30juni2013 atri 2WKO zonder geheimen voor Woonwenz EU stelt eisen aan blokverwarming Fiscale uitdagingen duurzame energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "30juni2013 atri 2WKO zonder geheimen voor Woonwenz EU stelt eisen aan blokverwarming Fiscale uitdagingen duurzame energie"

Transcriptie

1 30juni atrivisie WKO zonder geheimen voor Woonwenz Jan Görtz: Juiste inregeling en balans zijn noodzakelijk. Daarom goede monitoring en regeneratie. Maar ook aandacht voor verwachtingen van huurders. EU stelt eisen aan blokverwarming Europese wetgeving verplicht tot individuele meters. Daarnaast kwaliteitseisen. Gevolgen voor blokverwarming op een rij. Huiswerk voor corporaties. Fiscale uitdagingen duurzame energie Wanneer is exploitatie wel of niet met btw belast? Hoe zit het met vennootschapsbelasting? Voor- en nadelen van exploitatie vanuit een dochteronderneming? Stop gezondheidsrisico kruipruimte Jaarlijks 250 huurders met longkanker door radongas. Ongezonde kruipruimtelucht onnodig in het woonmilieu. Alle reden voor aanpak van begane grondvloeren. Troonopvolging HR 107 uitgesteld Jaarlijks vervangen corporaties ongeveer toestellen. Waar blijft het energiezuinige, betaalbare en breed inzetbare alternatief voor de HR 107 combiketel? Meer dan laaghangend fruit Columnist René Kuijpers van Wonen Limburg: Samen op weg naar de energienotaloze woning. Juist in bestaande woningen. Wij plukken ook het sappige hooghangende fruit! t h u i s i n w o n e n

2 in gesprek Jan Görtz Woonwenz Duurzaamheid bottom-up benaderd Grappig dat je vraagt naar mijn persoonlijke motivatie. Ik verbaas me dagelijks erover dat de mensheid consequent aan haar eigen ondergang werkt. Wij kennen teveel systemen die ervoor zorgen dat het steeds slechter gaat met onze wereldbol. Mijn idealisme steek ik echt niet onder stoelen of banken. Rob Bogaarts is portefeuillehouder duurzaamheid bij Woonbedrijf. Veruit de grootste corporatie in de regio Eindhoven met ruim woningen. Hoe is zijn functie ingericht? Als portefeuillehouder duurzaamheid ben ik verantwoordelijk voor het beleid. Maar ook voor het benoemen van concrete initiatieven voor verduurzaming. Uiteindelijk is het de reguliere organisatie van Woonbedrijf die deze projecten weer oppakt en uitvoert. WKO zonder geheimen voor Woonwenz Woonwenz exploiteert bijna sociale huurwoningen in de regio Venlo. Het gesprek met Jan Görtz is ingepland vanwege zijn ervaring met installaties op basis van warmte koudeopslag, ofwel WKO. Eerst de vraag naar de motivatie van Woonwenz als het gaat om verduurzaming. Jan Görtz trapt af: Duurzaamheid zit in onze genen. Wij streven ernaar ons vastgoed te verduurzamen en dat daarna ook zo te houden. Daarvoor zijn meer aanleidingen. Natuurlijk gaat het ons om vermindering van milieubelasting. Maar tevens vormt de stijging van de energienota door de steeds hogere energietarieven een belangrijke aanleiding. Bedenk daarbij dat wij in een krimpgebied opereren. Voor Woonwenz is verduurzaming van het bezit een belangrijke voorwaarde om op termijn nog steeds over een concurrerende voorraad te beschikken. Welke ervaring heeft Woonwenz met WKO in nieuwbouw? Jan Görtz licht toe: Vanaf 2006 leverden wij alweer 8 complexen met WKO op. Deze exploiteren wij vanuit Woonwenz Energie BV, een fiscale eenheid met de toegelaten instelling. Een voorbeeld. Het complex Rutgerusgang bevat 28 appartementen en is in 2008 opgeleverd met een collectieve WKO. Deze zorgt voor ruimteverwarming, het warme tapwater en koeling in de zomer. Een gasgestookte ketel functioneert als bijstook. Wij rekenen met bewoners als btw belaste levering af. Natuurlijk volgens het principe van niet meer dan anders. Iedere woning heeft een warmtemeter voor ruimteverwarming en een watermeter voor het warme tapwater. Koeling brengen wij niet apart in rekening. Het comfortniveau is hoog. De bewoners zijn over het algemeen tevreden. Wat zijn voor Woonbedrijf uitgangspunten voor verduurzaming? Rob Bogaarts: In mijn eigen woonplaats werk ik aan de oprichting van een energiecoöperatie. Ikzelf geloof in de benadering van duurzaamheid vanuit de mensen zelf. Die bottom-up aanpak koesteren wij bij Woonbedrijf ook. Wij gaan in gesprek met bewoners. Daarnaast zijn natuurlijk de woonkosten van onze huurders heel bepalend voor ons beleid. Dat is toch onze legitimatie als sociale verhuurder. Ook hechten wij aan een gezamenlijke taal. Voor zowel het overleg met onze huurders als met externe organisaties. Daarvoor selecteerden wij de zogenaamde natural step. Uitgangspunt is dat je volgende generaties niet belast als gevolg van ons handelen. Concrete resultaten? Bogaarts somt op: Voor ons totale bezit selecteerden we een scala aan projecten. Laaghangend fruit. Een groot deel van onze woningen met slechtere energielabels pakken wij aan. Veel woningen voorzien wij van slimme meters. Ook bekijken wij de haalbaarheid van een grondstoffenbank. Een plek om vrijkomende materialen van bouw, onderhoud en sloop op te slaan om later opnieuw in te zetten. Hooghangend fruit plukken wij in de Aireywijk. Onze proeftuin. Hier gaan we intensief het gesprek met huurders aan. Wat verwachten zij van ons op het gebied van verduurzaming? Voor de hand liggend is natuurlijk goede isolatie en ook zonnepanelen. Daarnaast krijgt de markt een belangrijke rol bij die verduurzaming. De vraag van bewoners vertaald in een green deal. Rob Bogaarts Woonbedrijf Hoe ontwikkelt Woonwenz de installaties verder door? Jan Görtz: Wij hebben door de jaren heen geleerd dat nog meer aandacht nodig is voor inregeling van het systeem en balans tussen beide bronnen. Onze nieuwste installaties voorzien wij daarom van regeneratiemogelijkheden en een monitoringsysteem. Ik heb niet het gevoel dat op technisch vlak de WKO voor ons nog geheimen bevat, ondanks dat de techniek relatief nieuw is. Wel doen we ieder jaar nieuwe ervaringen op waar het gaat om bijvoorbeeld het managen van verwachtingen bij huurders en de individuele afrekening van de energiekosten.

3 Area kiest bij inkoop voor Kraljic John Sleegers en Jeannette Dekker van Area schuiven aan. Deze fusiecorporatie verhuurt zo n woningen in de Brabantse gemeenten Veghel en Uden. De recente samenvoeging leidde tot een heroverweging van inkoopprocessen. Niet alleen vanwege de integratie van twee verschillende werkwijzen. Eén van de randvoorwaarden bij de fusie was het realiseren van inkoopvoordelen. Area koos voor de aanstelling van een inkoopadviseur. John Sleegers beschrijft zijn rol: De schaalvergroting moet zich nu eenmaal uitbetalen. De feitelijke inkoop blijft bij de hiervoor verantwoordelijke managers liggen. Ik zorg voor kaders en inkoopbeleid. Ik ondersteun bij de feitelijk inkoop, maar ook toets ik de naleving van het beleid. Veel corporaties bezinnen zich op allerlei vormen van ketensamenwerking. Hoe kijkt Sleegers vanuit zijn expertise hier tegenaan? Dan moet ik toch starten met het fundament van ons inkoopbeleid. Basis is de zogenaamde methode Kraljic. Onze volledige inkoop is gerubriceerd naar inkoopgroepen met steeds een hierop afgestemde inkoopstrategie. Bijvoorbeeld de inkoopgroep kantoorartikelen. Een routineproduct waar relatief weinig geld in omgaat. Evenmin kritisch voor onze bedrijfsprocessen. Hier past de inkoopstrategie van ontzorging bij. Zo min mogelijk leveranciers en administratie voor ons. Kortom een webshop en één factuur per kwartaal. Ketensamenwerking lijkt tegenwoordig hét tovermiddel. Kent Kraljic dit begrip ook? John Sleegers: Ketensamenwerking als inkoopstrategie past perfect bij inkoop waar veel geld in omgaat en tegelijk een nauwe relatie bestaat met onze bedrijfsvoering. Samenwerking met stabiele en op samenwerking en innovatie gerichte marktpartijen voor meerdere jaren. Selectie op basis van zowel prijs als kwaliteit. Hoe reageerden de bestaande leveranciers van Area op het nieuwe inkoopbeleid? Bedreiging of kans? John Sleegers: Met een externe dagvoorzitter presenteerden wij deze koerswijziging voor een volle zaal leveranciers. Veel positieve respons. Men waardeert dat kwaliteit een belangrijke plaats naast de prijs krijgt. Maar ook dat meedenken beloond wordt.` Bij de invoering van het inkoopbeleid startte Area heel bewust met vastgoed. Jeannette Dekker is hiervoor verantwoordelijke binnen Area. Waarom deze keuze? Het antwoord is eenvoudig. Hier gaat nu eenmaal het meeste geld in om. Bijvoorbeeld het onderhoud aan de ketels. Van strategisch belang volgens ons inkoopbeleid en daarmee bij uitstek geschikt voor ketensamenwerking. Immers het volume is aanzienlijk en het is best kritisch binnen onze bedrijfsvoering. In onze selectie kozen wij voor een samenwerkingsrelatie voor vele jaren. Een puntensysteem voor zowel prijs als kwaliteit wees uiteindelijk onze ketenpartner aan. Voorbeelden van resultaten van deze ketensamenwerking, die voorheen bij klassieke aanbesteding ondenkbaar waren? Jeannette Dekker: Allereerst rolde er een andere ketel uit. Waar wij voorheen voor een Mercedes gingen, bleek nu een Volkswagen de beste keuze. Simpelweg omdat we naar de totale kosten over de hele levensduur keken. Een bonus- malusregeling gericht op kwaliteit van dienstverlening. Maar niet in geld. Zo is de mogelijke bonus de realisatie door de ketenpartner van duurzame installaties. Een andere illustratie is dat onze ketenpartner huurders inzet met een afstand tot de arbeidsmarkt. Of het feit dat huurders zelf het bezoek van de monteur op de site van de ketenpartner inplannen en de afwikkeling hier ook kunnen volgen. Voor mij is ons nieuwe inkoopbeleid geen hype. Inmiddels contracteerden wij volgens hetzelfde model een ketenpartner voor een grootschalig renovatieproject. John Sleegers en Jeannette Dekker Area

4 visie De lidstaten zorgen ervoor dat eindafnemers van elektriciteit, aardgas, stadsverwarming, stadskoeling en warm water voor huishoudelijke doeleinden, voor zover dit technisch mogelijk en financieel redelijk is en voor zover dit in verhouding staat tot de potentiële energiebesparingen, tegen concurrerende prijzen de beschikking krijgen over individuele meters die het daadwerkelijke energieverbruik van de eindafnemer nauwkeurig weergeven en informatie geven over de werkelijke tijd van het verbruik. Energy Efficiency Directive, EU, oktober 2012 In Nederland komen nog steeds veel onbemeterde situaties voor. Voor blokverwaming, maar daarnaast soms voo r buiten de woning opgewarmd tapwater. En incidenteel zelfs voor elektra. Dit leidt tot onnodige verhoging van woonlasten. Niet wenselijk gezien de geringe financiële draagkracht van de doelgroep van woningcorporaties. Plaatsing van individuele bemetering is hier tot op heden om allerlei redenen achterwege gebleven. Geen meerderheid van 70% onder bewoners, geen prioriteit van de corporatie of om technische redenen lastig realiseerbaar. Bijvoorbeeld warm tapwater dat op meerdere plaatsen een woning bereikt. Zeer concreet stelt de EED: EU stelt eisen aan blokverwarming Eind 2012 stelde de EU de Energy Efficency Directive vast. Kortweg de EED. Lidstaten moeten de afspraken uiterlijk medio 2014 vertalen in nationale wetten. Brussel maakt zich namelijk zorgen. De uitstoot van CO 2 is veel te hoog met alle gevolgen van dien voor het klimaat. De zekerheid van de energievoorziening staat steeds meer onder druk. Het concurrentievermogen van de Europese economie speelt bovendien een grote rol. In 2020 moet het energieverbruik met 20% gedaald zijn. En dit is voor de EU nog maar een tussenstap. In 2050 mag de uitstoot van broeikasgassen nog maar een fractie van de uitstoot in 1990 zijn. De EU wordt geconfronteerd met ongekende uitdagingen die voortvloeien uit de verhoogde afhankelijkheid van energie-invoer en schaarse energiebronnen. Daarnaast speelt de noodzaak om de klimaatverandering te beperken en de economische crisis te overwinnen. Energy Efficiency Directive, EU, oktober 2012 Individuele bemetering en afrekening zijn verplicht bij blokverwarming Individuele bemetering is vereist bij collectief opgewarmd tapwater Radiatormeters blijven toegestaan als verwarmingswater via stijgstrangen op meer plekken de woning binnenkomt In nieuwbouw, bij ingrijpende renovaties en in woningen waar blokverwarming op één plaats de woning betreedt, zijn absolute warmtemeters verplicht Radiatoren aan stijgstrangen moeten over thermostatische radiatorkranen beschikken, zodat de bewoner de temperatuur in het vertrek goed kan regelen Bewoners hebben recht op heldere nota s en tussentijdse feedback, minstens ieder kwartaal. De consequentie is dat meters radiografisch uitleesbaar moeten zijn. Webapplicaties verschaffen bewoners inzicht in hun individuele verbruik Natuurlijk dient Nederland eerst deze eisen van de EU te vertalen in nationale wetgeving. Op onderdelen ligt er een nauw raakvlak met de Warmtewet. Ook deze stelt eisen aan transparantie en bemetering bij collectieve verwarmingsinstallaties. Opvallend is wel dat de eisen van de EED een grote mate van redelijkheid vanuit het perspectief van de individuele gebruiker bevatten. Prima verdedigbaar. En daarmee in het belang van huurders. Corporaties doen er goed aan tijdig met hun huiswerk te starten. Welke maatregelen zijn in de blokverwarmingsinstallaties nodig? Welke investeringen zijn het gevolg en voor wiens rekening komen deze? Plus een fasering voor invoering van de maatregelen. Een belangrijke rol is weggelegd voor energiebesparing in de gebouwde omgeving. Enerzijds door energiezuinige nieuwbouw en renovatie van bestaand vastgoed. Anderzijds door de gebruiker een belangrijke rol te geven. Betalen voor je individuele verbruik moedigt energiebewust gedrag aan. Al lang is bekend dat introductie van meters in woningen een reductie op energieverbruik bij blokverwarming van zeker 15% oplevert. Bemetering bij koud en warm tapwater levert nog hogere besparingen op. De EED verplicht tot de aanwezigheid van individuele meetsystemen. Stelt bovendien eisen aan de kwaliteit daarvan plus de regelbaarheid van de verwarming. Kortom, bemoeienis van de EU met blokverwarming.

5 Fiscale uitdagingen duurzame energie Installaties in nieuwbouw voor warmte koudeopslag. Grootschalige projecten voor zonnepanelen. Veel corporaties investeren nog steeds zelf in duurzame energie. Soms in de toegelaten instelling en in andere gevallen in een eigen dochter. Voor geborgde en dus goedkope leningen moet het wel om sociale huurwoningen gaan. Onder de grens van de huurtoeslag. In andere gevallen is er namelijk sprake van ongeoorloofde staatssteun. Vennootschapsbelasting en btw zijn de twee meest in het oog springende belastingen, die in de praktijk veel vragen oproepen. Als eerste de vennootschapsbelasting. Gebruikelijk is een eventueel eigen energiebedrijf volledig eigendom van de toegelaten instelling. De fiscus beschouwt de toegelaten instelling met alle 100% dochters Energiebesparing krijgt prioriteit. Er komt een besparingsdeal met energiebedrijven en woningbouwcorporaties voor een versnelling in het verduurzamen van de bestaande woningen. Het kabinet zal dit ondersteunen door waar mogelijk belemmeringen in wet- en regelgeving weg te nemen. Regeerakkoord Rutte II, oktober 2012 als één entiteit voor de vennootschapsbelasting. Daarvoor moet het wel om een besloten of naamloze vennootschap en niet om een coöperatie handelen. Voor vennootschapsbelasting maakt het daarom niet uit of exploitatie van duurzame energie plaatsvindt vanuit de toegelaten instelling of vanuit een eigen dochter. Energie investeringsaftrek verlaagt de hoogte van de vennootschapsbelasting. Uiteraard onder de voorwaarde dat er een positief resultaat in de fiscale eenheid bestaat. Vanuit flexibiliteit is het praktisch als installaties voor duurzame energie op termijn eenvoudig te vervreemden zijn. Opname in een dochterbedrijf is dan een groot voordeel. Bij verkoop volstaat simpelweg de vervreemding van aandelen. Winst op verkoop van aandelen is onbelast. Verkoop van installaties voor duurzame energie vanuit een toegelaten instelling is daarentegen vele malen complexer. Bovendien is vennootschapsbelasting verschuldigd over het saldo van verkoopprijs en fiscale boekwaarde. Als tweede de btw. Hierover bestaat in de corporatiepraktijk veel onduidelijkheid. De opties zijn: 1 Energiekosten vallen onder de van btw vrijgestelde verhuur van woonruimte. Dan zijn energiekosten eveneens vrijgesteld van btw. Dit heeft overigens tot gevolg dat btw op investerings- en exploitatielasten niet aftrekbaar is 2 Energiekosten gelden als afzonderlijke prestatie en zijn daarom belast met btw. Dit betekent dat btw op investerings- en exploitatielasten wel aftrekbaar is. Bij levering van warm tapwater gaat het om 6% btw. Warmte, koude en elektra zijn belast met 21% btw In welke situaties is btw verschuldigd? Als een extern bedrijf de energie levert is er altijd sprake van een met btw belaste levering. Als de toegelaten instelling of eigen dochter de energie aan huurders aanbiedt, ontstaat in de praktijk veel discussie met de Belastingdienst. Het Ministerie van Financiën is inmiddels gevraagd om een eenduidig standpunt.

6 praktijk Stop gezondheidsrisico kruipruimte Pas vanaf 1983 geldt bij nieuwbouw de eis om de begane grondvloer te isoleren. Van nog recentere datum zijn de strenge eisen aan de luchtdichtheid van begane grondvloeren. De penetratiegraad van na-isolatie blijkt juist van begane grondvloeren relatief laag te zijn. Verklaringen genoeg. Een logische combinatie met vereist onderhoud ontbreekt meestal. Isoleren is erg kostbaar als het om een vloer op zand gaat. Bereikbaarheid van de kruipruimte is regelmatig een probleem. Of er ontbreekt simpelweg voldoende hoogte. Per saldo is de besparing geringer dan bij de rest van de schil die wel aan buitenlucht grenst. Daar komt bij dat het een voor bewoners onzichtbare maatregel is. Toch is die geringe aandacht voor isolatie van begane grondvloeren onterecht. Het gaat gemiddeld om een fors vloeroppervlakte. Isolatiekosten zijn relatief laag als er een kruipruimte is en er bestaat een scala aan mogelijke technieken. Daarbij is de comfortverhoging door de stijging van de contacttemperatuur van de vloer bijzonder prettig voor huurders. Maar het belangrijkste argument om de vloer in alle gevallen wel aan te pakken vormt een tweetal gezondheidsrisico s. Ten eerste de vochtige en muffe kruipruimtelucht. Deze vuile lucht komt in de woning door allerlei openingen in de begane grondvloer. Doorvoeren van leidingen of via het slecht sluitende kruipluik. Risico s zijn het grootste bij mechanische afzuiging en luchtdichte gevels. Aanzuiging van kruipruimtelucht door kieren en naden in de vloer. Daarnaast diffundeert damp dwars door de vloerconstructie heen vanwege het verschil in dampspanning tussen kruipruimte en woning. Kruipruimtelucht warmt op door ongeïsoleerde vloeren Naar schatting zijn er tussen 100 en (met een gemiddeld aantal van ongeveer 800) sterfgevallen van longkanker per jaar aan radon toe te schrijven. Dat gemiddelde verschilt slechts weinig van de gemiddeld 700 gevallen uit een eerder advies van de Gezondheidsraad. Radon, Gezondheidsraad, 2000 en soms ook ongeïsoleerde verwarmingsleidingen. En warme lucht kan nu eenmaal veel meer vocht bevatten. In combinatie met een vochtige bodem en beperkte kruipruimteventilatie ontstaat veel dampdiffusie. Ten tweede de aanwezigheid van radon in kruipruimtes. Volgens de Gezondheidsraad zijn er jaarlijks ongeveer 800 sterfgevallen van longkanker als gevolg van inademing van polonium. Een afvalproduct van radongas. Omgerekend komt dit jaarlijks neer op naar schatting 250 huurders. Radongas komt in het woonmilieu door bouwmaterialen, maar vooral via kruipruimtelucht. Alle reden om begane grondvloeren goed te isoleren en luchtdicht af te sluiten van de woning. Veel zekerheid op zowel isolatie als luchtdichtheid leveren spuittechnieken tegen de onderzijde van de vloer op. Zowel toepasbaar bij betonnen als bij houten vloeren. Er zijn uiteraard alternatieven. Combinaties van bodemfolie en isolatiekussens of -dekens tegen de onderzijde van de vloer. Bij slecht bereikbare kruipruimtes bestaat de mogelijkheid om isolatiemateriaal van buitenaf in de blazen. Noodzakelijk is tevens isolatie en kierdichting van het kruipluik. Evenals het aanbrengen van voldoende ventilatievoorzieningen in voor- en achtergevels. En niet te vergeten isolatie van eventueel aanwezige verwarmingsleidingen.

7 Troonopvolging HR 107 uitgesteld Zo n 80% van alle sociale huurwoningen in Nederland beschikt over een combiketel. Deze toestellen gaan gemiddeld 17 jaar mee. Daarom staan momenteel ketels uit 1996 en omliggende jaren op de rol voor vervanging. Jaarlijks dus ongeveer toestellen in de sociale sector. In sommige gevallen gaat het nog om vervanging van VR toestellen. Maar steeds vaker om toestellen met het HR 100 of HR 104 rendement. En early adopters vervangen zelfs al versleten HR 107 combiketels. Beschikt de markt inmiddels over een energiezuiniger, betaalbaar en breed inzetbaar alternatief voor die HR 107 combiketel? HR 107 combiketels zetten praktisch alle in het gas aanwezige energie om in warmte. Een substantieel hoger rendement betekent daarmee dat duurzame energiebronnen nodig zijn. De al langer bestaande mogelijkheid voor bestaande woningen van warmtekrachtkoppeling breekt maar niet door. Te duur, te zwaar, lawaai en niet afgestemd op de energievraag van een sociale huurwoning. Zonneboilers zijn al jaren probleemloos mogelijk als aanvulling op een HR 107 combiketel. Toch blijven ze de eeuwige belofte. Momenteel legt dit toestel het volledig af tegen de exploderende populariteit van zonnepanelen. Aedes en Woonbond verkennen de mogelijkheden voor een grootschaliger toepassing van duurzame energie in de woningvoorraad. Hierbij wordt gekeken of een sluitende businesscase met lagere woonlasten haalbaar is en welke belemmeringen geslecht moeten worden. Convenant Energiebesparing Huursector, juni 2012 met die HR 107 combiketels. Het rendement kan dan wellicht niet veel verder omhoog. Maar de kosten voor aanschaf en onderhoud dalen verder. Het presteren van de toestellen is meer en meer op afstand te monitoren. Onderhoud is steeds vaker een kwestie van het simpel omwisselen van onderdelen, slim uitgevoerd op basis van bedrijfsuren en branderstarts. Misschien ooit door de bewoner zelf. Omdat exploitatiekosten van die HR 107 combiketel verder dalen, moeten kosten van duurzamere alternatieven nog verder omlaag en zijn nog hogere opbrengsten vereist. Europa wil in 2050 zijn overgestapt op een CO2-arme samenleving. Teveel uitstoot van CO2 is een belangrijke oorzaak van de opwarming van de aarde en daarmee de klimaatverandering. Het kabinet wil daarnaast dat in % van de Nederlandse energiebehoefte afkomstig is uit hernieuwbare bronnen, zoals wind of biomassa. Energiebeleid Nederland, Wanneer is warmtepomptechniek op basis van binnen- en buitenlucht kansrijk als troonopvolger van de HR 107? In ieder gevallen moeten deze toestellen kleiner en lichter zijn. Storingsvrij. Qua afmetingen geschikt voor de bestaande bouw. Daarbij afgestemd op de al aanwezige radiatoren en watertemperaturen. Het rendement moet fors omhoog. Dat betekent bovendien onttrekking bij lagere buitentemperaturen van een grote hoeveelheid warmte aan lucht. En dat vooral zonder al te veel extra elektraverbruik. De techniek moet een goed rendement waarborgen, zonder dat bewonersgedrag het rendement aanzienlijk negatief kan beïnvloeden. Vooral marktpartijen zetten fors in op warmtepomptechnologie. In de bestaande bouw gaat het dan om onttrekking van warmte aan binnenlucht, buitenlucht of beide. Helaas ook hier de conclusie dat de toestellen nog niet geschikt zijn voor brede introductie. Meerkosten qua aanschaf en montage zijn te hoog om terug te verdienen vanuit energiebesparing. En ook deze laatste valt tot nu toe tegen. Rendementen zijn namelijk gunstiger bij iets hogere luchttemperaturen en iets lagere temperaturen in afgiftesystemen. Maar huurders vragen in hun steeds beter geïsoleerde woningen pas om warmte als het buiten al behoorlijk koud is. Tegelijk zijn bestaande afgiftesystemen ontworpen voor hogere watertemperaturen. Soms is er te veel aanvullende elektra of gas nodig. Sommige installaties met warmtepomptechnologie zijn te groot, te zwaar of vragen om forse componenten buiten aan de gevel of op het dak. Exploitatiekosten blijken bovendien aanzienlijk hoger dan bij HR 107 combiketels. Een somber perspectief? De corporatiesector gaat dus nog een tijdje door met HR 107 combiketels. Uitstel van de troonopvolging. Toch is het niet echt een straf om nog even door te gaan

8 column Meer dan laaghangend fruit Columnist René Kuijpers is strategisch adviseur duurzaamheid bij Wonen Limburg. Deze corporatie heeft verspreid over de hele provincie Limburg ongeveer woningen in bezit. Wonen Limburg beschikte ten opzichte van veel andere corporaties al heel vroeg over energiebeleid voor de bestaande bouw. Systematisch voorzien wij jaarlijks woningen van minimaal energielabel B. Bij nieuwbouw ligt de focus op MiMi: ons concept van meer isolatie en minder installatie. Klinkt allemaal goed, maar we hebben het dan alleen over stenen. En dat terwijl de stenen slechts een middel zijn, geen doel op zich. De vraag is dan ook hoe we Wonen Limburg als geheel duurzamer maken. Duurzaamheid was en is volgens mij hét containerbegrip van de laatste tijd. Waar begin je dan en waarop leg je de focus? Natuurlijk pluk je direct het laaghangende fruit en boek je achteloos en soms onopgemerkt resultaat. Maar uiteindelijk kiest Wonen Limburg voor de 3 P s: People, Profit en Planet. Vanuit deze driepoot kwam ik al snel tot de ontdekking dat Wonen Limburg bijna onopgemerkt al veel doet. Zo is mobiliteitsbeleid een van de zaken die wij nu heel bewust invoeren. Het stimuleren van medewerkers om groener en duurzamer te reizen. Het gaat om zowel zakelijk als woon-werk verkeer. We zijn er echter nog lang niet. Zowel intern als extern hebben we nog een lange duurzame reis te gaan. Duurzaamheid moet van buiten naar binnen de aderen in. En dat in samenwerking met andere corporaties en regionale maatschappelijke partijen. Acceptabele woonlasten voor onze huurders zijn daarbij evident. Duurzame inkoop op basis van ketensamenwerking. Met principes als Total Cost of Ownership en Social Return on Investment. Samen op weg naar de energienotaloze woning. Juist in bestaande woningen en met een hoge ambitie wat betreft hergebruik van materialen. Een ambitie die vooral in de krimpende woningvoorraad in het zuiden volop mogelijkheden biedt. Op dit moment werk ik aan de afronding van onze duurzaamheidsvisie waarin wij aangeven wat we concreet bereikt hebben over pakweg 4 jaar. Meer dan laaghangend fruit. Wij plukken ook het sappige hooghangende fruit! Er raast een orkaan door de energiewereld. Er woedt een strijd tussen de gevestigde fossiele energie orde en de snel opkomende duurzame energie orde. Dit geeft veel onrust, dynamiek en turbulentie en veel energiebedrijven zullen hierbij het onderspit delven. Wereldwijd botsen twee krachten frontaal op elkaar: de overvloed aan fossiele energie. Daartegenover de razendsnelle opkomst van schone energie, waar de afgelopen 5 jaar meer dan miljard dollar in is geïnvesteerd. Jan Rotmans op zijn website, juni 2013 René Kuijpers Wonen Limburg Bedrijfsnieuws Juni 2013 Atriensis b.v. Postbus AV Eindhoven Telefoon Fax Atriensis ondersteunt woningcorporaties. De focus ligt hierbij op energie & milieu, met daarbij veel aandacht voor de bedrijfsvoering. Fiscale uitdagingen duurzame energie op pagina 5 kwam mede tot stand dankzij de bijdragen van Inge Frins-Suntjens van Deloitte en Simone Bosma van PwC. Troonopvolging HR 107 uitgesteld op pagina 7 kwam mede tot stand dankzij de bijdrage van Bianca Koster en Deon Schuurbiers van Stadlander en Piet Jansen van Jansen Installatietechniek uit Bergen op Zoom. Atriensis werkt samen met diverse specialisten aan het Handboek exploitatie van duurzame energie door woningcorporaties. Het komt najaar 2013 uit. Geïnteresseerd? Neem contact met ons op: Met vaste regelmaat treft u op voor corporaties relevant nieuws aan. Of interviews met uw collega s uit de corporatiebranche. Abonneer u hierop door aanmelding op Benieuwd naar de gevolgen van de EED en de Warmtewet? Vraag dan onze brochure met rekenmodel aan via Of vraag om een kosteloze persoonlijke toelichting op uw kantoor. Hoewel bij deze uitgave van Atrivisie de uiterste zorg is nagestreefd, kan voor eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaardt Atriensis b.v. geen enkele aansprakelijkheid.

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Amstelstraat, Assen Type woningen: 107 flats met interne galerij, 50 m2, bedrijfs- en algemene ruimten op de begane grond Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Huurdersorganisatie Amstelflat

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Nieuwe Leliestraat Amsterdam Type woningen: 14 portiekwoningen, 70 m2 Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Bewonerscommissie Nieuwe Leliestraat Verhuurder: De Alliantie Datum: 21-10-2014

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Warmtewet

armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Warmtewet Warmtewet armtewet: : meer vragen dan antwoorden 1 Onderwerp Warmtewet: meer vragen dan antwoorden Het eerste voorstel is alweer bijna tien jaar oud. Ook de beoogde invoeringsdatum van 1 januari 2013 staat

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014 Stook je rijk 2014 Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector 29 Oktober 2014 Programma 19.00 uur Inloop 19.30 uur Opening en aanleiding 19.40 uur Presentatie Woonbond, Robert Willé 19.50 uur

Nadere informatie

Warmtewet vervolg. implementatie proces

Warmtewet vervolg. implementatie proces Warmtewet vervolg implementatie proces Indien Verhuurder ook Warmte-leverancier is, verandert de structuur /afwikkeling van de gemaakte kosten naar de huurder! => Advies- e/o Instemmings-plichtig! Landelijke

Nadere informatie

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Leo Brouwer Programma adviseur Duurzame Energie en Energietransitie 16 oktober 2007 donderdag 18 oktober 2007 1 Daan van Vliet Directeur Unica Bestuurslid

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Benut alle kansen van zonnepanelen

Benut alle kansen van zonnepanelen 1 Benut alle kansen van zonnepanelen 2 5 voorbeelden: Pitch 1 3 Vabi Assets dag 2015 Klik om een thema te maken Vabi Assets dag 2015 Goed Wonen Joris Wismans 2650 woningen Toekomst Duurzaam woningbezit

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

De Energie BV. 4 maart 2013

De Energie BV. 4 maart 2013 De Energie BV 4 maart 2013 Agenda Aanleiding De Businesscase Financieringsvraagstuk Juridische kaders 1 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven.

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven. Dhr. Jansen Voorbeeldstraat 26 9411 VR Voorbeeldstad Beilen: 11 april 2014 Uw adviseur: Floris van Dijk Geachte heer Jansen, Op 2 april 2014 is uw woning door mij onderzocht om de mogelijkheden voor het

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? oktober 2012 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners ENERGIE ZUINIGER WONEN! Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners 1 Energiebesparingsproject Energie besparen is een zaak van iedereen. Daarom investeert Woonpartners samen met haar huurders

Nadere informatie

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Duurzaam bouwen en renoveren Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Ontwikkeling energieprestatie woningen 3,5 3 2,5 nieuw bestaand EPC 2 1,5 1 0,5 0 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid.

Wie zijn wij? Van 0-meting tot haalbare business case. Programma. De methode. Meten van duurzaamheid. Heldere kijk op duurzaamheid. Van 0-meting tot haalbare business case Meer informatie: www.w-e.nl www.gprsoftware.nl ir. Janny Stevens (stevens@w-e.nl) ir. Saskia van Hulten (hulten@w-e.nl) Wie zijn wij? W/E adviseurs www.w-e.nl Saskia

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Samenvatting. Een Ecovat INFRASTRUKTUUR is een plug and play :

Samenvatting. Een Ecovat INFRASTRUKTUUR is een plug and play : Introductie Aris de Groot Energie-, Installatie- en Bouw BV Postbus 2 5400 AA Uden Ing. A.W. (Aris) de Groot. Directeur/eigenaar Bezoekadres: Loopkantstraat 7a Uden Mobiel 0651.386511 Samenvatting Een

Nadere informatie

Van energielabels naar energiebesparingsbeleid

Van energielabels naar energiebesparingsbeleid Afdrukdatum 05 12 2008 1 Van energielabels naar energiebesparingsbeleid Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Het Oude Ambacht

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Het Oude Ambacht informatie HET OUDE AMBACHT MAART 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 118 woningen aan Het Oude Ambacht in Hoorn de vloer

Nadere informatie

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel 19 april 2010, HBV Maaskant Nieuwe woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) en het energielabel Susan Huijbregts Campagnemedewerker energieteam Waarom energie besparen? Woonlasten verlagen (de afgelopen

Nadere informatie

Voorbeeldstraat 1 in Hilversum

Voorbeeldstraat 1 in Hilversum Voorbeeldstraat 1 in Hilversum Klantnummer 11111VA1 Contactpersoon Kasper van Heteren Energie prestatie adviseur woningen (EPA-W) Johannes Frölich E-mailadres kasper.van.heteren@maakjehuishoom.nl Datum

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Slim besparen, doe je samen!

Slim besparen, doe je samen! Slim besparen, doe je samen! Welkom Programma: 1. Opening, voorzitter dorpsraad Marco Hesp 2. Buurkracht, Patricia Vinclair 3. Buurtscan/Buurtadvies, Jaap Stel Kies Groen Licht Pauze 4. Uitleg duurzaam

Nadere informatie

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013

ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 ENERGETISCHE VERBETERINGSMAATREGELEN IN DE SOCIALE HUURSECTOR ENKELE UITKOMSTEN VAN DE SHAERE-MONITOR 2010-2013 1 WAT IS DE SHAERE-MONITOR? In de afgelopen jaren zijn allerlei initiatieven ontplooid om

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Grote Waal Noord

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Grote Waal Noord informatie GROTE WAAL NOORD FEBRUARI 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 146 woningen in de Grote Waal Noord de vloer en het

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

WONINGTRANSFORMATIECONCEPTEN

WONINGTRANSFORMATIECONCEPTEN Bepalende overwegingen voor de toepassing bij corporaties! Maarten van den Berg 19-12-2012 1 Het toepassen van innovaties in de bestaande bouw? Welke overwegingen spelen bij woningcorporaties een bepalende

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Duurzaamheid op basis van. The Natural Step. voor gemeente Eindhoven. Joop Ketelaers Adviseur Duurzam Bouwen Gemeente Eindhoven

Duurzaamheid op basis van. The Natural Step. voor gemeente Eindhoven. Joop Ketelaers Adviseur Duurzam Bouwen Gemeente Eindhoven Duurzaamheid op basis van The Natural Step voor gemeente Eindhoven Joop Ketelaers Adviseur Duurzam Bouwen Gemeente Eindhoven Wat wil de gemeente? We willen van Eindhoven een duurzame stad maken: een stad

Nadere informatie

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in uw bedrijf. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in uw bedrijf Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Als ondernemer moet

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie HOLENWEG EN VENENLAAN

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie HOLENWEG EN VENENLAAN informatie HOLENWEG EN VENENLAAN APRIL 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 34 woningen aan de Holenweg en Venenlaan in Hoorn

Nadere informatie

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014 Rob Lith Technical Director van Merin sinds Juli 2013 Verantwoordelijk voor de kwaliteit van de vastgoedportefeuille en de services Meer dan 28 jaar werkervaring bij PRC en ARCADIS in diverse functies,

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk > Vestia investeert in duurzaamheid > Energieopslag in de bodem > Kas als energiebron > Samen werken aan een beter milieu inhoud 3 Samenwerken aan een

Nadere informatie

Regiobijeenkomst Warmtewet. 29 januari 2015

Regiobijeenkomst Warmtewet. 29 januari 2015 Regiobijeenkomst Warmtewet 29 januari 2015 Inhoud Doel Warmtewet Wat en wie vallen onder de Warmtewet Gevolgen Praktisch Risico s Grootste uitdagingen Wat kan Hellemans Consultancy voor u doen? Doel Warmtewet

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Renovatie. Energie. EPA score tot 0,37! besparen èn binnenklimaat

Renovatie. Energie. EPA score tot 0,37! besparen èn binnenklimaat Renovatie EPA score tot 0,37! 1 Energie een gezond besparen èn binnenklimaat Muurdoorvoer jaren 30 woningen jaren 80 woningen ClimaRad Woningrenovatie met aandacht voor duurzame energie, comfort en gezondheid

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

De keuze voor duurzaam bouwen

De keuze voor duurzaam bouwen De keuze voor duurzaam bouwen Ad Stas Woonbelang Veghel Wat aan de orde? Woonbelang Veghel beleid duurzaam (ver)bouwen en ervaringen instrumentarium, dilemma s en procesgang duurzaam concept; houtskeletbouw

Nadere informatie

Energie besparen met uw huurders

Energie besparen met uw huurders Energie besparen met uw huurders Mijn e-loket helpt u: uw energiebeleid te communiceren energielabels inzichtelijk te maken CO2 uitstoot met uw huurder te verminderen Mijn e-loket helpt uw huurders: bewust

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

Miel Karthaus Martijn de Gier

Miel Karthaus Martijn de Gier Miel Karthaus Martijn de Gier Fig 1 1/5 13 3 5 1 17 12 11 18 2 11 31 16 15 12 14 8 7 4 6 22 21 20 19 9 10 e versus WarmBouwen 8 Verhouding tussen warmteweerstand en warmtestroomdichtheid

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Ruinerwold. Energie Neutraal. // Energiescan. Ruinerwold Energie Neutraal. Toelichting

Ruinerwold. Energie Neutraal. // Energiescan. Ruinerwold Energie Neutraal. Toelichting Ruinerwold Energie Neutraal // Energiescan Ruinerwold Energie Neutraal Toelichting De energiescan is zo opgezet dat er voor een minimum aan kosten, een advies gegeven kan worden, geheel afgestemd op de

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Verduurzaming Woningvoorraad. Agenda. Technisch Project Adviseur. Hans Wiessner, Lucht/water warmtepomp, ideaal voor renovatie en nieuwbouw

Verduurzaming Woningvoorraad. Agenda. Technisch Project Adviseur. Hans Wiessner, Lucht/water warmtepomp, ideaal voor renovatie en nieuwbouw Verduurzaming Woningvoorraad Lucht/water warmtepomp, ideaal voor renovatie en nieuwbouw Hans Wiessner, Technisch Project Adviseur Agenda Energielabel woningbouw anno 2015 Energieverbruik terugdringen in

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

nergiebespaar Concept

nergiebespaar Concept nergiebespaar Concept Totaalpakket - Warmtepomp Zonneboiler CV-ketel Iets meer investeren, veel meer besparen: Zeer hoge energiebesparing! Zeer hoge subsidie! Zeer veel comfort! Waarom duurzaam? Drie redenen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine Zonneboilersystemen

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine Zonneboilersystemen Nefit SolarLine Zonneboilers Nefit houdt Nederland warm SolarLine Zonneboilersystemen Eindeloos profiteren van de zon Duurzame energie, besparing op uw gasrekening Thermische zonne-energie is noodzakelijk

Nadere informatie

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4 PASSIEFHUIZEN COLUMBUSKWARTIER ALMERE VEEL GESTELDE VRAGEN PASSIEFHUIZEN EN WONEN IN EEN PASSIEFHUIS 2 1. Wat is een Passiefhuis? 2 2. Wat is het voordeel van een Passiefhuis? 2 3. Wat zijn bewonerservaringen

Nadere informatie

Woningcorporaties scoren slecht op verduurzaming

Woningcorporaties scoren slecht op verduurzaming Woningcorporaties scoren slecht op verduurzaming In 2020 moeten de huizen van alle woningcorporaties gemiddeld energielabel B hebben, een belofte van koepelorganisatie Aedes. Vooral in de Randstad liggen

Nadere informatie

Vooruit naar de oorsprong

Vooruit naar de oorsprong Vooruit naar de oorsprong strategisch kader 2014-2016 1 Strategisch kader in 12 puntjes 1 We zien goed en plezierig wonen als basis van bestaan 2 We bieden mensen met lagere inkomens goede, passende woonruimte

Nadere informatie

Info sessie warmtepompen met bodem energie

Info sessie warmtepompen met bodem energie Info sessie warmtepompen met bodem energie Waarom warmtepomp Werking warmtepomp Waarom hybride Werking hybride Leo Janssen TPA Vaillant T.b.v Omgevings Dienst Midden Holland November 2013 Waarom een warmtepomp?

Nadere informatie

Collectieve verwarming versus Individuele (centrale) verwarming

Collectieve verwarming versus Individuele (centrale) verwarming Collectieve verwarming versus Individuele (centrale) verwarming Dit document is geschreven door een Technische VvE commissie. In dit document wordt een vergelijking gemaakt tussen een collectief verwarmingssysteem

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten

Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten Duurzaam Castricum 2030. Door vanuit ons vakgebied en met onze kennis de woningen in Castricum energie op te laten wekken in plaats van te laten verbruiken. Hoe we werken De woning krijgt als het ware

Nadere informatie

Achtergrond Warmtewet

Achtergrond Warmtewet Achtergrond Warmtewet Bron: AEDES Handreiking Warmtewet voor Woningcorporaties (VERSIE 1, dd 21 oktober) 1. Achtergrond: De Warmtewet is ontstaan als initiatiefwet vanuit de Tweede Kamer. Het heeft tien

Nadere informatie

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen en samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper en terugverdientijden Niek Tramper en terugverdientijden Zonneboiler geeft warm tapwater Zonnepanelen geven elektriciteit Warmtepomp geeft verwarming Pelletkachel geeft verwarming Zonneboiler Uitgangspunt:

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Slimme energie-oplossingen voor bestaande en nieuwe woningen

Slimme energie-oplossingen voor bestaande en nieuwe woningen Slimme energie-oplossingen voor bestaande en nieuwe woningen Samen verduurzamen Uitdagingen op de Nederlandse markt De Nederlandse woningbouw staat voor een fikse uitdaging. De tijd van grote nieuwbouwprojecten

Nadere informatie

Lekker wonen, lagere lasten

Lekker wonen, lagere lasten Lekker wonen, lagere lasten Lees hoe u energie kunt besparen met het energiepakket van Woonservice. Het energiepakket Een huishouden is gemiddeld 150,- per maand kwijt aan energie. Dat is een kwart van

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

ISOLEER UW HUIS BINNEN 1 DAG EN BESPAAR TOT 30% ENERGIE!

ISOLEER UW HUIS BINNEN 1 DAG EN BESPAAR TOT 30% ENERGIE! ISOLEER UW HUIS BINNEN 1 DAG EN BESPAAR TOT 30% ENERGIE! GECERTIFICEERD KOMO NA-ISOLATIE BEDRIJF 10 JAAR GARANTIE SPOUWMUURISOLATIE VLOERISOLATIE DAKISOLATIE GELUIDSISOLATIE ISOLATIEHERSTEL SPOUWMUURISOLATIE

Nadere informatie