Autisme en het delen van informatie op het internet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Autisme en het delen van informatie op het internet"

Transcriptie

1 Autisme en het delen van informatie op het internet Onderzoeksrapport Master SEN Autismespecialist Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg Fontys Hogescholen, Tilburg (locatie Beek en Donk) Naam: Cynthia Abbink Studentnummer: adres: Opleidingscoordinator: Gery Quak Onderzoeksdocent: Jan Schrurs Datum: Juni

2 Voorblad beoordeling AU06-02 Naam Cynthia Abbink Module Leerroute M sen autismespecialist Studentnummer Locatie Beek en Donk Opleidingscoördinator Gery Quak Datum juni 2012 Docent Jan Schrurs Beoordeling Punten < HBO master criteria OPDRACHT Kennis en inzicht Relatie theorie-praktijk, toepassing Theoretische onderbouwing Oordeelsvorming en ethiek Kritische evaluatie, reflectie, analyse en synthese Aansluitend op doelen van de module STUDENT als PROFESSIONAL Bijdrage aan het eigen leerproces (P.O.P. en Competentieprofiel) Leervaardigheden (niveau) Onderzoekende houding Reflectie: zichtbaar gemaakt Integratie: doen, voelen, denken, willen UITVOERING en PRESENTATIE Structuur, stijl Taalgebruik, communicatie Referenties (APA richtlijnen) WAARDERING Bijstellen is nodig toelichting Opmerkingen Gemiddeld OPDRACHT 1.Actieve deelname Opmerkingen en/of feedback 2. Werkopdrachten 3. Logboek en P.O.P In eigen beheer 4. Competentieontwikkeling Geïntegreerd 5. Artikel 6. Open podium presentatie 7. Master Praktijkonderzoek en onderzoeksrapport 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord... 4 Samenvatting Inleiding Onderzoeksmethode Probleemstelling Doelgroep Onderzoeksvraag Theoretische achtergronden van het internetgebruik Informatie zoeken Profielsites MSN Webcam Pornografie Autisme en internetgebruik Sociale interactie Communicatie Verbeelding De cognitieve stijl Reeds bestaande voorlichting Resultaten; dataverzameling en analyse Conclusie en discussie Conclusie; wat zijn de resultaten en wat waren mijn verwachtingen? Discussie; Kanttekening van de genoemde resultaten aanbevelingen Wat betekenen de resultaten van mijn onderzoek voor de praktijk? Suggesties voor verder onderzoek Reflectie en evaluatie

4 Voorwoord Dit is het onderzoeksrapport met de titel: Autisme en het delen van informatie op het internet een onderzoek naar in hoeverre jongeren met autisme zich bewust zijn van de gevaren van het delen van informatie op het internet. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van de opleiding Master SEN, leerroute Autismespecialist. Het onderzoeksproces heb ik als zeer leerzaam ervaren. Ik wil dan ook enkele mensen bedanken voor het tot stand komen van dit onderzoeksrapport. Als eerste mijn onderzoeksbegeleider meneer Schrurs en mijn critical friends: Janneke, Eva en Jolande. Ik wil hen bedanken voor de tijd die ze namen om met een kritische blik naar mijn onderzoek te kijken. Zij waren altijd bereid om vragen te beantwoorden en om feedback te geven. Daarnaast gaven ze me iedere keer weer nieuwe inzichten en goede tips, dit motiveerde om steeds verdere stappen in het onderzoeksproces te kunnen zetten. Ik wil de organisatie Autismebegeleiding.nl bedanken dat ik dit onderzoek heb kunnen doen. Tevens gaat mijn dank uit naar clienten voor het invullen van de vragenlijsten en bovendien naar mijn collega s voor het tonen van hun belangstelling. Bovendien wil ik de mensen in mijn omgeving bedanken voor de steun die zij mij gaven. Dit alles heeft ertoe bijgedragen dat ik mijn onderzoek tot een goed eind heb kunnen brengen. Cynthia Abbink 4

5 Samenvatting In dit onderzoek heb ik ervoor gekozen om het internetgebruik en met name het gebruik van de sociale media onder jongeren met autisme centraal te stellen. In de werkpraktijk (als autismebegeleider/casemanager van personen met autisme) ervaar ik dat ouders van clienten en clienten zelf een groot verschil van mening hebben, als het gaat om hoe deze clienten omgaan met internet en dan met name over het delen van gegevens op sociale media. Om een beeld te krijgen van hoe jongeren met autisme omgaan met de sociale media, heb ik een vragenlijst opgesteld die ingaat op verstrekken van gegevens en het delen van informatie op het internet. In dit inventariserend onderzoek met veldexperiment is nagegaan hoe 7 jongeren met een autisme spectrum stoornis omgaan met sociale media. Er kan geconcludeerd worden dat de clienten aangeven dat ze zich bewust zijn van de gevaren van het internet. Ze geven allemaal aan dat ze hun gegevens afschermen voor onbekende en dat ze geen persoonlijke gegevens met onbekende delen. Daarnaast geven ze aan dat ze zich ook bewust zijn van de gevaren van het plaatsen van foto s en het gebruik van een webcam. Belangrijk is om het onderwerp internetgebruik en het gebruik van sociale media als gespreksonderwerp regelmatig aan te snijden, op die manier blijf je als autismebegeleider op de hoogte van wat je client op het internet doet. Als het vervolgens dreigt mis te gaan dan kun je ook tijdig hierop inspelen. Dit onderzoek maakt duidelijk dat er een grote ongerustheid is bij de ouders van clienten met autisme, maar dat de clienten zelf aangeven dat ze zich bewust zijn van de gevaren van het internet (en hierna handelen). 5

6 1. Inleiding 2012 gaat de boeken in als het jaar waarin de meeste veranderingen aan het internet zullen plaatsvinden sinds het fenomeen halverwege jaren '90 werd uitgerold en een gigantische groei doormaakte. 1 De afgelopen 25 jaar is het internetgebruik enorm toegenomen, zowel het gebruik op de werkvloer als het particuliergebruik. Internet spreekt heel veel doelgroepen aan en veranderd daarbij de manier waarop mensen met elkaar communiceren. Voor mensen met autisme kan de computer een ondersteunend hulpmiddel zijn in de communicatie met andere mensen. Dit is één van de voordelen die wordt besproken als het gaat om het internetgebruik bij mensen met autisme. In dit onderzoek wil ik dieper ingaan op de nadelen of gevaren die aan het internetgebruik zijn verbonden. Ik ben werkzaam bij Autismebegeleiding.nl. Ik werk met cliënten die allen een autisme spectrum stoornis hebben (mogelijk met bijkomende problematiek) en daarbij een normale tot hoge intelligentie. Mijn cliëntengroep bestaat voor het grootste gedeelte uit pubers en jongvolwassenen, wat een belangrijke reden is geweest voor de keuze van het onderwerp van mijn onderzoek. Uit onderzoek blijkt dat met name tieners veel gebruik maken van internet, met name de sociale media, zoals profielsites en MSN (Duimel en de Haan, 2007). De cliënten waar ik kom, maken allen dagelijks gebruik van de computer en het internet, met name profielsites en MSN zijn geliefd. Op deze manier kunnen zij op afstand gezellig contact hebben met vriendinnen, broers, ouders en opa en oma. Helaas zie ik tijdens mijn werk ook de keerzijde van dit internetgebruik. Mijn cliënten lijken zich niet bewust van de gevolgen van hun gedrag op het internet, ook de gevaren van het internet lijken ze niet te (over)zien. Tijdens dit onderzoek wil ik me beperken tot de gevaren van de sociale media, namelijk; MSN, profielsites en chat sites. 1 6

7 2.Onderzoeksmethode Voor mensen met autisme worden altijd de voordelen van het internetgebruik benoemd. Er zitten uiteraard ook veel voordelen aan het gebruik van internet voor mensen met autisme, echter zijn de nadelen vaak onderbelicht. In dit onderzoek staan de gevaren van het internetgebruik bij mijn cliënten centraal. Ik kijk naar wat het autisme is, wat de gevaren van het internetgebruik zijn en hoe deze elkaar beïnvloeden. Ik zal in dit onderzoek een vragenlijst afnemen om te onderzoeken in hoeverre mijn cliënten zich bewust zijn van de gevaren van internet en met name het delen van gegevens en informatie op het internet. 2.1 Probleemstelling. Mijn cliënten zitten veel op het internet, maar kunnen ze de consequenties van hun eigen handelen voldoende goed inschatten? Regelmatig komen ongeruste ouders naar mij toe met de vraag of hun zoon/dochter voldoende weet over het gebruik van internet en met name het delen van gegevens op het internet. Daarnaast komt dit onderwerp regelmatig op tv of in de kranten voorbij. Ik ben dan ook benieuwd of ouders zich terecht zorgen maken over hun kinderen, of dat mijn cliënten zich wel degelijk bewust zijn van deze gevaren, als het gaat om het delen van gegevens en informatie op het internet. 2.2 Doelgroep. Cliënten die ik begeleid in de leeftijd van 10 tot 21 jaar met een autisme spectrum stoornis. Ik zal in dit onderzoek gebruik maken van 7 cliënten, 3 jongens en 4 meisjes. 2.3 Onderzoeksvraag. Is het voor mijn cliënten noodzakelijk dat zij worden voorgelicht over de gevaren van het internet? Deelvragen 1) Wat zijn de gevaren van internetgebruik in het algemeen? 2) Wat maakt dat mensen met autisme extra kwetsbaar zijn op het internet? 3) Welke voorlichting is er al voor het gebruik van internet? 4) Welke informatie delen mijn cliënten op het internet en in hoeverre kunnen zij hiervan de gevolgen inschatten? Type onderzoek: Kwalitatieve survey onderzoek. Het doel van dit onderzoek is om te onderzoeken hoe mijn cliënten omgaan met het delen van gegevens op het internet. Internet is een plaats waar alles zichtbaar is voor iedereen, zijn mijn cliënten zich hiervan bewust en maken zij bijvoorbeeld gebruik van het afschermen van gegevens. Ik ga dit onderzoeken aan de hand van een vragenlijst die ik ga afnemen bij mijn cliënten. Deze vragenlijst neem ik semi-gestructureerd af. Zodat ik kan nagaan of mijn cliënten de vragen interpreteren zoals ze zijn bedoeld. Als na het afnemen van deze vragenlijst blijkt dat mijn clienten zich onvoldoende bewust zijn van de gevaren van het delen van gegevens op het internet, zal ik mijn clienten voorlichting geven. Als mijn clienten zich wel voldoende bewust zijn van de gevaren van het delen van gegevens op het internet, zal ik hier verder op ingaan. 7

8 3.Theoretische achtergronden van het internetgebruik. In de afgelopen 20 tot 30 jaar is het internet uitgegroeid tot iets wat niet meer is weg te denken in onze maatschappij. Internet is overal en iedereen heeft internet, zo lijkt het. Internet is hiermee een onderdeel van het dagelijkse leven geworden, kinderen zijn al op jonge leeftijd actief op het internet. Internet wordt niet alleen op school of op het werk gebruikt maar ook in de vrije tijd wordt er veel gebruik gemaakt. Internet wordt voor verschillende doeleinden gebruik, zoals; het opzoeken van informatie, het aangaan en onderhouden van sociale contacten, voor vermaak en voor het aan- en/ of verkopen van producten. 2 Hieronder worden de verschillende doeleinden van het internetgebruik besproken. 3.1 Informatie zoeken Internet is een gemakkelijke en goedkope manier om informatie op te zoeken. Vroeger ging je naar de bibliotheek toe om wat op te zoeken, tegenwoordig doen we dit door gebruik te maken van het internet. Hierbij kan gedacht worden aan het gebruik van zoekmachines zoals google en Yahoo. In hoeverre internetbronnen betrouwbaar zijn, houdt een grote groep internetgebruikers bezig. 3 Wikipedia noemt zichzelf de vrije encyclopedie wat betekent dat de inhoud door de gebruikers zelf wordt gevormd. Iedere gebruiker kan de informatie aanvullen of wijzigen. Er kan dus niet van uitgegaan worden dat de informatie juist is. Tieners doen vaak alleen onderzoek op internet en slaan de bibliotheek over, waardoor ze niet over de juiste informatie beschikken internet%20web.ashx 3 8

9 Internet is toegankelijk en gemakkelijk in het gebruik, wat maakt dat er ook dingen op staan die niet geschikt zijn voor tieners. Hierbij valt te denken aan onjuiste informatie over bepaalde onderwerpen of de mogelijkheid tot het bezoeken van sites waar ze dingen kunnen zien en lezen waar ze niet aan toe zijn. 3.2 Profielsites Profielsites zijn populair. In Nederland heeft één op de vier mensen een profiel op één of meerdere sites heeft. De gebruikers zijn met name pubers en jongvolwassenen, dit sluit goed aan bij de ontwikkelingsfase waarin zij zich bevinden. Ze zijn zich erg van zichzelf bewust en vinden het belangrijk wat anderen van hun vinden. Een profielsite is een site waar waarop mensen hun eigen profiel kunnen aanmaken. Op deze site kun je informatie plaatsen over jezelf, zoals interesses en voorkeuren, ook kun je er een foto van jezelf plaatsen. Deze sites zijn vooral gericht op het onderhouden en vergroten van een vriendennetwerk. De gebruikers kunnen vervolgens op elkaars foto s en berichten reageren. Bekende voorbeelden van profielsites zijn hyves.nl en facebook.nl. 4 Door het plaatsen van deze gegevens op internet, worden de gegevens ook voor andere gebruikers toegankelijk. Iemand met de verkeerde bedoelingen kan hier gemakkelijk misbruik van maken. Doordat je al veel informatie hebt van de ander, kun je hier gemakkelijk op inspelen. De echte risico s van profielsites, zitten eigenlijk vooral in het beveiligen van je profiel. De privacy kan namelijk makkelijk geschonden worden. Alleen al een voor- en een achternaam is genoeg om je adres te achterhalen. Het is heel makkelijk voor andere mensen om zo je persoonlijke gegevens te benaderen. Ook kan het zo zijn dat als een profielsite niet goed beveiligd is, de foto s die op een site staan kunnen zo over het hele internet verspreid worden. Ook dingen die je ooit hebt gezegd, kunnen je je hele leven blijven achtervolgen, dit geldt natuurlijk ook voor de dingen die andere over jou gezegd hebben. 5 Het is belangrijk dat jongeren hun profiel beschermen, met name hun persoonlijke gegevens en informatie. Zorgvuldig nadenken over wat je op deze site plaatst is hierbij belangrijk, ook kun je de privacy-instellingen van het profiel aanpassen, zodat niet iedereen zomaar toegang heeft tot privé-informatie. Toenadering door kwaadwillende kan plaats vinden via chatboxen, MSN en profielsites. Doordat diegene zich kan voordoen als iemand anders, is het lastig inschatten of deze

10 persoon te vertrouwen is of niet. Contacten via chatboxen, MSN en profielsites kunnen ongewenste vormen aannemen, bijvoorbeeld door racistische of seksuele toespelingen. Met name ook de profielsites van jongeren zijn kwetsbaar voor misbruik. De foto s en andere gegevens geven vaak al een goed beeld van de jongere. Na enkele berichten via de profielsites en het vertrouwen van de jongere, wordt vaak gezien dat het toevoegen op MSN niet ongebruikelijk is. Vervolgens ontstaat de mogelijkheid tot meer privé-communicatie bijvoorbeeld door het gebruik van een webcam of het versturen van privé-berichen en foto s. Op deze manier wordt de jongere verleidt. Als het vertrouwen eenmaal aanwezig is, wordt de tiener aangezet tot seksuele handelingen of het maken van een afspraak (Duimel en de Haan, 2007). 3.3 MSN MSN staat voor 'Microsoft Network'. Het is een programma, waarmee het mogelijk is onderling te praten met anderen via berichtvensters (eventueel met het gebruik van een webcam). Hiermee worden er berichten naar elkaar geschreven waar vrijwel meteen op word gereageerd. Er kunnen meerdere vensters met contacten tegelijkertijd open staan. Op deze manier kun je contacten met vrienden onderhouden via internet. Om gebruik te kunnen maken van MSN heb je een aders nodig, waarmee kan worden ingelogd. Eenmaal ingelogd, zie je een lijst met verschillende contactpersonen staan, die je zelf kan samenstellen. Je kunt van de verschillende contacten zien wie er online, bezet of afwezig is. Als iemand geen zin heeft om met iemand anders te kletsen kan deze persoon de ander blokkeren. Via MSN kunt u ook zogenaamde 'smileys' gebruiken, dit zijn een soort getekende gezichtjes, die een emotie uitdrukken. Zo kun je woorden kracht bijzetten en het ziet er gezelliger uit. De naam emoticon is uiteraard afgeleid van 'emotie. Ondanks dat msn zo populair is geven tieners toch vaak aan dat ze een serieus gesprek liever telefonisch voeren. Door de intonatie van de stem te horen, kan er minder snel miscommunicatie ontstaan. Het gebruik van emoticons tijdens de msn-gesprekken ondersteunt veel. Door een smiley achter de boodschap te plaatsen begrijpt de ander dat het een grapje is. Tijdens het msnnen wordt er een aparte msntaal gebruikt. Er wordt gebruik gemaakt van afkortingen of kleine letters en hoofdletters door elkaar etc. 6 Er zijn naast bovengenoemde voordelen ook een aantal nadelen aan het msnnen. Naast het msnnen met bekenden, gebruiken veel tieners MSN ook om te praten met mensen die ze niet kennen. Ze vertrouwen deze personen en geven persoonlijke gegevens aan de ander. Zij weten echter niet of deze personen zijn wie ze zeggen dat ze zijn, waardoor er gemakkelijk misbruik van de gegeven informatie gemaakt kan worden. De tieners weten vaak dat het niet goed is om persoonlijke gegevens aan iemand te geven. In de praktijk blijkt dat er tussen weten en doen een groot verschil is. Tieners worden gemakkelijk verleid tot het geven van informatie. Met name pedofielen en players zijn uiterst bedreven in het oprecht 6 10

11 interesse tonen om zo de ander uit te lokken tot het geven van informatie of het maken van afspraakjes. 3.4 Webcam De belangrijkste functie van de webcam is het filmen van je gezicht, terwijl jij achter de computer zit. Ook kunnen de meeste webcams foto s en filmpjes maken. 7 Een webcam wordt vaak gebruikt ter visuele ondersteuning bij het gebruik van bijvoorbeeld msn. Een groot voordeel van de webcam is dat de ander zichtbaar is, dit betekend dat je ziet met wie je in gesprek bent. Dit betekend dat een volwassene zich niet kan voordoen als een tiener. Daarnaast is ook de non-verbale communicatie en de expressie zichtbaar waardoor er betere conclusies getrokken kunnen worden en miscommunicatie voorkomen kan worden. Een groot nadeel van het gebruik van een webcam is het verzoek tot het uitvoeren seksuele handelingen voor de camera. Uit onderzoek is gebleken dat iets minder dan de helft van de ondervraagde tienermeisjes het verzoek kreeg iets seksueels te doen voor de webcam. Dit percentage ligt bij de tienermeisjes hoger dan bij de tienerjongens (Duimel en de Haan, 2007). 3.5 Pornografie Het internet is een open bron van informatie, die voor iedereen toegankelijk is. In de praktijk betekend dit dat tieners ook in aanraking komen met informatie die eigenlijk niet voor ze bestemd is, zoals bijvoorbeeld pornosites. Veel pornosites hebben wel een minimum leeftijd echter door de anonimiteit van het internet, is dit moeilijk controleerbaar. Uit onderzoek blijkt dat tieners seksueel getinte ervaringen hebben op internet

12 4. Autisme en internetgebruik Hieronder beschrijf ik de triade en de cognitieve functies van autisme en wat dit voor gevolgen heeft voor de kwetsbaarheid van de persoon in combinatie met het gebruik van internet. 4.1 Sociale interactie Een persoon met een stoornis binnen het autismespectrum heeft erg veel moeite om te begrijpen wat er in een ander omgaat, hoe het gedrag van de ander tot stand komt en wat zijn of har eigen gedrag voor gevolgen heeft voor de mensen om hem of haar heen. Dit heeft onder ander te maken de problemen om zijn of haar eigen gevoelens te onderkennen en onder woorden te brengen, een gebrekkige zelfkennis (Delfos, 2001). In de literatuur wordt het internetgebruik en autisme regelmatig beschreven vanuit gebrek aan sociale contacten in real life. Zo beschrijven Sizoo en van Wijngaarden-Cremers (2009) het volgende: Het is duidelijk dat mensen met autisme(spectrumstoornissen) meestal niet beschikken over een sociaal netwerk, maar wel degelijk behoefte kunnen hebben aan sociale contacten. De moeilijkheid bij het aangaan van sociale contacten is dan vooral gelegen in de complexiteit van het directe (face-to-face) interpersoonlijke contact; de ogen, de gebaren en mimiek van de ander kunnen voor zoveel verwarring zorgen dat het contact niet tot stand komt. Als dit contact plaatsvindt door middel van internet (al dan niet met webcam), blijken veel van die obstakels niet langer een wederzijdse communicatie te belemmeren. Doordat mensen met autisme moeite hebben met het vormen van concepten, de sociale regels en wat er van hun wordt verwacht kunnen er ook nadelen kleven aan het aangaan van contacten via internet. Voor mensen met autisme kunnen onbekenden via msn meteen echte vrienden zijn. De persoon met autisme kan een beperkt begrip hebben van wat vriendschap inhoudt. Bij mijn cliënten kom ik regelmatig tegen dat zij door een vriend uitgescholden worden en de volgende dag met die persoon verkering hebben. Daarnaast kan er sprake zijn van grensoverschrijdend gedrag zonder dat de persoon met autisme dit in de gaten heeft. Zo heb ik een cliënt die veelvuldig contacten heeft via internet, zij kan nauwelijks inschatten waarom anderen dingen vragen/zeggen en gaat hierdoor over grenzen van zichzelf en van anderen heen. Vaak worden signalen van de ander niet begrepen door mensen met autisme. Bijvoorbeeld iemand een vraag stellen waarop niet wordt gereageerd. I.p.v. te bedenken dat de ander geen zin heeft om te reageren verwacht de persoon met autisme een antwoord omdat hij een vraag heeft gesteld. Hij of zij zal dus doorgaan met het versturen van berichtjes en buzzers totdat diegene een antwoord heeft. Een persoon met autisme kan gemakkelijk privé gegevens aan iemand geven. Als iemand dat vraagt dan geef je dat, want hij is mijn vriend. 12

13 4.2 Communicatie Bij mensen met autisme zijn er moeilijkheden op het gebied van de communicatie. Vermeulen (2001) omschrijft deze problemen bij autistische mensen met een normale intelligentie als volgt: Het zijn vooral de sociale aspecten van de communicatie die zelfs voor normaal begaafde mensen met autisme grote moeilijkheden vormen. Ze hebben meer moeite met de kunst of de pragmatiek van de communicatie dan met de techniek ervan. De pragmatische aspecten van de communicatie hebben te maken met het sociaal gebruik van de taal: het vermogen om een boodschap aangepast en efficiënt over te brengen naar anderen en het vermogen om de boodschap van iemand anders te begrijpen zoals die bedoeld wordt. Voor veel jongeren met autisme is het communiceren via het internet signaalarm en daarmee een aantrekkelijke vorm van communicatie. Er is geen ruis van non-verbaal gedrag van de ander. Emoticons of smileys helpen meestal eventuele dubbelzinnigheden of ondertonen te duiden, al kunnen ze ook juist leiden tot extra verwarring, bijvoorbeeld als de letterlijke boodschap in tegenspraak lijkt met de verbeelde emotie (Kisjes en Mijland, 2011). Het is onder tieners heel gebruikelijk om tijdens het msnnen een andere taal te gebruiken, msntaal. Er wordt veel gebruik gemaakt van afkortingen, hoofd- en kleine letters worden door elkaar gebruikt of woorden worden geschreven zoals je ze zegt i.p.v. correct gespeld. Voor de persoon met autisme is het moeilijk om deze taal te begrijpen. Ook kun je jezelf afvragen of hij nog weet hoe de correcte Nederlandse spelling is. Zo zie ik bij mijn cliënten dat ze over bepaalde onderwerpen praten (o.a. seksualiteit) omdat de ander dit onderwerp aansnijd. Ze kunnen hierbij niet inschatten wat wel en niet te vertellen en gaan hierbij over hun eigen grenzen en over de grenzen van anderen heen. Ook het inschatten van de gevolgen hiervan en wat de ander beweegt om dit onderwerp aan te snijden blijft vaak en raadsel. Dit maakt dat ze bijvoorbeeld verbaasd zijn als de ander dieper op het onderwerp doorgaat en om pikante foto s gaat vragen. 4.3 Verbeelding Bogdashina (2006) omschrijft de zwakke verbeelding bijmensen met autisme als een extreme mate van letterlijkheid, veroorzaakt door de moeite om verbale concepten te vormen. Het voorgaande gekoppeld aan het internet maakt dat iemand met autisme zich niet kan voorstellen dat als iemand zegt dat hij 18 jaar is diegene in werkelijkheid 35 jaar kan zijn. Iemand zegt dat hij 18 jaar is dus dan is dat ook zo. Jongeren doen zich op een profielsite graag anders voor dan in het echte leven. Ook dit is voor de persoon met autisme niet voor te stellen. Voor sommige mensen met autisme bestaat er een dunne of misschien zelfs geen scheidingslijn tussen de virtuele wereld en de echte wereld. 4.4 De cognitieve stijl Theory of Mind (ToM) Over de Theory-of-Mind (ToM) schrijft Delfos (2001) dat ieder mens een theory-of-mind ontwikkelt. Wat zij omschrijft als het eigen denken en voelen en dat van anderen, over hoe anderen zijn, en wat hun intenties/bedoelingen zijn. Op grond hiervan kan getracht worden gedrag te begrijpen en te voorspellen. De TOM is het gereedschap waarmee sociale 13

14 interactie geïnterpreteerd en gestuurd kan worden. Een Theory-of-Mind ontwikkelt zich op basis van empathie, het zich verplaatsen in een ander. Juist daarvan ontbreekt het autistische mensen, hun Theory-of-Mind is dan ook gebrekkig. Dit maakt dat mensen met autisme het gemakkelijker vinden om via sociale media met anderen te communiceren. Op deze manier communiceren doet minder (direct) een beroep op de theorie of mind, wat maakt dat deze manier van communiceren gemakkelijker is voor mensen met autisme. Voor jongeren met autisme is het communiceren via tekstberichten, een vorm van communicatie die signaalarm is, en daarmee aantrekkelijk. Er is geen ruis van non-verbaal gedrag van de ander (Kisjes en Mijland, 2011). Centrale coherentie (CC) Bogdashina (2008) meent dat in het normale cognitieve systeem een ingebouwde neiging aanwezig is om coherentie te vormen over een zo breed mogelijk bereik van stimuli en om te generaliseren over een zo breed mogelijk bereik van contexten. Bij mensen met autisme daarentegen, ontbreekt deze ingebouwde coherentievorming. De theorie voorspelt dat autistische personen problemen hebben bij het integreren van informatie tot een hoger niveau van holistische informatie en blijven hangen in de details. Delfos (2001) beschrijft de theorie van de centrale coherentie als volgt: Het uitgangspunt van de theorie van de centrale coherentie is dat er een disfunctioneren zou bestaan op het niveau van de hersenen in het vormen van een coherent beeld op basis van verschillende details. Deze integratie blijkt vooral op het gebied van de sociale stimuli problematisch. Dit maakt dat voorwerpen vaak beter herkend worden dan mensen. Executieve functies (EF) Delfos (2001) beschrijft de executieve functies als volgt: De capaciteit om een passend geheel, een set van samenhangende probleemoplossende activiteiten voor een doel vast te houden. Typische EF s zijn: kunnen wisselen van set van probleemoplossende activiteiten, set vast kunnen houden; geen controleverlies bij verstoringen, kunnen remmen van gedrag, planning en werkgeheugen. 14

15 5.Reeds bestaande voorlichting Op internet is er een grote hoeveelheid voorlichtingsmateriaal beschikbaar. Hierbij valt o.a. te denken aan sites voor jongeren over het internetgebruik en voorlichtingsfilmpjes. Dit voorlichtingsmateriaal is echter algemeen en niet toegespitst op de doelgroep jongeren met autisme spectrum stoornissen. Een voorbeeld van een algemeen voorlichtingsfilmpje voor jongeren is terug te vinden op onderstaande website. Door verschillende instanties en ouderinitiatieven zijn er progamma s ontwikkeld die meer toegespitst zijn op de desbetreffende doelgroep. Zo wordt er bijvoorbeeld bij het Leo Kannerhuis gebruik gemaakt van het programma willie webwijs. Dit is een leerprogramma dat ondersteuning biedt om veilig te leren internetten. Het programma is gericht op mensen met een verstandelijke beperking. Zij kunnen gebruik maken van dit programma om de sociale regels van het chatten te leren, hoe om te gaan met ongewenste mail en hoe je een computervirus kunt voorkomen of herkennen. Dit programma is nog in ontwikkeling, waarbij nieuwe modules worden toegevoegd aan het reeds bestaande programma (bijvoorbeeld, telebankieren of datingsites). 8 Als jonge kinderen gaan internetten zijn er verschillende sites waar veel materialen te vinden zijn, denk aan Kennisnet.nl of de Zappelinsite. Voor kinderen met een autisme spectrum stoornis zijn deze sites echter minder geschikt. Er staat teveel informatie op, waardoor ze geen keuze kunnen maken en in verwarring raken. John LeSieur is werkzaam in de software en daarnaast grootouder van een kind met autisme, heeft zelf een browser ontwikkeld voor kinderen met autisme, de Zac-browser. Dit is voor jonge kinderen, die pas net gebruik gaan maken van het internet. Hierop kunnen de kinderen filmpjes kijken, spelletjes spelen, muziek maken of luisteren naar verhaaltjes. De aangeboden items zijn speciaal geselecteerd voor de doelgroep. De Zac-browser is Engelstalig, momenteel is er niets soortgelijks in het Nederlandstalige. Aangezien het veel onderdelen bevat waarbij er niet gesproken wordt, is het ook geschikt voor Nederlandstalige kinderen. 9 Bovengenoemde geeft aan dat er veel voorlichting te vinden is over het gebruik van internet. Deze voorlichting is echter niet gericht op de doelgroep van mijn onderzoek, namelijk jongeren met een autisme spectrum stoornis en een normale tot hoge intelligentie

16 Eerder is al genoemd dat er vele gevaren zijn als het gaat om het internetgebruik. Voor het vervolg van dit onderzoek wil ik mij dan ook beperken tot het gevaar van delen van informatie op het internet. Voor mensen met autisme is het contact op internet (sociale media), vaak zoals voor anderen het face-to-face contact is. Dit betekent dat zij gegevens en informatie delen via het internet die anderen alleen één op één vertellen. Naast dit praktische punt is het voor mensen met autisme moeilijk om te bepalen wat je deelt met anderen en wat niet, waar hierin de grens ligt. Zo beschrijft Delfos (2001) dat kinderen/jongeren met autisme moeite hebben om de grens van de ander te bepalen. Kinderen/jongeren zonder autisme voelen dit instinctief aan. Het is hierin belangrijk dat de omgeving van deze kinderen/jongeren met autisme bepaalde grenzen en handvatten aanreikt. 16

17 6. Resultaten; dataverzameling en analyse Voor dit onderzoek heb ik met elke jongere individueel de vragenlijst (zie bijlage 1) besproken. Ik heb ervoor gekozen om dit semi-gestructureerd te doen. Dit betekend dat ik de vragen één voor één met de jongere heb bekeken en beantwoord. Op deze manier was er de mogelijkheid om bij sommige vragen stil te staan en meer informatie te verkrijgen. Hieronder heb ik de resultaten weergegeven in verschillende diagrammen. Diagram 1: Geslacht en leeftijd 2 1,5 1 0, jaar jaar jaar 0 jongens meisjes Hierboven in de diagram is weergegeven dat de vragenlijst is afgenomen bij 3 jongens en 4 meisjes, in de leeftijd tussen de 10 en 22 jaar oud. Gezien de autismeproblematiek van mijn clienten zou men verwachten dat de verhouding jongens/meisjes anders zou zijn, namelijk meer jongens dan meisjes (Bogashina, 2008). Uit onderzoek blijkt namelijk dat er meer jongens een autismespectrum stoornis hebben dan meisjes. Diagram 2: Tijd op internet 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 < 1,5 uur 1-1,5 uur > 1,5 uur jongens meisjes De jongeren waar ik de vragenlijst bij heb afgenomen maakte allen veel gebruik van de computer en het internet. Hierbij moet ik als kanttekening opmerken dat er twee jongeren (1 meisje en 1 jongen) zijn die voor hun opleiding veel gebruik moeten maken van de computer/internet. In die tijd zijn zij dus bezig met hun opleiding en niet per definitie met sociale media. 17

18 Diagram 3: De gebruikte programma s 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 MSN Hyves Facebook Twitter Chatsites Youtube jongens meisjes Om een beeld te krijgen van wat mijn jongeren op de computer/internet doen heb ik gevraagd van welke programma s zij gebruik maken. Wat hierbij opvalt is dat alle jongeren gebruik maken van verschillende programma s, maar dat alleen de meisjes gebruik maken van programma s waarbij het puur om het chatten/praten met anderen gaat (MSN/chatsites). Diagram 4: Zichtbaarheid van gegevens op het internet: 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 Afgeschermd Niet afgeschermd jongens meisjes Alle jongeren waarbij ik de vragenlijst heb afgenomen zijn zich bewust van de mogelijkheid tot het afschermen van hun gegevens op het internet. Op één na doen ze dit ook allemaal. Die ene die zijn gegevens niet afschermt, geeft aan dat hij voornamelijk gebruik maakt van twiter en youtube, beide programma s waarbij de mogelijkheid tot het afschermen van gegevens, veel minder aan de orde is. Diagram 5: Foto s/gebruik webcam 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 wel foto geen foto gebruik webcam geen gebruik webcam jongens meisjes Bij deze twee vragen vond ik het belangrijk om door te vragen, naar wat voor soort foto s en op welke manier de jongeren gebruik maken van een webcam. 18

19 Als het gaat om het plaatsen van foto s op het internet, dan geven alle jongeren aan dat zij een foto op het internet (met name op hun profielpagina, zoals; facebook/hyves) hebben geplaatst. Daarbij geven zij (en laten dit ook zien) dat het gaat om een normale profielfoto en soms wat losse foto s op hun profielpagina. Als het gaat om het gebruik van een webcam dan valt op dat alleen 2 meisjes hiervan gebruik maken, geen van de jongens maakt gebruik van een webcam. Deze twee meisjes geven beide aan dat zij alleen gebruik maken van een webcam om te kunnen communiceren met een ander die zij ook in real life kennen. Diagram 6: communiceren via internet 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 RL eigen leeftijdrl andere leeftijd RL andere leeftijd I Eigen leeftijdi Andere leeftijd jongens meisjes De jongeren communiceren allen via het internet, zowel met mensen die zij in real life kennen, als met mensen die zij alleen via het internet kennen. De jongeren konden bij deze vraag aangeven met wie zij communiceren, van welke leeftijd die persoon is en of hij/zij deze persoon ook in real life kent. Als het gaat om het communiceren met iemand van een andere leeftijd gaat het hierbij vaak om bijvoorbeeld communiceren in een spel of een andere vorm van minimale communicatie. Het gaat hierbij niet om het communiceren om in contact te komen met de ander. Diagram 7: berichten versturen via internet 3 2,5 2 1,5 1 jongens meisjes 0,5 0 Persoonlijke gegevens geen Persoonlijke gegevens Bij deze vraag valt op dat meisjes weleens persoonlijke berichteven versturen via sociale media, jongens doen dit niet. Echter moet hierbij worden vermeld dat het dan wel gaat om zogenaamde privéberichten. Doordat deze vraag redelijk breed kon worden geïnterpreteerd was het zeer wenselijk om hierbij in gesprek met de jongeren wat dieper op in te gaan. Het bleek dan namelijk dat de twee meisjes die weleens persoonlijke gegevens versturen dit alleen via persoonlijke berichten (één op één berichten) doen. 19

20 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 Wel schelwoorden Geen Wel seksueel getintniet seksueel getint scheldwoorden jongens meisjes Deze vraag was erg lastig om concreet te maken tijdens het semi-gestructureerde interview. Zo was het vrij lastig om te bepalen welke woorden de jongeren gebruiken en wat dan vervolgens als scheldwoord kon woorden gekenmerkt. Daarnaast zijn sommige woorden ingeburgerd in het taalgebruik van de jongeren van nu. Hierbij valt te denken aan woorden als fuck en shit. Als het gaat om seksueel getinte opmerkingen dan is het gemakkelijker om dit concreet te maken. Sommige jongeren reageren gelijk met natuurlijk zet ik dat niet op internet. Er waren ook twee meisjes die dit wel bespreken, maar dit doen zij dan met hun vriendje via een privébericht. Bij het interpreteren van de uitslag van deze vraag, moet dit worden meegenomen. 20

Iedereen online, van 9 tot 99 jaar. Les 7 ... Facebook, sociaal zijn op het internet. Deze iconen tonen aan voor wie het document is

Iedereen online, van 9 tot 99 jaar. Les 7 ... Facebook, sociaal zijn op het internet. Deze iconen tonen aan voor wie het document is Les 7... Facebook, sociaal zijn op het internet Deze iconen tonen aan voor wie het document is Leerkrachten WebExperts Senioren Leerlingen Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie voor de leerkracht

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Informatie boekje. MSN & Hyves. voor jongeren van behandelgroepen

Informatie boekje. MSN & Hyves. voor jongeren van behandelgroepen Informatie boekje MSN & Hyves voor jongeren van behandelgroepen 24 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Hoofdstuk 1 MSN 4 1.1. Wat is MSN? 4 Dit informatieboekje is ontwikkeld door: Manon van de Linde & Chrissy Pijnenburg

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort 1 THEMA 1. Weet wat je ziet Alles wat je ziet in de media is door iemand met bepaalde bedoeling gemaakt. Deze producent wordt door allerlei dingen

Nadere informatie

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo.

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo. Er is niet één antwoord te geven op de vraag hoe vaak of hoe lang een kind op een tablet, smartphone of computer mag. Dat hangt sterk af van het kind en de situatie. Deskundigen zijn het er wel over eens

Nadere informatie

Meten van mediawijsheid. Bijlage 6. Interview. terug naar meten van mediawijsheid

Meten van mediawijsheid. Bijlage 6. Interview. terug naar meten van mediawijsheid Meten van mediawijsheid Bijlage 6 Interview terug naar meten van mediawijsheid Bijlage 6: Het interview Individueel interview Uitleg interview Ik zal je uitleggen wat de bedoeling is vandaag. Ik ben heel

Nadere informatie

Romp. Lesbrief Identiteit, Imago en Profiel. Kop

Romp. Lesbrief Identiteit, Imago en Profiel. Kop Lesbrief Identiteit, Imago en Profiel Tijd: 55 60 minuten Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Kop Introductie Wie ben jij online? Introduceer het onderwerp kort: Wie ben jij online? Bijna iedereen heeft een of meerdere

Nadere informatie

STELLING HET SOCIALE LEVEN VAN JONGEREN ER IS NIKS MIS MEE OM VEEL OVER HET IS NIET GEVAARLIJK OM JE JEZELF OP MSN TE ZETTEN.

STELLING HET SOCIALE LEVEN VAN JONGEREN ER IS NIKS MIS MEE OM VEEL OVER HET IS NIET GEVAARLIJK OM JE JEZELF OP MSN TE ZETTEN. HET IS NIET GEVAARLIJK OM JE EMAILADRES DOOR TE GEVEN. ER IS NIKS MIS MEE OM VEEL OVER JEZELF OP MSN TE ZETTEN. IK ZOU, NAAST MIJN NAAM OOK DE STRAAT WAAR IK WOON DOORGEVEN. DAT IS GEEN GEHEIM! IK VIND

Nadere informatie

Rapportage. Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen

Rapportage. Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen Rapportage Onderzoek: mediawijsheid onder ouders en kinderen In opdracht van: Mediawijzer.net Datum: 22 november 2013 Auteurs: Marieke Gaus & Marvin Brandon Index Achtergrond van het onderzoek 3 Conclusies

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Overzicht. Wat zijn social media? Voorbeelden van social media. Social media in de ICT-lessen. De gevaren van social media.

Overzicht. Wat zijn social media? Voorbeelden van social media. Social media in de ICT-lessen. De gevaren van social media. Overzicht Wat zijn social media? Voorbeelden van social media. Social media in de ICT-lessen. De gevaren van social media. Mindreader Wat zijn social media? Social media is een verzamelbegrip voor online

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

6f Hoe gaat men om met het internetgebruik van jongeren? 1

6f Hoe gaat men om met het internetgebruik van jongeren? 1 6f Hoe gaat men om met het internetgebruik van jongeren? 1 Herkent u deze vragen? Wat doet mijn jongere eigenlijk op internet? Is het schadelijk als mijn jongere veel achter de computer zit? Bestaat internetverslaving?

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Jouw digitale wereld safe & social

Jouw digitale wereld safe & social HANDLEIDING BIJ DE DIGITALE LES Jouw digitale wereld safe & social Wat is slim en wat kun je beter niet doen online? In de digitale les Jouw digitale wereld safe & social maken leerlingen kennis met de

Nadere informatie

Safe surfen. www.safesurfen.be. Safe surfen juf Lies 1

Safe surfen. www.safesurfen.be. Safe surfen juf Lies 1 Safe surfen www.safesurfen.be Safe surfen juf Lies 1 INLEIDING 1. WAAROVER GAAT DEZE BUNDEL? Deze bundel wil je op weg helpen om veilig op het internet te surfen. In de bundel staan gevaren van het internet

Nadere informatie

Mama, mag ik op t internet?

Mama, mag ik op t internet? Mama, mag ik op t internet? Sofie Vandoninck Faculteit Sociale Wetenschappen Onderzoekproject Online risico s & online weerbaarheid Doel van het onderzoek? Welke kinderen zijn meer kwetsbaar online? Hoe

Nadere informatie

De Cues Filtered Out Theorie

De Cues Filtered Out Theorie De Cues Filtered Out Theorie Sommige mensen zien Computer mediated communication als een mindere vorm van communicatie, ook volgens de Cues Filtered Out theorie ontbreekt er veel aan deze communicatievorm.

Nadere informatie

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals Cursus op 6 en 20 maart en 3 en 24 april 2009 Autisme zonder verstandelijke handicap Cursus voor professionals PICOWO

Nadere informatie

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders)

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Cursus op 13 en 27 maart en 10 april en 8 mei 2009 Autisme zonder verstandelijke handicap Cursus voor

Nadere informatie

Media aandacht naar aanleiding van artikel profielsites Lectoraat elearning zomer 2007

Media aandacht naar aanleiding van artikel profielsites Lectoraat elearning zomer 2007 Media aandacht naar aanleiding van artikel profielsites Lectoraat elearning zomer 2007 http://youngmarketing.web-log.nl/youngmarketing/2007/06/profielsites_ve.html 15 juni 2007 Profielsites versterken

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs!

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Informatie avond over mediawijsheid/sociale media op school Media zijn voor kinderen en jongeren de gewoonste zaak van de wereld. Ze nemen informatie

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Sommige meisjes zijn heel snel verliefd, andere meisjes zullen niet snel of misschien zelfs helemaal niet verliefd worden. Dit is bij ieder meisje anders. Wat gebeurt

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

De do s and don ts van flirten op internet

De do s and don ts van flirten op internet introductie Gemaakt door Redactie I-respect.nl (eerder verschenen op www.internetsoa.nl van de stichting Mijn Kind Online). Onderwerp Flirten Doel Bewust worden van eigen grenzen en die van anderen, bij

Nadere informatie

Werkvormen: Basis 6.1 Kwaliteiten van een vriend Reflectie Subgroepen 30 min 6.2 Hyves-profiel Reflectie Subgroepen (digi) 20 min.

Werkvormen: Basis 6.1 Kwaliteiten van een vriend Reflectie Subgroepen 30 min 6.2 Hyves-profiel Reflectie Subgroepen (digi) 20 min. Les 6: Gezocht: een vriend Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen weten wat ze belangrijk vinden in een vriendschap; Kinderen kunnen een aantal kenmerken en voorwaarden benoemen waar een vriendschap aan moet

Nadere informatie

!"# $!! % % & '(& %% ()

!# $!! % % & '(& %% () !"# $!! % % &'(&%%() & * **. /, * 0. *1 2 * ) *. 3. *. & * ) ** * 45 6 *. * ** * * 7 *. 88# *.* ***,. 9 )/ * *.*.* *9 *.12.&9 9. :. &** * * 2 8 ' ;* & * ;*< ;*< ;*< ;*< )3. ;* ;* ;*, ;*! ;* " ;*# < $ ;*"

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Online

Ik en de maatschappij. Online Ik en de maatschappij Online Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mieke Lens Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens Titel:

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)!

ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 29 ouders)! 18 responses View all Publish analytics 18 responses ipad enquête - ouders - 18 reacties (van 9 ouders) Summary View all responses Publish analytics In welke mate ziet u uw zoon of dochter de ipad thuis

Nadere informatie

Inhoud - Situaties. - Wat is de oorzaak van autisme? - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten in de klas)

Inhoud - Situaties. - Wat is de oorzaak van autisme? - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten in de klas) Inhoud - Situaties - Wat is autisme? - Wat is de oorzaak van autisme? - Boek het wonderbaarlijke voorval van de hond in de nacht - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten

Nadere informatie

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Mediawijsheid A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Ik heb samen met de kinderen een gesprek gevoerd over de sociale media en het internet gebruik. Ik heb voor mezelf thuis een

Nadere informatie

Nikki van der Meer. Stage eindverslag. Stage Cordaan Thuiszorg.

Nikki van der Meer. Stage eindverslag. Stage Cordaan Thuiszorg. Nikki van der Meer. Stage eindverslag Stage Cordaan Thuiszorg. Klas: lv13-4agz2 Student nummer: 500631386 Docentbegeleider: Marieke Vugts Werkbegeleider: Linda Pieterse Praktijkopleider: Evelien Rijkhoff

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen

Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen Verslag van dataverzameling in functie van het onderzoek van de NTU naar het schrijfleven van leerlingen Data verzameld in de derde graad van de basisschool en verslag opgesteld door Amber Van Geit Opleiding:

Nadere informatie

Gemaakt door: Lysanne Wolbers Menno Akkerman Tessa Heijerman

Gemaakt door: Lysanne Wolbers Menno Akkerman Tessa Heijerman Gemaakt door: Lysanne Wolbers Menno Akkerman Tessa Heijerman FSU Oktober 2011 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Verantwoording...4 Conclusies...5 De cijfers op een rij.9 Knelpunten/oplossingen 15 Positieve punten.16

Nadere informatie

Verschillen tussen mensen met en zonder een handicap Socio-demografische kenmerken - Leeftijd - Geslacht - Woonsituatie - Werksituatie

Verschillen tussen mensen met en zonder een handicap Socio-demografische kenmerken - Leeftijd - Geslacht - Woonsituatie - Werksituatie Inhoud Theoretisch kader Operationalisering concepten Methodologie en dataverzameling Resultaten en analyses: kwalitatief onderzoek Resultaten en analyses: Kwantitatief onderzoek Conclusies Aanbevelingen

Nadere informatie

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag.

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag. Onderzoek Sexting 7 april 2015 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 26 februari tot en met 9 maart 2015 deden 1852 jongeren mee, waaronder 961 middelbare scholieren. De uitslag is

Nadere informatie

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen Introductie Introductie Gamen, Hyven, informatie zoeken, filmpjes kijken, muziek luisteren, spullen kopen of verkopen. Internetten doen we allemaal. Soms voor de lol, soms serieus, soms thuis, soms op

Nadere informatie

Inleiding Agenda van vandaag

Inleiding Agenda van vandaag Inleiding Agenda van vandaag Werkgebied GGD Deelname aan het ZAT Afname KIVPA vragenlijst Jongerenspreekuur op aanvraag (per mail aangevraagd) overleg mentoren, zorg coördinator en vertrouwenspersoon Preventief

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen

Mindfulness bij volwassenen Ondanks de toegenomen kennis over autisme bij volwassenen, is er helaas nog weinig bekend over een passende behandeling. In Mindfulness bij volwassenen met autisme bespreekt Annelies Spek een nieuwe overbelast

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12 Help? Thema MediaWijsheid Zicht op specifieke van informatieverwerking van mensen met lvg/autisme voor mensen met LVB / autisme Media Stand van zaken media Gebruik Competenties Kansen / Bedreigingen Sociale

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

Richtlijn gebruik social media. Interne en Externe Communicatie. Voor studenten. Collegejaar 2012-2013

Richtlijn gebruik social media. Interne en Externe Communicatie. Voor studenten. Collegejaar 2012-2013 Richtlijn gebruik social media Interne en Externe Communicatie Voor studenten Collegejaar 2012-2013 Directie Onderwijs & Opleidingen Team Communicatie & Voorlichting Juli 2012 Social Media 1 Inleiding

Nadere informatie

Informatie voor pleegzorgbegeleiders en (pleeg)ouders

Informatie voor pleegzorgbegeleiders en (pleeg)ouders Informatie voor pleegzorgbegeleiders en (pleeg)ouders Pascalle van Pel Maart 2014 1 Inhoud Wat is social media? 3 Een aantal feiten 3 Wat is er leuk aan social media? 3 Wat zijn de risico s van social

Nadere informatie

Kinderen en Veilig Internet. Prof. dr. R. Casimirschool 6 maart 2012

Kinderen en Veilig Internet. Prof. dr. R. Casimirschool 6 maart 2012 Kinderen en Veilig Internet Prof. dr. R. Casimirschool 6 maart 2012 Over mij Johan Lammers Geboren en getogen in Deurne Organisatiepsychologie in Nijmegen Nu weknowmore & socialemediatraining.nl in Amsterdam

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Kind in de digitale wereld. Ouderavond AS-P

Kind in de digitale wereld. Ouderavond AS-P Kind in de digitale wereld Ouderavond AS-P Agenda Opening Bespreken agenda en doelen voor de avond Intro op het thema Henric Bezemer Nieuwe media en identiteit Arie Visser Commerciële doelen van digitaal

Nadere informatie

Werkbundel Net op t net

Werkbundel Net op t net www.ikbeslis.be Werkbundel Net op t net Sociale netwerksites en privacy Versie 1.0 23 juni 2014 Werkbundel Net op t net lespakket 3 de graad basisonderwijs versie 1.0 Pagina 1 Ik beslis Het Net op t net

Nadere informatie

Badminton Club Roermond

Badminton Club Roermond Social Media Protocol Badminton Club Roermond 1 Ingangsdatum social media protocol Dit protocol gaat in op 18 februari 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Richtlijnen voor het gebruik van sociale media

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

INLEIDING My community Het kiezen van een geschikt platform Twitter Facebook Conclusie Facebook pagina en Facebook groep Facebook pagina

INLEIDING My community Het kiezen van een geschikt platform Twitter Facebook Conclusie Facebook pagina en Facebook groep Facebook pagina 2 INLEIDING My community 4 Het kiezen van een geschikt platform 4 Twitter 4 Facebook 5 Conclusie 5 Facebook pagina en Facebook groep Facebook pagina 5 Facebook groep 6 Verschillen tussen Facebook pagina

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland 18 december 2012 Social Media Onderzoek MKB Nederland 1. Inleiding Er wordt al jaren veel gesproken en geschreven over social media. Niet alleen in kranten en tijdschriften, maar ook op tv en het internet.

Nadere informatie

Lesvoorbereiding. Inleiding voor de leerkracht :

Lesvoorbereiding. Inleiding voor de leerkracht : Lesvoorbereiding Inleiding voor de leerkracht : Child Focus, de Stichting voor Verdwenen en Seksueel Uitgebuite Kinderen, heeft als missie om de fenomenen van verdwijning en seksueel misbruik te bestrijden

Nadere informatie

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN Beste lezer,!" #$ %& Algemeen 1. Geslacht man vrouw 2. Leeftijd Jaar 3. Nationaliteit Nederlandse 4. School / Opleiding 5. In welk ar zit je? 6.1 Hoe lang bel

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Film bewerkelijke liefde. Dr. Leo Kannerhuis

Film bewerkelijke liefde. Dr. Leo Kannerhuis Introductie. Film. Theoretische achtergrond, Thea Stroes, psychiater. Beleid in het Dr Leo Kannerhuis, Latha Boland, gz psycholoog/behandelcoordinator. Casus en discussie, Tonnie Haagsma, senior coach.

Nadere informatie

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Informatie, advies en hulp Alcohol, drugs, medicijnen, gamen, gokken Bianca Swart Preventiewerker Preventie basisonderwijs

Nadere informatie

Gebruik van sociale media

Gebruik van sociale media Gebruik van sociale media Het klikt tussen jongeren en sociale media. Facebook, Facetime, Twitter, Instagram, Swarm, Snapchat en andere zijn een deel van het leven van de jongeren geworden. Voor heel wat

Nadere informatie

E-inclusie voor mensen met een verstandelijke beperking

E-inclusie voor mensen met een verstandelijke beperking E-inclusie voor mensen met een verstandelijke beperking Meedoen, dus ook in de digitale wereld Internet is overal. We delen steeds meer informatie, communicatie, diensten en amusement digitaal. Als we

Nadere informatie

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek In deze deelopdracht ga je het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek onderzoeken. Geerts en van Kralingen (2011) definiëren onderwijsconcept

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Kids, internet en social media

Kids, internet en social media Kids, internet en social media Getrouwd, vader van 3 jongens Pleegvader, Culemborg Linkedin (702 connections), twitter (562 volgers), Facebook (345 vrienden) Mediawijsheid Mediawijsheid: Alles wat je

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Ben Zijl. Praktijk voor psychosociale en seksuologische hulpverlening

Ben Zijl. Praktijk voor psychosociale en seksuologische hulpverlening Ben Zijl Praktijk voor psychosociale en seksuologische hulpverlening opvoedingsondersteuning adhd - autisme - preoccupaties - parafilieën Noordeinde 16 2742AG Waddinxveen/Veenendaal Tel. 0182-612655 www.praktijkbenzijl.nl

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 Voorstellen Elly van Vliet Consulent MEE ZK Cursusleider Coördinator autisme netwerken convenant autisme Kennemerland en Amstelland en Meerlanden

Nadere informatie

Safe surfen. Safe surfen juf Lies 1

Safe surfen. Safe surfen juf Lies 1 Safe surfen Safe surfen juf Lies 1 THEMA 1: VIRUSSEN WAT IS EEN VIRUS? Politie waarschuwt voor agressief computervirus dinsdag 20 maart 2012, 19u59 De politie waarschuwt voor een nieuw, bijzonder schadelijk

Nadere informatie

Maurice Jongmans is Adviseur Social Media en Zoekmachineoptimalisatie bij Webtechniek in Delft.

Maurice Jongmans is Adviseur Social Media en Zoekmachineoptimalisatie bij Webtechniek in Delft. Maurice Jongmans is Adviseur Social Media en Zoekmachineoptimalisatie bij Webtechniek in Delft. Webtechniek is gespecialiseerd in technische oplossingen voor internet en applicaties. Sinds 2000 is het

Nadere informatie

Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen. Baukje Stinesen en Reint Jan Renes

Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen. Baukje Stinesen en Reint Jan Renes Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen Baukje Stinesen en Reint Jan Renes Doel van het onderzoek Het vergroten van inzicht in de manier waarop jongeren

Nadere informatie

Hyves handleiding voor de Groenteman

Hyves handleiding voor de Groenteman Hyves handleiding voor de Groenteman In deze speciale Hyves handleiding voor de groenteman leest u informatie over wat dit sociale medium precies inhoudt en hoe u als groente en/of fruitspecialist Hyves

Nadere informatie

In de digitale wereld gebruik ik alleen mijn voornaam. Andere persoonlijke gegevens (achternaam, adres, telefoonnummer enz.) houd ik voor mezelf.

In de digitale wereld gebruik ik alleen mijn voornaam. Andere persoonlijke gegevens (achternaam, adres, telefoonnummer enz.) houd ik voor mezelf. Richtlijnen voor het gebruik van sociale media en internet voor leerlingen Voor een goede omgang in de digitale wereld (sociale media*, internet, e-mail, whats app, enz.) gelden, net als in de 'echte'

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

Jongeren in 2008. Ecabo. Paul Sikkema - ComBat groep. 12 november 2008

Jongeren in 2008. Ecabo. Paul Sikkema - ComBat groep. 12 november 2008 Jongeren in 2008 Ecabo 12 november 2008 Paul Sikkema - ComBat groep 1 2 Lastige doelgroepen Kinderen en met name jongeren: lastige doelgroepen. Steeds in beweging: Van levensfase naar levensfase. Op zoek

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W 1 Naam student: Studentnummer: Datum: Naam leercoach: Inleiding Voor jou ligt het meetinstrument ondernemende houding. Met dit meetinstrument

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

Late fouten in het taalbegrip van kinderen

Late fouten in het taalbegrip van kinderen 1 Late fouten in het taalbegrip van kinderen Petra Hendriks Hoogleraar Semantiek en Cognitie Center for Language and Cognition Groningen Rijksuniversiteit Groningen 2 De misvatting Actief versus passief

Nadere informatie

Geachte ouders/ verzorgers, Nieuwsbrief oktober 2015

Geachte ouders/ verzorgers, Nieuwsbrief oktober 2015 CBS De Bron/ Christinaplaats Christinaplaats 1 3223XE Hellevoetsluis Telefoonnummer 0181 313638 E- mail: info@cbsdebron.vcodekring.nl Website: www.cbs-debrug.nl Nieuwsbrief oktober 2015 Geachte ouders/

Nadere informatie

Sssstttt!! Een geheim

Sssstttt!! Een geheim BLOGGEN WEBSITE BERICHTEN ZELF MAKEN HACKEN PASWOORD BLOKKEREN IDENTITEIT BINNENDRINGEN BLOKKEREN MSN CHATTEN ONLINE VIRUS KAPOT VIRUSSCAN BEVEILIGING PRIVACY FOTO VIDEO OPENBAAR KEUZES ONLINE DATEN CHATBOX

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

Mediawijs. OBS de Ranonkel 5 april 2016

Mediawijs. OBS de Ranonkel 5 april 2016 Mediawijs OBS de Ranonkel 5 april 2016 Daan Rooijakkers Herkenbaar? Definitie Wat is mediawijsheid? De wereld verandert en wordt complexer. Mensen hebben kennis, vaardigheden en mentaliteit nodig om

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Samenvatting, informatie en verwijzingen

Samenvatting, informatie en verwijzingen HAND-OUT Samenvatting, informatie en verwijzingen In deze handout vatten we de belangrijkste informatie uit de bijeenkomst over veilig jeugdwerk samen. Deze handout is niet uitputtend en in veel gevallen

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie