Advies Duurzaamheid in het Hoger Onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Advies Duurzaamheid in het Hoger Onderwijs"

Transcriptie

1 Ervaringen met STARS Auteur: Pilotdeelnemers: Versie: Albert Hankel Rozemarijn Schalkx (TUe), Marc Fischer (UM), Corné Knots (UT), Fay van Zeijl (UU), Mark Borst (UvA), Fennet van de Wetering (WUR), Gert-Jan Bulten (WUR) 1.0 Datum: Radboudkwartier CK Utrecht Postbus DA Utrecht Deutsche Bank KvK Utrecht BTW NL B01

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding Omgeving Meerjarenafspraken energie efficiëntie (MJA) SustainaBul award & Manifest van Morgen De Pilot STARS Pilotervaringen Eerste indruk van STARS Deelnemerservaringen Conclusie Aanbevelingen... 8 Bijlage A: STARS Credits... 9 Deze publicatie is gelicenseerd onder een Creative Commons Naamsvermelding 3.0 Unported licentie Meer informatie over deze licentie vindt u op

3 1 Inleiding Een belangrijke taak van universiteiten is om studenten te vormen voor de wereld die hen te wachten staat. Dat het klimaat verandert is onomstreden en dat dit een grote impact heeft op de manier waarop we leven is een logisch gevolg. Vaak wordt gesproken over de kennis en vaardigheden waarover onze toekomstige leiders moeten beschikken en de cruciale rol die universiteiten hierin spelen. Tijdens Rio+20, de conferentie over duurzame ontwikkeling van de Verenigde Naties, werd de rol van het hoger onderwijs in de transitie naar een duurzame samenleving benadrukt. Daarom is door leiders uit de internationale academisch community een verklaring opgesteld die door universiteiten wereldwijd kan worden ondertekend 1. De verklaring behelst de volgende vijf punten: Teach sustainable development concepts Encourage research on sustainable development issues Green our campuses Support sustainability efforts in the communities in which we reside Engage with and share results through international frameworks De boodschap die universiteiten hiermee kunnen uitdragen wordt des te krachtiger wanneer universiteiten samen optrekken en ervaringen uitwisselen. In diverse landen is al een actieve community waar dergelijke uitwisseling plaatsvindt, zoals in de Verenigde Staten (AASHE), Groot Brittannië (EAUC), Frankrijk (CGE), Spanje (CRUE) en Azië (ProSPER.Net). Vertegenwoordigers van deze communities trekken nu ook samen op om internationaal een platform voor Sustainable Development in Higher Education te creëren 2. Andere internationale communities en rankings die het vermelden waard zijn, zijn The International Sustainable Campus Network (ISCN) 3, European Consortium of Innovative Universities (ECIU) 4 en UI GreenMetric World University Ranking 5. Wat deze communities gemeen hebben is dat ze een tool gebruiken om duurzaamheid op de campus te meten. Tools die zich in laten zetten voor alle facetten van duurzame ontwikkeling (people, planet, profit) en die specifiek gericht zijn op het hoger onderwijs. Universiteiten krijgen hiermee inzicht in de stand van zaken op het gebied van bedrijfsvoering, onderwijs en onderzoek en zien wat de volgende te nemen stappen zijn. Bovendien is er vaak de mogelijkheid om zichzelf te vergelijken met andere universiteiten en zo te leren van inspirerende voorbeelden elders. Een van deze tools is STARS 6, the Sustainability Tracking Assessment & Rating System, ontwikkeld voor en door Amerikaanse en Canadese universiteiten. Dit framework stelt een hogeronderwijsinstelling in staat om zelf op een transparante manier duurzaamheid te meten op het gebied van bedrijfsvoering, onderwijs en onderzoek. Tot en met 31 december 2013 is deze tool gratis beschikbaar gesteld voor internationale deelnemers in een International Pilot. Dit vormde voor Nederlandse universiteiten aanleiding om gezamenlijk op te trekken in een pilot STARS. In dit document worden de ervaringen van de pilotdeelnemers gedeeld en worden aanbevelingen gedaan voor het vervolg https://stars.aashe.org 3/10

4 2 Omgeving 2.1 Meerjarenafspraken energie efficiëntie (MJA) In Nederland stimuleert de overheid energie efficiëntie en verduurzaming onder andere via de Meerjarenafspraken energie efficiëntie. Dit zijn overeenkomsten tussen overheid en bedrijven, instellingen en gemeenten over het effectiever en efficiënter inzetten van energie. In 2008 heeft het hoger onderwijs, vertegenwoordigd door VSNU en HBO-raad, een meerjarenafspraak getekend om jaarlijks 2 procent energie efficiënter te worden met als uiteindelijke doel een verbetering van 30% in 2020 te realiseren ten opzichte van Ook is een convenant duurzaam inkopen gesloten waarin het hoger onderwijs streeft naar 50% duurzaam inkopen in Agentschap NL ondersteunt instellingen bij het invulling geven aan deze meerjarenafspraken. Samen met een klankbordgroep uit het hoger onderwijs, de Overleggroep Energie-efficiëntie (OGE), wordt nagedacht over maatregelen die de sector kan nemen en die deelnemers op kunnen nemen in een energie-efficiency plan (EEP) dat elke vier jaar gemaakt wordt. Zoals de naam al aangeeft, richten de Meerjarenafspraken energie efficiëntie zich op de bedrijfsvoering, en dan voornamelijk op het planet -aspect van people-planet-profit. In het algemeen staat duurzaamheid vaak synoniem voor activiteiten binnen de bedrijfsvoering en ontbreekt er dus aandacht voor duurzaamheid in onderwijs en onderzoek. Natuurlijk zijn er diverse initiatieven op deze vlakken, zoals de stichting Duurzaam Onderwijs Coalitie (DOC) 8 die zich vooral richt op de integratie van duurzaamheid in het curriculum en zijn er individuele initiatieven van docenten, onderzoekers of faculteiten. Een integrale benadering vanuit bedrijfsvoering, onderwijs en onderzoek ontbreekt echter. 2.2 SustainaBul award & Manifest van Morgen Dat een integrale benadering ontbreekt, werd ook gezien door de landelijke studentenorganisatie Morgen, het studentennetwerk voor een duurzame toekomst 9. Zij vragen hiervoor aandacht middels de uitreiking van de SustainaBul award, een initiatief van Rank a Brand en Morgen, waarin Nederlandse universiteiten jaarlijks getoetst worden op transparantie en duurzaamheid. Dit onafhankelijke onderzoek resulteerde in 2012 voor het eerst in een ranking van universiteiten. Deze ranking heeft een duidelijk signaal afgegeven naar universiteiten dat het op dit vlak beter kan en bij veel universiteiten is de onder andere hierdoor de aandacht voor duurzaamheid toegenomen en heeft het een hogere prioriteit gekregen. De SustainaBul award laat zien dat studenten steeds meer geïnteresseerd zijn in de maatschappelijke betrokkenheid van universiteiten en dat ze zich graag identificeren met een universiteit met een duurzaam imago. Studenten zien ook dat zij andere competenties nodig hebben dan die nu veelal onderwezen worden en vragen naar meer integratie van duurzame concepten in het curriculum. Dit heeft Morgen concreet gemaakt met het Manifest van Morgen voor duurzamer onderwijs 10. Hierin worden bestuurders in het hoger onderwijs opgeroepen om binnen vier jaar belangrijke stappen te zetten om duurzaamheid te integreren in het primaire proces van het onderwijs /10

5 3 De Pilot STARS Medewerkers van universiteiten, of ze nu voornamelijk actief zijn binnen bedrijfsvoering, onderwijs of onderzoek, voelen steeds meer behoefte aan een meer integrale benadering van duurzaamheid op de campus. Het moet niet langer alleen maar over energiebesparingen en gebouwbeheer gaan maar juist ook over de bijdragen die onderwijs en onderzoek kunnen leveren aan de verduurzaming van de samenleving. Zoals eerder genoemd, zijn er internationaal gezien diverse tools die universiteiten handvatten kunnen bieden voor deze integrale benadering. Een van deze tools is het Amerikaanse STARS. De organisatie achter STARS, AASHE, wil via een internationale pilot te weten komen of STARS geschikt is om wereldwijd ingezet te worden. SURF heeft hierop het initiatief genomen om Nederlandse universiteiten te faciliteren en het voorstel gedaan om gezamenlijk op te trekken in deze pilot om te onderzoeken of STARS tegemoet kan komen aan de Nederlandse behoefte van een integrale aanpak. Zes universiteiten hebben zich aangemeld en ingeschreven voor de internationale pilot, te weten de Technische Universiteit Eindhoven, de Universiteit Maastricht, de Universiteit Twente, de Universiteit Utrecht, de Universiteit van Amsterdam en de Wageningen University & Research centre. Het doel van de Nederlandse pilot was om nationaal een goed beeld van de mogelijkheden van STARS te krijgen en deelnemers een goede indruk van de eigen stand van zaken te geven met inspiratie om verdere stappen te nemen. Daarnaast is onderzocht hoe een vervolg op de pilot gegeven kan worden zodat andere universiteiten en hogeronderwijsinstellingen ook kunnen aansluiten bij een integrale benadering van duurzaamheid. 4 Pilotervaringen Gedurende het eerste half jaar van 2013 hebben deelnemers aan de pilot hun ervaringen met STARS onderling gedeeld. Er zijn twee bijeenkomsten georganiseerd waar werd gesproken over de mogelijkheden van STARS en de manier waarop aan de diverse vragen en onderwerpen binnen STARS invulling kan worden gegeven. Hieruit bleek al snel dat STARS de juiste insteek heeft: op zowel het vlak van onderwijs, onderzoek als bedrijfsvoering vraagt het naar een vrij complete set van aspecten en biedt het diepgang door de manier waarop het gedaan wordt. 4.1 Eerste indruk van STARS STARS werkt met credits; punten die universiteiten kunnen scoren op onderwerpen of activiteiten die zijn onderverdeeld in drie thema s: Education & Research; Operations; Planning, Administration & Engagement. In elk van deze thema s zijn 100 credits te verdienen en het gewogen gemiddelde leidt tot een score tussen de 0 en 100 (zie Bijlage A). Deze score wordt vertaald naar een rating via medailles zoals in onderstaand tabel weergegeven wordt. 5/10

6 Deelnemers worden dus niet gebenchmarkt. De medailles stimuleren een drang om te verbeteren en drukken ook een bepaalde waarde uit waar universiteiten naar kunnen streven. De kracht is bovendien dat dit gebaseerd is op inhoudelijke punten en dat er ruimte is voor diversiteit: universiteiten kunnen zelf bepalen welke activiteiten belangrijk en relevant zijn en daarop hun aandacht vestigen. STARS is dan ook geschikt voor een wijd spectrum aan (Amerikaanse) hogeronderwijsinstellingen: of een instelling zich meer profileert als onderwijs- of onderzoeksinstelling, beide moeten STARS kunnen gebruiken. Het staat een deelnemer vrij om STARS alleen als zelfscan te gebruiken of om naar een rating te streven. In het laatste geval dient een instelling haar gegevens te publiceren zodat transparant wordt hoe de score is behaald. Dit is niet alleen om de kwaliteit te waarborgen, maar juist ook om andere instellingen inzicht te geven in de manier waarop de credit is ingevuld en zo deze kennis te delen. Via een dashboard 11 is te zien welke universiteiten deelnemen en welke rating ze behaald hebben. De manier waarop een instelling met STARS aan de slag gaat is via een online reporting tool. Voor iedere credit dient een aantal vragen te worden beantwoord en mogelijk bewijsmateriaal (document, url) te worden aangevoerd. Er wordt ook uitleg gegeven hoe de credit ingevuld moet worden. Bovendien staan in de Technical Manual alle credits en benodigdheden uitgebreid beschreven 12. In het overzicht kan een universiteit precies zien op welke gebieden wel al activiteiten gedaan worden en welke niet. Dit werkt erg inspirerend en helpt mee aan bewustwording en volwassenwording op het gebied van duurzaamheid. Bovendien kan, zoals eerder genoemd, via de algemene website inspiratie gehaald worden uit het werk van andere instellingen. 4.2 Deelnemerservaringen De kracht van STARS ligt in de integrale aanpak van duurzaamheid op de campus. Deelnemers gaven aan dat ze door de diversiteit aan credits geïnspireerd raakten en allerlei nieuwe ideeën kregen om verder invulling te geven aan het onderwerp. Ook was dit een goede manier om met mensen in contact te komen: vanuit bedrijfsvoering werd met vertegenwoordigers van onderwijs en onderzoek gesproken en vice versa. Ook tussen universiteiten werd gediscussieerd over de invulling en toegevoegde waarde van een credit: wat is het verschil bijvoorbeeld tussen sustainability-focused en sustainabilty-related onderwijs en biedt dit een goede manier om duurzaamheid in alle curricula te krijgen in plaats van alleen in vakken rondom milieukunde (bij wijze van spreken). Al snel werd echter ook duidelijk dat er veel tijd en moeite in STARS moest worden gestoken om de tool ten volle te kunnen gebruiken. Dit is op zich geen bezwaar, mits de tool duidelijke toegevoegde waarde biedt en geschikt is voor toepassing. De toegevoegde waarde wordt in principe wel gezien, maar wat vooral tegenviel waren de beperkingen die de Amerikaanse oriëntatie van STARS opleverde. Deelnemers liepen tegen zowel praktische als inhoudelijke beperkingen aan. Voorbeelden van het praktische zijn voor de hand liggende zaken als het gebruik van een ander meetstelsel (metrieke stelsel vs. Engels stelsel) maar ook het gebruik van andere standaarden voor bijvoorbeeld gebouwen (LEED vs BREEAM). Inhoudelijk werd duidelijk dat STARS doordrongen is van de Amerikaanse cultuur en dat dit zijn weerslag heeft bij veel credits. Zo worden er aannames gedaan over hoe de campus fysiek is ingericht (wonen, werken, sporten, recreëren op de campus is niet gewoon in Nederland); zijn er grote verschillen in de financiering van universiteiten en is er veel aandacht voor sociale ongelijkheid op een manier die past bij de Amerikaanse cultuur, maar niet bij de onze. Een universiteit kan bijvoorbeeld punten scoren op de beloning van medewerkers, zaken die in Nederland landelijk via een cao geregeld zijn en dus geen goede indicator zijn voor een individuele instelling. 11 https://stars.aashe.org/institutions/data-displays/dashboard/ 12 https://stars.aashe.org/pages/about/technical-manual.html 6/10

7 5 Conclusie De algemene conclusie van de Pilot STARS is dat de uitgangspunten en de manier waarop STARS is opgezet goed en gewenst zijn voor Nederlandse universiteiten, maar dat de manier waarop het is ingevuld, de Amerikaanse oriëntatie, ervoor zorgt dat STARS op dit moment niet geschikt is om in Nederland te gebruiken. Doordat Nederlandse universiteiten om STARS te gebruiken eerst een vertaalslag moeten maken naar de eigen situatie, wordt de gevraagde inspanning als te hoog beschouwd. Echter de inhoudelijke volledigheid van STARS wordt wel geprezen en kan goed gebruikt wordt als handleiding om te groeien in duurzaamheid. Ook de manier waarop deelnemers gewaardeerd worden (rating/medailles) en de manier waarop inhoudelijk vergeleken kan worden het is eenvoudig om bij andere universiteiten activiteiten per credit te bekijken worden gezien als een duidelijke toegevoegde waarde. Deelnemers geven expliciet aan dat er wel degelijk behoefte is aan de ondersteuning die STARS biedt. Hiervoor zijn een aantal alternatieven beschikbaar. De drie meest voor de hand liggende alternatieven zijn SustainaBul, GRI en AISHE. Zoals hierboven al is genoemd is SustainaBul een studenteninitiatief waarmee universiteiten beoordeeld worden op het gebied van transparantie en duurzaamheid. In tegenstelling tot STARS is het geen zelfscan maar een onafhankelijk onderzoek uitgevoerd door studenten met input van de deelnemende universiteiten. Deelnemers aan de pilot vonden SustainaBul in een jaar tijd enorm gegroeid en zien er veel potentie in. Het Global Reporting Initiative (GRI) 13 biedt een wereldwijde standaard voor organisaties om te rapporteren over duurzaamheid. Het wordt door meer dan 4000 organisaties in 60 landen gebruikt, waaronder de Wageningen University & Research centre en biedt een generieke manier om over duurzaamheid te rapporteren. Voor specifieke sectoren zoals het hoger onderwijs is het mogelijk om een supplement te ontwikkelen. AISHE staat voor Auditing Instrument for Sustainability in Higher Education en is in Nederland ontwikkeld. Het richtte zich in eerste instantie vooral op certificering van duurzaamheid in het curriculum en wordt in die vorm vooral gebruikt door het HBO 14. Een nieuwe versie van de tool, AISHE 2.0, richt zich op een meer integrale aanpak. Voor alle tools geldt dat er een balans is tussen de inhoudelijke volledigheid en de inspanning die gebruikers moeten doen. Het is aan het hoger onderwijs zelf om te bepalen wat de meest geschikte manier is om hiermee verder te gaan. Een tool is natuurlijk geen doel op zich, maar juist een middel om de integrale aanpak van duurzaamheid te stimuleren. 13 https://www.globalreporting.org/pages/default.aspx 14 7/10

8 6 Aanbevelingen De pilot STARS heeft een duidelijke behoefte binnen Nederlandse universiteiten blootgelegd: een integrale aanpak van duurzaamheid binnen de instelling. Door met STARS te werken, hebben deelnemende universiteiten nu beter grip gekregen op wat er moet gebeuren op dit vlak. Niet alleen intern maar ook nationaal. Er zijn veel initiatieven maar vaak opereert men binnen een beperkte scope of op een beperkte schaal. Juist door onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering te integreren op de driepoot binnen duurzaamheid (people, planet, profit) kan het hoger onderwijs in Nederland de juiste stappen maken en een belangrijke rol spelen in de transitie naar een duurzame samenleving. De bevindingen van deze pilot zijn tijdens de SustainaBul-uitreiking 2013 getoetst bij een breder publiek uit het hoger onderwijs. Ook hier komen dezelfde geluiden naar voren: kies voor een integrale aanpak van duurzaamheid, niet alleen gestoeld op bedrijfsvoering maar ook op onderwijs en onderzoek en zorg voor een nationaal geluid om versnippering tegen te gaan. De pilotdeelnemers wensen op basis van hun ervaringen en de bijeenkomst tijdens de SustainaBuluitreiking daarom de volgende vijf aanbevelingen aan het hoger onderwijs in Nederland te doen: 1. Creëer samenhang tussen de verschillende initiatieven zodat een integrale benadering van duurzaamheid in het hoger onderwijs gestimuleerd wordt Binnen het hoger onderwijs zijn er verschillende initiatieven die zich op specifieke aspecten richten, zoals vanuit onderwijs DOC en vanuit bedrijfsvoering OGE-WO en SAAZ-UNIe 15. Zorg ervoor dat deze initiatieven binnen instellingen op een plek samenkomen zodat vanuit die rol een integrale benadering gestimuleerd kan worden. Vanuit deze centrale punten kan vervolgens instellingsoverstijgend samengewerkt worden, zoals in het HBO via DUPLHO 16 gebeurt. 2. Bevorder samenwerking en kennisuitwisseling tussen Nederlandse hogeronderwijsinstellingen Hoewel de invulling van duurzaamheid instellingspecifiek kan zijn, zijn de vragen die hierover gesteld worden en de onderwerpen die leven dat niet. Er is een duidelijke wens om van elkaar te leren op het gebied van onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering. Faciliteer dit door bijvoorbeeld jaarlijks een symposium te organiseren waarin integrale duurzaamheid in het hoger onderwijs centraal staat. 3. Maak zichtbaar wat er aan duurzaamheid gebeurt op het gebied van zowel onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering Zowel studenten als medewerkers voelen sterk de behoefte om te weten wat een universiteit precies aan duurzame activiteiten ontplooit. Stimuleer daarom dat universiteiten zoveel mogelijk hun duurzame activiteiten zichtbaar maken, het liefst op een uniforme en herkenbare manier. 4. Maak gebruik van een tool ter ondersteuning en inspiratie Met de juiste technische ondersteuning ontstaat er een gemeenschappelijke manier van denken en werken. STARS werkt bijvoorbeeld uitstekend voor punten 2 en 3 in de Verenigde Staten. Een tool moet ruimte bieden aan verschillen tussen universiteiten (plaats en inhoud; visie en locatie). De eerste keuze van deelnemers is om SustainaBul verder te ontwikkelen met behulp van lessen die geleerd kunnen worden uit STARS, GRI en AISHE. Een alternatief is om met een eigen tool verder te gaan, bijvoorbeeld door een sectorsupplement voor GRI te ontwikkelen. 5. Zoek internationale aansluiting Duurzaamheid is geen nationaal onderwerp maar grensoverschrijdend. Onderteken de RIO+20 declaratie en zoek aansluiting bij andere communities zoals AASHE, ECIU, ISCN, EAUC, CGE, CRUE en ProSPER.Net Samenw. arbo- en milieudiensten van acad. ziekenhuizen en universiteiten Duurzaamheidsplatform voor het hoger onderwijs Zie en 8/10

9 Bijlage A: STARS Credits EDUCATION AND RESEARCH (ER) Credit Number and Title Points Possible Co-Curricular Education ER-1: Student Sustainability Educators Program 5 ER-2: Student Sustainability Outreach Campaign 5 ER-3: Sustainability in New Student Orientation 2 ER-4: Sustainability Materials and Publications 4 Co-Curricular Education Tier Two credits 2 Curriculum ER-5: Sustainability Course Identification 3 ER-6: Sustainability-Focused Courses 10 ER-7: Sustainability-Related Courses 10 ER-8: Sustainability Courses by Department 7 ER-9: Sustainability Learning Outcomes 10 ER-10: Undergraduate Program in Sustainability 4 ER-11: Graduate Program in Sustainability 4 ER-12: Sustainability Immersive Experience 2 ER-13: Sustainability Literacy Assessment 2 ER-14: Incentives for Developing Sustainability Courses 3 Research ER-15: Sustainability Research Identification 3 ER-16: Faculty Engaged in Sustainability Research 10 ER-17: Departments Engaged in Sustainability Research 6 ER-18: Sustainability Research Incentives 6 ER-19: Interdisciplinary Research in Tenure and Promotion 2 Total 100 OPERATIONS (OP) Credit Number and Title Points Possible Buildings OP-1: Building Operations and Maintenance 7 OP-2: Building Design and Construction 4 OP-3: Indoor Air Quality 2 Climate OP-4: Greenhouse Gas Emissions Inventory 2 OP-5: Greenhouse Gas Emissions Reduction 14 Climate Tier Two Credits 0.5 Dining Services OP-6: Food and Beverage Purchasing 6 Dining Tier Two Credits 2.5 Energy OP-7: Building Energy Consumption 8 OP-8: Clean and Renewable Energy 7 Energy Tier Two Credits 1.5 Grounds OP-9: Integrated Pest Management 2 Ground Tier Two Credits 1.25 Purchasing OP-10: Computer Purchasing 2 OP-11: Cleaning Products Purchasing 2 OP-12: Office Paper Purchasing 2 OP-13: Vendor Code of Conduct 1 Purchasing Tier Two Credits 0.5 9/10

10 Transportation OP-14: Campus Fleet 2 OP-15: Student Commute Modal Split 4 OP-16: Employee Commute Modal Split 3 Transportation Tier Two Credits 3 Waste OP-17: Waste Reduction 5 OP-18: Waste Diversion 3 OP-19: Construction and Demolition Waste Diversion 1 OP-20: Electronic Waste Recycling Program 1 OP-21: Hazardous Waste Management 1 Waste Tier Two Credits 1.5 Water OP-22: Water Consumption 7 OP-23: Stormwater Management 2 Water Tier Two Credits 1.25 Total 100 Planning, Administration and Engagement Credit Title Points Possible Coordination and Planning PAE-1: Sustainability Coordination 3 PAE-2: Strategic Plan 6 PAE-3: Physical Campus Plan 4 PAE-4: Sustainability Plan 3 PAE-5: Climate Action Plan 2 Diversity, Access, and Affordability PAE-6: Diversity and Equity Coordination 2 PAE-7: Measuring Campus Diversity Culture 2 PAE-8: Support Programs for Under-Represented Groups 2 PAE-9: Support Programs for Future Faculty 4 PAE-10: Affordability and Access Programs 3 Diversity, Access, and Affordability Tier Two Credits 0.75 Human Resources PAE-11: Sustainable Compensation 8 PAE-12: Employee Satisfaction Evaluation 2 PAE-13: Staff Professional Development in Sustainability 2 PAE-14: Sustainability in New Employee Orientation 2 PAE-15: Employee Sustainability Educators Program 5 Human Resources Tier Two Credits 0.75 Investment PAE-16: Committee on Investor Responsibility 2 PAE-17: Shareholder Advocacy 5 PAE-18: Positive Sustainability Investments 9 Investment Tier Two Credits 0.75 Public Engagement PAE-19: Community Sustainability Partnerships 2 PAE-20: Inter-Campus Collaboration on Sustainability 2 PAE-21: Sustainability in Continuing Education 7 PAE-22: Community Service Participation 6 PAE-23: Community Service Hours 6 PAE-24: Sustainability Policy Advocacy 4 PAE-25: Trademark Licensing 4 Public Engagement Tier Two Credits 0.75 Total /10

Handleiding voor het SURF Groene ICT Maturity Model

Handleiding voor het SURF Groene ICT Maturity Model Een zelfscan voor Groene ICT en Duurzaamheid in de organisatie Auteur(s): Met dank aan: Versie: Gebaseerd op: Albert Hankel Henk Plessius, Dirk Harryvan, Bert van Zomeren 2.0 SGIMM v2.0 Datum: 16-04-2015

Nadere informatie

Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl

Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl Samenwerken op onderzoek is essentieel Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl Het Groene Brein is het wetenschapsnetwerk in Nederland voor duurzaamheid en business. Doel

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

SURFconext Cookbook. Het koppelen van Alfresco aan SURFconext. Versie: 1.0. Datum: 8 december 2013. 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet.

SURFconext Cookbook. Het koppelen van Alfresco aan SURFconext. Versie: 1.0. Datum: 8 december 2013. 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet. SURFconext Cookbook Het koppelen van Alfresco aan SURFconext Auteur(s): Frank Niesten Versie: 1.0 Datum: 8 december 2013 Radboudkwartier 273 3511 CK Utrecht Postbus 19035 3501 DA Utrecht 030-2 305 305

Nadere informatie

Enhancing Responsible Research and Innovation through Curricula in Higher Education

Enhancing Responsible Research and Innovation through Curricula in Higher Education Enhancing Responsible Research and Innovation through Curricula in Higher Education Jozefien De Marrée R&D expertisecentrum wetenschapscommunicatie Vrije Universiteit Brussel EnRRICH in Horizon2020 Framework:

Nadere informatie

Energie, Afval, Geluid, Diversiteit, Duurzame Inzetbaarheid

Energie, Afval, Geluid, Diversiteit, Duurzame Inzetbaarheid DUURZAAM ONDERNEMEN bij NS Strategie Mobiliteit per trein heeft een duurzaam karakter en daarmee NS ook. Door het reizen van deur tot deur voor onze klanten zo aantrekkelijk mogelijk te maken draagt NS

Nadere informatie

Startbijeenkomst Special Interest Group (SIG) Groene ICT. 4 februari 2011 Gerard van Westrienen, SURFfoundation Platform ICT & Bedrijfsvoering

Startbijeenkomst Special Interest Group (SIG) Groene ICT. 4 februari 2011 Gerard van Westrienen, SURFfoundation Platform ICT & Bedrijfsvoering Startbijeenkomst Special Interest Group (SIG) Groene ICT 4 februari 2011 Gerard van Westrienen, SURFfoundation Platform ICT & Bedrijfsvoering Agenda 10.00 10.05 Welkom 10.05 10.20 Ontwikkelingen Groene

Nadere informatie

HoE kwam dit duurzaamheids- verslag tot StAnd?

HoE kwam dit duurzaamheids- verslag tot StAnd? hoofdstuk 2 Hoe kwam dit duurzaamheidsverslag tot stand? Voor de opmaak van dit duurzaamheidsverslag heeft AWDC beroep gedaan op de richtlijnen voor duurzaamheidsrapportering van Global Reporting Initiative

Nadere informatie

Verbinden en versterken

Verbinden en versterken Verbinden en versterken Programma Morgen 2014-2016 Bestuur Morgen mei 2014 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Wat is Morgen?... 4 Doelstellingen... 4 Organisatie... 4 Context... 5 Beleidsthema s... 5 Doelstellingen...

Nadere informatie

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente Het I*Teach project Innovative Teacher B Nico van Diepen Universiteit Twente Overzicht Het project De doelen De resultaten De plannen Het project Internationaal / EU Leonardo Partners - Sofia University

Nadere informatie

Eindrapport Universiteit Maastricht

Eindrapport Universiteit Maastricht Eindrapport Universiteit Maastricht VRAAG MAXIMALE BEOORDELING TOELICHTING SCORE ONDERWIJS 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 3 Goed, gedeelte van het totaal aantal punten toegekend. De onderwijsinstelling

Nadere informatie

Profileren met open en online onderwijs

Profileren met open en online onderwijs Profileren met open en online onderwijs Keuze MOOC platform - op weg naar succes Ulrike Wild, WageningenUR If we will speak of MOOCs over 5 years, we don't know. But there will be a legacy and lasting

Nadere informatie

Eindrapport Universiteit van Amsterdam

Eindrapport Universiteit van Amsterdam Eindrapport Universiteit van Amsterdam ONDERWIJS VRAAG MAXIMALE SCORE BEOORDELING TOELICHTING 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek 5

Nadere informatie

Ben jij klaar voor RDM-ondersteuning?

Ben jij klaar voor RDM-ondersteuning? Bibliotheek RDM Ondersteuning Ben jij klaar voor RDM-ondersteuning? Training van informatiespecialisten bij Bibliotheek UvA Presentatie UKB-werkgroep Research Data Management, 30 april 2015 Mariëtte van

Nadere informatie

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht

Reflectie. Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO. EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Reflectie Dr. Mark Frederiks Coördinator internationalisering NVAO EP-Nuffic Studenten internationaliseren in eigen land 5 februari 2015, Utrecht Inleiding IaH studies zijn belangrijke bijdrage aan discussie

Nadere informatie

Word jij bestuurslid bij Morgen in 2013-2014?

Word jij bestuurslid bij Morgen in 2013-2014? Word jij bestuurslid bij Morgen in 2013-2014? INHOUDSOPGAVE 1. Huidig Morgen bestuur 3 2. Wie is Morgen? 3 3. Wat doet Morgen? 6 4. Vacature Bestuur 2013-2014 8 5. Waarom een bestuursjaar bij Morgen? 10

Nadere informatie

SustainaBul 2016 #7 Vrije Universiteit Amsterdam

SustainaBul 2016 #7 Vrije Universiteit Amsterdam SustainaBul 2016 #7 Vrije Universiteit Amsterdam Vraag 1 Aanbod cursussen & minoren Biedt de onderwijsinstelling minoren en/of cursussen aan gericht op duurzaamheid, die inzichtelijk en toegankelijk zijn

Nadere informatie

Campus Challenge 2013: HBO en MBO

Campus Challenge 2013: HBO en MBO Aankondiging Datum: 26 april 2013 Radboudkwartier 273 3511 CK Utrecht Postbus 19035 3501 DA Utrecht 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet.nl Deutsche Bank 46 57 33 506 KvK Utrecht 30090777 BTW NL

Nadere informatie

Universitaire Campus Venlo

Universitaire Campus Venlo Universitaire Campus Venlo Kennis/As Limburg Noordelijkste campus in de kennis/as plannen Ook de kleinste Universitaire campus binnen brede Greenport campus Universitaire Campus Venlo Doel bij te dragen

Nadere informatie

Brochure Green IT Citizen

Brochure Green IT Citizen Brochure Green IT Citizen Over Pink Elephant Bedrijfshistorie Pink Elephant is een Nederlandse IT onderneming die rond 1980 is ontstaan als bijverdienste van een drietal studenten aan de Technische Universiteit

Nadere informatie

SustainaBul 2016 #3 Universiteit Utrecht

SustainaBul 2016 #3 Universiteit Utrecht SustainaBul 2016 #3 Universiteit Utrecht Vraag 1 Aanbod cursussen & minoren Biedt de onderwijsinstelling minoren en/of cursussen aan gericht op duurzaamheid, die inzichtelijk en toegankelijk zijn voor

Nadere informatie

Next Generation Risk Based Certification

Next Generation Risk Based Certification BUSINESS ASSURANCE Next Generation Risk Based Certification DNV GL Relatiedag - 11 november 2014 Albert Zwiesereijn 2014-06-05 1 SAFER, SMARTER, GREENER Albert Zwiesereijn 37 jaar Voor DNV GL Officier

Nadere informatie

DE ZUIDAS. Cradle to Cradle Amsterdam 22 mei 2008 Annemarie van Doorn ABN AMRO Special Projects BU NL

DE ZUIDAS. Cradle to Cradle Amsterdam 22 mei 2008 Annemarie van Doorn ABN AMRO Special Projects BU NL DE ZUIDAS Cradle to Cradle Amsterdam 22 mei 2008 Annemarie van Doorn ABN AMRO Special Projects BU NL Zuidas ambitie Internationale allure Toplocatie voor wonen, werken en voorzieningen Volwaardig stadscentrum

Nadere informatie

Dienstbeschrijving SURFconext

Dienstbeschrijving SURFconext Auteur(s): S. Veeke Versie: 1.0 Datum: 1 augustus 2015 Moreelsepark 48 3511 EP Utrecht Postbus 19035 3501 DA Utrecht +31 88 787 3000 admin@surfnet.nl www.surfnet.nl ING Bank NL54INGB0005936709 KvK Utrecht

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Kwaliteit in Wessanen. ISO 9001 en 14001 certificatie

Kwaliteit in Wessanen. ISO 9001 en 14001 certificatie Kwaliteit in Wessanen ISO 9001 en 14001 certificatie Inhoud 1. Introductie Wessanen 2. Waarom kwaliteit een speerpunt is 3. De routekaart 4. Het certificatieproces 5. De verbeteringen vasthouden 6. Naar

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

Special interest group Blended learning KICK-OFF BIJEENKOMST

Special interest group Blended learning KICK-OFF BIJEENKOMST Special interest group Blended learning KICK-OFF BIJEENKOMST 18 april 2016 Welkom en inleiding Wat is een SIG? Special interest groups (SIG's) van SURF zijn kennisgemeenschappen (communities) rondom specifieke

Nadere informatie

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen Verkenning Next DLO VU Overzicht Alternatieve Systemen Onderwijscentrum VU Amsterdam 8 oktober 2009 2009 Vrije Universiteit, Amsterdam Overzicht Alternatieve Systemen 2 Auteur Opdrachtgever Status Versie

Nadere informatie

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Toelichting: In het onderstaande overzicht is per technische masteropleiding aangegeven welke bacheloropleidingen drempelloos worden toegelaten.

Nadere informatie

DEFINITIE EN INTEGRATIE VAN COMPETENTIES VOOR DUURZAME ONTWIKKELING

DEFINITIE EN INTEGRATIE VAN COMPETENTIES VOOR DUURZAME ONTWIKKELING DEFINITIE EN INTEGRATIE VAN COMPETENTIES VOOR DUURZAME ONTWIKKELING Wim Lambrechts Ecocampus Policy Seminar, Antwerpen, 13 december 2012 Responsibility Emotional Intelligence System Orientation Future

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree Naam instelling(en) Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Universiteit

Nadere informatie

BALANCING ECO-INDUSTRIAL PARKS

BALANCING ECO-INDUSTRIAL PARKS BALANCING ECO-INDUSTRIAL PARKS Van Eetvelde, Maes & van Zwam Ghent University, Department of Civil Engineering, Environmental and Spatial Management mrb@ugent.be www.dbt.ugent.be I. Milieubeleid isup Brugge

Nadere informatie

De ICT trends in de toekomst

De ICT trends in de toekomst UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM De ICT trends in de toekomst Michiel van Geloven 4 oktober 2001 UvA 4 oktober 2001 Michiel van Geloven 1 Wat komt er op ons af? de omgeving verandert wat er landelijk gebeurt

Nadere informatie

PERSPECTIVES. wish - need - duty. organic growth. embedded research. collaboration. park management. clustered sustainable business

PERSPECTIVES. wish - need - duty. organic growth. embedded research. collaboration. park management. clustered sustainable business SUSTAINABILITY SCANNING OF Van Eetvelde, Deridder, Segers, Maes & Crivits Ghent University, Department of Civil Engineering, Environmental and Spatial Management mrb@ugent.be www.dbt.ugent.be I. Milieubeleid

Nadere informatie

Stichting Socionext te Amsterdam. Jaarverslag 2013. Toelichting

Stichting Socionext te Amsterdam. Jaarverslag 2013. Toelichting Stichting Socionext te Amsterdam Jaarverslag 2013 Toelichting 1. Bestuursverslag 1.1 Doelstellingen, strategie en beleid 1.2 De Challenges 1.3 Organisatie en Bestuur 1.4 Fondsenwerving 1.5 Bestedingsverslag

Nadere informatie

04 Support staff training

04 Support staff training Het introduceren van referentiekaders voor kwaliteitsborging op het gebied van beroepsonderwijs en training (VET) is de afgelopen jaren tot een prioriteit uitgegroeid. Tijdens de vroege stadia van de ontwikkeling

Nadere informatie

Eindrapport Hogeschool Leiden

Eindrapport Hogeschool Leiden Eindrapport Hogeschool Leiden ONDERWIJS VRAAG MAXIMALE SCORE BEOORDELING TOELICHTING 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek 5 0 Onvoldoende

Nadere informatie

Uitkomsten pilot Duurzame ontwikkeling in opleidingen van het hoger onderwijs

Uitkomsten pilot Duurzame ontwikkeling in opleidingen van het hoger onderwijs Uitkomsten pilot Duurzame ontwikkeling in opleidingen van het hoger onderwijs Symposium Groene ICT en duurzaam hoger onderwijs PLAN.1 1.4..3.4 3.1 5 4 3 1 AISHE 3. 3.3 DO 3.4 4.1 1.3 1 4. 5 november 010

Nadere informatie

Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden

Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden Levenlang leren in Nederland met een portfolio: het wiel is al uitgevonden Marij Veugelers 2 november 2007 communitymanager SURF NL Portfolio Wat hebben we in de zaal Wie heeft er al een eigen portfolio?

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Eindrapport Technische Universiteit Eindhoven

Eindrapport Technische Universiteit Eindhoven Eindrapport Technische Universiteit Eindhoven VRAAG MAXIMALE BEOORDELING TOELICHTING SCORE ONDERWIJS 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek

Nadere informatie

Eindrapport Rijksuniversiteit Groningen

Eindrapport Rijksuniversiteit Groningen Eindrapport Rijksuniversiteit Groningen ONDERWIJS VRAAG MAXIMALE SCORE BEOORDELING TOELICHTING 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek

Nadere informatie

Enhancing Responsible Research and Innovation through Curricula in Higher Education

Enhancing Responsible Research and Innovation through Curricula in Higher Education Enhancing Responsible Research and Innovation through Curricula in Higher Education Valentina Tassone and Hansje Eppink Education and Competence Studies, Wageningen University Doelstelling Work package

Nadere informatie

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus New World Water & Sanitatie Campus Agri & Food De New World Campus is dé plek waar oplossingen worden gevonden voor mondiale vraagstukken

Nadere informatie

Integrating sustainability information into the investment process. ING Bank Duurzaam Beleggen Jaap van den Ende Amsterdam October 29 th, 2008

Integrating sustainability information into the investment process. ING Bank Duurzaam Beleggen Jaap van den Ende Amsterdam October 29 th, 2008 Integrating sustainability information into the investment process ING Bank Duurzaam Beleggen Jaap van den Ende Amsterdam October 29 th, 2008 Content Introduction Gathering of information ING sustainability

Nadere informatie

Eindrapport Hogeschool van Amsterdam

Eindrapport Hogeschool van Amsterdam Eindrapport Hogeschool van Amsterdam ONDERWIJS VRAAG MAXIMALE SCORE BEOORDELING TOELICHTING 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek 5 3

Nadere informatie

FAQ Pinnen over IP-dienst van SURFnet

FAQ Pinnen over IP-dienst van SURFnet FAQ Pinnen over IP-dienst van SURFnet Auteur(s): SURFnet Versie: 1.9 Datum: 17 mei 2013 Radboudkwartier 273 3511 CK Utrecht Postbus 19035 3501 DA Utrecht 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet.nl Deutsche

Nadere informatie

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Jeanine Gregersen Samenvatting Context : werkdefinities en twee stellingen Focus op interculturele competentie Implicaties voor instellingen Moot court

Nadere informatie

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING Wat is service-learning? Nieuw of niet? Goodpractices uit Latijns-Amerika,

Nadere informatie

Eindrapport Universiteit Utrecht

Eindrapport Universiteit Utrecht Eindrapport Universiteit Utrecht VRAAG MAXIMALE BEOORDELING TOELICHTING SCORE ONDERWIJS 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek 5 5 Uitstekend,

Nadere informatie

In vogelvlucht. Verschillende onderzoeksmethodieken. Gezondheid? Cijfers zeggen niet alles. Of is gezondheid.

In vogelvlucht. Verschillende onderzoeksmethodieken. Gezondheid? Cijfers zeggen niet alles. Of is gezondheid. Lokale strategie voor gezond ouder worden Voor Elkaar in de Buurt Jeanette Lezwijn J.Lezwijn@ggdgelre-ijssel.nl tel 088-443 3251) In vogelvlucht. Epidemiologie en gezondheidsbevordering Gezond ouder worden

Nadere informatie

Open onderwijs in het Nederlandse hbo

Open onderwijs in het Nederlandse hbo Open onderwijs in het Nederlandse hbo Trends, kansen en vraagstukken Robert Schuwer Agenda Enkele begrippen Trends en kansen Onderzoek Wat nu? 2 1 Enkele begrippen CC-BY Hester Jelgerhuis 3 Wat is open?

Nadere informatie

Brochure Green IT Foundation

Brochure Green IT Foundation Brochure Green IT Foundation Over Pink Elephant Bedrijfshistorie Pink Elephant is een Nederlandse IT onderneming die rond 1980 is ontstaan als bijverdienste van een drietal studenten aan de Technische

Nadere informatie

Workshop Hogeschool Rotterdam

Workshop Hogeschool Rotterdam Workshop Hogeschool Rotterdam 29 maart 2011 Alexandra den Heijer Aanleiding Voorstudies en Routekaarten voor MJA sectoren Strategische positionering sector in 2030 Onderliggende werkhypothese 50% energie-efficiency

Nadere informatie

Beta s rol in toekomstige PhD programma s

Beta s rol in toekomstige PhD programma s Sessie Lunteren, over Verleden, heden en toekomst van het PhD onderwijs Beta s rol in toekomstige PhD programma s Geert-Jan van Houtum Wetenschappelijk directeur van Onderzoeksschool Beta voor Operations

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

TPACK-NL vragenlijst een toelichting

TPACK-NL vragenlijst een toelichting TPACK-NL vragenlijst een toelichting Petra Fisser & Joke Voogt Universiteit Twente Curriculumontwerp & Onderwijsinnovatie http://www.tpack.nl In dit document is de Nederlandse versie van de TPACK vragenlijst

Nadere informatie

Geleerde lessen van zes pilotprojecten Eindrapport Regie in de Cloud -project werkpakket 3

Geleerde lessen van zes pilotprojecten Eindrapport Regie in de Cloud -project werkpakket 3 Ervaringen en aanbevelingen op het gebied van datamanagement Geleerde lessen van zes pilotprojecten Eindrapport Regie in de Cloud -project werkpakket 3 Introductie Onderzoekers in zes pilotprojecten hebben

Nadere informatie

PROGRAMMA NETWERKDAG 21 JANUARI 2005 EN LEARNING ENCOUNTER. PrimaVera Research Program UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM

PROGRAMMA NETWERKDAG 21 JANUARI 2005 EN LEARNING ENCOUNTER. PrimaVera Research Program UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM PROGRAMMA NETWERKDAG EN LEARNING ENCOUNTER 21 JANUARI 2005 AMSTERDAM PrimaVera Research Program UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM INLEIDING Op deze dag beogen wij een ieder met elkaar in contact te brengen, die

Nadere informatie

Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten

Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten Het bevorderen van een integrale en duurzame stedelijke en regionale ontwikkeling: beleid en instrumenten Koos van Dijken Platform31 6-2014 - Rotterdam, 17- Inleiding Beleidsontwikkeling Het Reference

Nadere informatie

Eindrapport Erasmus Universiteit Rotterdam

Eindrapport Erasmus Universiteit Rotterdam Eindrapport Erasmus Universiteit Rotterdam VRAAG MAXIMALE BEOORDELING TOELICHTING SCORE ONDERWIJS 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

VERSLAGEN WORKSHOPS SYMPOSIUM 3D 19 april 2012

VERSLAGEN WORKSHOPS SYMPOSIUM 3D 19 april 2012 VERSLAGEN WORKSHOPS SYMPOSIUM 3D 19 april 2012 Pagina 1 Verslag Workshop 3D: Leren voor duurzaamheid Onderwijs is meer dan alleen het aanleren van competenties direct inzetbaar bij een job. 1) Kunnen

Nadere informatie

Wereldgemeenten: daar draait het om! Ambtenarenbijeenkomst over internationale aspecten van gemeentelijk beleid. 5 november 2015

Wereldgemeenten: daar draait het om! Ambtenarenbijeenkomst over internationale aspecten van gemeentelijk beleid. 5 november 2015 Wereldgemeenten: daar draait het om! Ambtenarenbijeenkomst over internationale aspecten van gemeentelijk beleid 5 november 2015 Ontwikkelingen in internationaal beleid en blik op de toekomst voor gemeenten

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Studielink in balans met de strategieën van 56 instellingen

Studielink in balans met de strategieën van 56 instellingen Studielink in balans met de ën van 56 instellingen SISLink 2010 Rob van der Salm Chronotech BV Rob@Chronotech.nl Did You Know? 1 Welk issue heeft de afgelopen 30 jaar onafgebroken in de top 3 van de jaarlijkse

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie 27 november 2008 Martine Willems Programma Ontwikkelingen in MVO De Duurzaamheid Strategie Scan (DSS) vernieuwd Een tweede maal de DSS

Nadere informatie

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Quality needs diversity 1. Inleiding Deze richtlijnen zijn een uitwerking van de kernwaarde Ruimte voor talent en groei voor iedereen, onderdeel

Nadere informatie

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V.

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V. Smart Power Networks Energie Management Bas de Koningh - HARTING B.V. Motivatie Politieke doelen Reductie CO2-Uitstoot nucleare energie fase out Meer renewable energie duurzame energieefficiëntie in de

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders?

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Carolus van de Ven Hoofd vermogensadvies 18 december 2006 Agenda - Definitie duurzaam beleggen - Hoofdvormen - Historie / Huidige situatie - Corporate

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

De school een aantrekkelijke plek voor leren en werken in 2030? Leer- & ontwerplab 24-28/08/2013. Bevindingen in een notendop

De school een aantrekkelijke plek voor leren en werken in 2030? Leer- & ontwerplab 24-28/08/2013. Bevindingen in een notendop De school een aantrekkelijke plek voor leren en werken in 2030? Leer- & ontwerplab 24-28/08/2013 Bevindingen in een notendop Traject in 4 fasen FASE 1 VERKENNEN Literatuurstudie Analyse diepteinterviews

Nadere informatie

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen Jaap Hagen TenneT in één oogopslag Enige grensoverschrijdende netbeheerder in Europa Hoofdkantoren in Arnhem en Bayreuth (Duitsland) Leveringszekerheid 99,9975% Efficiënt Robuust netwerk Geïntegreerd netbedrijf

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: TOETSING EN TOETSGESTUURD LEREN

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: TOETSING EN TOETSGESTUURD LEREN INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: TOETSING EN TOETSGESTUURD LEREN ACTIVITEITENPLAN 2015 WWW.SURF.NL/ONDERWIJS Innovatieprogramma Onderwijs op Maat Project: Toetsing en Toetsgestuurd Leren 2

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Maatschappelijke Betrokkenheid in Onderwijs

Maatschappelijke Betrokkenheid in Onderwijs Maatschappelijke Betrokkenheid in Onderwijs Nathalie van de Zande (UCR) Rosemary Orr (UCU) Wilfred van Dellen (UCM) Opzet Maatschappelijke betrokkenheid in onderwijs Drie voorbeelden bij UCR, UCM en UCU

Nadere informatie

GREEN AWARD FOUNDATION

GREEN AWARD FOUNDATION Bijeenkomst milieu-indices voor zeeschepen Rotterdam, 16 september 2010 Karin Struijk, Deputy Managing Director A simple, recognised tool to address air quality issues in ports The link between environment

Nadere informatie

Wat Chinese studenten willen

Wat Chinese studenten willen Wat Chinese studenten willen Kansen en uitdagingen voor het Nederlandse HO in China Charles Hoedt Robert van Kan Kees Kouwenaar 2 Openingsvraag: Bent u tevreden over de bestaande relatie van uw instelling

Nadere informatie

SEFOTECH.NUT An Erasmus Mundus master

SEFOTECH.NUT An Erasmus Mundus master SEFOTECH.NUT An Erasmus Mundus master SEFOTECH.NUT JOINT DEGREE awarded: M.Sc. Degree in Food Science, Technology and Nutrition SEFOTECH.NUT 2 History of the project -90s : IPs on brewing, wine making,

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode!

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! Dragon1 EA Tool Business case webbased EA tool Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! uw organisatie, datum, versie #.#, documentstatus eigenaar/budgetverantwoordelijke: Kies op deze

Nadere informatie

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT?

VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? VIRTUELE MOBILITEIT: EEN ALTERNATIEF VOOR OF EEN AANVULLING OP FYSIEKE MOBILITEIT? Ilse Op de Beeck Leuvens Instituut voor Media en Leren KU Leuven 30 juni 2014 14 e Frans-Nederlandse Ontmoetingsdagen

Nadere informatie

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com Best? New practice industry-university cooperation Chemelot InSciTe www.chemelot-inscite.com Aanleiding / Externe ontwikkelingen Wetenschappelijke competitie neemt toe; universiteit moet zich op sterktes

Nadere informatie

De meerwaarde van Open en Online Onderwijs voor hogescholen

De meerwaarde van Open en Online Onderwijs voor hogescholen De meerwaarde van Open en Online Onderwijs voor hogescholen Frans van Kalmthout Avans Hogeschool 11 maart 2014 Symposium O2E georganiseerd door SURF, OCW,VNSU en VH Inhoud van de presentatie 1 Gewenste

Nadere informatie

MVO en MKB in Duitsland

MVO en MKB in Duitsland MVO en MKB in Duitsland MVO (gesellschaftliche Verantwortung) en MKB ontdekken meten en aantonen in Duitsland 1 EQT e.v en MVO Vereniging van Duitse en Nederlandse organisaties uit de ambachten en de industrie

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De energieprestatiekeur EPK

De energieprestatiekeur EPK De energieprestatiekeur EPK Ron Ongenae Michiel Steerneman Van EEI naar IEE Energy Experts International B.V. POWERS SUSTAINABILITY Michiel Steerneman Opleidingen Milieukunde Onafh. warmtewetdeskundige

Nadere informatie

Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik

Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik Corporate Communicatie, mei 2013 Wageningen UR voert een strikt merkenbeleid. Dat is nodig, want daarmee kan de organisatie bouwen aan een grotere bekendheid

Nadere informatie

Eindrapport Stimulering beveiliging

Eindrapport Stimulering beveiliging indi-2009-12-024 Eindrapport Stimulering beveiliging Project : SURFworks Projectjaar : 2009 Projectmanager : Maurice van den Akker Auteur(s) : Maurice van den Akker Opleverdatum : december 2009 Versie

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Worldwide Alumni Network

Worldwide Alumni Network Worldwide Alumni Network Good practices internationale onderwijs instellingen ISS, UNESCO-IHE, IHS, ITC INTERNATIONAL INSTITUTE FOR GEO-INFORMATION SCIENCE AND EARTH OBSERVATION Deze sessie: Inleiding

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie