ASM Europe zet punt achter legacysoftware

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ASM Europe zet punt achter legacysoftware"

Transcriptie

1 Nieuws Verkeerscamera uit Son schudt beveiligingsbranche op Nieuws Belgische technologie tovert tribune om in videoscherm 8 Maandelijks magazine voor de hightechindustrie // 19 oktober - 9 november 2012 // ASM Europe zet punt achter legacysoftware Inclusief speciale beurscatalogus van In cooperation with

2 Learn, create and make it work! Wij zijn op zoek naar Top Talenten! CIMSOLUTIONS Weekend in Keulen 2011 en bieden Top Beloning voor Top Talenten! CIMSOLUTIONS is een TOP ICT-Dienstverlener op het gebied van administratieve en industriële automatisering, opererend vanuit onze vestigingen in Amsterdam, Best, Deventer, Groningen, Rotterdam, Vianen en Dhaka (Bangladesh). We zijn ISO gecertificeerd en dit jaar door CRF voor de 5e keer als Top Employer ICT beoordeeld. Onze klanten zijn internationale bedrijven en overheden waar technologie en innovatie hoog in het vaandel staan. Onze uitdaging is om onze klanten succesvol te laten zijn in hun projecten en doelstellingen. Daarvoor leveren wij als onafhankelijke ICT dienstverlener met circa 250 professionals hoogwaardige expertise in de volle breedte van het ICT werkveld, al sinds Bezoek voor meer informatie onze website Wij zoeken, voor zowel technische als administratieve en business automatisering, ervaren én ambitieuze professionals met een voorliefde voor ICT, die klantgericht zijn, zowel zelfstandig als in teamverband goed functioneren, communicatief en sociaal vaardig zijn en uitblinken in kwaliteit en professionaliteit voor actuele functies als: - C#/C++/Java/Embedded Software Engineer - Software Architect/Technisch Ontwerper - Functioneel/Applicatie/Systeem Beheerder - Projectleider/Projectmanager - Tester/Testcoördinator/Testmanager - Informatie Analist/Functioneel Ontwerper - Database Administrator/Database Ontwerper - Embedded Linux/Android/Java/C++ Software Engineer Voor meer actuele en uitdagende vacatures en vereiste kennis en ervaring, zie Ook gekwalificeerde ZZP ers/zelfstandigen/freelancers mogen reageren. Wij hebben continu uitdagende projecten. Wij bieden: - de kans om mee te groeien in een dynamische en gezonde onderneming; - zelfontplooiing door gevarieerd werk en opleiding; - uitdagende en state-of-the-art en hightech projecten; - uitstekende arbeidsvoorwaarden, zoals een auto en onkostenvergoeding; - collegiale, informele en professionele werksfeer bij een Top Employer ICT. Interesse? Als je geïnteresseerd bent in een functie bij CIMSOLUTIONS, stuur dan je sollicitatiebrief met cv naar CIMSOLUTIONS, Postbus 183, 4130 ED Vianen of mail naar Voor meer informatie kun je onze website bezoeken bij en/of bellen met Jos Peek of Djurre van Gulik, telefoon tot uur. Vianen Best Deventer Rotterdam Amsterdam Groningen Dhaka CIMSOLUTIONS B.V. Havenweg 24, 4131 NM Vianen Postbus 183, 4130 ED Vianen The Netherlands Phone: (+31) Fax: (+31) Internet: _cim_182x263.indd :49

3 Opinie Redactioneel Paul van Gerven is redacteur van Bits&Chips. Nogmaals Dimes Drie edities terug luidde ik op deze plek de noodklok over Dimes, dat de financiering voor zijn cleanroom kwijtraakt (zie Bits&Chips 5). Het Delftse onderzoeksinstituut wil dat gat opvullen deels door meer gebruikers lees: promovendi en postdocs aan te trekken en hun hoogleraren te laten betalen voor labgebruik, en deels door meer geld op te halen bij de industrie. Hoewel ik deze koers niet principieel afwijs, maakte ik me wel ernstige zorgen over het ontbreken van basisfinanciering. Oud-Dimes-directeur Joachim Burghartz sloot zich een editie later bij deze analyse aan. Hij suggereerde het Duitse Fraunhofer-model als alternatief: een derde vaste financiering van overheden, een derde uit onderzoeksprogramma s en een derde uit de industrie. Na een gesprek met de leiding op de jaarlijkse Dimes-dag eind september ben ik enigszins gerustgesteld (zie pagina 14). Decaan Rob Fastenau laat doorschemeren dat de TU Delft Dimes niet laat vallen als het niet lukt om het begrotingsgat te overbruggen. Als het instituut aannemelijk kan maken zich voldoende te hebben ingespannen de tering naar de nering te zetten, dan springt de faculteit of het college van bestuur in geval van nood bij. Het is dus mogelijk dat Dimes uiteindelijk toch terug kan vallen op gedeeltelijke basisfinanciering. Fastenau zal dat echter niet snel met zoveel woorden zeggen, want hij gebruikt de nu al opgelopen tekorten (zeshonderdduizend euro dit jaar) als drukmiddel om een cultuuromslag in de organisatie te bewerkstelligen: jullie moeten aan de bak, jongens, anders gaat het mis, zegt hij in feite. Ik betwijfel of dit nu de beste manier is om academici te motiveren, maar dat laat onverlet dat onderzoekers zich moeten voegen naar een nieuwe realiteit van opdrogende publieke geldstromen. Niets doen is ook geen optie. Binnen mijn netwerk overheerst pessimisme over de slagingskans Dimes op nieuwe leest te schoeien. Veel van mijn contacten wijzen op de bestuurlijke geschiedenis van het instituut, waar zich in afwezigheid van een sterke leiding een anarchistisch getinte cultuur heeft genesteld, die zo ongeveer diametraal tegenover de bedrijfsmatige werkwijze staat die nu wordt gepusht om samenwerking met de industrie naar een hoger plan te tillen. Het schisma Mems versus procestechnologie dat door de organisatie loopt en persoonlijke verhoudingen heeft aangetast, maakt het er niet makkelijker op. Alleen door te roepen dat Imec dat ongeveer gelijktijdig is opgericht zijn zaakjes heel wat beter heeft aangepakt, sluiten de rijen zich nog bij Dimes. Er heerst ook scepsis over de bereidwilligheid van de industrie om te innoveren bij en met kennisinstellingen. Het topsectorbeleid legde het primaat bij het bedrijfsleven, waarvan werd verondersteld dat het zijn belastingkorting op R&D zou laten terugvloeien naar innovatie óók bij publieke organisaties. Ik kaartte in Bits&Chips 4, 2012 al aan dat dat veel te weinig gebeurt; bedrijven houden niet van cash out en van Onderzoekers moeten zich voegen naar een nieuwe realiteit van opdrogende publieke geldstromen die bestuurlijke rompslomp bij de semioverheid. En dus wordt het gat dat Verhagen achterliet in de publieke onderzoeksfinanciering niet gedicht. Kan Dimes tegen deze stroom in roeien? Eén contact suggereerde zelfs die zelfgenoegzame hobbyclub het krimpscenario met onvermijdelijke uitkomst te besparen en de tent maar direct op te doeken. Zelf zie ik wel lichtpuntjes. Compensatie in het nieuwe regeerakkoord voor de geschrapte Fes-middelen zou een klein mirakel zijn, maar een minder vrijblijvend mechanisme om bedrijven innovatie te laten sturen, is niet uitgesloten. Ook breidt de Europese Unie zijn onderzoeksbudget fors uit, en de ervaring leert dat Nederland daarvan zal weten te profiteren. Over de grens is er ook genoeg industrie die Dimes aan zich kan binden, want aan de kennis en kunde binnen het instituut ligt het niet. Daarom behoren ook spin-outs tot de mogelijkheden. Dimes gaat desalniettemin een heel moeilijke tijd tegemoet. De ruzies zullen hoog oplopen, een paar onderzoekers zullen waarschijnlijk kwaad vertrekken of worden weggewerkt. De taak van Rob Fastenau is niet te benijden. Zelfs als hij alles goed doet, is succes niet verzekerd. 8 3

4 Inhoud Deze keer in Bits&Chips Nieuws Ampleye stopt 25 beveiligingscamera s in één doosje Met een camera die is ontwikkeld voor verkeershandhaving wil de Sonse starter Ampleye de beveiligingsbranche op haar kop zetten. Nieuws Belgische technologie tovert Olympisch stadion om tot groot beeldscherm Tijdens de opening van de Olympische Spelen in Londen maakte Tait Technologies van de tribune een groot videoscherm. 14 Dimes is vijfentwintig 17 EUV-vertraging zet rem 36 Dimenco bouwt verder op jaar gepamperd op wet van Moore 3D-tv-technologie Philips Nieuws 7 In 140 woorden 8 Overzicht 10 Ampleye stopt 25 beveiligingscamera s in één doosje 17 EUV-vertraging zet rem op wet van Moore 22 Belgische technologie tovert Olympisch stadion om tot groot beeldscherm 25 Chemische techniek opent deur naar tft s van metaaloxide Interview 14 Dimes Dimes is vijfentwintig jaar gepamperd Opinie 3 Nogmaals Dimes Paul van Gerven 12 Stelling: volg vooral geen technische opleiding Ad Lagendijk 12 Reactie: paradijselijk tekort Marcel Pelgrom 20 Samenwerking geeft betere zichtbaarheid Derk-Jan de Grood 27 De headhunter Anton van Rossum 65 F*ck de crisis Joost Backus Tech-kiek 29 Lego Achtergrond 30 De zonnecel als optisch geïntegreerd circuit 33 Cisc versus Risc: nieuwe ronde, nieuwe kansen In bedrijf 36 Dimenco bouwt verder op 3D-tv-technologie Philips En verder 66 Trainingen 67 Events 72 Wegwijzer 75 Colofon 4 8

5 Thema Software-engineering Nieuws ASM Europe stampt compleet nieuwe controlarchitectuur uit de grond Drie jaar geleden besloot ASM Europe de software in zijn depositieovens volledig te vernieuwen en daarbij vanaf nul te beginnen. Nieuws Model-checkers als slimme schroevendraaiers Dat model-checken eenvoudiger is dan velen denken, laten Radboud-studenten zien in een aantal cases, onder meer bij NXP Itec. Software-engineering 49 blijft vakmanschap 51 Modelgedreven ontwikkelstraat geeft voorspelbaarheid, snelheid en kwaliteit Nieuws 42 ASM Europe stampt compleet nieuwe controlarchitectuur uit de grond Opinie 49 Software-engineering blijft vakmanschap Aad Vredenbregt Achtergrond 51 Modelgedreven ontwikkelstraat geeft voorspelbaarheid, snelheid en kwaliteit 54 Cosimulatie verbetert dialoog tussen ontwerpdisciplines 56 Model-checkers als slimme schroevendraaiers 60 Software en de wet van de toenemende wanorde 62 Procesbouwwerken tussen proces en pragmatisme In cooperation with Speciaal bij dit nummer ontvangt u de beurscatalogus van Bits&Chips 2012 Embedded Systems, hét jaarlijkse event rondom embedded systemen en software. Op 8 november in 1931 Congrescentrum Brabanthallen te s-hertogenbosch kunt u kennis maken met ruim vijftig nationale en internationale hightechbedrijven en organisaties. Het conferentieprogramma biedt keynotes van Bert Jan Kampherbeek (CEO Mapper) en Jo De Boeck (CTO Imec) en presentaties over onder meer softwareproductlijnen, softwarekwaliteit, modelgebaseerde ontwikkeling en embedded Android. Aanmelden is nog mogelijk tot uiterlijk 6 november via 8 5

6 Pa s s i e! Leef jij voor techniek? Als je verder wilt in de ict, denk je natuurlijk aan niets anders dan aan ICT ICT Automatisering is één van de grootste technische software ontwikkelaars van Nederland en je kunt je voorstellen dat dat alleen al een garantie is voor een succesvolle IT-carrière. Maar een baan in de IT gaat natuurlijk om meer dan alleen een groot bedrijf. Het gaat vooral om plezier in je werk, fijne collega s en mooie uitdagingen. En daar doen we dan ook alle mogelijke moeite voor. Wij bieden jou de mogelijkheid om niet alleen software, maar ook jezelf te ontwikkelen. Kijk op werkenbijict.nl voor de mogelijkheden of neem contact op met Tjitske Hartman, telefoon of of

7 Analyse In 140 woorden Percentage Bron: Education at a glance (selectie) Nederland Finland Verenigde Staten Zuid-Korea Duitsland Onderwijs Nederland hekkensluiter in ingenieursambities Nergens zijn ingenieurswetenschappen en ICT/informatica minder populair dan in Nederland. Althans, van de Oeso-landen. Exclusief bouwkunde geeft slechts 2,4 procent van de vijftienjarige scholieren aan een carrière in die richtingen te ambiëren. Het Oeso-gemiddelde ligt op 6,9 procent. Voor aan natuurwetenschappen gerelateerde studies in het algemeen hebben Nederlandse scholieren ook benedengemiddelde belangstelling: 27,1 procent tegen 33,2 procent gemiddeld, maar daar is Nederland in ieder geval geen hekkensluiter. PvG Onderzoek Gevecht om Europese onderzoeksmiljarden Ruim 77 miljard euro vroeg de Europese Commissie voor Horizon 2020, het volgende zevenjarige Europese onderzoeksprogramma dat in 2014 ingaat. Maar gaat zij dat bedrag ook krijgen? Hoewel veel Europarlementariërs eerder aan honderd miljard euro denken twee keer zo veel als het lopende Zevende Kaderprogramma trappen lidstaten juist op de rem. Overal moet de broekriem worden aangetrokken, dus ook bij het budget van de Commissie, vinden zij. België Oeso-gemiddelde Tjechië Percentage van vijftienjarige scholieren die een carrière in engineering of computing voor ogen hebben Turkije Italië Polen Eurocommissaris Máire Geoghegan- Quinn zal als een leeuw moeten vechten om haar voorgestelde Horizon 2020-budget binnen te halen. Gezien de economische toestand van de EU lijkt verlaging van het voorgestelde bedrag inderdaad onvermijdelijk. Met hoeveel en welke voorstellen dan geschrapt of gekort worden, dat is het komende jaar onderwerp van ongetwijfeld fel debat. Overigens kijkt Horizon 2020 nadrukkelijk verder dan fundamenteel onderzoek. Van de 77 miljard wil de EC achttien miljard besteden aan industrieel leiderschap en 31 miljard aan maatschappelijke uitdagingen. PvG 3D-printen Print dan ook een vergunning Onlangs te koop bij de Bijenkorf: een 3D-printer voor 1050 euro. Het apparaat print plastic objecten in één kleur van maximaal veertien centimeter per zijde. Nog niet zo aantrekkelijk, zeker als je bedenkt dat je voor een fractie van die prijs via internet een printje in elk materiaal en afmetingen kunt bestellen, maar met enkele jaren doorontwikkelen moeten prijs omlaag en prestaties omhoog kunnen. Het futuristische idee dat er in ieder huishouden een 3D-printer te vinden is, komt daarmee wel dichtbij. De eerste problemen zijn er ook al: een Texaans collectief wil via crowd funding een vuurwapen ontwerpen dat geheel via 3D-printen gemaakt kan worden, zonder vergunning dus. De fabrikant van de 3D-printer heeft ondertussen de licentie ingetrokken voor het Wikiwapen -project, maar het wordt wellicht tijd dat de wetgever zich over deze ontwikkelingen buigt. PE Cryptografie Dubbel goud voor België Het heeft zes jaar geduurd, maar er is een opvolger voor Sha-2, de standaard hashfunctie, een van de fundamentele bouwblokken in de cryptografie. Na een competitie met oorspronkelijk 64 inzendingen heeft het Amerikaanse Nist nu de Keccak-methode tot winnaar verkozen made in Vlaanderen (en Italië) met gedeeltelijk dezelfde personen als de AES-standaard. De vraag is alleen: wie zit erop te wachten? Toen de zoektocht begon, leek het erop dat het verouderde Sha-1 en zelfs Sha-2 vatbaar zijn voor bepaalde fouten, maar tot nog toe staat zelfs Sha-1 gewoon zijn mannetje. Een Intelmedewerker van een van de verliezende Met Gilles Van Assche, Guido Bertoni en Michaël Peeters broedde Joan Daemen de Keccak-methode uit. finalisten becijferde dat het nog tot 2018 duurt voordat het uitbuiten van de fout kosteneffectief wordt voor een criminele organisatie. En dan is er nog gewoon Sha-2. PE De Cube 3D-printer was onlangs verkrijgbaar bij de Bijenkorf, zolang de voorraad strekte. 8 7

8 Nieuws Overzicht Consumentenelektronica Leica lanceert high-end camera met Antwerpse beeldsensor Op de Photokina 2012-beurs heeft Leica zijn nieuwe M-camera gelanceerd. In het highend toestel zit een 24 megapixel tiert in Louvain-la-Neuve en had verder alleen twee Franse vestigingen. In Gent begint het met ervaren specialisten in het printsegment en expertise in beeldverwerking, boards, FP- GA s en embedded software. PE /barcosilex Optica lius Innovation Partnership for Lighting omvat drie gezamenlijke onderzoeksprogramma s: Human-Centric Lighting Solutions, Smart Lighting Solutions en Improvement of SSL System Performance. Hierin werken bedrijven, kennisinstellingen en gebruikers samen, waarbij de eerste de koers bepalen. NR /snellius World Solar Challenge. Delft en Twente doen al langer mee aan de tweejaarlijkse race voor auto s aangedreven op zonneenergie, dwars door de Australische outback. Solar Team Eindhoven wil in 2013 meedoen in de nieuwe Cruiser-klasse voor gezinsauto s. PvG /ste beeldsensor van CMosis. Dit Antwerpse ontwerphuis heeft een strategische langetermijnsamenwerking met de Duitse maker van hoogwaardige optische apparatuur. STMicroelectronics verzorgt de productie in zijn 300-mm-waferfab in Grenoble. NR /leica Nijmeegse minilaserscanners halen 1,5 miljoen op Start-up Innoluce heeft zijn eerste investeringsronde afgerond. De sinds kort in Nijmegen gevestigde Philips-spin-off gespecialiseerd in miniatuurlaserscannermodules heeft anderhalf miljoen euro opgehaald bij het Innovatieen Investeringsfonds Gelderland, het Point-One Innovation Fund, Bat II Fund en particuliere investeerders. Een tweede financieringsronde is in voorbereiding. PvG /innoluce Verkeer en vervoer Overname Hitt door Saab op haar na gevild Ondanks een Chinese kaper op de kust heeft Saab vrijwel alle uitstaande aandelen van Hitt verworven. Bij het ter perse gaan van dit blad stond de teller op 96,7 procent. Naar verwachting start de Zweedse defensiereus binnenkort de uitkoopprocedure om de Apeldoornse radarspecialist van de beurs te halen. NR /hitt Zonnecellen Solaytecs technologie toegepast op Imecs zonnecel Imec, Rena en Solaytec hebben een semi-industrieel gefabriceerde zonnecel gepresenteerd die hun technologieën combineert. Het resultaat is een relatief dunne plak (165 micrometer) van substantieel formaat (15,6 bij 15,6 centimeter) die licht met een rendement van 19,6 procent omzet in elektriciteit. Er is nog ruimte voor verbetering. PvG /solaytec TP Vision concentreert ontwikkeling Benelux in Gent TP Vision sluit de voormalige Philips-vestigingen in Brugge en Eindhoven, en begint een nieuwe ontwikkelafdeling op het technologiepark van de Universiteit Gent. Zeventig banen sneuvelen doordat de softwareontwikkeling deels naar India verhuist. De afdeling voor hotel- en ziekenhuis-tv s blijft op de High Tech Campus en het hoofdkwartier in Amsterdam. PvG /tpvision Beeldverwerking Barco Silex opent Vlaamse R&D-afdeling Barco Silex start een nieuwe ontwerpafdeling in Gent om zijn Vlaamse en Nederlandse klanten beter te kunnen bedienen. Het bedrijf hoofdkwar- Verlichting Philips verkoopt Duitse lichtfabriek aan Utrechtse investeerder Philips Lighting heeft zijn armaturenfabriek en distributiecentrum in het Duitse Springe verkocht aan de Utrechtse kapitaalschieter Varova. Sinds 1 oktober opereert het onderdeel als een onafhankelijk bedrijf onder de nieuwe naam Nordeon. De focus ligt op de ontwikkeling en productie van armaturen op basis van conventionele en ledtechnologie. NR /springe TNO zet samenwerkingsverband op rond verlichting Op initiatief van TNO start in januari een publiek-privaat samenwerkingsverband voor de verlichtingsindustrie. Dit Snel- Tavares zet strijd om Transics voort Tavares heeft zijn bod op Transics heropend tegen een ongewijzigde prijs van 7,50 euro per aandeel. Bij het verlopen van de vorige deadline had het 66,1 procent van de vlootmanagementspecialist verworven, waar het een ondergrens van 75,1 procent had gesteld. Aandeelhouders kunnen hun stukken tot 26 oktober alsnog verkopen. NR /transics TUE mengt zich in solar-race Als laatste Nederlandse technische universiteit gaat de TU Eindhoven deelnemen aan de Solliance start interregionaal project voor dunnefilmzonnecellen Het nieuwe interregproject Solar Flare gaat initiatieven in de regio Eindhoven-Leuven ondersteunen die technologie ontwikkelen voor dunnefilmzonnecellen. De focus ligt op nieuwe materialen zoals Cigs. Deelnemers zijn het Instituut voor Materiaalonderzoek van de Universiteit Hasselt en de Solliance-partners ECN, Holst, Imec, TNO en de TUE. NR /solarflare Doek valt voor Photovoltech Photovoltech heeft zijn productie definitief gestaakt. De zonnecelmaker uit Tienen had de sluiting al aangekondigd, na oplopende verliezen en weinig perspectief op verbetering. De meeste productiemedewerkers hebben het bedrijf inmiddels De volledige artikelen zijn te vinden op gevolgd door het label bij het betreffende stuk. 8 8

9 verlaten. Er werkten 276 mensen bij de Imec-spin-off, waarvan Total en Suez elk de helft in handen hebben. PvG /photovoltech Medisch Rotterdam biedt groeiers in medische technologie onderdak Rotterdam heeft een gebouw geopend voor bedrijfjes die uit de incubator van het Erasmus MC groeien. De eerste bewoners zijn River Diagnostics, dat werkt aan Raman-spectroscopie om biologisch materiaal te karakteriseren, en Viroclinics, dat virusstudies begeleidt. Naar verwachting is de Rotterdam Science Tower over een jaar helemaal in gebruik. PE /rotterdam Elektronica Europese techregio s bundelen krachten België, Dresden, Eindhoven en Grenoble bundelen hun kennis en kunde op het gebied van halfgeleiders en elektronica in een samenwerkingsverband. Aan Silicon Europe doen achthonderd bedrijven en onderzoeksinstituten mee, waaronder NXP en Philips. In Nederland voeren de Bom, Oost NV en Point-One de regie, in België DSP Valley. PvG /siliconeurope Philips snijdt dieper in overhead Philips schrapt wereldwijd nog eens 2200 banen. Dit aantal komt boven op de 4500 arbeidsplaatsen die het concern vorig jaar aankondigde te elimineren. Net als toen treft de reorganisatie voornamelijk de overhead, dit keer bij Healthcare en Lighting. De additionele maatregelen moeten driehonderd miljoen euro per jaar extra opleveren. PvG /philips Philips bezuinigt extra bij Lifestyle Philips Consumer Lifestyle bezuinigt negentig miljoen euro meer dan gepland. Eind 2013 wil het 240 miljoen euro per jaar minder uitgeven, in plaats van de eerder ingecalculeerde 150 miljoen euro. De eerste honderd miljoen euro zijn al gerealiseerd door te snijden in de overhead. PvG /philipsextra Innovatie Fonds voor hightechgroeiers in de maak TIIN Capital zet een nieuw investeringsfonds op voor hightech- en ICT-starters die aan een groeifase toe zijn. Het streven is om vijftien à twintig miljoen euro op te halen. Dit wil het aanvullen tot dertig miljoen uit het Fund of Funds, het topsectorhefboomfonds van de overheid. PvG /tiin Printindustrie Canon zet zinnen op Waalse specialist in documentbeheer Canon heeft een overnamebod uitgebracht op Iris uit Louvainla-Neuve, specialist in elektronisch documentbeheer. Via zijn Europese dochter heeft het Japanse concern 44,50 euro in contanten over voor elk aandeel. Canon heeft al een belang van zeventien procent en een strategische samenwerking met Iris. NR /iris 1. Meest geklikt in onze nieuwsbrief 1 2 Innovatie Toyota stopt met elektrische auto Toyota lanceert geen volledig elektrische variant van zijn IQmini-auto. De accutechnologie is volgens de Japanse autofabrikant nog niet waar zij moet zijn: de actieradius is te klein, de kosten te hoog en het laden duurt te lang. Het bedrijf blijft wel inzetten op hybrides. PvG /toyota Beveiliging Pinpas blijkt lek door fout in geldautomaat Op een workshop in Leuven hebben Britse onderzoekers uitgelegd hoe een fout in betaalautomaten fraude met chipgebaseerde pinpassen mogelijk maakt. Deze passen worden nu wereldwijd verspreid. De specificatie van het gebruikte EMV-systeem dekt de toevalsnummergenerator van betaalautomaten echter niet voldoende af, waardoor daar problemen kunnen ontstaan. PE /pinpas 3 Halfgeleidermachines ASML neemt Wijdeven Motion over Wijdeven Motion, fabrikant van lineaire motoren, is overgenomen door ASML. De ongeveer negentig medewerkers, inclusief het management, maken de overstap. Ze blijven werken vanuit het huidige pand in Oirschot. De twee andere Wijdeven-takken, spoelenspecialist Inductive Solutions in Ter Apel en permanente-magneetleverancier Magnetic Technology, vallen buiten de deal. AP /wijdeven 4 Halfgeleidermachines ASML spekt beurzen aandeelhouders De aandeelhouders van ASML hebben ingestemd met de voorgestelde financieringsconstructie om de ontwikkeling van 450-millimeter- en volgende generatie EUV-technologie te betalen. Bestaande investeerders ontvangen 918 euro voor elke honderd aandelen, waarvan zij er dan 23 moeten inleveren. Deze worden verdeeld over Intel, Samsung en TSMC. PvG /asml 5 Halfgeleidermachines Halfgeleidermachinemarkt zakt in De wereldwijde markt voor halfgeleidermachines is in het tweede kwartaal gekrompen. De verkoop kwam uit op 10,34 miljard dollar, vier procent minder dan in K1 van 2012 en dertien procent minder dan in K2 van Dat blijkt uit een rapport van brancheorganisaties Semi en SEAJ. AP /semi 8 9

10 Nieuws Beeldverwerking Joint venture Prodrive en flitspaalspecialist Gatso Ampleye stopt 25 beveiligingscamera s in één doosje Met een camera die is ontwikkeld voor verkeershandhaving wil de Sonse starter Ampleye de beveiligingsbranche op haar kop zetten. Het systeem onderscheidt zich door een ultrahoge resolutie en framerate, een superieure lichtgevoeligheid en een uitgebreide instelbaarheid. Prodrive verzorgt het hele traject van ontwerp tot productie. Nieke Roos De gangbare manier om een bedrijfspand of een heel industrieterrein te bewaken, is door een bataljon aan camera s op te hangen op cruciale punten. De keuze valt daarbij vaak op toestellen die kunnen meebewegen met en inzoomen op verdachte objecten. Dergelijke pan-tiltzoomsystemen kunnen echter maar één ding tegelijk volgen, zodat er meerdere nodig zijn om alles goed in de gaten te kunnen houden. Daarnaast neemt de beeldkwaliteit af bij gebruik van de zoomlens, met als gevolg dat er op de detailplaatjes meestal nauwelijks nog iets te herkennen is. Slimmer is het om met een vaste camera en lens een zo groot mogelijk gebied in beeld te brengen met een zo hoog mogelijke resolutie en vervolgens digitaal in te zoomen. Dat kan zowel realtime als achteraf en door bewegingsdetectie toe te passen ook nog eens automatisch, waardoor er geen legertje bewakers nodig is om alle schermen te observeren en de camera s te bedienen. Deze intelligentere aanpak volgt het Sonse Ampleye. Op de Security in Essen, de grootste beurs voor beveiliging en brandpreventie ter wereld, presenteerde het jonge bedrijf eind september zijn eerste product: de Nox-20. Open standaard Het oog van de Nox-20 is een speciaal voor Ampleye gemaakte CMos-sensor met een resolutie van twintig megapixels, oftewel tien keer full HD. Op de achterkant van hetzelfde printplaatje zit een FPGA, die de beelden dertig keer per seconde uitleest en indien gewenst voorbewerkt door bijvoorbeeld de kleuren te optimaliseren of een uitsnede te maken. Brein van de Sonse camera is de haaks ingestoken Arm-gebaseerde processormodule. Deze ontvangt de opdrachten van de gebruiker, stuurt op basis daarvan de FPGA aan en verpakt diens output gelijktijdig in een H.264- en een JPeg2000- stream voor de buitenwereld. De combinatie van hoge resolutie en hoge framerate is nieuw voor de securitybranche, stelt technologie- en innovatiemanager Eric Janssen van Ampleye. Dertig beelden per seconde zie je vaker in de sector, maar dan met een veel lagere resolutie. Er zijn wel producten die een vergelijkbaar aantal megapixels hebben, maar die halen slechts een paar frames per seconde. Volgens Janssen is de Nox-20 ook veel gevoeliger dan bestaande producten. Met een breedte van 35 mm heeft onze sensor het zogeheten full frame-formaat, dat je ook vindt in professionele toestellen. Normale beveiligingscamera s komen niet verder dan een halve of twee derde inch. Hoe kleiner, hoe minder licht erop valt. Als je in dat kleine oppervlak vervolgens meer pixels gaat stoppen, vang je per beeldpunt nog minder. Wij hebben én de resolutie verhoogd én de sensor groter gemaakt. Zo halen we zelfs bij weinig licht een goede kwaliteit. Een andere kracht van de camera is het brede, hoogdynamische bereik. Standaard is 8 bit per kleurkanaal; wij samplen op 12 bit, legt Janssen uit. Voor elk van de drie basiskleuren rood, groen en blauw pikken we dus zestien keer meer intensiteiten op, zodat we ook nog details kunnen onderscheiden in vlakken die bij de standaard camera s helemaal donker of licht zijn. Daarbij maakt onze Multiview Architecture het mogelijk om 25 interessegebieden in het beeld te definiëren en voor elk afzonderlijk de lichtinstellingen te regelen, gaat Janssen verder. De sensor kan bijvoorbeeld een langere sluitertijd gebruiken om een donker stuk goed in beeld te brengen en een kortere sluitertijd voor een lichter vlak, waarna de FPGA de delen uitsnijdt en de CPU ze combineert. Zo bieden we in feite 25 camera s in een. De sluitertijden liggen overigens ver onder de 1/30 seconde, zodat we altijd dertig frames per seconde kunnen leveren, als de gebruiker dat wil. In maximaal zestien van de gebiedjes kan de camera ook beweging detecteren. De FPGA levert die stukken weer uitgeknipt aan de CPU, die het beeld vervolgens vergelijkt met het vorige plaatje. Constateert de processor een verandering, dan krijgt de gebruiker een seintje. Die kan dan een detailfoto maken, plus bijvoorbeeld een infraroodplaatje dat kan onze camera ook. Als het om een auto gaat, kan hij nummerbordherkenning uitvoeren. Daarbij hoeft hij niet ver te zoeken want door de hoge framerate zal de positie van het voertuig niet veel veranderd zijn. De global shutter zorgt er bovendien voor dat de sensor bewegende objecten in één keer kan pakken; een rollende sluiter werkt lijn voor lijn en als objecten ondertussen bewegen, komen ze er scheef op te staan. De Nox-20 hangt met een Ethernetkabel aan het netwerk en communiceert via het IP-gebaseerde Onvif-protocol met een video managementsysteem (VMS), van waaruit de camera te bedienen is. In het VMS kan de gebruiker alles instellen: op basis van de beschikbare bandbreedte kan hij onder meer de gewenste framerate en resolutie kiezen, de interessegebieden definiëren met de bijbehorende parameters en de vakken voor bewegingsdetectie vastleggen met de bijbehorende acties, licht Janssen 10 8

11 toe. Daarnaast heeft hij de mogelijkheid om allerlei bewerkingen uit te voeren op de cameraoutput, zoals de kentekenherkenning. Externe partijen bouwen deze omgeving boven op de software die wij aanleveren. Doordat wij het Onvif-protocol volgen, een open standaard voor beveiligingscamera s, is dat voor hen een fluitje van een cent. Dubbel en dwars Ampleye is een gezamenlijke onderneming van Prodrive en het Haarlemse Gatso, marktleider in verkeershandhaving en leverancier van zo n beetje alle flitspalen in Nederland. Het eerste contact tussen de bedrijven dateert van We zijn toen naar Gatso toe gegaan voor een mogelijk project rond beeldsegmentatie en teruggekomen met de opdracht om een complete camera te maken, vertelt Leon van de Laar, die zijn rol als business development manager bij de sys teembouwer uit Son heeft uitgebreid met het CEO-schap van de joint venture. Sindsdien ontwerpt, ontwikkelt en produceert Prodrive de hogeresolutiecamera s voor Gatso, dat ze integreert in zijn oplossingen voor snelheids- en trajectcontrole. Het idee om samen in de beveiliging te stappen, ontstond in een een-tweetje met burgemeester Hans Gaillard van Son en Breugel. Hier op industrieterrein Ekkersrijt hangen allemaal pan-tilt-zoomcamera s en hij vroeg zich af of wij die niet intelligent konden maken, zegt Van de Laar met Prodrive-pet op. Toen al leek het ons echter verstandiger om digitaal te pan-tilt-zoomen in plaats van motorisch. We hebben daarop geopperd om de elf megapixel camera te gebruiken die we produceerden voor Gatso en nog steeds produceren. Hoewel de burgemeester dat zeker zag zitten, hebben we destijds niet doorgepakt. Bij de ontwikkeling van de opvolger met twintig megapixels én een veel hogere framerate kwam het idee weer bovendrijven en hebben we er wel werk van gemaakt. Eind vorig jaar besloten Prodrive en Gatso een joint venture in de steigers te zetten. Na een positief marktonderzoek in de beveiligingsbranche volgde begin september de officiële oprichting van Ampleye een samentrekking van amplify en eye. Er werken nu vier mensen: naast CEO Leon van de Laar en technologiemanager Eric Janssen zijn dat marketing- en salesmanager Janus Vugs en sales- en accountmanager Roos Oppers. Alle vier zijn afkomstig van Prodrive, dat ook in de verdere bedrijfsvoering een grote rol speelt: het biedt Ampleye onderdak in zijn Sonse hoofdkwartier en verzorgt in opdracht van de starter het hele traject van ontwerp tot productie. De Nox-20 is in hoofdlijnen gelijk aan de twintig megapixel verkeerscamera die Prodrive levert aan Gatso. Voor Ampleye hebben we de losse industriële computer weggelaten, schetst Janssen het belangrijkste verschil. Wij hebben niet zo veel processingkracht nodig de nummerbordherkenning gebeurt bijvoorbeeld niet in de camera maar in het VMS. Dat is kenmerkend voor de beveiligingsbranche: daar wordt vrijwel alle beeldverwerking op een centraal systeem uitgevoerd. De camera schiet eigenlijk alleen maar plaatjes. Voor de processing die wij nog in de Nox-20 doen, hadden we genoeg aan een insteekkaartje. Dat paste ook nog mooi in de compacte behuizing. Ampleye ziet zijn camera al op veel plekken staan. Havens, industrieterreinen, metro- en treinstations, vliegvelden, somt Van de Laar op. In stadions zijn vaak een heleboel donkere gangetjes. Daar kunnen wij prima in kijken. Ook in casino s is er niet al te veel licht. Desondanks konden we bij een experiment in Amsterdam precies volgen wat er allemaal gebeurde achter de gokkasten. En tijdens evenementen zijn er vaak twee conflicterende belangen: de politie wil inzoomen op een individuele herrieschopper; het crowd-management is juist geïnteresseerd in het totaalbeeld om de mensenmassa in goede banen te kunnen leiden. Wij kunnen beide groepen tegelijk bedienen. Met subsidie van het Samenwerkingsverband Regio Eindhoven start Ampleye binnenkort een uitgebreide proef op Ekkersrijt. Van de Laar: Nummerborden van verdachte auto s zijn op dit moment niet herkenbaar. De huidige beveiligingscamera s hebben een vrij slechte resolutie en s nachts blijft daar helemaal niks van over. Wij gaan hier nu één kruispunt met zes rijbanen aanpakken. Normaal heb je per baan twee camera s nodig: een voor het overzicht en een voor de kentekenherkenning, plus twee voor de hele situatie. Wij doen hetzelfde, en meer, met maar één camera. Minder camera s betekent minder kosten, in meerdere opzichten. Elk exemplaar hangt aan een paal die inclusief installatie van netwerk en voeding al snel tienduizend euro kost, weet Van de Laar. Onze camera s zijn weliswaar duurder dan de gangbare systemen, maar doordat je er veel minder nodig hebt en dus ook veel minder palen hoeft te hebben, haal je dat er dubbel en dwars uit. Ook heb je minder onderhoudskosten en ben je minder kwijt aan abonnementen voor communicatiediensten. 8 11

12 Opinie Onderwijs Stelling: volg vooral geen technische opleiding Technische bedrijven moeten hun personeelstekort niet afschuiven op de samenleving. Als ze meer vakkrachten willen aantrekken, moeten ze hogere salarissen betalen, vindt natuurkundige Ad Lagendijk. Ad Lagendijk is als natuurkundige verbonden aan Fom-instituut Amolf, de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Twente. Dit artikel verscheen eerder op zijn blog en in NRC Handelsblad. In de afgelopen dertig jaar heb ik de volgende oproep regelmatig gehoord in de media: jongeren, kies een technische studie. Dit advies wordt gegeven door regering, politici en bedrijfsleven. Ook bij de verkiezingsdebatten speelt deze kwestie een rol. Uit het voortdurend terugkeren van deze aansporing blijkt dat het gewenste effect niet is bereikt. Mijn advies aan jongeren daarentegen is dat ze geen technische opleiding moeten kiezen. Om spraakverwarring te voorkomen, preciseer ik over welke technici en technische opleidingen het vooral gaat. Voor de niet-technische universiteiten betreft het de opleidingen wiskunde, ICT, natuurkunde en scheikunde. Voor de technische universiteiten komen daar biomedische techniek, bouwkunde, civiele techniek, elektrotechniek, procestechnologie en werktuigbouw bij. De meeste van deze vakken kunnen ook aan een hbo-instelling worden gevolgd. Bij een studie op mbo-niveau moet gedacht worden aan een scholing tot servicetechnicus, zoals in de installatietechniek. Het bedrijfsleven klaagt al tientallen jaren dat het voor belangrijke technische functies geen geschikte mensen kan vinden. Deze klacht betreft vacatures waarvoor het vereiste opleidingsniveau varieert van mbo en hbo tot academisch niveau. De overheid huilt mee en in gezamenlijke actie wordt vervolgens de hele maatschappij om medewerking gevraagd. Toch blijft de Nederlandse jeugd volharden in het studeren van andere dan technische vakken en ik geef haar gelijk. De oplossing is eenvoudig. We leven in een maatschappij met prijsbepaling door vraag en aanbod. Als het bedrijfsleven de aanvangssalarissen van die cruciale technische functies zou verdubbelen, zou het probleem binnen een jaar of vier zijn verdwenen. Dat deze aanpassing ondanks de onbalans tussen vraag en aanbod niet plaatsvindt, vormt een voorbeeld van marktfalen. Reactie: paradijselijk tekort Hogere salarissen gaan het tekort aan technici niet oplossen, denkt Marcel Pelgrom. Nederland moet zijn visie op opvoeding en scholing grondig herzien. Marcel Pelgrom is research-fellow bij NXP en columnist van Bits&Chips. Hij schrijft op persoonlijke titel. Meer dan drie decennia geleden studeerde mijn generatie elektrotechnisch ingenieurs af. De wiskundige en technische basis waren solide. Onze docenten waren pietluttig en niet gauw tevreden. Examens eindigden met drie geslaagden op de 120 doe maar over en toch moest iedere toekomstige ingenieur het halen. Met zelfdiscipline en vechtlust lukte het de kleine helft van ons de opleiding af te ronden. Over die periode is onze bètaopleiding de basis geweest voor succesvolle carrières als technicus, wetenschapper, leidinggevende en docent. Deze generatie, en dan vooral het hogere kader, is nu in de kantines herkenbaar aan de haarkleur, zoals een bankier aan zijn krijtstreep. Een beroepscarrière omvat veertig jaar. Als er twintig jaar lang geen aanvoer is van geschoold personeel, dan is nog steeds de helft beschikbaar, maar daarna gaat het snel fout. De onderwijsvernieuwing van begin jaren negentig, waarbij het lager en middelbaar technisch beroepsonderwijs verdwenen, heeft nu dat stadium bereikt. Als we die technische lagen willen verjongen, moeten we twintig jaargangen bijscholen. Een waar deltaproject! Professor Lagendijk maakt terecht een punt over de techniekarme managementcultuur in dit land. Wereldwijd hebben bedrijfseconomisch geschoolde managers veel macht gekregen, maar Nederland is echt doorgeschoten. Technische kennis is een obstakel voor een managementrol, met het argument dat technici onvoldoende afstand kunnen nemen. We zijn trots op onze handelsgeest maar vies van onze industrie. Warrige creativiteit wordt meer bewonderd 12 8

13 De leiding van bedrijven wil wel marktwerking, maar niet als het de eigen positie aantast. In de vrije tijd een studie rechten in Leiden volgen, moet koste wat kost tot de best betaalde functies blijven leiden. Daar mag geen techneut zelfs niet een met een negenjarige academische opleiding, zonder ooit een bijbaan te hebben gehad tussenkomen. De hiërarchie van witte boorden boven blauwe boorden lijkt onuitroeibaar. Maar met het oprukken van technologie in de maatschappij zal de onderdrukking van de goed opgeleide blauwe boorden niet meer vol te houden zijn. Dit land zit in de wurggreep van managers. Op elk niveau hebben deze procesfreaks zich een machtspositie verworven ten nadele van vakmensen. Personeel met een technische opleiding moet functioneren onder leiding van een manager die voortdurend functioneringsgesprekken plant en voert en wiens vocabulaire bol staat van jargon als halen van targets en 360 graden feedback. Zolang als deze rangorde blijft bestaan, zal er een tekort blijven aan technici op alle niveaus. Het is in Nederland ondenkbaar voor de manager van hoog tot laag dat er technici in zijn afdeling zouden werken die meer verdienen dan hij. Om deze gevreesde oplossing te omzeilen, worden politiek, overheid en maatschappij opgezadeld met het personeelstekort, wordt het technische personeel uit het goedkopere buitenland gehaald, lobbyt VNO-NCW zich in Den Haag en Brussel suf voor soepelere visa, laten politici van die ondoordachte ballonnen op als vermindering van collegegeld voor technische studies. Het doel is dat we met zijn allen het bedrijfsleven helpen aan goedkope technici. Het tekort aan technisch personeel kan worden weggewerkt door de personen met een technische opleiding veel meer te betalen dan wat ze nu krijgen, bijvoorbeeld twee keer zo veel. Wat VNO-NCW en FME- CWM ook beweren, het bedrijfsleven kan zich deze opwaardering permitteren. De financiële dekking bestaat voor een gedeelte uit hogere omzet door hogere productiviteit en meer innovatieve producten. De rest wordt bekostigd door het aantal managers te verminderen en hun inkomen te verlagen. Natuurlijk zal deze opwaardering van technische functies van binnenuit niet plaatsvinden. Er zou een stroom van verontwaardiging optreden, want de goedgebekte niet-technici weten de politiek, het middenveld en media wel te vinden. Google en Apple hebben geen problemen met het aantrekken van hooggekwalificeerd technisch personeel. Zij zijn bereid om de vereiste prijs te betalen. Ondernemingen die niet willen betalen voor het personeel dat ze nodig hebben, zullen het loodje leggen. Hoe eerder, hoe beter. De overheid moet ophouden zich de problemen aan te trekken van bedrijven die kampen met tekorten aan gekwalificeerd personeel; die problemen worden veroorzaakt door vermolmde bedrijfsstructuren. De bedrijven moeten het zelf oplossen. Doen ze dat niet, dan gaan ze failliet of worden ze overgenomen. In beide gevallen een zege voor Nederland. Tot die tijd kan de jeugd beter bedrijfskunde studeren aan de Nyenrode Business Universiteit. dan gestructureerd technisch denken. Bedrijfseconomen en juristen worden in Nederland hoger gewaardeerd dan technici. Maar of Lagendijks voorstel van een drastische salarisronde deze houding kan veranderen, betwijfel ik. Er is meer aan de hand. In Nederland wordt de ambitie om iets moeilijks aan te pakken op de basisschool en de middelbare school al onderdrukt. Waarom zou je ook? Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. In ons sociale paradijs wordt iedereen toch wel opgevangen; er heerst geen angst voor toekomstige armoede of werkeloosheid. Aankomende studenten kiezen liever een leuke studie met een gezellig studentenleven, dan het risico te stranden op lastige technische vakken. Een vijfjarige bètastudie van minstens veertig uur per week steekt dan ook karig af bij frivolere vierjarige richtingen met een bijbaan van twintig uur. Op een Nederlandse universiteit heb ik over de laatste vier jaar vijftig technische studenten met succes geëxamineerd, van wie twee Nederlanders. Als ik onrechtvaardig voor enkelen maar passend voor velen een oordeel vel over de Nederlandse student tegenover de buitenlandse studenten, dan zie ik minder inzet, laat met huiswerk, slordig in uitwerking en een druk weekend als reden voor een zwak optreden. De vaste universitaire docenten morren wel over dat gedrag maar passen toch het niveau aan om de rendementseisen te halen. De kwaliteitsspiraal draait omlaag als een dolleman. Passion to win en sense of urgency ontbreken bij een aanzienlijk deel van de studenten. Opvallend is dat de paar excellente Nederlandse studenten (die zijn er!) vaak komen uit provinciale milieus, waar hard werken de norm is. Terzijde, maar misschien ook niet: is er een relatie met de Nederlandse Olympische medaillewinnaars, die ook niet uit de grote steden komen? Dit in tegenstelling tot de herkomst van veel parlementariërs. Als we in Nederland kwantitatief en kwalitatief iets willen doen aan het technisch niveau, dan vereist dat een fundamentele draai van onze visie op opvoeding en scholing. Discipline, structureel denken aanleren, rijtjes drillen, vaardigheden oefenen, de lat hoger leggen, excellentie belonen en durven afwijzen, om maar een paar ingrediënten te noemen. We gaan een periode tegemoet met wereldwijde sociale herschikkingen. Azië eist zijn deel van de welvaart op en als je dat met vier miljard mensen doet, dan gaan we dat hier merken. Dat is ook een kans, want er komen vier miljard kooplustige consumenten bij, met de nodige problemen waarbij technici en technische ondernemingen broodnodig zijn. Wij sturen onze jongens en meisjes in dat krachtenveld. Laten we ze daarop ouderwets voorbereiden. Ze zullen ons dankbaar zijn, zoals mijn generatie dankbaar is voor onze opleiding. 8 13

14 Interview Dimes standnummer 173 Samen kunnen we alle processen controleren en beheersen in de precisie-industrie. Parker heeft het meest complete producten- en dienstenpakket op het gebied van aandrijving, besturing en procesbeheersing. Steeds meer Parker-technologieën, waaronder pneumatiek, elektromechanica, afdichtingen en instrumentatie worden toegepast in Meer weten? precisie-industrie. Met ons complete Scan de QR-code! pakket kunnen en willen wij uw productiviteit en winstgevendheid vergroten. Parker, uw partner voor nu en in de toekomst! Het Dimes Technology Center (DTC) moet zelf de broek gaan ophouden, besloot het college van bestuur van de TU Delft in De komende jaren wordt de circa vier miljoen euro per jaar waarmee het college de cleanroom van het Delftse microelektronicaonderzoeksinstituut rechtstreeks financierde, afgebouwd naar nul. Het gat wordt gevuld door onderzoeksgroepen te laten betalen voor labgebruik en door extra geld van de industrie aan te trekken. Onverantwoord, opinieerde ondergetekende in Bits&Chips 5, 2012: de industrie opzoeken is uitstekend, maar zonder enige vorm van basisfinanciering heeft een onderzoeksfaciliteit geen toekomst. Oud-Dimes-directeur Joachim Burghartz schaarde zich een editie later achter deze analyse. Rob Fastenau, decaan van de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica, waar Dimes onder valt, ziet het vanzelfsprekend anders. Het CvB-besluit dateert van voor zijn aanstelling, maar hij nam de uitdaging aan het onderzoeksinstituut op een nieuwe leest te schoeien. Inmiddels ruim anderhalf jaar op zijn post heeft hij er nog altijd alle vertrouwen in dat Dimes 2.0 een zonnige toekomst tegemoet gaat, vertelde hij zijn organisatie op de jaarlijke Dimes Day, 25 september in Delft. Geflankeerd door Hans Prein, interim-directeur van DTC, en Mart Graef, strategisch programmaleider bij Dimes, licht Fastenau na afloop de ingeslagen weg toe aan Bits&Chips. Waarom heeft het CvB besloten de financiering van de cleanroom stop te zetten? Fastenau: Ik zie het als een manier om de organisatie op scherp te zetten om haar eigen toekomst vorm te geven. Er heerste een perceptie dat Dimes-onderzoekers geld genoeg hadden en zich daarom niet door geld lieten motiveren om de beste ter wereld te zijn en om als beste contacten met de industrie te onderhouden. Of die perceptie correct is of niet, is een andere discussie. Maar dat is wel de aanleiding geweest om de geldkraan een beetje dicht te draaien. We hebben goede funding, misschien zelfs wel beter dan andere activiteiten in de faculteit. Wat dat betreft, heeft Dimes niet te klagen. Het is alleen heel duur onderzoekswerk, waarvoor klassieke financieringsschema s niet werken. In het verleden hebben we de tweede geldstroom aangewend voor de cleanroom, maar wij willen dat ombuigen door de gebruikers ervoor te laten betalen. Zo willen we onze mensen motiveren om meer geld op te halen dat doen ze overigens al heel acceptabel en om de industrie op te zoeken. Als we dat geld niet weten binnen te halen, is wat we doen kennelijk niet belangrijk genoeg. 14 8

15 Dimes is vijfentwintig jaar gepamperd Red Dimes, schreef Bits&Chips drie edities terug. Niet nodig, zegt Rob Fastenau, decaan van de Delftse faculteit waar Dimes onder valt: het vermaarde microelektronicaonderzoeksinstituut slaat een nieuwe weg in, maar gaat een zonnige toekomst tegemoet. Rob Fastenau: Als we dat geld niet weten binnen te halen, is wat we doen kennelijk niet belangrijk genoeg. Paul van Gerven Als dat inderdaad niet lukt, zou dat dan het einde van Dimes betekenen? Of is er een vangnet? Fastenau: Als het niet loopt zoals we hadden gedacht, gaat niet direct de stekker eruit. We zijn onderdeel van een grotere organisatie, die als buffer kan optreden. Maar als we daar aanspraak op willen maken, moet we wel iets kunnen laten zien: een stijgend aantal aan de cleanroom gebonden promoties, bijvoorbeeld, of een stijgende lijn in de externe inkomsten. Ik begrijp dat een omslag als deze tijd kost, maar ik zie het de goede kant op gaan. Daarom ben ik optimistisch. Prein knikt instemmend: Als een onderzoeker basisfinanciering krijgt, kan hij het zich bij wijze van spreken wel eens permitteren de telefoon niet op te nemen. Nu wordt die onderzoeker gedwongen meer naar buiten te kijken en relaties vast te houden. Dat proces komt op gang, merken we aan de licht stijgende inkomsten van buiten. Intussen zijn we ook professioneler gaan werken, zodat we commitments met industriële partners kunnen aangaan. Met de universitaire manier van werken ging dat niet. Sommige Dimes-medewerkers zijn er niet gerust op dat het CvB er echt iets moois van wil maken. Zij denken dat het op een sluiting aanstuurt. Fastenau: Het is jammer dat mensen dat zo zien, want dat is gewoon niet zo. De transformatie wekt in ieder geval weerstand binnen de organisatie. Heeft u daarom consultancybureau Berenschot ingehuurd, om te kijken waar de kinken in kabel zitten? Fastenau: De cultuuromslag die wij proberen te bewerkstelligen, speelt een rol, maar in de basis had het te maken met verstoorde persoonlijke verhoudingen tussen enkele onderzoekers. Omdat ik daar ook een positie in had, is het beter als er een externe partij bij wordt gehaald om daarnaar te kijken. Prein: We hebben een bepaalde weg gekozen, en dan wil je dat iedereen zich aan deze weg conformeert. Alle input om het proces bij te sturen, is natuurlijk welkom, maar mensen die twijfelen aan de koers moeten er niet tegen gaan strijden. Zo iemand moet bij zichzelf te rade gaan of hij of zij niet liever ergens anders beter op zijn plek is. Blijft er wel ruimte over voor nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek? Fastenau: Dat is de uitdaging. Wil je net als Philips Research steeds verder naar de korte termijn worden getrokken en het echt vernieuwende werk laten schieten? Nee, die kant moeten we niet op. Maar aan het einde van de rit zijn het de grote geldschieters die de richting bepalen. Wij kunnen tegengas geven, maar onze invloed is beperkt. De nanowetenschappers van het Kavliinstituut worden anders niet aan dit soort wetenschappelijk marktdenken onderworpen. Fastenau: Dat gaat wel gebeuren op termijn. Dimes is vijfentwintig jaar gepamperd en nu moeten we min of meer onze eigen broek gaan ophouden. Voor de kernreactor, het hoogspannings- en biotechonderzoek geldt hetzelfde. Financiering moet van drie kanten komen: de overheid stopt er wat geld in, de universiteit en de industrie. Graef vult aan: Dimes vervult een pioniersrol. Het CvB, op zoek naar bezuinigingen in tijden van budgettaire druk, redeneert dat als het zo van belang is voor de industrie, die industrie dan ook moet bijdragen. Als het ons lukt om die brug te slaan, zal dit model misschien ook elders in de universiteit worden toegepast. Fastenau: Een door de markt gedreven manier van werken is binnen de universiteit vrij onbekend, dus dat levert spanningen op. Maar er zitten beslist ook leuke kanten aan, in de vorm van wetenschappelijke uitdagingen. We gaan geen ontwikkelwerk doen voor de industrie. We willen samen met de industrie bepalen waar we heen willen een zekere pixeldichtheid van camera s, een bepaald ruisniveau van versterkers maar hoe we daar komen, moet een vraagteken zijn. Dat is wetenschap. Dat klinkt als iets dat vooral grote bedrijven aanspreekt. Fastenau: Het is moeilijker om het mkb van dienst te zijn, maar ik heb er groot vertrouwen in dat als mkb ers hun wensen weten te bundelen en te stroomlijnen, wij iets voor ze kunnen betekenen en daar een financieringsmodel bij kunnen vinden. Ik denk daarbij vooral aan de Topinstituten Kennis en Innovatie. Is er wel genoeg industrie om te bedienen? Mesa+ stelt zijn cleanroom ook open voor de industrie en ook de TU Eindhoven maakt stappen in die richting. Graef: De drie technische universiteiten kunnen complementair aan elkaar zijn. Sterker: we kunnen elkaar goed aanvullen. Prein: Je moet internationaal denken. Wij gaan de boer op met onze unieke kennis. We zeggen tegen potentiële partners waar ook ter wereld: wij kunnen iets dat niemand anders kan. Daar moeten we het van hebben. Het verhuren van vierkante meters cleanroom is dus niet de bedoeling? Graef: Nee. We merken dat gebruikers veel meer geïnteresseerd zijn in onze kennis en kunde. 8 15

16 ZIE HET ALS... WERKEN IN EEN UITDAGENDE OMGEVING TMC Embedded en TMC Electronics heeft continu behoefte aan pro-actieve, ondernemende specialisten die zich willen blijven ontwikkelen, flexibel opstellen en tot de top van het vak willen behoren. Wij boeien onze mensen onder andere door uitdagende projecten, persoonlijke groei en inspraak in ons beleid binnen de organisatie. Bezoek onze website voor meer informatie en de meest actuele vacatures.

17 Nieuws Lithografie EUV-vertraging zet rem op wet van Moore Voor het eerst in de geschiedenis zal de IC-industrie een generatie chips presenteren die niet de helft minder ruimte inneemt dan zijn voorgangers. De oorzaak: EUVlithografie is nog niet gereed. Paul van Gerven Zorgelijke geluiden vanaf het 2012 EUVL Symposium, begin oktober in Brussel. Ruim driehonderd experts uit de halfgeleiderindustrie hielden de vooruitgang tegen het licht die EUV-lithografie het afgelopen jaar heeft geboekt, en zij werden niet blij van wat zij zagen. Net als voorgaande jaren treft de grootste bezorgdheid de lichtbron. De consensus was dat het vermogen van de bron de komende een à twee jaar nog dramatisch moet worden opgeschroefd, wil de belichtingstechniek tijdig gereed zijn voor IC-volumeproductie. Het symposium gaat ervan uit dat er minimaal tweehonderd watt nodig is, wil EUV een kosteneffectief alternatief kunnen vormen voor immersielithografie, dat overigens alleen met kostbare multipatterningtechnieken de benodigde dichtheid kan halen. ASML hanteert een lager vermogen als richtpunt. CEO Eric Meurice heeft zijn klanten min of meer beloofd dat zij eind volgend jaar kunnen beschikken over een EUV-systeem dat zestig wafers per uur kan verstouwen genoeg voor pilotproductie. Daarbij hoort een peertje van ongeveer honderd watt. De bronnen die nu bij een select aantal halfgeleiderfabrikanten en Imec staan, opereren tussen tien en twintig watt. Dat gat lijkt overbrugbaar binnen de gestelde tijd, denkt Kurt Ronse, die Imecs lithografieprogramma leidt en als gastheer optrad van het EUVL Symposium. Meurice kan zijn belofte dus waarschijnlijk nakomen. Dat laat onverlet, benadrukt Ronse, dat de klus dan nog niet is geklaard: tweehonderd watt biedt veel meer comfort voor chipmakers. Deze hopen dan ook dat terwijl zij met honderd watt hun fabricageproces in de vingers krijgen, de bronmakers hard doorwerken richting de tweehonderd watt. Hoe eerder die er is, hoe beter. En zelfs aangekomen bij tweehonderd watt is de druk nog niet van de ketel, bleek in Brussel. De best presterende fotolakken, nodig om het maximale uit EUV te halen, blijken namelijk een hogere dosis fotonen te vergen dan becijferd in de roadmaps. Om geen afbreuk te doen aan de beoogde doorvoer moet deze tegenvaller worden gecompenseerd met extra bronvermogen. Er wordt nu zelfs gewag gemaakt van vermogens van vijfhonderd en uiteindelijk zelfs duizend watt, te bereiken binnen enkele jaren. Behalve de bronproblematiek spelen ook de maskers nog parten. Het blijkt zo lastig te zijn om EUV-maskers fout- en stofvrij te maken en te houden dat de industrie nu toch weer een oude methode uit de kast haalt. In een optisch systeem beschermt een vliesje het masker tegen vuiltjes, die daardoor uit focus worden afgebeeld en dus geen grote impact hebben op de beeldkwaliteit. Voor EUV werd een dergelijke oplossing onwenselijk geacht omdat bijna alle materie EUV-straling sterk absorbeert. Het defectprobleem blijkt echter zo hardnekkig dat een pellicle alsnog wordt onderzocht. Ook dit kan hogere eisen stellen aan de bron dan oorspronkelijk begroot. Vergeven en vergeten Is het dan allemaal kommer en kwel? Nee, Ronse heeft ook goed nieuws te melden. Sinds de upgrade van Imecs XTreme-bron eerder dit jaar draait ASML s NXE:3100- scanner op zestig tot zeventig procent van de beschikbare tijd een aanzienlijke verbetering vergeleken met de vorige bron. Ook voor de resolutie had de Imec-onderzoeker niets dan lof. Hij liet plaatjes van 16-nanometerlijntjes zien die in één belichtingsstap waren gefabriceerd, een prestatie die tot voor kort alleen e-beamlithografie kon evenaren. De industrie een gekend aantal uitzonderingen daargelaten heeft er echter nooit veel vertrouwen in gehad dat e-beam de benodigde doorvoer zou kunnen halen. De complexiteit van EUV heeft zij echter onderschat, zoveel is nu wel duidelijk. Dat heeft grote consequenties. De volgende generatie chips zal voor het eerst in de geschiedenis niet de gebruikelijke vijftig procent oppervlaktereductie kennen, maar een kleinere of zelfs helemaal geen. Aangezien de tweejaarlijkse oppervlaktehalvering de belangrijkste drijvende kracht is achter de IC-industrie, raakt de vertraging van EUV-technologie haar in het hart. De strategie om hiermee om te gaan verschilt. Sommige chipmakers proberen nog zo veel mogelijk te krimpen, bijvoorbeeld door IC-designs multipatterningvriendelijker te maken. Daarmee komen ze volgens Ronse niet aan de formele dimensie-eisen voor het volgende officiële knooppunt, dat op 14 nanometer is gedefinieerd, maar hooguit op het halfknooppunt van 16 of 17 nanometer. Dat weerhoudt hen er overigens niet van om toch over 14-nanometerchips te spreken. Globalfoundries pakt het anders aan. De 14-nanometerchips van dit bedrijf nemen precies evenveel oppervlak in als de 20-nanometerexemplaren, maar verbruiken toch aanzienlijk minder energie door planair CMos in te ruilen voor Finfets. De foundry speelt op safe, wacht EUV niet af en houdt vast aan double patterning. Het back-end voor 14 nanometer is zelfs helemaal hetzelfde als dat voor 20 nanometer. De vraag is of de EUV-vertraging nog kan worden goedgemaakt. Chipmakers zullen bij het beschikbaar komen van voldoende krachtige EUV-bronnen al snel naar 10-nanometerchips gaan kijken, in plaats van alsnog echte 14-nanometerchips op de markt te brengen. Als EUV-bronmakers eindelijk eens de wind in de rug krijgen en voor 2016 meer dan tweehonderd watt bronnen weten te realiseren, dan zou de 10-nanometergeneratie wel eens eerder geïntroduceerd kunnen worden dan gepland. Dan is alles weer vergeven en vergeten. 8 17

18 Advertorial 20 jaar CIMSOLUTIONS Klanten aan het woord CIMSOLUTIONS viert in 2012 zijn twintigjarige bestaan. Geheel in stijl met de waarden en uitgangspunten van het bedrijf organiseerde CIMSOLUTIONS onlangs een geslaagd jubileumfeest voor zijn klanten. Het thema was een terugblik en kijk op de toekomst. Diverse klanten vertelden die dag wat zij met CIMSOLUTIONS hebben meegemaakt en wat zij van het bedrijf vinden. U leest hier een greep uit de anekdotes. Gerard Wolters, engineeringmanager systems group bij Dialog Semiconductor: We huren graag softwareontwikkelaars in van CIMSOLUTIONS en nemen een breed scala aan softwarediensten af. De ene keer is het een model voor een DSP, dan een graphical user interface of een testomgeving. Inmiddels werken we ruim tien jaar samen. De meeste mensen van CIMSOLUTIONS werken alleen maar hard, dus daar heb ik niet zo veel anekdotes over. Begin dit jaar, toevallig op mijn verjaardag, kreeg ik van de heer Hossain de uitnodiging om zijn kantoor in Bangladesh te bezoeken. Ik ben dus naar Bangladesh geweest, onder begeleiding van een medewerker van CIM- SOLUTIONS uit Bangladesh die nu in Nederland woont. Bangladesh blijkt een andere wereld. Als je daar softwareontwikkelaar bent, hoor je bij de middenstand. De meeste mensen in zo n positie hebben thuis vier personeelsleden in dienst: voor koken, wassen, strijken, schoonmaken en op de kinderen passen! Daar keek ik wel van op. In Bangladesh hebben we dit jaar ons eerste proefproject afgesloten. Dat is succesvol verlopen. De communicatie verliep prima. Heel gedegen softwaremensen. Wel helpt het om zelf kennis te maken met die mensen. Ik heb gemerkt dat de fieldmanager van de medewerkers inderdaad iedere drie maanden langskomt voor een evaluatie. Kortom: ik ben uitermate tevreden over CIMSOLUTIONS en ik hoop dat de samenwerking die we nu al hebben nog lang zal voortduren. Moynul Hossain: Klanten en medewerkers moet je koesteren Wij zijn op de eerste plaats dienstverlener, pas daarna ICT-dienstverlener Elk nieuw project is een nieuwe uitdaging Foppe Weijer, bureauhoofd van de provincie Noord-Brabant: Ik heb sinds drie jaar een relatie met CIMSOLUTIONS en daar ben ik heel tevreden over. De provincie Noord-Brabant is gevestigd in een toren van drieëntwintig verdiepingen. De bovenste verdieping heeft een geweldig uitzicht en is ingericht voor de ontvangst van gasten van onze Commissaris van de Koningin en voor bijzondere gelegenheden. De vijfde verdieping hebben we speciaal ingericht voor alle CIMSOLUTIONS-medewerkers. Want in drie jaar tijd hebben we een ongelooflijke lijst opgebouwd van mensen van CIMSOLUTIONS die bij ons zijn binnengekomen en soms inmiddels weer zijn vertrokken! Binnenkort komt er nog een projectleider bij. We zijn enorm blij met de relatie. Het meeste contact heb ik met de fieldmanager, met wie ik goede gesprekken voer over de mensen, en met de accountmanager, met wie ik de meer zakelijke contacten heb.

19 Jan van der Velden, releasemanager bij VGZ Zorgverzekeraar: Omstreeks 2005 werd ik vanuit CIMSOLUTIONS gebeld door Marco van Buuren of we nog.net-ict-ontwikkelaars nodig hadden. Destijds was ik projectmanager/teamleider bij VGZ. We hadden nog voldoende ICT-capaciteit bij VGZ en ik zei dus: Bel me over twee weken nog maar eens terug. En warempel, binnen twee weken hing hij weer aan de lijn. Helaas had VGZ nog steeds geen extra capaciteit nodig. Dus ik zei wederom: Bel me over twee weken terug. Waarschijnlijk krijgen we nog een leuke opdracht. Ik had het erg druk en eigenlijk geen tijd voor Van Buuren. Maar een week voordat de opdracht binnenkwam, belde hij me weer. Ik had nu wel even tijd en heb hem uitgenodigd voor een gesprek samen met een ICT-ontwikkelaar. Het werd een uitstekend gesprek en zo werd de eerste CIMSOLUTIONS-ontwikkelaar ingehuurd bij VGZ. Kortom: de aanhouder wint. Ook met andere CIMSOLUTIONS-accountmanagers heb ik goede en leuke ervaringen. Tot op heden maken we bij VGZ gebruik van.net-ontwikkelaars van CIMSOLUTIONS. Over al hun ontwikkelaars ben ik zeer tevreden. De declaratiestromen tussen VGZ, Trias, IZA, Univé en Vecozo zijn succesvol gestroomlijnd. De CIMSOLUTIONS-ontwikkelaars hebben me laten weten dat zij veel kennis hebben opgedaan bij VGZ. De samenwerking binnen het team is prima: ze weten wat inzetten, aanpakken en doorzetten is om gezamenlijk een goed resultaat neer te zetten. De CIMSOLUTIONS-ontwikkelaars kunnen ook goede documentatie schrijven, releasematig werken en impactanalyses uitvoeren en ze hebben ervaring met migratie van.net-versies. Al met al hebben wij bij VGZ en bij CIMSOLUTIONS een heleboel van elkaar geleerd, dankzij de vele telefoontjes van Marco van Buuren. Bij ons werken softwareengineers met de pioniersgeest van een dienstverlener Dirk Kes, informatiearchitect bij ProRail: Mijn eerste ontmoeting met Moynul was in het kader van RS2, RijwegSturing 2e Generatie. Moynul was bezig om daar iets heel slims voor te bedenken. Rijwegsturing oftewel procesleiding is geen triviale zaak. Het is niet vergelijkbaar met een raket naar de maan, maar het scheelt niet veel! Moynul had daar modellen voor bedacht en de baas van de Nederlandse Spoorwegen vond dat ik moest kijken of het daar allemaal goed mee ging. RS2 ging niet door en Moynul verdween een beetje uit het zicht op een zolderkamer. Zo n zeven jaar later krijg ik een vlotte knul tegenover mij, Feike Sinnema van CIMSOLUTIONS. Die ging de procesleiding bij de Spoorwegen op poten zetten. Het stoffige gedoe, het oneindige geneuzel met projectmanagement, dat moest maar afgelopen wezen en dat gingen we wel even beter doen. Sinnema heeft de stappen gezet die ertoe hebben geleid dat het huidige treinverkeer en de besturing daarvan een stuk beter zijn geworden. Nog niet goed genoeg, want er komt weer een nieuwe generatie. Mocht je eens in een treinvertraging terechtkomen, denk dan ook een beetje aan CIMSOLUTIONS! CIMSOLUTIONS is breed, omdat wij doen waar de klant behoefte aan heeft Jan Monsuur, manager softwareafdeling van ASM Europe, onderdeel van ASM International: Met beide handen grijp ik deze kans aan om mijn grote waardering uit te drukken voor CIMSOLUTIONS en zijn oprichter. Ik heb door mijn werk regelmatig contacten met leveranciers van softwarediensten. Vele daarvan zijn goed, sommige zijn beter en een is best: CIMSOLUTIONS. Dat zeg ik zonder aarzelen. We hebben al een jaar of zestien contact. Vanaf het eerste moment is er altijd een klik geweest. Wat opvalt, is de manier waarop ze met hun medewerkers omgaan. Iedere drie maanden word je bijvoorbeeld geïnterviewd over elk van hun mensen. Je moet niet denken dat je daaraan kunt ontkomen, dat wordt niet geaccepteerd en niet op prijs gesteld. Wat zijn de zwakke punten, wat zijn de sterke punten en wat kan er nog worden verbeterd aan die mensen? Dat is karakteristiek voor CIMSOLUTIONS, de manier waarop zij investeren in hun mensen. Echt uniek, dat kom je nergens anders tegen! CIMSOLUTIONS kort Opgericht in 1992 door directeur Moynul Hossain Hoogwaardige technologische omgeving ISO en NEN4400-gecertificeerd Werkt voor grote organisaties en regionale en internationale klanten Zes Nederlandse vestigingen, één vestiging in Dhaka (Bangladesh), in 2013 een vestiging in het Duitse Rurhgebied Voor de vijfde keer het keurmerk TOP Employer ICT Neder land verkregen van het CRF Institute Nu 250 medewerkers, in 2032 wereldwijd 4000 medewerkers Voor meer informatie zie

20 Opinie Groods greep Derk-Jan de Grood helpt organisaties meer grip te krijgen op hun (test)project. Samenwerking geeft betere zichtbaarheid Onlangs heb ik een paar workshops gegeven over zichtbaarheid. Een interessant thema dat aan belang wint nu iedereen let op de efficiëntie en toegevoegde waarde van het team. Een thema dat verschil kan maken als er ontslagen gaan vallen. Maar ook als we de conjunctuureffecten loslaten, is het van belang om goed zichtbaar te zijn omdat dit bijdraagt aan een betere job satisfaction. Zichtbaarheid is een raar fenomeen; het is weinig tastbaar. Je kunt dikke rapporten schrijven, elke dag als laatste het kantoor verlaten, nooit een meeting overslaan en toch weinig zichtbaar zijn. Je kunt je inzetten, maar je moet ook gezien worden. De ontvanger bepaalt grotendeels de zichtbaarheid. De zender, jij of jouw team, dient in contact te staan met die ontvanger. Tijdens een van de workshops bespreken we een case waarbij het testteam graag wil dat de gebruikers helpen bij het uitvoeren van de acceptatietests. Dit gebeurt in de organisatie nog maar mondjesmaat en de gebruikers zijn niet echt bereid om hier veel tijd in te steken. Het imago van de testafdeling is laag en slechte ervaringen uit het verleden maken dat ze terughoudend zijn als ze de vraag krijgen om mee te helpen. De testers zullen eerst de gebruikersorganisatie moeten overtuigen. Hiertoe hebben ze een verhaal geformuleerd om het belang van de acceptatietests duidelijk te maken, zodat de gebruikers snappen waarom zij een onmisbare schakel vormen. Daarbij wordt goed gedacht in de voordelen die het heeft om mee te doen. Een testorganisatie met een goed onderbouwd verhaal wint aan zichtbaarheid en wordt zeker serieus genomen, maar de echte zichtbaarheid ontstaat als we de ontvanger centraal zetten en de echte samenwerking aangaan. Na het horen van het verhaal zien de gebruikers het belang in van de acceptatietests en ze voelen zich gevleid dat zij de onmisbare schakel zijn. Ze willen daarom wel helpen, maar het testteam bemerkt toch nog enige weerstand en huivering. De gebruikers geven aan dat zij geen testers zijn. Ze weten niet zo goed hoe ze testscripts moeten opstellen en hoe ze met de registratie van bevindingen moeten omgaan. De vorige keren hebben ze bovendien ervaren dat veel van de door hen aangedragen opmerkingen niet zijn opgepakt. Daarnaast voelden ze ze zich niet serieus genomen. Niemand had hun verteld dat sommige functies niet in de release zaten en Maak je wensen kenbaar en help mensen uit jouw omgeving om jou te helpen als ze problemen hadden met de testomgeving was er niemand die voldoende tijd nam om hen op weg te helpen. De testers nemen een belangrijk besluit: de klant is koning. Ze treffen een paar belangrijke zichtbaarheidsmaatregelen. De gebruikers krijgen een instructie over hoe ze hun bevindingen het best kunnen registreren en die zo kunnen formuleren dat ze ook serieus worden genomen. Er wordt een bevindingenoverleg ingepland waarin de testlead terugkoppelt wat er met welke bevinding is gedaan. Daarnaast krijgt elke gebruiker een coach, die hem begeleidt bij het definiëren van de testgevallen en tevens contactpersoon is voor alle testgerelateerde vragen. Het testteam zorgt ervoor dat de gebruikers ook echt voldoende worden geholpen en dat ze de waardering krijgen die ze verdienen. Na de release organiseert het bijvoorbeeld een formele afronding waarin de testlead nogmaals benadrukt welk belang hun bijdrage heeft gehad. De testers hebben hun werk goed gedaan. Ze hebben de business geholpen door een goede systeemtest uit te voeren. Daarnaast hebben ze een uitstekende acceptatietest georganiseerd. Met hulp van de gebruikers hebben ze belangrijke verbeteringen aangebracht in het product. Door die extra expertise schoot het werk lekker op. Maar de grootste winst zit hem misschien wel in de zichtbaarheid. Niet alleen heeft de manager gezien dat de testafdeling professioneel heeft gewerkt en een goede testklus heeft afgerond, de afdeling is ook zichtbaar geworden bij de gebruikers. Doordat zij zich serieus genomen voelden en veel hulp hebben gekregen, is hun waardering voor het testteam aanzienlijk toegenomen. En dat heeft alle betrokkenen veel voldoening gegeven. De truc? Maak je wensen kenbaar en help mensen uit jouw omgeving om jou te helpen. Neem hen serieus en luister goed naar hun wensen. Zoek contact met je stakeholders en durf hen erbij te betrekken. Zoek de samenwerking op en je wordt beter gezien dan de zender die eenzaam in de organisatie staat. 20 8

Join the Innovation Makers!

Join the Innovation Makers! Join the Innovation Makers! Personal development in hard and soft skills Many career opportunities Embedded & Technical software Connected Devices 4 locations in the Netherlands and Belgium Social after-work

Nadere informatie

1. Maar het duurt wel twee miljard jaar. Inhoudsopgave. 2. 'Belgische' beveiligingsstandaard AES iets minder oersterk

1. Maar het duurt wel twee miljard jaar. Inhoudsopgave. 2. 'Belgische' beveiligingsstandaard AES iets minder oersterk 1. Maar het duurt wel twee miljard jaar Inhoudsopgave 2. 'Belgische' beveiligingsstandaard AES iets minder oersterk Maar het duurt wel twee miljard jaar,, Aan Gent gebonden, Antwerpen, Brugge-Oostkust,

Nadere informatie

Comm ant & Bouw. Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e

Comm ant & Bouw. Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e Methode en web-based software voor proces en resultaatverbetering Comm ant & Bouw Comm ant helpt ons écht procesgericht te werken. K l a n t c a s e Frans Münninghoff Sandra Steijvers Heijmans gebruikt

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 152 152 25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 153 Interview Mantijn van Leeuwen Voor de meeste mensen ben jij nog een onbekende, zeker gerelateerd aan het NIBE. Vertel eens iets over je achtergrond,

Nadere informatie

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011

Jet-Net Infobulletin. In dit nummer. Philips gastlessen in Europees Ingenious -project. jaargang 8 nummer 2 december 2011 Jet-Net Infobulletin jaargang 8 nummer 2 december 2011 Nieuwsbrief voor iedereen die betrokken is bij de activiteiten van Philips Jet-Net. De inspanning van iedereen die zich voor Jet-Net inzet, werkt

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011 Voorwoord In mijn scriptie De oorlog om ICT-talent heb ik onderzoek gedaan of Het Nieuwe Werken als (gedeeltelijke) oplossing kon dienen voor de aankomende vergrijzing. Hiervoor werd de volgende onderzoeksvraag

Nadere informatie

Informatie & Tarieven 2013. competities. magazines. webinars. websites. boeken. events. e-zines. get elektorized

Informatie & Tarieven 2013. competities. magazines. webinars. websites. boeken. events. e-zines. get elektorized Informatie & Tarieven 2013 competities magazines webinars websites boeken events e-zines get elektorized The world s most comprehensive platform for electronics professionals with a passion Elektor is

Nadere informatie

Business Cluster Semiconductors East Netherlands

Business Cluster Semiconductors East Netherlands Business Cluster Semiconductors East Netherlands Ledenbijeenkomst 2 november 2010 Roel Fonville Supported by Roel Fonville Ruim 30 jaar Philips: 20 jaar Philips Components & Semiconductors Ontwikkelaar

Nadere informatie

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 CVO Groningen Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 Centrum voor Valorisatie en Ondernemerschap Stimuleren van kennisintensief ondernemerschap Drijvende krachten Valorisatie en Ondernemerschap

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist Adresgegevens: Meent 93a 3011 JG Rotterdam 010 41 40 282 Voor algemene informatie over Carrièrewinkel Projecten: www.carrierewinkel.nl E-mail: info@carrierewinkel.nl

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Meet the global leader with the personal touch

Meet the global leader with the personal touch Meet the global leader with the personal touch Wereldwijd toonaangevend op het gebied van werving & selectie Sinds Michael Page in 1976 in Londen werd opgericht, heeft zij zich ontwikkeld tot een toonaangevende

Nadere informatie

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief Ingekomen stuk D3 (PA 17 december 2008) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 90 00 Telefax (024) 329 29 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer?

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? De Week van de Ondernemer doet het gehele jaar onderzoek naar de belangrijkste uitdagingen van ondernemers. We presenteren hierbij de belangrijkste uitkomsten.

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg

Datum 23 februari 2015 Betreft Beantwoording vragen naar aanleiding van het bericht ICT-sector trekt weg > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw B R U S S E L, 22 s e p t e m b e r 2014 Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw De coöperatieve bank Crelan steunt innovatie in de landbouw via leerstoel aan

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes?

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? December 2007 / Januari 2008 Door: Marco Bouman, Impulse, Strategie & Marketing Februari 2008 2008 Marco Bouman, alle rechten voorbehouden Het is niet

Nadere informatie

MetaScope CRM-software met rendement

MetaScope CRM-software met rendement MetaScope CRM-software met rendement voor een efficiënte, servicegerichte organisatie houdt de organisatie op koers geeft grip op complexe organisaties en processen gebruiksvriendelijk snel operationeel

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Van component tot vision project

Van component tot vision project Techniek gaat prima samen. Van component tot vision project Al meer dan tien jaar is Data Vision de grootste distributeur van vision componenten in de Benelux met kantoren in Nederland en België. Data

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Slim samenwerken aan Smart Technology

Slim samenwerken aan Smart Technology Slim samenwerken aan Smart Technology Het CIV Smart Technology (CIV is een afkorting van Centrum voor Innovatief Vakmanschap) is een dynamisch samenwerkingsverband tussen ondernemingen, overheden en het

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

Mediakit Bits&Chips. Techwatch bv Bits&Chips 1-1-2012

Mediakit Bits&Chips. Techwatch bv Bits&Chips 1-1-2012 2012 Mediakit Bits&Chips Techwatch bv Bits&Chips 1-1-2012 Communiceer direct met beslissers en ontwikkelaars in de hightech industrie via Bits&Chips BITS&CHIPS: EEN CROSSMEDIAAL PLATFORM Al ruim 10 jaar

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Palletways Express distributie van palletzendingen

Palletways Express distributie van palletzendingen Palletways Express distributie van palletzendingen Het netwerk van Palletways Europe strekt zich uit over de Benelux, Noord-Frankrijk en West-Duitsland. Londen BELGIË NEDERLAND Hamburg Nijmegen DUITSLAND

Nadere informatie

De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren Techniek, Economie & Handel, Zorg & Welzijn, en Landbouw

De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren Techniek, Economie & Handel, Zorg & Welzijn, en Landbouw De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren Techniek, Economie & Handel, Zorg & Welzijn, en Landbouw Colofon Titel De deelname van dertigplussers in het mbo-onderwijs: de sectoren

Nadere informatie

De Ingenieur. Passie voor techniek. Hét tweewekelijkse lijfblad van de Nederlandse ingenieurs. Oplage ruim 30.480 (HOI derde kwartaal 2008)

De Ingenieur. Passie voor techniek. Hét tweewekelijkse lijfblad van de Nederlandse ingenieurs. Oplage ruim 30.480 (HOI derde kwartaal 2008) De Ingenieur Passie voor techniek Hét tweewekelijkse lijfblad van de Nederlandse ingenieurs Oplage ruim 30.480 (HOI derde kwartaal 2008) 1x per jaar Werkgevers voor Ingenieurs, oplage 60.000 Onmisbaar

Nadere informatie

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM

SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM AMSTERDAM METROPOLITAN AREA SMART COOPERATION IN INDUSTRIAL 3D PRINTING WWW.3DMAKERSZONE.COM WELKOM. BIJ DE 3D MAKERS ZONE METROPOOLREGIO AMSTERDAM: 1 plek alle Additive Manufacturing / 3D-Printing mogelijkheden

Nadere informatie

Studeren in Nederland

Studeren in Nederland Studeren in Nederland Annekee de Jager Kaj Temme Nederlandse Ambassade Brussel Leuven, 27 oktober 2015 Inhoud 1. Nederland 2. Waarom studeren in Nederland? 3. Onderwijs in Nederland 4. Nederlandse studentensteden

Nadere informatie

Groningen 20 2014-2015. Maintenance. www.alfa-college.nl

Groningen 20 2014-2015. Maintenance. www.alfa-college.nl Groningen 20 2014-2015 Maintenance www.alfa-college.nl Jouw opleiding volg je bij het Alfa-college Het Alfa-college is het christelijk regionaal opleidingencentrum voor Noord- en Oost-Nederland. Deze brochure

Nadere informatie

de techniek van cofely

de techniek van cofely de techniek van cofely wel eens van cofely gehoord? Bij Cofely gaat er een wereld voor je open. Monteurs, lassers, calculatoren, werkvoorbereiders, servicetechnici en andere specialisten werken samen aan

Nadere informatie

Joost Verberk, Business Consultant en oud-trainee

Joost Verberk, Business Consultant en oud-trainee verbind jezelf aan Cofely sprak me aan omdat ze behalve technisch ook qua duurzaamheid vooroploopt. En haar ambities omzet in concrete producten voor klanten. Zo heb ik tijdens mijn traineeship een Energie

Nadere informatie

Jong Talent Programma s

Jong Talent Programma s Kennis van de Overheid Jong Talent Programma s Investeer in de toekomst van uw organisatie Jong talent heeft de toekomst Ze zijn er gelukkig volop: jonge mensen die kiezen voor een carrière bij de overheid.

Nadere informatie

Hans van Rooij VERSTAG

Hans van Rooij VERSTAG Hans van Rooij VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van

Nadere informatie

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren.

Het gaf mij veel energie om een eigen evenement te organiseren. Het Cruyff Foundation Community Program De Johan Cruyff Foundation wil jongeren langdurig binden aan het Cruyff Court en de wijk. Wij willen jongeren meer zelfvertrouwen geven, kansen bieden om hun talent

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn:

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: 2013 Goed u allen met zovelen te zien, ook dat is betrokkenheid. Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: Europa en de financiën! Europees werken we samen:

Nadere informatie

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld

ADVANCED TECHNOLOGY 50002 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % Voorbeeld Bachelor vooraanmeldingen UT opleidingen (Bron IBG) 17-07-2006 ADVANCED TECHNOLOGY 50002 naam studie 50002 UNIVERSITEIT TWENTE TECHNISCHE WETENSCHAPPEN 50 58-8 -14 % 100 % 100 % ADVANCED TECHNOLOGY UNIVERSITEIT

Nadere informatie

Nieuw: controllers van Syel Europe

Nieuw: controllers van Syel Europe INDUSTRIËLE ELEKTRONICA Nieuw: controllers van Syel Europe De compacte controller die intelligent én voordelig is. voor seriebouw en klantspecifieke toepassingen voor complexe berekeningen én eenvoudige

Nadere informatie

Leraar in onderzoek. Exacte Wetenschappen. Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten

Leraar in onderzoek. Exacte Wetenschappen. Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten Exacte Wetenschappen Leraar in onderzoek Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten Den Haag, mei 2010 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inhoud 1 Inleiding 3 2 Doel 4 3

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Case hoofdstuk 2: Het strategische probleem van het dagblad

Case hoofdstuk 2: Het strategische probleem van het dagblad Case hoofdstuk 2: Het strategische probleem van het dagblad De Gelderlander is de regionale krant van Gelderland, een gedeelte van Brabant en van Limburg. De oplage van de krant is ongeveer 185.000 exemplaren

Nadere informatie

Cito Corporate. Werken bij Cito

Cito Corporate. Werken bij Cito Cito Corporate Werken bij Cito Werken bij Cito is werken bij dé specialist op het gebied van toetsontwikkeling, examinering en het meten, beoordelen en volgen van leerprestaties. Wij werken in binnen-

Nadere informatie

Eigen talent eerst Kuijpers MD programma. Michiel van Kessel MBA 10 september 2013

Eigen talent eerst Kuijpers MD programma. Michiel van Kessel MBA 10 september 2013 Eigen talent eerst Kuijpers MD programma Michiel van Kessel MBA 10 september 2013 Even voorstellen Studie Bestuurskunde (Avans, 2000-2001) Personeel & Arbeid (Avans, 2001-2005) Rechten (HAN, 2006-2007)

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

IEZEN VOOR ECHNIEK. Techniek past beter bij jou dan je denkt. www.rocvantwente.nl/techniektalenten

IEZEN VOOR ECHNIEK. Techniek past beter bij jou dan je denkt. www.rocvantwente.nl/techniektalenten WIJ IEZEN VOOR ECHNIEK Techniek past beter bij jou dan je denkt www.rocvantwente.nl/techniektalenten INLEIDING De technische branche Steeds meer meisjes kiezen voor techniek. Techniek is heel divers, je

Nadere informatie

Interview Han van der Maas

Interview Han van der Maas Interview Han van der Maas Voor mij is programmeren een essentiële tool, zoals hamer en spijkers voor een timmerman 272 Interview Hoe ben je zelf geïnteresseerd geraakt in programmeren? Pas op de universiteit,

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Fresco Consult BVBA Organisatie & functie-analyse. Vacature:.NET Developer (junior)

Fresco Consult BVBA Organisatie & functie-analyse. Vacature:.NET Developer (junior) Fresco Consult BVBA Organisatie & functie-analyse Romaric Croes 27 Mei 2013 Contents Fresco Consult BVBA... 1 Missie... 1 Informatie over de openstaande betrekking... 1 Titel... 1 Plaats in de organisatie...

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor 1 Chemische Wetenschappen TKI Nieuwe Chemische Innovaties 14 NCI 45A Oproep voor nominaties Gouden KIEM-competitie versie 13-6-20 Oproep voor het nomineren van kandidaten voor DE GOUDEN KIEM Prijs voor

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Van de deelnemers aan het onderzoek heeft 80% ( 121 studenten) de voltijd gedaan en 20% (30 studenten) de deeltijdopleiding.

Nadere informatie

CMM 3: levert het wat op?

CMM 3: levert het wat op? CMM 3: levert het wat op? Philips Analytical De noodzaak en voordelen van Software Process Improvement Wie is Philips Analytical? Waarom is voor ons software proces verbetering zo essentieel? Hoe hebben

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health?

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health? jaargang 24 september 2013 Mediator Special Brilliant Failures Elke fout is een kans tot verbetering 4 Mislukken is 10 Wie wint de eerste ook een kunst Brilliant Failures Award Health? Interview met de

Nadere informatie

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... Stap : Wat Kan ik? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie

Prins Carlos de Bourbon de Parme

Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme Prins Carlos de Bourbon de Parme is directeur van INSID, Institute for Sustainable Innovation & Development. Een onafhankelijke stichting die als doel heeft het versnellen

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever?

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever? Dat is de vraag! Natuurlijk is werk nog steeds vanzelfsprekend voor mensen maar het is niet meer zo vanzelfsprekend om voor de duur van het leven die ene baas te kiezen. Mensen maken enorm veel keuzes.

Nadere informatie

persinformatie Hoe kleiner, hoe efficiënter Energie besparen met montagegereedschap

persinformatie Hoe kleiner, hoe efficiënter Energie besparen met montagegereedschap persinformatie Industriele techniek: perslucht- & elektrische gereedschappen Atlas Copco Tools Nederland, Merwedeweg 7, NL -, Tel. 078-6230230, Fax 078-6104702, tools.nl@nl.atlascopco.com, www.atlascopco.nl

Nadere informatie

Manager. Vader. Fervent belegger. Koken Fotograferen. Schaatsen & Hardlopen Heeft eigen mening maar verkondigd deze niet snel. Dit is Jeroen.

Manager. Vader. Fervent belegger. Koken Fotograferen. Schaatsen & Hardlopen Heeft eigen mening maar verkondigd deze niet snel. Dit is Jeroen. Dit is Jeroen. Hij leest De Ingenieur voor zijn plezier. Manager Fervent belegger Vader Ingenieur Koken Fotograferen Schaatsen & Hardlopen Heeft eigen mening maar verkondigd deze niet snel Onderzoekend

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Pagina 1 van 8 perbit bv De Schakel 17 5651 GH Eindhoven T: 0402905103 W: www.perbit.nl E: info@perbit.nl KvK: 50963805 BTW: NL851732781B01 IBAN:

Pagina 1 van 8 perbit bv De Schakel 17 5651 GH Eindhoven T: 0402905103 W: www.perbit.nl E: info@perbit.nl KvK: 50963805 BTW: NL851732781B01 IBAN: Rendement vanaf dag 1 Pagina 1 van 8 Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn! Copyright Pagina 2015, 2 van perbit 8 bv Alle rechten perbit

Nadere informatie

Van financieel talent naar Public Business Controller

Van financieel talent naar Public Business Controller Kennis van de Overheid Van financieel talent naar Public Business Controller Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw financiële afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

Personeelsvoorziening van de toekomst

Personeelsvoorziening van de toekomst Personeelsvoorziening van de toekomst een transitienetwerk voor Noordoost-Brabant Food & Feed Noordoost-Brabant Wie doet over tien jaar het werk? Waar staat uw bedrijf over tien jaar? De crisis voorbij,

Nadere informatie

sales@security4professionals.nl www.security4professionals.nl 0345-531140 06-14455844 Catalogus 2014 Parkeer Management Systememen

sales@security4professionals.nl www.security4professionals.nl 0345-531140 06-14455844 Catalogus 2014 Parkeer Management Systememen www.security4professionals.nl 0345-531140 06-14455844 Catalogus 2014 Parkeer Management Systememen 1 INHOUDSOPGAVE PAGINA INTRODUCTIE 3 INFORMATIE 4 ANPR PARKEER MANAGEMENT SYSTEEM 5 2,1 MEGAPIXEL IR Bullet

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

R E C R U I T M E N T R E S O U R C E S R E S U L T S DE DRIJVENDE KRACHT ACHTER DYNAMISCHE ICT RECRUITMENT OPLOSSINGEN

R E C R U I T M E N T R E S O U R C E S R E S U L T S DE DRIJVENDE KRACHT ACHTER DYNAMISCHE ICT RECRUITMENT OPLOSSINGEN R E C R U I T M E N T R E S O U R C E S R E S U L T S DE DRIJVENDE KRACHT ACHTER DYNAMISCHE ICT RECRUITMENT OPLOSSINGEN VERDER KIJKEN HumanR is dé specialist bij uitstek op het gebied van werving, selectie

Nadere informatie

Engineering (BOL 4) # 19. www.alfa-college.nl. Elektrotechniek, Mechatronica en Werktuigbouwkunde. Groningen, Hoogeveen

Engineering (BOL 4) # 19. www.alfa-college.nl. Elektrotechniek, Mechatronica en Werktuigbouwkunde. Groningen, Hoogeveen # 19 Engineering (BOL 4) Elektrotechniek, Mechatronica en Werktuigbouwkunde Groningen, Hoogeveen chniek! Jij? In de te nt groeien! * Laat je tale www.alfa-college.nl Bel voor informatie: 0800-235 825 368

Nadere informatie

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht Inleiding Tijdens de SLB les van 10 december 2012 hebben wij de opdracht gekregen om een vijftal vacatures te zoeken die in ons vakgebied kan liggen. Wij moesten beargumenteren waarom wij hier graag zouden

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Hoofd Bedrijfsvoering (Manager Operations) Utrecht

Hoofd Bedrijfsvoering (Manager Operations) Utrecht Voor onze opdrachtgever, het Oranje Fonds, zijn wij op zoek naar een Hoofd Bedrijfsvoering (Manager Operations) Utrecht Achtergrondinformatie Het fonds Het Oranje Fonds is het grootste nationale fonds

Nadere informatie

Alles over zij-instromen in het onderwijs. Voor de klas staan en leren tegelijk.

Alles over zij-instromen in het onderwijs. Voor de klas staan en leren tegelijk. Alles over zij-instromen in het onderwijs. Voor de klas staan en leren tegelijk. Kennis overdragen, dagelijkse contact met jonge mensen, samen ontdekken waar je grenzen liggen; werken in het onderwijs

Nadere informatie

NHL Kenniscentrum Computer Vision Lab

NHL Kenniscentrum Computer Vision Lab NHL Kenniscentrum Computer Vision Lab Computer Vision Computer Vision is het automatiseren van visuele inspecties. Met behulp van een computer worden beelden geïnterpreteerd die met een camera zijn vastgelegd.

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie Case Entrance & Security Systems - case, analyse en conclusies (OLO) Hoofdstuk 7 Strategie: samenwerking In het vorige deel van de strategische verkenning hebt u de positioneringsmogelijkheden voor ESS

Nadere informatie

Innoveren = Marktgericht communiceren

Innoveren = Marktgericht communiceren Innoveren = Marktgericht communiceren Inleiding Adviseurs bij Syntens constateren bij bedrijven vaak een gebrek aan aandacht voor de markt. Veel ondernemingen hebben een verstoorde marktdynamiek. Door

Nadere informatie