initiatieven zijn, maar ook veel verschillende. Het varieert van zelf actief duurzame energie opwekken tot het leveren van duurzame energie; van oude, gevestigde windcoöperaties tot nieuwe zonne(project) coöperaties; en van wijkinitiatieven tot een lokaal nutsbedrijf. Kortom, rijp en groen door elkaar. Het is vrijwel ondoenlijk alle lopende initiatieven in kaart te brengen. Nieuw zijn niet zozeer burgerinitiatieven voor energie, die waren er al rond windenergie in de jaren 90 van de vorige eeuw. Wat wel nieuw is, zijn lokale energiebedrijven: burgers die zelf schone energie gaan inkopen, opwekken en leveren in een stad, dorp of regio. Het eerste voorbeeld daarvan was Texel Energie, opgericht in

19 Richten we ons op de echte burgerinitiatieven, dus zonder ondernemers en overheid, dan kunnen we volgens schwencke (2012) de volgende indeling maken: (1) windcoöperaties; (2) zonnecollectieven; (3) nuts- of lokale energiebedrijven. Er zijn nu zo n 15 middelgrote windcoöperaties actief, voornamelijk in de kustprovincies Zeeland, Zuid- en Noord-Holland. Daarnaast zijn er nog tientallen kleinere windprojecten, zoals Vogelwijk Energiek Den Haag, dat een bijna afgeschreven molen van Eneco nieuw leven heeft ingeblazen. Op het gebied van zonne-energie bestaan er naar schatting 100 projecten. Dat varieert van wijkinitiatieven en landelijke collectieve inkoopacties tot zonne(project)coöperaties. In Deventer startte in 2008 één van de eerste wijkinitiatieven en daar liggen in de wijk Zonnehoven zo n 800 zonnepanelen op de daken van huizen en scholen. Er is een explosie aan landelijke collectieve inkoopacties van zonnepanelen, begonnen met Wij Willen Zon onder de bezielende leiding van Marjan Minnesma. Dit had een kettingreactie tot gevolg. Nu is er een flink aantal van zulke acties. En dan zijn er nog de tientallen zonne-coöperaties, waarbij zonnepanelen van burgers die geen eigen (geschikt) dak hebben elders worden geplaatst, op land, gebouwen, boerenstallen enzovoorts. En ten slotte zijn er momenteel bijna 40 lokale energiebedrijven. 19 hebben een officiële status en staan bij de notaris geregistreerd als coöperatieve vereniging zonder winstoogmerk. Nog zeker 18 lokale energiebedrijven staan op het punt om opgericht te worden en er komen wekelijks initiatieven bij. Lokale energiebedrijven opereren al in Texel, Lochem, groningen, Culemborg, Houten, apeldoorn, Zeewolde, amersfoort, Flevoland, Zutphen, amsterdam, Hellendoorn, Nuenen, Roden, Castricum, Houten, ameland en Zijdwind. Vergaande plannen voor lokale energiebedrijven bestaan in Rotterdam blijdorp, amsterdam, Haarlem, Deventer, Utrecht, Leiden, Wageningen, Weert, bergen en Oosterhout. hfd stk Een nog onvolledig, maar wel illustratief overzicht van de diverse lokale energie initiatieven, staat op de website van HIER opgewekt. Deze website heeft momenteel zo n 280 initiatieven op de radar. andere initiatieven die zich ook bezighouden met lokale energie initiatieven van burgers zijn Nederland krijgt nieuwe energie, en de stichting Energietransitie Nederland (setnl). TexelenergIe Hét icoonvoorbeeld van een lokaal energiebedrijf is TexelEnergie, opgericht in 2007 door een groep Texelaars. grote drijvende kracht achter Texelenergie is directeur brendan de graaf. TexelEnergie is een kleinschalig energiebedrijf met 4000 klanten en 3000 leden. bijna één op de vijf Texelaars is lid van de onafhankelijke energieco- jan rotmans in het oog van de orkaan

20 Wie niet goed kijkt is verrast door de explosie van lokale energie-initiatieven, wie wel goed kijkt vindt het logisch operatie, die groene stroom en duurzaam gas levert. Eilandbewoners kunnen voor 50 euro lid worden van de coöperatie. Daarvoor krijgen zij een aandeel en kunnen ze meebeslissen over het beleid. als er winst gemaakt wordt, wil TexelEnergie dividend uitkeren aan haar leden (aandeelhouders). Texelaars die geen lid worden van de coöperatie, maar wel energie willen afnemen, betalen een hoger tarief voor de energie. Texelenergie levert niet alleen duurzame energie aan Texelaars maar ook aan overkanters. Het lokale energiebedrijf koopt en verkoopt niet alleen duurzame energie, maar produceert ook zelf groene stroom en biogas. Het voorziet nu al in 20% van de Texelse energiebehoefte. De voordelen voor Texel zijn evident: meer voorzieningszekerheid, lokale betrokkenheid, voordelen voor het milieu, impuls voor de Texelse economie en vooral duurzaam geproduceerde energie. Dit is juist zo n mooi voorbeeld van een lokaal energiebedrijf omdat het draagvlak onder de bevolking zeer groot is en het is bedacht, opgezet en uitgevoerd door lokale mensen zelf. Dus echt van én voor Texelaars, een lokaal bedrijf om trots op te zijn. Hoe kunnen we deze explosie van lokale en regionale energie-initiatieven verklaren? Wie niet goed heeft opgelet is verrast, maar wie de tijdsgeest doorgrondt vindt het logisch. Een uitgebreide duiding van het fenomeen lokale transitie, die over meer dan alleen energie gaat, staat in het hoofdstuk Vooruit naar vroeger. Rotmans (2007) signaleerde in 2007 al een bruisende onderstroom van lokale initiatieven op microschaal die kan uitgroeien tot een draaggolf. Die omschakeling van onderstroom naar draaggolf is momenteel gaande. Deze lokale energietransitie is geworteld in positieve en negatieve energie. Een belangrijke oorzaak is de ergernis bij steeds meer mensen over het falend overheidsbeleid op het gebied van duurzame energie. Terwijl duurzame energie wereldwijd doorbreekt en wind- en zonne-energie feitelijk nu al kunnen concurreren met fossiele energie, komt dit in Nederland nauwelijks van de grond. slechts 4% van de energie wordt momenteel duurzaam opgewekt in Nederland en ons land is daarmee één van de slechtste jongetjes in de Europese klas (Natuur en Milieu, 2011). sterker nog, Nederland is bezig zijn eigen fossiele energie-lock-in te creëren. Nieuwe kolencentrales, gascentrales, gasrotonde, CO 2 -hub en CCs (ondergrondse CO 2 - opslag) zorgen ervoor dat Nederland binnen 10 jaar een enorm overschot aan vuile energie krijgt, naar schatting 120%, waarvan meer dan een derde naar het buitenland gaat. Niet alleen ecologisch, ook economisch is de fossiele lock-in 157

De Sluipende Energierevolutie

De Sluipende Energierevolutie De Sluipende Energierevolutie ARN, Nijmegen 24 Mei 2013 Jan Rotmans www.twitter.com/janrotmans wie niet goed kijkt is verrast door de explosie aan lokale energie initiatieven, wie wel goed kijkt vindt

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Staat van de Energietransitie in Nederland

Staat van de Energietransitie in Nederland Staat van de Energietransitie in Nederland Jan Rotmans DRIFT, Erasmus Universiteit Rotterdam Concept-versie 05 April 2011 0. Management Samenvatting Tien jaar geleden startte het project energietransitie,

Nadere informatie

Jan Rotmans. DRIFT, Erasmus Universiteit Rotterdam. Augustus 2011

Jan Rotmans. DRIFT, Erasmus Universiteit Rotterdam. Augustus 2011 Staat van de Energietransitie in Nederland Jan Rotmans DRIFT, Erasmus Universiteit Rotterdam Augustus 2011 0. Management Samenvatting Tien jaar geleden startte het project energietransitie, na het verschijnen

Nadere informatie

In het oog van de orkaan: waar staat u?

In het oog van de orkaan: waar staat u? In het oog van de orkaan: waar staat u? Jan Rotmans, RDM-campus 28 november 2012 www.twitter.com/janrotmans !!"#!$#%#&!&'#(!'&!)*+,#-.!%/&!%#-/&+#-'&0!!!!!1//-!'&!##&!%#-/&+#-'&0!%/&!)*+,#-.#&!!!!!!!!!!2#-1/&!3#-4/0#&!

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten

Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten Energiecoöperaties: ambities, handelingsperspectief en interactie met gemeenten De energieke samenleving in praktijk 23 januari 2015 Hans Elzenga, Anne Marieke Schwencke 1 Onderzoeksvragen (i.o.m. met

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Huisarts 3.0: het vak van huisarts in transitie

Huisarts 3.0: het vak van huisarts in transitie Huisarts 3.0: het vak van huisarts in transitie Jan Rotmans 9 november 2012 www.twitter.com/janrotmans We leven niet in tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Kantelperiode periode

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Energieke Bo+omup aan de slag met Energie

Energieke Bo+omup aan de slag met Energie Energieke Bo+omup aan de slag met Energie Waar hebben we het eigenlijk over? 300-450 ini9a9even (HIER Opgewekt) Ini9a9even van burgers: 1. Windcoöpera9es (> 90: 15) 2. Energiecoöpera9es- bedrijven (> 2009:

Nadere informatie

ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID

ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID Peter Aubert maart 2007 Van visie naar beleid Project LTVE: diversiteit aan wereldbeelden 2050 Ecologie = burgers autonomie 2000 PJ Vrijhandel = markt laagste

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 (verschenen in nr. 3, september 2014 Magazine Energie+) Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 Alle gemeenten zien in meer of mindere mate

Nadere informatie

Transitie naar Achterhoek 3.0: volgende stappen

Transitie naar Achterhoek 3.0: volgende stappen Transitie naar Achterhoek 3.0: volgende stappen Jan Rotmans Ulft, 05 Februari 2014 www.twitter.com/janrotmans We leven niet in tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Unieke Kanteling

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels

Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels Een visie voor een groene duurzame toekomst Energie die je blij maakt! - prof. dr. ir. W. Ockels De Groene Reus Coöperatie u.a. delegatie CU-fractie 6 maart 2015 van 14.00-17.00 uur Natuurbelevingscentrum

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0

Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0 Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0 Notitie voor noodzaak Donald van den Akker September 2011 Deze notitie is geschreven als onderdeel van een opdracht van AgentschapNL, i.h.k.v. het Innovatieprogramma Klimaatneutrale

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013

Lokale duurzame energie ontwikkelen. Derck Truijens 18 april 2013 Lokale duurzame energie ontwikkelen Derck Truijens 18 april 2013 Inhoud Windunie: samen voor de wind Lokale duurzame energie initiatieven Lokaal duurzame energie ontwikkelen Het begon in 2000... De energiemarkt

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Energieakkoord: Wij zijn aan zet!

Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord: Wij zijn aan zet! Energieakkoord in het kort - Akkoord over energiebesparing binnen de SER tussen overheid, natuur- en milieuorganisaties, vakbonden, energieproducenten, netbeheerders,

Nadere informatie

Dan op een ander dak!

Dan op een ander dak! Geen zonnepanelen op eigen dak? Dan op een ander dak! Een initiatief van Zon op Nederland Wat is Zon op Nederland In het kort: Zon op is burgerinitiatief Buurtbewoners kopen gezamenlijk zonnepanelen Op

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Het Transitietijdperk: vooruit naar vroeger

Het Transitietijdperk: vooruit naar vroeger Het Transitietijdperk: vooruit naar vroeger Jan Rotmans DRIFT-congres, 31 Oktober 2013 www.twitter.com/janrotmans Beminde Gelovigen van de Kantelkerk gisteren ging ik naar de kantelkerk, u weet wel, zo

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 www.drift.eur.nl www.transitiepraktijk.nl www.transitionsnetwork.org

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Bedrijven in transitie Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Kernboodschappen 1. De wereld is in transitie en dat vraagt om radicale koerswijziging 2. Bedrijven zijn in toenemende mate leidend in transities 3.

Nadere informatie

Energieke BottomUp in de lage landen

Energieke BottomUp in de lage landen Energieke BottomUp in de lage landen 20-8-2012 De kranten staan vol met stadslandbouwers, zorgcoöperaties, broodfondsen en lokale energiecoöperaties. Overal slaan zelfredzame burgers de handen ineen en

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten

De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten De kracht van delen in lokale wind- en zonprojecten Menno van Rossum De Windcentrale Jeroen Vanson Greenchoice 21 November 2014 AGENDA Greenchoice Over Greenchoice Lokale initiatieven en coöperaties De

Nadere informatie

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013

Versnellingsplan. Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Versnellingsplan Ledenvergadering CALorie 11 april 2013 Inhoud Terugblik vorige ledenvergadering en voortgang sindsdien Gevraagde instemming met bestuursbesluit Afspraken tussen coördinator, bestuur en

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding Centrale Staf Bestuurlijke processturing Doorkiesnummers: Telefoon 015 2602545 Aan College van B & W Van S. Bolten Afschrift aan Memo Datum 04-11-2008 Opsteller M.R.Ram Bijlage Onderwerp Stand van zaken

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid

Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid Green Deal van Netbeheer Nederland met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Staatssecretaris

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20%

Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting Antwoord Toelichting. instrumentarium geeft om goed op de windmolens om zo in 2020 20% Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Zoals hierboven geschetst staat D66 Ik sta hier gedeeltelijk achter Omdat dit omwonenden een prima voor het plaatsen van deze instrumentarium

Nadere informatie

Verandering van tijdperk: Transitie van Zorg & Welzijn Cavent, Rotterdam, 25 September 2014. twitter.com/janrotmans

Verandering van tijdperk: Transitie van Zorg & Welzijn Cavent, Rotterdam, 25 September 2014. twitter.com/janrotmans Verandering van tijdperk: Transitie van Zorg & Welzijn Cavent, Rotterdam, 25 September 2014 twitter.com/janrotmans We leven niet in tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Kantelperiode

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Koepel presentatie ten behoeve van Bestuur Vogelwijk Energie(k) Den Haag

Koepel presentatie ten behoeve van Bestuur Vogelwijk Energie(k) Den Haag Koepel presentatie ten behoeve van Bestuur Vogelwijk Energie(k) Den Haag Indeling 1. Algemene Informatie a) Wijk b) Vogelwijk Energie(k) 2. Historie Vogelwijk Energie(k) 3. Duinvogel 4. Resultaten (naar

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL

Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL Kennis van Energietransitie Kansen voor Noord Nederland EDIAAL EDIAAL is een programma van Energy Delta Institute dat zich toelegt op het verzamelen, bewerken en ontsluiten van onafhankelijke, toepasbare

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

Geen zonnepanelen op je eigen dak? Dan op een ander dak! Het kan met Zon op Nederland

Geen zonnepanelen op je eigen dak? Dan op een ander dak! Het kan met Zon op Nederland Geen zonnepanelen op je eigen dak? Dan op een ander dak! Het kan met Zon op Nederland Wat is Zon op Nederland In het kort: Zon op is een burgerinitiatief gestart door Eric de Lange en Geert Jan Stolk uit

Nadere informatie