Faculteit Rechtsgeleerdheid Universiteit Gent. Academiejaar Masterproef van de opleiding Master in de rechten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Faculteit Rechtsgeleerdheid Universiteit Gent. Academiejaar 2010-2011. Masterproef van de opleiding Master in de rechten"

Transcriptie

1 Faculteit Rechtsgeleerdheid Universiteit Gent Academiejaar Zelfbeschikkingsrecht bij dementerende personen : juridische planning via voorafgaande wilsverklaringen Masterproef van de opleiding Master in de rechten Ingediend door Julie De Pooter Studentennr Major Burgerlijk recht en strafrecht Promotor: Prof. dr. T. Balthazar Commissaris: Mevr. T. Gombeer

2

3 DANKWOORD Vooreerst wil ik graag prof. dr. Tom Balthazar bedanken om mij de kans te bieden dit thema onder zijn promotorschap uit te werken. Ook wil ik graag prof. dr. Wim Distemans, radiotherapeut-oncoloog, palliatieve zorg AZ VUB, voorzitter LEIF ; dr. Lieven Wostyn, anesthesist, diensthoofd ICU Stedelijk Ziekenhuis Roeselare ; dhr. Léon Favyts, voorzitter van de vzw Recht op Waardig Sterven en dhr. Kris Van de Gaer van het LevensEinde InformatieForum bedanken. Voor mij, als jurist, is hun kennis uit de praktijk een waardevolle bron aan informatie geweest. Het heeft mij er dikwijls toe genoodzaakt om mijn vooropgestelde ideeën bij te schaven en zo tot nieuwe inzichten te komen. Mijn ouders verdienen in dit dankmoment een staande ovatie. Ze hebben mij tijdens mijn studies steeds door en door gesteund. Het is een fantastisch gevoel om te weten dat ik altijd op hen kon en kan rekenen. Dank u wel, moeke en papa, voor al jullie hulp, zonder jullie was ik niet de persoon die ik vandaag geworden ben. Bedankt ook om mijn masterproef na te lezen. Ook mijn zus Sofie wil ik graag bedanken voor haar aanmoediging. Daarnaast wil ik mijn vriend Toon bedanken. Niet alleen heeft hij me vaak bijgestaan met al mijn technische problemen, hij zorgde tevens voor de ideale ontspanning en verstrooiing. Daarnaast heeft hij me meermaals op subtiele wijze aangegeven dat het misschien tijd werd om mij terug aan mijn bureau te plaatsen, wat hem niet altijd in dank werd afgenomen. Bedankt Toon, voor al je liefde, humor en zalige intermezzo s. Tenslotte wil ik al mijn vrienden bedanken voor de vele hilarische herinneringen en memorabele momenten. Zij liggen mee aan de basis dat ik later in mijn leven mijn studententijd in Gent ongetwijfeld als een van de mooiste periodes in mijn leven zal beschouwen. Bedankt allemaal. Julie

4 INHOUDSTAFEL INLEIDING EN PLAN... 1 TITEL I. DEMENTIE EN DE VOORAFGAANDE WILSVERKLARING : EEN ALGEMENE INLEIDING... 3 HOOFDSTUK 1. HET ZIEKTEBEELD VAN DEMENTIE... 3 Afdeling 1. Definitie en diagnose... 3 Afdeling 2. Etiologie De ziekte van Alzheimer Vasculaire dementie Lewy-Body dementie Frontotemporale dementie (ziekte van Pick) Andere oorzaken van dementie... 6 Afdeling 3. Ziekteverloop... 6 Afdeling 4. Gevolgen van de diagnosestelling op juridisch en medisch vlak... 6 HOOFDSTUK 2. DE VOORAFGAANDE WILSVERKLARING Afdeling 1. Begripsomschrijving Afdeling 2. De significantie van voorafgaande wilsverklaringen in de gezondheidszorg Het recht op zelfbepaling van de patiënt Oorzaken voor het toenemend belang van voorafgaande wilsverklaringen A. De demografische evolutie B. De evolutie van de geneeskunde en de wetenschap Afdeling 3. Soorten voorafgaande wilsverklaringen met betrekking tot medische handelingen Voorafgaande richtlijnen Voorafgaande machtiging van een vertegenwoordiger Voorafgaande richtlijnen aan een vertegenwoordiger Afdeling 4. De juridische geldigheid van voorafgaande wilsverklaringen in ons rechtssysteem Geen algemeen wetgevend kader De voorafgaande wilsverklaring in relatie met het informed consent-beginsel Interpretatiemoeilijkheden bij de uitvoering van de voorafgaande wilsverklaring TITEL II. DE DEMENTERENDE PERSOON ALS PATIËNT IN DE GEZONDHEIDSZORG HOOFDSTUK 1. ADVANCE CARE PLANNING (ACP) / VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING (VZP) Afdeling 1. Historiek en afbakening van het begrip Advance Care Planning (ACP) Afdeling 2. Een handleiding voor de arts bij de implementatie van ACP Afdeling 3. Toepassing van ACP bij dementerende personen HOOFDSTUK 2. DE WET PATIENTENRECHTEN VAN 22 AUGUSTUS Afdeling 1. De negatieve voorafgaande wilsverklaring Grondslag De geldigheidsvoorwaarden i

5 A. Bekwaamheid van de declarant B. Schriftelijke vorm C. Welomschreven tussenkomst D. Uitwerking in de toekomst De negatieve voorafgaande wilsverklaring in Nederland, Frankrijk en Denemarken A. De negatieve voorafgaande wilsverklaring in Nederland B. De negatieve voorafgaande wilsverklaring in Frankrijk C. De negatieve voorafgaande wilsverklaring in Denemarken Enkele opmerkingen bij de wettelijke bepalingen en aanbevelingen tot een betere implementatie van voorafgaande wilsverklaringen Analyse van een model negatieve wilsverklaring : toepasbaarheid van het model bij dementie Tips bij het redigeren van een negatieve voorafgaande wilsverklaring bij dementerende personen Afdeling 2. Het aanstellen van een vertegenwoordiger De vertegenwoordiger bij een meerderjarige wilsonbekwame patiënt A. De wettelijke vertegenwoordiger B. De benoemde vertegenwoordiger C. De informele vertegenwoordiger De wijze waarop de vertegenwoordigingsbevoegdheid wordt uitgeoefend Beperkingen op de vertegenwoordigingsbevoegdheid A. Afwijkingen van de beslissingen genomen door de vertegenwoordiger omwille van levensbedreigende redenen of ernstige aantasting van de gezondheid B. Het inzagerecht en het recht op een afschrift van het patiëntendossier Documenteren van de beslissingen in het patiëntendossier Tips bij het opstellen van de wilsverklaring inzake de machtiging van een vertegenwoordiger bij een dementerende persoon Afdeling 3. De vertrouwenspersoon Begripsomschrijving Vormvereisten Rechten die de vertrouwenspersoon kan uitoefenen Criteria aan dewelke een vertrouwenspersoon dient te beantwoorden HOOFDSTUK 3. MEDISCHE EXPERIMENTEN BIJ DE DEMENTERENDE PERSOON Afdeling 1. Het wettelijk kader Afdeling 2. Bijzondere waarborgen met betrekking tot de toestemming De betrokkenheid van de dementerende proefpersoon De wettelijke vertegenwoordiger A. De voorafgaande wilsverklaring tot machtiging van een vertegenwoordiger B. De aanwijzing van de vertegenwoordiger bij gebrek aan een voorafgaande wilsverklaring De voorafgaande wilsverklaring inzake de uitdrukkelijke toestemming of weigering voor deelname aan klinische proeven HOOFDSTUK 4. BESLISSINGEN ROND HET LEVENSEINDE Afdeling 1. De Palliatieve zorg Begripsomschrijving ii

6 2. Het wettelijk kader Standpunt van de Orde van geneesheren De wilsverklaring inzake palliatieve zorg Palliatieve sedatie A. Begripsomschrijving B. Een duidelijk onderscheid met euthanasie C. Palliatieve sedatie bij dementerende personen Afdeling 2. De wet van 28 mei 2002 betreffende de euthanasie Begripsomschrijving Het actueel verzoek om euthanasie A. Geldigheidsvoorwaarden De hoedanigheid van de verzoeker Een vrijwillig, overwogen en herhaald verzoek De gezondheidstoestand van de verzoeker Verzoek in schriftelijke vorm Procedurele voorwaarden B. Het actueel verzoek uitgaande van een dementerende persoon De voorafgaande euthanasieverklaring A. Geldigheidsvoorwaarden Hoedanigheid van de opsteller De gezondheidstoestand van de patiënt Schriftelijke vorm Aanwezigheid van twee meerderjarige getuigen Mogelijkheid tot aanduiding van één of meerdere vertrouwensperso(o)n(en) Geldigheidsduur Overige procedurele voorwaarden Registratie van de wilsverklaring B. Handleiding bij het invullen van een modelformulier: wilsverklaring inzake euthanasie C. De voorafgaande euthanasieverklaring bij dementerende personen Juridische afdwingbaarheid van het euthansieverzoek Registratie van de uitgevoerde euthanasie Is een uitbreiding van de Euthansiewet wenselijk? Afdeling 3. Wilsverklaring inzake de lijkbezorging Inleiding De vorm van de wilsbeschikking De afdwingbaarheid van de laatste wilsbeschikking Overzicht van de bepalingen die kunnen opgenomen worden in de wilsbeschikking A. Crematie Bestemming van de as van de overledene Mogelijkheid tot het bepalen dat een stukje as nagelaten wordt aan een van de legetarissen of erfgenamen B. De begraving De begraafplaats aanduiden Bovengronds of ondergronds Onderhoud van het graf De keuze van het grafteken iii

7 C. Gemeenschappelijke bepalingen bij de crematie en de begrafenis Modaliteiten van het lijkomhulsel Het aanduiden van een begrafenisondernemer Bepalingen inzake het ritueel van de levensbeschouwing Modelformulieren A. Modelformulier in overeenstemming met het Besluit van de Vlaamse Regering van 24 februari B. Algemene laatste wilsbeschikking Bij crematie Bij begraving Afdeling 4. Afstand van het lijk ten behoeve van de wetenschap TITEL III. HET PATRIMONIUM VAN DE DEMENTERENDE PERSOON HOOFDSTUK 1. BEHEER VIA LASTGEVING HOOFDSTUK 2. BESCHERMING VAN HET PATRIMONIUM VIA VOORLOPIGE BEWINDVOERING Afdeling 1. Grondvoorwaarden voor de aanwijzing van een voorlopige bewindvoerder Voorwaarden waaraan de te beschermen persoon moet voldoen De aard van de onbekwaamheid die vereist is om de aanwijzing van een voorlopige bewindvoerder te verzoeken Afdeling 2. De procedure van aanwijzing van een voorlopig bewindvoerder Hoedanigheid en belang van de verzoeker De bevoegdheid Het verzoekschrift tot aanstelling van een voorlopige bewindvoerder A. Bijlagen bij het verzoekschrift Attest van verblijfplaats of woonplaats van de te beschermen persoon Getuigschrift van woonplaats van de andere op te roepen personen Een omstandige geneeskundige verklaring B. De neerlegging van het verzoekschrift De rechtspleging De aanstelling van de voorlopige bewindvoerder A. De verklaring van voorkeur van de betrokkene Begripsomschrijving Modelformulier: De verklaring van voorkeur De voorafgaande wilsverklaring in de praktijk De herroeping en wijziging van de verklaring van voorkeur B. De verklaring van voorkeur van de voorlopige bewindvoerder in functie C. De aanwijzing door de vrederechter Het bewindsdossier De vertrouwenspersoon De publiciteit Afdeling 3. De voorlopige bewindvoerder Taak en bevoegdheden van de voorlopige bewindvoerder tijdens het voorlopig bewind A. Opdracht van de voorlopige bewindvoerder B. Omvang van de opdracht iv

8 C. Rechtshandelingen waarvoor bijzondere machtiging van de vrederechter nodig is Een familiale of professionele voorlopige bewindvoeder Afdeling 4. Einde van het voorlopig bewind HOOFDSTUK 3. DE UITERSTE WILSBESCHIKKING: HET TESTAMENT Afdeling 1. De wilsgeschiktheid om te testeren bij een dementerende persoon De vereiste gezondheid van geest is een juridisch begrip Het vermoeden van gezondheid van geest A. Begripsomschrijving B. De bewijsmiddelen Het bewijs door vermoedens Het bewijs door getuigen Het bewijs door medische getuigenschriften Deontologische plicht van de notaris omtrent de wilsgeschiktheid van de testator A. Controle van de wilsgeschiktheid van de testator B. Eis om voorlegging van een medisch attest C. Geldigheid van de clausule gezond van geest opgesteld door de notaris Afdeling 2. De testeerbekwaamheid van een persoon onder voorlopig bewind Afdeling 3. De testamentuitvoerder Begripsomschrijving De benoeming van de testamentuitvoerder Einde van de opdracht van de testamentuitvoering TITEL IV. EEN VOORSTEL TOT EEN GLOBAAL LEVENSTESTAMENT BIJ DEMENTERENDE PERSONEN HOOFDSTUK 1. HET EIGENLIJKE LEVENSTESTAMENT, EEN ALLESOMVATTEND PLANNINGSINSTRUMENT Afdeling 1. Het recht op zelfbepaling Afdeling 2. Begripsomschrijving HOOFDSTUK 2. DE WETTELIJKE AFDWINGBAARHEID HOOFDSTUK 3. DE VORM VAN HET LEVENSTESTAMENT EN HAAR GEVOLGEN: EEN ANALYSE Afdeling 1. De notariële vorm De stap naar de notaris Het redigeren van de wilsverklaring De authenticiteit en bewijskracht van het notariële levenstestament De publiciteit van het notariële levenstestament Afdeling 2. De onderhandse vorm Het inwinnen van de relevante informatie voor het redigeren van het globaal levenstestament Een zware verantwoordelijkheid voor de declarant De publiciteit van het onderhandse levenstestament HOOFDSTUK 4. DE INHOUD VAN HET LEVENSTESTAMENT v

9 HOOFDSTUK 5. DE MOGELIJKE BEPALINGEN IN EEN GLOBAAL NOTARIEEL LEVENTESTAMENT VAN EEN DEMENTERENDE PERSOON ALGEMEEN BESLUIT BIJLAGE I BIJLAGE II BIJLAGE III BIJLAGE IV BIBLIOGRAFIE vi

10 INLEIDING EN PLAN Onder de inleidende Titel I wordt in Hoofdstuk 1 vooreerst summier het ziektebeeld van dementie nader toegelicht, daarbij wordt tenslotte ook ingegaan op de gevolgen van de diagnosestelling op juridisch en medisch vlak. In Hoofdstuk 2 wordt uiteengezet wat een voorafgaande wilsverklaring nu precies is, wat hun belang is en welke soorten er zijn. Tot slot wordt het juridisch kader, de relatie met het informed consent -beginsel en de mogelijke interpretatiemoeilijkheden toegelicht. Titel II belicht de dementerende persoon als patiënt in de gezondheidszorg. In Hoofdstuk 1 wordt het concept Advance Care Planning behandeld. Na een inleidend deel wordt dieper ingegaan op de rol van de arts in dit proces. Tot slot wordt de toepassing van ACP bij dementerende personen geanalyseerd. Hoofdstuk 2 handelt over de mogelijkheden die de Wet Patiëntenrechten biedt. Vooreerst wordt de negatieve voorafgaande wilsverklaring toegelicht: zijn grondslag en geldigheidsvoorwaarden, daarna wordt bekeken hoe deze figuur in enkele andere landen geïmplementeerd werd. Daaropvolgend worden de pijnpunten van de huidige Belgische wetgeving onderzocht en mogelijke aanbevelingen aangereikt. Praktisch wordt daarna een modelformulier van een voorafgaande negatieve wilsverklaring geanalyseerd. Waarna tot slot enkele aandachtspunten worden meegegeven voor dementerende personen die een dergelijke wilsverklaring willen redigeren. Ten tweede wordt de figuur van de vertegenwoordiger besproken: achtereenvolgend de soorten vertegenwoordigers, de wijze waarop men de vertegenwoordigingsbevoegdheid moet uitoefenen en de beperkingen erop. Het belang van het documenteren van het proces wordt vervolgens onderstreept. Tot slot worden opnieuw enkele aandachtspunten meegegeven voor dementerende personen die een wilsverklaring tot machtiging van een vertegenwoordiger willen redigeren. Tot slot wordt de figuur van de vertrouwensfiguur besproken: achtereenvolgens een begripsomschrijving, de vormvereisten, de rechten die de vertrouwenspersoon kan uitoefenen en aan welke criteria de figuur dient te beantwoorden. Hoofdstuk 3 gaat in op het wettelijk kader en de waarborgen bij medische experimenten op de dementerende persoon, ook met betrekking tot deze situatie worden de mogelijke wilsverklaringen besproken. Hoofdstuk 4 omvat alle beslissingen rond het levenseinde. De bepalingen rond palliatieve zorg, euthanasie, de lijkbezorging en het 1

11 schenken van het lijk aan de wetenschap worden grondig doorlicht. Bij elke uiteenzetting wordt dieper ingegaan op wat voor de dementerende persoon relevant is. Titel III belicht het patrimonium van de dementerende persoon. In Hoofdstuk 1 wordt de lastgeving behandeld. In Hoofdstuk 2 wordt de toepassing van de voorlopige bewindvoering op dementerende personen geanalyseerd. De voorwaarden, de procedure, de opdracht en de keuze van de voorlopige bewindvoerder en de vertrouwenspersoon zijn enkele belangrijke zaken die hier aan bod komen. Hoofdstuk 3 handelt tenslotte over het testament bij de dementerende persoon. Specifiek wordt ingegaan op het begrip gezond van geest en de ganse problematiek hierrond. Vervolgens wordt kort de testeerbekwaamheid van een persoon onder voorlopige bewindvoering besproken. Waarna tot slot de figuur van de testamentuitvoerder behandeld wordt. Titel IV onderzoekt de wenselijkheid van een globaal levenstestament. In Hoofdstuk 1 wordt de figuur nader toegelicht. In Hoofdstuk 2 wordt de wettelijke afdwingbaarheid van het document behandeld. In Hoofdstuk 3 worden de mogelijke vormen van het levenstestament besproken. Specifiek worden de voor- en nadelen van de notariële en onderhandse vorm weergegeven. In Hoofdstuk 4 wordt bekeken welke inhoud het globaal levenstestament moet bevatten. En tenslotte wordt in Hoofdstuk 5 aangereikt welke wilsverklaringen aan bod zouden moeten komen bij het globaal levenstestament in notariële vorm voor dementerende personen. 2

12 TITEL I. DEMENTIE EN DE VOORAFGAANDE WILSVERKLARING : EEN ALGEMENE INLEIDING HOOFDSTUK 1. HET ZIEKTEBEELD VAN DEMENTIE Afdeling 1. Definitie en diagnose (Bron: Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders, 4e editie, ) 1. Dementie is een ernstige en uiteindelijk fatale aandoening die berust op een voortschrijdende achteruitgang van het functioneren van de hersenen. Dementie wordt beschouwd als een klinisch syndroom: het is niet een op zichzelf staande ziekte met één enkele oorzaak, maar een verzameling van symptomen die zich tegelijkertijd voordoen en verschillende oorzaken kunnen hebben Geheugenstoornissen, meer bepaald een verminderd vermogen om nieuwe informatie aan te leren of zich eerder geleerde informatie te herinneren. 2. Eén (of meer) van de volgende cognitieve stoornissen: Afasie: taalstoornis waarbij een persoon woorden niet goed begrijpt en zich niet goed kan uitdrukken. Apraxie: de persoon heeft moeite handelingen uit te voeren ondanks functionerende spieren. Agnosie: iemand kan geen personen, voorwerpen en geuren herkennen ondanks dat de zintuigen wel nog werken. Stoornis van de uitvoerende functies zoals plannen maken, organiseren, opeenvolgend handelen en abstraheren. 1 Het Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders (DSM) is een classificatiesysteem van de American Psychiatric Association waarin psychische stoornissen worden geordend op grond van beschrijvende kenmerken in plaats van op basis van theorieën over oorzaken. DSM-IV is de vierde herziende editie uit De versie die nu gebruikt wordt, de DSM-IV-TR, is een tekstrevisie van de DSM-IV en werd uitgegeven in Gezondheidsraad. Dementie. Den Haag: Gezondheidsraad 2002, publicatie nr 2002/04,

13 3. De stoornissen veroorzaken elk een duidelijke beperking in het sociaal of beroepsmatig functioneren en betekenen een significante beperking ten opzichte van het vroegere niveau. 4. De stoornissen komen niet uitsluitend voor tijdens het beloop van een delirium (=een acute verwardheid). 5. Deze stoornissen kunnen niet verklaard worden door andere ziekteverschijnselen die bij onderzoek van de patiënt direct blijken. Aan al de voorgaande criteria moet voldaan worden vooraleer men van dementie kan spreken. Apathie, achterdocht, agressie, stemmingswisselingen en angst zijn eveneens verschijnselen die dikwijls voorkomen bij dementerende patiënten. Afdeling 2. Etiologie 3 1. De ziekte van Alzheimer 2. Bij 50 à 60% van de mensen die dement worden, is de ziekte van Alzheimer de oorzaak. Bij de ziekte van Alzheimer staat het verlies van neuronen op de voorgrond. Dit verlies kan verklaard worden door de opstapeling van amyloid-eiwitten die zich tussen de neuronen ophopen en toxisch zijn, seniele plaques genoemd. Deze eiwitten worden niet meer afgebroken en kunnen de communicatie tussen de hersencellen verstoren. In een later stadium kunnen er ook bepaalde eiwitten in de cellen veranderingen ondergaan, waardoor "tangles" ontstaan. Het functioneren van de cellen wordt hierdoor onmogelijk. Uiteindelijk verdwijnen er cellen in bepaalde delen van de hersenen waardoor iemand steeds meer problemen krijgt met het geheugen. De ziekte van Alzheimer kent een sluipend begin en een progressieve cognitieve achteruitgang over enkele tot tien of meer jaren, met als eindstadium een extreme cognitieve aftakeling en de dood. 3 ; (geraadpleegd op 8 januari 2010) 4

14 2. Vasculaire dementie 3. In 15 à 30 % van de gevallen is dementie te wijten aan een slechte doorbloeding van de hersenen. Hierbij vindt men afwijkingen in de bloedvaten van de hersenen. Het kan gaan om veel kleine herseninfarcten, een enkel herseninfarct of een hersenbloeding. In tegenstelling tot Alzheimer dementie begint deze vorm van dementie meer onverwacht en is het verloop typisch schommelend met plotse verergeringen. De symptomen zijn vaak afhankelijk van de plaats in de hersenen waar het herseninfarct of -bloeding heeft plaatsgevonden. 3. Lewy-Body dementie 4. Ongeveer bij 25% van de mensen die dementie krijgen, zijn Lewy lichaampjes de oorzaak, dit zijn ophopingen van eiwit in de hersenen. Deze ophopingen kunnen op willekeurige plaatsen in de hersenen optreden. Waardoor de eiwit ophopingen ontstaan is niet bekend. Lewy-Body dementie lijkt vaak op de ziekte van Alzheimer en op de ziekte van Parkinson. Lewy-Body dementie wordt in beginsel gekenmerkt door aandachtsproblemen, traagheid in denken en handelen en in rigiditeit van bewegingen. In een later stadium komen ook geheugenklachten, slaapstoornissen en depressiviteit voor. Ook kenmerkend zijn visuele hallucinaties. Lewy-Body dementie heeft een sprongsgewijs verloop van achteruitgang waartussen periodes zitten van relatief herstel. 4. Frontotemporale dementie (ziekte van Pick) 5. Deze vorm maakt ongeveer een 3% van de gevallen uit. Van de dementies die zich voor het 65 ste levensjaar uiten maakt de frontotemporale dementie echter 25% uit. 4 Frontotemporale dementie is een aandoening van met name het voorste deel van de hersenen, de frontaalkwab. Kenmerkend zijn de opgezwollen, ballonvormige zenuwcellen in het voorste deel van de hersenen. De eerste symptomen zijn gedragsveranderingen en taalstoornissen, pas later ontstaat een verdere cognitieve achteruitgang. 4 (geraadpleegd 8 januari 2011) 5

15 5. Andere oorzaken van dementie 6. Voorgaande vier vormen verklaren ongeveer 90% van de oorzaken van dementie. In totaal zijn er een 60-tal oorzaken van dementie. In de volgende gevallen maakt dementie een van de klinische symptomen uit van een aandoening: ziekte van Parkinson, ziekte van Huntington, ziekte van Creutzveld-Jacob, ziekte van Wilson, AIDS. Afdeling 3. Ziekteverloop 7. Het aantal klachten bij dementie neemt in de loop in de loop van het ziekteproces toe, evenals de ernst ervan. In de DSM-IV worden drie stadia van dementie onderscheiden: Lichte dementie: perioden van apathie, soms afgewisseld met perioden van geprikkeldheid. Werk en sociale activiteiten zijn belemmerd. Persoonlijke hygiëne en de oordeelsvorming zijn voldoende om zelfstandig te kunnen blijven wonen. Matige dementie: stoornissen van verschillende functies zoals het geheugen, besef van tijd en plaats, praktische en intellectuele vaardigheden, taal en gedrag. Zelfstandig wonen wordt riskant. Toezicht wordt noodzakelijk, eventueel in beperkte mate. Ernstige dementie: de patiënt kan dagelijkse bezigheden (zoals minimale persoonlijke hygiëne) niet meer uitvoeren. De patiënt is volledig hulpbehoevend en herkent vaak zijn familie en omgeving niet meer. Afdeling 4. Gevolgen van de diagnosestelling op juridisch en medisch vlak 8. Eens de diagnose van dementie bij een persoon gesteld wordt, heeft dit geenszins tot gevolg dat deze persoon per definitie onmiddellijk als wilsonbekwaam moet worden bestempeld. Bovendien wordt de wilsbekwaamheid bij een persoon geacht aanwezig te zijn, 6

16 tenzij het tegendeel blijkt. 5 Indien de patiënt meerderjarig is en onder het statuut van verlengde minderjarigheid valt of onbekwaam werd verklaard, dan is hij zowel handelingsals wilsonbekwaam. Indien de patiënt meerderjarig is, maar om feitelijke redenen niet in staat is om zijn rechten zelfstandig uit te oefenen, dan is hij wel handelingsbekwaam, maar niet wilsbekwaam De beslissingsonbekwaamheid moet verwijzen naar de manier waarop de informatie verwerkt, toegepast en afgewogen wordt. Een procesgerichte beoordeling van beslissingbekwaamheid onderzoekt of het beslissingsproces naar behoren is, en focust zich niet alleen op de specifieke beslissing zelf. Een beslissing is op competente wijze tot stand gekomen wanneer de patiënt de verstrekte informatie over zijn toestand en over de mogelijke behandelingen heeft begrepen en ook heeft toegepast op zijn concrete situatie, wanneer hij de impact en specifieke gevolgen van zijn beslissingen beseft en wanneer hij tenslotte de vooren nadelen van zijn beslissingen tegen over elkaar heeft afgewogen. Tevens moet de patiënt zijn beslissingen nog kunnen communiceren. Indien de patiënt niet in staat is om naar behoren een van de stappen in het beslissingsproces te maken, is er sprake van beslissingsonbekwaamheid. 7 Toch moet men in zekere mate rekening houden met de uitkomststandaarden: naarmate de beslissingen zwaardere en onomkeerbare gevolgen zullen hebben, moet men in de procesgerichte benadering de lat hoger leggen en strengere normen hanteren. Zo kunnen ouderen in het beginstadia van dementie, de zogenaamde mild cognitive impairment wel nog in staat zijn om hun toestemming te geven inzake bepaalde beslissingen omtrent hun zorg, maar missen zij de capaciteit om over complexe zaken te beslissen. Zeker bij personen met dementie kan de beslissingsbekwaamheid fluctueren in de tijd. Bij een procesgerichte beoordeling mag men het strikt gezien niet hebben over een beslissingsonbekwame patiënt, wel men moet spreken van een patiënt die onvoldoende beslissingsbekwaam is voor het nemen van een specifieke beslissing. 8 Men mag dus ook niet 5 W. DIJKHOFFZ, Het recht op informatie en geïnformeerde toestemming, T.Gez. 2003, S. TACK en T. BALTHAZAR, Patiëntenrechten Informed consent in de zorgsector: recente evoluties, CABG 2007, I. GESTELS, H. NYS en J. VANDENBERGHE, De wet betreffende de rechten van de patiënt: (r)evolutie in de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen?, Tijdschr. Voor Geneeskunde 2008, I. GESTELS, H. NYS en J. VANDENBERGHE, De wet betreffende de rechten van de patiënt: (r)evolutie in de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen?, Tijdschr. Voor Geneeskunde 2008,

17 veronderstellen dat een persoon met ernstige dementie onmiddellijk beslissingsonbekwaam is voor het nemen van elke beslissing. 10. De meeste vormen van dementie worden gekenmerkt door een geleidelijk proces van geestelijke achteruitgang. Of een dementerende persoon nu al dan niet wilsonbekwaam is, moet in concreto beoordeeld worden. In de literatuur bestaat er echter helemaal geen eensgezindheid over de standaarden, testen en criteria die gebruikt moeten worden om deze beoordeling te maken. Het is belangrijk aan te stippen dat de wilsbekwaamheid niet alleen afhangt van de cognitieve vermogens van de dementerende persoon, maar dat ook de complexiteit van het onderwerp waarover die persoon moet beslissen een belangrijke rol speelt. Bij beslissingen over dagelijkse zaken zoals onder meer de keuze van kledij of voeding zijn de gevolgen doorgaans makkelijker te overzien dan bij het beheer van een vermogen of medische beslissingen. Bovendien is het functioneren van de dementerende persoon sterk afhankelijk van omgevingsinvloeden en fysiologische factoren. Zo wordt de dementerende persoon in een onbekende omgeving geconfronteerd met een groter aantal op hem afkomende prikkels dan in de eigen vertrouwde omgeving waardoor hij soms makkelijker in paniek geraakt en minder goed in staat is om een beslissing te nemen Bij een vroege diagnose van dementie bij een persoon die nog over al zijn geestelijke capaciteiten beschikt, staat wel vast dat deze persoon in de toekomst wilsonbekwaam zal worden. In zijn advies nr. 14 van 10 december 2001 benadrukt het Raadgevend Comité voor Bio-Ethiek dat het vermogen waarover de dementerende persoon nog beschikt maximaal benut moet worden. 10 Daarom is het belangrijk dat de behandelende arts deze patiënt inlicht over de mogelijkheid om aan advance care planning (ACP) of vroegtijdige zorgplanning (VZP) te doen, om zo zijn recht op zelfbepaling te vrijwaren. Indien de patiënt hieraan verzaakt, zullen de arts en familie in de toekomst gewoonlijk die beslissingen in zijn plaats nemen. Recente ontwikkelingen in de wetenschap hebben bovendien de mogelijkheid tot een 9 F.G.I. JENNEKENS en A. JENNEKENS-SCHINKEL, De dementerende persoon, het testament en de notaris, WPNR 2005, Raadgevend Comité voor Bio-Ethiek, Advies betreffende de ethische regels ten aanzien van dementerende personen, 10 december 2001, nr. 14,

18 vroege diagnose bij de ziekte van Alzheimer en andere vormen van dementie sterk in de hand gewerkt In de praktijk speelt de huisarts een belangrijke rol bij de vroegtijdige opsporing van dementie. Het is immers vaak de huisarts die als eerste geconfronteerd wordt met de emotionele en cognitieve veranderingen bij een persoon en zijn directe omgeving. 12 De huisarts wordt geraadpleegd voor bepaalde klachten maar ontdekt tijdens die consultatie andere klachten die kunnen wijzen op dementie. In de vakliteratuur heeft men het over de case-finding methode. De efficiëntie ervan is sterk afhankelijk van de attitude en vaardigheden van de huisarts alsook van de gebruikte criteria. De huisarts moet aandacht hebben voor de kwetsbare evenwichten van de patiënt, op die manier kan hij scharniermomenten detecteren waarop tekorten ontstaan die niet langer kunnen worden toegeschreven aan het normale verouderingsproces. 13 Het is belangrijk dat de huisarts betrouwbare en gestandaardiseerde testen ter beschikking heeft om de cognitieve achteruitgang beter te herkennen en te diagnosticeren. 14 Bovendien is de bijkomende hulp van gespecialiseerde teams of geheugenklinieken noodzakelijk voor verdere differentiatie. 15 In geheugenklinieken probeert men bij personen met beginnend geheugenverlies aan de hand van allerlei tests te achterhalen wat de precieze oorzaak van het geheugenverlies is, zo probeert men aan de patiënt en hun naasten een accurate behandeling en zorg te bieden. 11 Zo heeft onderzoek aan het VUmc aangetoond dat de meest gebruikte biomarkers, amyloid beta en tau, betrouwbare informatie opleveren bij het stellen van een vroege diagnose van de ziekte van Alzheimer indien dit in ervaren laboratoria plaatsvindt. (Proefschrift C. MULDER: CSF Biomarkers in dementia ( )) 12 Dementieplan Vlaanderen , J. DE LEPELEIRE, M. VERNOOIJ-DASSEN, State of the art: de diagnose van dementie, Huisarts Nu 2003, 32(2), H. KADUSZKIEWICZ, T. ZIMMERMAN, H. VAN DEN BUSSCHE e.a., Do General practitioners recognize mild cognitive impairment in their patiens?, J Nut. Health Aging 2010, 14(8), H. VAN HOUT, M. VERNOOIJ-DASSEN, P. POELS, W. HOEFNAGELS, R. GROL, Are general practitioners able to accurately diagnose dementia and identify Alzheimer's disease? A comparison with an outpatient memory clinic., Br J Gen Pract 2000, 50:

19 HOOFDSTUK 2. DE VOORAFGAANDE WILSVERKLARING Afdeling 1. Begripsomschrijving 13. De voorafgaande wilsverklaring behelst een ruim begrip dat in verschillende domeinen toegepast wordt. Zo heb je de voorafgaande uiterste wilsbeschikking of het testament dat betrekking heeft op het vermogen van de betrokkene na zijn overlijden. De voorafgaande wilsverklaringen in het kader van de zorgplanning (advance directives) worden opgesteld door de patiënt die hierin zijn richtlijnen neerlegt voor medische beslissingen met betrekking tot zijn persoon voor het geval hij in de toekomst zelf niet meer in staat zou zijn dergelijke beslissingen te nemen. 16 Soms wordt verkeerdelijk de term levenstestament (letterlijke vertaling van het Angelsaksische living will) gebruikt voor voorafgaande wilsverklaringen. Deze term is problematisch aangezien er vaak verwarring optreedt met het vermogenstestament. Bovendien stelt NYS dat de voorafgaande richtlijnen met betrekking tot de gezondheidszorg in tegenstelling tot het vermogenstestament moeten worden toegepast tijdens het leven van de opsteller. Zij hebben bovendien betrekking op persoonlijke aangelegenheden, terwijl het vermogenstestament van toepassing is op de goederen van de overledene Het opzet van de voorafgaande wilsverklaring bestaat erin dat de wilsbekwame opsteller zijn persoonlijke wensen en richtlijnen voor de toekomst wil vastleggen. Zo wil de opsteller voorkomen dat wanneer hij later in een situatie terechtkomt waarin hij niet meer wilsbekwaam is of reeds overleden is, er beslissingen zouden worden genomen die ingaan tegen zijn wil of levensbeschouwing. Hierin verschilt de voorafgaande wilsverklaring duidelijk van de actuele wilsverklaring: de actuele wilsverklaring heeft betrekking op richtlijnen en wensen waar hier en nu behoefte aan bestaan. 18 De persoon beschikt nog over de capaciteit om zelf zijn wil uit te drukken, logischerwijze geldt dan de wil die men op dat 16 N.M.P. KING, Making sense of advance directives (revised edition), Washington, Georgetown University Press, 1996, H. NYS, Juridische geldigheid van voorafgaande wilsverklaringen in de gezondheidszorg in A. VAN ORSHOVEN en Y. ENGLERT (eds.), Levenstestament en andere voorafgaande wilsverklaringen, Antwerpen, Garant, 2003, H. NYS en B. HANSEN, wegwijs in het web van de wilsverklaringen, Ethische Perspectieven 2009,

20 ogenblik uit. Het is belangrijk aan te stippen dat een voorafgaande wilsverklaring geen uitwerking kan hebben wanneer de opsteller nog over voldoende wilsbekwaamheid beschikt en een wens strijdig met de gemaakte wilsverklaring uit. De actuele wil uitgedrukt door een wilsbekwame persoon heeft immers altijd voorrang op zijn voorafgaande wilsverklaring. Afdeling 2. De significantie van voorafgaande wilsverklaringen in de gezondheidszorg 1. Het recht op zelfbepaling van de patiënt 15. In de relatie arts-patiënt is er sprake van een asymmetrie: die tussen de deskundige en de leek. In het verleden leidde dit gegeven tot paternalisme : de arts als professioneel besliste in de plaats van de patiënt voor het welzijn van die patiënt. 19 De gezondheidszorg is vandaag geëvolueerd naar een patiëntgeoriënteerde zorg: de nadruk ligt op de noden en voorkeuren van de patiënt. 20 Meer en meer worden in wetgeving, rechtspraak en rechtsleer het zelfbeschikkingsrecht als een ethisch basisprincipe beklemtoond. 21 Een voorafgaande wilsverklaring is het instrument bij uitstek om de autonomie van de patiënt te waarborgen. Ook bij intra-familiale discussies over het lot van de patiënt spelen deze documenten een belangrijke rol Oorzaken voor het toenemend belang van voorafgaande wilsverklaringen A. DE DEMOGRAFISCHE EVOLUTIE 16. In een publicatie van de Studiedienst van de Vlaamse Regering werden de vergrijzing en de stijgende levensverwachting van onze bevolking nogmaals bevestigd. 23 Het aandeel F. MORTIER, Wilsverklaringen vooraf: ontstaan, nut, funderingen en controverses in A. VAN ORSHOVEN en Y. ENGLERT (eds.), Levenstestament en andere voorafgaande wilsverklaringen, Antwerpen, Garant, 2003, C. LAINE, F. DAVIDOFF, Patient-centered medicine. A professional evolution., JAMA 1996, 10, 275(2), Zo werden in 2002 maar liefst drie belangrijke wetten uitgevaardigd die dit zelfbeschikkingsrecht hoog in het vaandel dragen: de wet van 28 mei 2002 betreffende de euthanasie, BS 22 juni 2002; de wet van 14 juni 2002 betreffende de palliatieve zorg, BS 26 oktober 2002 en de wet van 22 augustus betreffende de rechten van de patiënt, BS 26 september L. DELIENS, C. DE GENDT, I. D HAENE e.a., Advance Care Planning: overleg tussen zorgeverleners, patiënten met dementie en hun naasten, Reeks: Naar een dementievriendelijke samenleving, Brussel, Koning Boudewijnstichting, 2009, E. PELFRINNE, De nieuwe bevolkingsvooruitzichten , SVR-rapport 2009/3. 11

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE Alle wetteksten en/of documenten, beschreven in dit document zijn te downloaden op www.palliatieve.org > professionele gebruiker > wetgeving en documenten

Nadere informatie

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament Juridische aspecten Herman NYS Plan uiteenzetting Het begrippenkader De juridische duiding Het Belgisch recht (Tussentijdse) Besluiten Het begrippenkader Complexe

Nadere informatie

Wilsverklaring invullen. Juridische informatie. Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven

Wilsverklaring invullen. Juridische informatie. Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven Wilsverklaring invullen Juridische informatie Manu Keirse Hoogleraar Faculteit der Geneeskunde, KULeuven Meer dan levenseinde Mijn gezondheidszorg Levenseinde Regelingen nadien zoals: afstaan organen,

Nadere informatie

Www.wilsverklaring.be

Www.wilsverklaring.be Www.wilsverklaring.be Wegwijs in het web van de wilsverklaringen Herman Nys * en Bart Hansen ** 1. Inleiding In de maatschappelijke discussie over het levenseinde speelt er één constante: patiënten hebben

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen. Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen

Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen. Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen Voorafgaande zorgplanning en wilsverklaringen Christophe Lemmens Advocaat Dewallens & partners Gastprofessor UAntwerpen 1 Overzicht Begrippenkader Positieve wilsverklaring Euthanasieverklaring Negatieve

Nadere informatie

JURIDISCHE OMKADERING VAN MAATSCHAPPELIJKE EVOLUTIE NAAR MEER ZELFBESCHIKKING, VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING EN ONDERSTEUNING BIJ WILSONBEKWAAMHEID

JURIDISCHE OMKADERING VAN MAATSCHAPPELIJKE EVOLUTIE NAAR MEER ZELFBESCHIKKING, VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING EN ONDERSTEUNING BIJ WILSONBEKWAAMHEID JURIDISCHE OMKADERING VAN MAATSCHAPPELIJKE EVOLUTIE NAAR MEER ZELFBESCHIKKING, VROEGTIJDIGE ZORGPLANNING EN ONDERSTEUNING BIJ WILSONBEKWAAMHEID Luc Goutry Ere-Volksvertegenwoordiger HET MAATSCHAPPELIJK

Nadere informatie

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering -

Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Voorafgaande zorgplanning - juridische omkadering - Sylvie Tack 23 april 2014 Doctor in de Rechten Advocaat Praktijkassistent Gezondheidsrecht Overzicht Inleiding Wat is voorafgaande zorgplanning? Wat

Nadere informatie

4. Toestemming in iedere tussenkomst van de beroepsbeoefenaar

4. Toestemming in iedere tussenkomst van de beroepsbeoefenaar Welke zijn de rechten van de patiënt? De wet betreffende de rechten van de patiënt voorziet in: 1. Kwaliteitsvolle dienstverstrekking 2. De vrije keuze van een beroepsbeoefenaar 3. Informatie over de persoonlijke

Nadere informatie

Dr. Marc Desmet Palliatieve Dienst Virga Jesseziekenhuis Hasselt

Dr. Marc Desmet Palliatieve Dienst Virga Jesseziekenhuis Hasselt Dr. Marc Desmet Palliatieve Dienst Virga Jesseziekenhuis Hasselt Inhoud Codes Beperking Therapie Vroegtijdige zorgplanning (VZP) Wilsverklaringen Vertegenwoordiger / vertrouwenspersoon = middelen (geen

Nadere informatie

Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Oost-Vlaanderen Zorgplanning, ook voor morgen

Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Oost-Vlaanderen Zorgplanning, ook voor morgen Het Leven Helpen VZW Netwerk Palliatieve Zorg Zuid-Oost-Vlaanderen Zorgplanning, ook voor morgen Waarover gaat het? De zekerheden van het leven: Geboorte Ziekte en gezondheid Sterven Plots overlijden,

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie Verschil tussen Alzheimer en Dementie Vaak wordt de vraag gesteld wat precies het verschil is tussen dementie en Alzheimer. Kort gezegd is dementie een verzamelnaam voor een aantal verschijnselen. Deze

Nadere informatie

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament?

Het levenstestament. De regie zelf in handen houden. Wat is een levenstestament? Wat is het verschil met een gewoon testament? Pagina 1 Het levenstestament De regie zelf in handen houden Wellicht heeft u wel eens nagedacht over wat er gebeurt wanneer u een zwaar ongeluk krijgt, ernstig ziek wordt of gaat dementeren? Wie kan dan

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

HET LEVENSTESTAMENT. Wat is een levenstestament?

HET LEVENSTESTAMENT. Wat is een levenstestament? HET LEVENSTESTAMENT U heeft er waarschijnlijk al over gehoord of iets over gelezen: het maken van een levenstestament. Maar wat is een levenstestament nu precies? En wanneer is het maken van een levenstestament

Nadere informatie

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en mijn levenseinde

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en mijn levenseinde Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en mijn levenseinde Mijn persoonlijke waarden en opvattingen Naast de uitdrukkelijke wilsverklaringen die volgen, wil ik dat altijd rekening wordt gehouden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB 13 november 2009 Het wettelijk kader van de levenseindebeslissingen Wim Distelmans MD MPH PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel

Nadere informatie

De vertrouwenspersoon in de gezondheidszorg: visie Vlaams Patiëntenplatform vzw

De vertrouwenspersoon in de gezondheidszorg: visie Vlaams Patiëntenplatform vzw De vertrouwenspersoon in de gezondheidszorg: visie Vlaams Patiëntenplatform vzw Els Meerbergen Projectverantwoordelijke patiëntenrechten en eerstelijnsgezondheidzorg VPP Studiedag Decreet rechtspositie

Nadere informatie

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Palliatieve zorg V1.2008 PALLIATIEVE ZORG: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor

Nadere informatie

DEFINITIES WELKE RECHTEN HEB JE ALS PATIËNT?

DEFINITIES WELKE RECHTEN HEB JE ALS PATIËNT? Als patiënt heb je heel wat rechten. Een patiënt ben je, ook al ben je niet echt ziek, bijvoorbeeld bij een bezoek aan je tandarts, apotheker, kinesitherapeut, Op 22 augustus 2002 keurde het federaal parlement

Nadere informatie

Wilsverklaring en levenseinde. Informatiebrochure Patiënten

Wilsverklaring en levenseinde. Informatiebrochure Patiënten Wilsverklaring en levenseinde Informatiebrochure Patiënten 1. Vroegtijdige zorgplanning...4 1.1 Nu denken aan later...4 1.2 Euthanasieverklaring...5 1.3 Wilsverklaring...5 2. Euthanasie...6 2.1 Wat is

Nadere informatie

Dementie Radboud universitair medisch centrum

Dementie Radboud universitair medisch centrum Dementie Bij u, uw partner of familielid is dementie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat dementie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de leesbaarheid wordt in

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Vroegtijdige zorgplanning bij de geriatrische patiënt

Vroegtijdige zorgplanning bij de geriatrische patiënt Vroegtijdige zorgplanning bij de geriatrische patiënt Onderzoekers: Sigrid Van Camp a, Ineke van Eechoud a, Dr. Ruth Piers a Stuurgroep: Prof. Dr. Nele Van Den Noortgate a, Prof. Mieke Grypdonck b, Prof.

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Palliatieve zorg en Dementie verbinden. Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde

Palliatieve zorg en Dementie verbinden. Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde Palliatieve zorg en Dementie verbinden Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde Kennistoets Dementie kan alleen sluipend ontstaan ja/nee Bij dementie is ook het gevoel aangetast ja/nee Palliatieve zorg

Nadere informatie

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en levenseinde

Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en levenseinde Wilsverklaringen inzake mijn gezondheidszorg en levenseinde Rijksregisternummer: Mijn persoonlijke waarden en opvattingen Naast de uitdrukkelijke wilsverklaringen die volgen, wil ik dat altijd rekening

Nadere informatie

Nu denken aan dan Wegwijs in het web van wilsverklaringen rondom het levenseinde

Nu denken aan dan Wegwijs in het web van wilsverklaringen rondom het levenseinde Nu denken aan dan Wegwijs in het web van wilsverklaringen rondom het levenseinde Bekkevoort, 24 april 2015 Paul Schotsmans (i.s.m. Herman Nys, medisch recht KU Leuven) Wilsverklaring? Een wilsverklaring

Nadere informatie

Vaak gestelde vragen

Vaak gestelde vragen Vaak gestelde vragen 1. Wat is een voorafgaande wilsverklaring inzake euthanasie? Het is een schriftelijke wilsverklaring van een persoon die, ingeval hij wilsonbekwaam zou zijn, wenst dat een arts euthanasie

Nadere informatie

De nieuwe wet bestaat uit een gerechtelijk en een buitengerechtelijk luik.

De nieuwe wet bestaat uit een gerechtelijk en een buitengerechtelijk luik. Nieuwe wetgeving inzake bewindvoering is sinds 1/9/2014 van kracht. Deze wet vervangt de wet op de onbekwaamheid, de gerechtelijk raadsman, het voorlopig bewind en de verlengde minderjarigheid. Deze laatste

Nadere informatie

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Euthanasie V1.2008 EUTHANASIE: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor patiënten

Nadere informatie

Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie

Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie Mechelen 4 oktober 2012 Jan Vande Moortel Advocaat en lector www.advamo.com Ethische aspecten Verhouding recht en ethiek Is recht een belemmering bij zorgethiek?

Nadere informatie

FAQ Schenkingen en Legaten

FAQ Schenkingen en Legaten FAQ Schenkingen en Legaten SCHENKINGEN EN LEGATEN AAN DOMINIEK SAVIO Waarom kiezen voor Dominiek Savio voor een schenking of (duo)legaat? Dominiek Savio wil voor kinderen, jongeren en volwassenen met een

Nadere informatie

Dementie. Ilse Masselis regionaal expertisecentrum dementie Sophia Kortrijk

Dementie. Ilse Masselis regionaal expertisecentrum dementie Sophia Kortrijk Dementie Ilse Masselis regionaal expertisecentrum dementie Sophia Kortrijk Expertisecentra dementie Vlaanderen Visie Het Expertisecentrum Dementie Vlaanderen en de negen regionale expertisecentra dementie

Nadere informatie

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE Formulier bij aangetekend schrijven met ontvangstbewijs te zenden naar de Federale Controle- en Evaluatiecommissie voor de toepassing van de wet betreffende de euthanasie,

Nadere informatie

Wilsverklaring. Belangrijke documenten

Wilsverklaring. Belangrijke documenten Wilsverklaring Belangrijke documenten Bijlage 1: Voorbeeld wilsverklaring Behandelverbod Lees voordat u deze verklaring invult de toelichting bij het behandelverbod. Naam : Geboortedatum : Geboorteplaats:

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

over de rechten van oudere personen met dementie Willeke Dijkhoffz Juridisch Adviseur GZA Lector Plantijn Hogeschool Vrijw.

over de rechten van oudere personen met dementie Willeke Dijkhoffz Juridisch Adviseur GZA Lector Plantijn Hogeschool Vrijw. Een juridischethische reflectie over de rechten van oudere personen met dementie Willeke Dijkhoffz Juridisch Adviseur GZA Lector Plantijn Hogeschool Vrijw.Navorser UA Menu 1. Oudere personen 2. Oudere

Nadere informatie

Artikel 1240 van het Gerechtelijk Wetboek

Artikel 1240 van het Gerechtelijk Wetboek BIJLAGE 7 bij het koninklijk besluit van 31 augustus 2014 tot vaststelling van de inhoud en de vorm van modellen van verslagen, van vereenvoudigde boekhouding en van verzoekschrift ter uitvoering van de

Nadere informatie

Vroegtijdige zorgplanning

Vroegtijdige zorgplanning Vroegtijdige zorgplanning Manu Keirse Hoogleraar, Faculteit der Geneeskunde KU Leuven Ondervoorzitter Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen Het levenseinde voorzien 74 % sterven in zorgvoorzieningen 1/3

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

OORDEEL. Uit de verslaglegging van de arts en de consulent en de overige ontvangen gegevens is gebleken ten aanzien van:

OORDEEL. Uit de verslaglegging van de arts en de consulent en de overige ontvangen gegevens is gebleken ten aanzien van: Casus 10 - RTE Jaarverslag 2012 Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: arts kon tot de overtuiging komen dat alternatieven zoals medicatie, het bieden van structuur en opname in een verpleeghuis voor deze specifieke

Nadere informatie

Levenstestament. Voor wie de regie in eigen hand wil houden

Levenstestament. Voor wie de regie in eigen hand wil houden Voor wie de regie in eigen hand wil houden 1 Voor wie de regie in eigen hand wil houden Inleiding Ongeval Ziekte Ouderdom Het in niet in alle gevallen te voorzien of u wilsonbekwaam wordt als gevolg van

Nadere informatie

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Marian Maaskant Stg. Pergamijn Universiteit Maastricht / GKC Rianne Meeusen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en De Kempen Marian Maaskant Casus Wat is

Nadere informatie

Inleiding. Johan Van der Heyden

Inleiding. Johan Van der Heyden Inleiding Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@iph.fgov.be

Nadere informatie

Dementie maar anders Vergeet Dementie Onthou Mens

Dementie maar anders Vergeet Dementie Onthou Mens Dementie maar anders Vergeet Dementie Onthou Mens Wat is dementie? Dementie is geen op zichzelf staande ziekte, maar een combinatie van verschijnselen (syndroom): Geheugenstoornissen Verwardheid Verminderde

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en dementie

Verschil tussen Alzheimer en dementie Inhoudsopgave Verschil tussen Alzheimer en Dementie blz. 1 De fasen van Dementie blz. 2 Verschijnselen van Dementie blz. 3 Verschil tussen gezond en dementerend, waardoor? Blz. 4 Benaderingswijze blz.

Nadere informatie

Het nieuwe beschermstatuut

Het nieuwe beschermstatuut Het nieuwe beschermstatuut gebaseerd op Studienamiddag (On)bekwaamheid, Een eerste doorlichting van de nieuwe wet 30/01/2014 Vormingscentrum Guislain Oude bestaande wetgeving Statuut Persoon Goederen Flexibel

Nadere informatie

INFORMATIEBUNDEL IN VERBAND

INFORMATIEBUNDEL IN VERBAND INFORMATIEBUNDEL IN VERBAND MET HET LEVENSEINDE 1/14 Colofon Samenstelling Inbreng gemeentelijke diensten T 016 85 30 20 Spoorwegstraat 6 3020 Herent www.herent.be Redactie Burgerzaken T 016 85 30 20 burgerzaken@herent.be

Nadere informatie

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn Naam patiënt:.. Geboortedatum patiënt:... Naam afnemer: Datum afname: Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn 1. Wilsbekwaamheid wordt altijd beoordeeld ter zake een bepaald onderzoek of bepaalde

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Polanerbaan 13N, 3447 GN Woerden, tel: 0348 46 83 31, fax: 0348 46 83 33 email: info@epn-notaris.nl, website: www.epn-notaris.nl

Polanerbaan 13N, 3447 GN Woerden, tel: 0348 46 83 31, fax: 0348 46 83 33 email: info@epn-notaris.nl, website: www.epn-notaris.nl 2 Polanerbaan 13N, 3447 GN Woerden, tel: 0348 46 83 31, fax: 0348 46 83 33 email: info@epn-notaris.nl, website: www.epn-notaris.nl 3 Het levenstestament De regie zelf in handen houden 1 Het levenstestament

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE.

INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE. INFORMATIE BETREFFENDE EUTHANASIE, LEVENSTESTAMENT EN LEVENSEINDE. Levenseinde. Levenstestament. Euthanasie. Wat als ik dement wordt? Wat als ik in een uitzichtloze toestand van lijden terechtkom? Wat

Nadere informatie

1 Geheugenstoornissen

1 Geheugenstoornissen 1 Geheugenstoornissen Prof. dr. M. Vermeulen 1.1 Zijn er geheugenstoornissen? Over het geheugen wordt veel geklaagd. Bij mensen onder de 65 jaar berusten deze klachten zelden op een hersenziekte. Veelal

Nadere informatie

Omzendbrief ter informatie van de gemeentebesturen - burgemeesters - diensten bevolking - lokale beheerders. Mevrouw, Mijnheer,

Omzendbrief ter informatie van de gemeentebesturen - burgemeesters - diensten bevolking - lokale beheerders. Mevrouw, Mijnheer, Directoraat-generaal Organisatie Gezondheidszorgvoorzieningen Cel "Organen, Embryo's en Bio-ethiek" UW BRIEF VAN UW REF. ONZE REF. EGO/036 DATUM 07/06/2010 BIJLAGE(N) 2 Omzendbrief ter informatie van de

Nadere informatie

exemplaar voor in medisch dossier 2 e exemplaar (voor aanvrager)

exemplaar voor in medisch dossier 2 e exemplaar (voor aanvrager) AANVRAAGFORMULIER TOT HET BEKOMEN VAN EEN AFSCHRIFT VAN GEGEVENS UIT EEN PATIENTENDOSSIER In uitvoering en volgens de modaliteiten van artikel 9 van de wet op de patiëntenrechten van 22 augustus 2002 IDENTITEIT

Nadere informatie

DEELNAME AAN EEN KLINISCHE STUDIE

DEELNAME AAN EEN KLINISCHE STUDIE DEELNAME AAN EEN KLINISCHE STUDIE MB2948 Brochure: Klinische studies l Ziekenhuis Oost-Limburg 1 WELKOM U kreeg deze brochure omdat u meer wilt weten over klinische studies. We informeren u daarom over

Nadere informatie

Een mens met dementie is een persoon met wensen, gevoelens en voorkeuren. En geen dode geest in een nog levend lichaam. Met deze presentatie willen

Een mens met dementie is een persoon met wensen, gevoelens en voorkeuren. En geen dode geest in een nog levend lichaam. Met deze presentatie willen 1 Een mens met dementie is een persoon met wensen, gevoelens en voorkeuren. En geen dode geest in een nog levend lichaam. Met deze presentatie willen we de clichés omtrent dementie bijstellen. Het beeld

Nadere informatie

Verschillende soorten van dementie. Door: Wim Dorst Geriatrisch verpleegkundige i.o

Verschillende soorten van dementie. Door: Wim Dorst Geriatrisch verpleegkundige i.o Verschillende soorten van dementie Door: Wim Dorst Geriatrisch verpleegkundige i.o 2013 Als je het niet meer weet. Wanneer is er sprake van dementie? Als er sprake is van meer dan één stoornis in de cognitieve

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

ALZHEIMER & RECHT. Mijn partner heeft diagnose Alzheimer. Zijn er zaken die ik dien te regelen?

ALZHEIMER & RECHT. Mijn partner heeft diagnose Alzheimer. Zijn er zaken die ik dien te regelen? Mijn partner heeft diagnose Alzheimer. Zijn er zaken die ik dien te regelen? Mijn partner heeft diagnose Alzheimer. Moeten we nu een testament maken of aanpassen? Kan ik het huis verkopen als ik kleiner

Nadere informatie

en indexen Schrijfopdracht Ethiek m.b.t. de stelling:

en indexen Schrijfopdracht Ethiek m.b.t. de stelling: en indexen Schrijfopdracht Ethiek m.b.t. de stelling: Een patiënte die in de war is, bijv. door dementie, die haar medicijnen weigert, mag je ongemerkt haar medicatie mengen door haar eten. Tamara Blokland

Nadere informatie

DEMENTIE & RECHT. www.levenstestamentmaken.nl

DEMENTIE & RECHT. www.levenstestamentmaken.nl DEMENTIE & RECHT Voordat ik het vergeet, of ik het niet meer kan regelen Gelegenheid maakt de dief PRESENTATIE Erwin Kienhuis App Store: http://bit.ly/1btu9al Play Store: http://bit.ly/1btu6vf HTML5: http://bit.ly/1btu9qs

Nadere informatie

DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ONTSTAAT MEESTAL SPONTAAN.

DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ONTSTAAT MEESTAL SPONTAAN. Aubaine tekstproef CAPS_ZVZO 24-09-10 15:29 Pagina 4 VOOR U LIGT EEN EXEMPLAAR VAN HOUVAST VOOR MENSEN DIE OP ZOEK ZIJN NAAR MEER INFORMATIE OVER DEMENTIE EN DE VOORZIENINGEN EN MOGELIJKHEDEN DIE IN ZEEUWS-VLAANDEREN

Nadere informatie

Palliatieve zorg en dementie

Palliatieve zorg en dementie Palliatieve zorg en dementie 17 april 2014 Welkom Lied Leonie Meijer Inleiding op palliatieve zorg bij dementie Door Monique van den Broek Wat is dementie?door Lyan de Roos PAUZE Keten dementie adhveen

Nadere informatie

Func/onele achteruitgang

Func/onele achteruitgang Veroudering Vergeetach/gheid Func/onele achteruitgang DEMENTIE Leeftijdsafhankelijk geheugenverlies 0 Lee?ijd 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 % Geheugen - 5-10 - 15-20 - 25 Leeftijdsafhankelijk

Nadere informatie

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Op dit moment verblijft uw partner of familielid op de afdeling Intensive Care. Dit is een afdeling waar (ernstig) zieke mensen worden behandeld en verzorgd.

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

WILSVERKLARINGEN BETREFFENDE MIJN GEZONDHEIDSZORG EN MIJN LEVENSEINDE

WILSVERKLARINGEN BETREFFENDE MIJN GEZONDHEIDSZORG EN MIJN LEVENSEINDE WILSVERKLARINGEN BETREFFENDE MIJN GEZONDHEIDSZORG EN MIJN LEVENSEINDE Wilsverklaringen betreffende levenseinde 1/14 Toelichting bij het gebruik van de wilsverklaringen betreffende uw gezondheidszorg en

Nadere informatie

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Klinisch redeneren doen we in feite al heel lang. VUmc Amstel Academie heeft hiervoor een systematiek ontwikkeld, klinisch redeneren in 6 stappen, om gedetailleerd

Nadere informatie

Commissie voor de toegang tot en het hergebruik van bestuursdocumenten

Commissie voor de toegang tot en het hergebruik van bestuursdocumenten Commissie voor de toegang tot en het hergebruik van bestuursdocumenten Afdeling openbaarheid van bestuur 27 oktober 2014 ADVIES 2014-83 met betrekking tot de weigering om een kopie te verstrekken van het

Nadere informatie

Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen

Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen Voorbeeld voorpagina wilsverklaringen Met deze set wilsverklaringen en formulieren geef ik... aan dat ik mij verdiept heb in situaties die zich kunnen voordoen omtrent mijn levenseinde en/of in situaties

Nadere informatie

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s.

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s. Dementie 2 Dementie in de Nederlandse bevolking Dementie is een aandoening die vooral ouderen treft, maar het kan ook voorkomen op jongere leeftijd. In Nederland zijn er naar schatting ongeveer 300.000

Nadere informatie

Jehova s Getuigen en het ontvangen van bloed(producten) in het Slingeland ziekenhuis

Jehova s Getuigen en het ontvangen van bloed(producten) in het Slingeland ziekenhuis 1 Jehova s Getuigen en het ontvangen van bloed(producten) in het Slingeland ziekenhuis Algemeen Op religieuze gronden verwerpen Jehova s Getuigen het toedienen van bloed(producten). In dit document wordt

Nadere informatie

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer,

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, KONINKRIJK BELGIE 1000 Brussel, Postadres : Ministerie van Justitie Waterloolaan 115 Kantoren : Regentschapsstraat 61 Tel. : 02 / 542.72.00 Fax : 02 / 542.72.12 COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE

Nadere informatie

Voorbereiding op het levenseinde

Voorbereiding op het levenseinde Voorbereiding op het levenseinde ANBO KBO PCOB donderdag 23 april 2015 Frits Ton, notaris te Culemborg Voorbereiding op het levenseinde Onderdeel hiervan is: Het vastleggen van uw wensen Aan welke onderwerpen

Nadere informatie

Inleiding bij de Bibliotheek Burgerlijk Recht Larcier...

Inleiding bij de Bibliotheek Burgerlijk Recht Larcier... iii Inhoudstafel Inleiding bij de Bibliotheek Burgerlijk Recht Larcier............. i Inleiding............................................... 1 1. Algemeen......................................... 1 2.

Nadere informatie

patiënteninformatie Dienst neurologie en geriatrie Dementie GezondheidsZorg met een Ziel

patiënteninformatie Dienst neurologie en geriatrie Dementie GezondheidsZorg met een Ziel i patiënteninformatie Dienst neurologie en geriatrie Dementie GezondheidsZorg met een Ziel Geachte heer Geachte mevrouw U hoorde van de dokter dat u of uw familielid dementie heeft. U wil hier meer over

Nadere informatie

Overwegingen betreffende wils(on)bekwaamheid en levenseinde bij dementie: ethische en juridische overwegingen

Overwegingen betreffende wils(on)bekwaamheid en levenseinde bij dementie: ethische en juridische overwegingen Overwegingen betreffende wils(on)bekwaamheid en levenseinde bij dementie: ethische en juridische overwegingen Peter Paul De Deyn Departement Neurologie, AZ Middelheim, ZNA Neurochemie en gedrag Instituut

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting ADDENDUM Nederlandse samenvatting Introductie Dhr. J., 56 jaar oud, komt naar het Vumc Alzheimercentrum omdat hij toenemende moeite heeft met het vinden van woorden. Zijn klachten ontstonden drie jaar

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING Schriftelijke wilsverklaringen in de dementiezorg perspectieven van mensen met de ziekte van Alzheimer, specialisten ouderengeneeskunde en familieleden 152 SAMENVATTING In dit proefschrift wordt verslag

Nadere informatie

Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey. Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg

Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey. Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg Dementie Veel meer dan een geheugenprobleem Toenemende afhankelijkheid

Nadere informatie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6.1 Palliatieve zorg Palliatieve zorg is de totaalzorg voor mensen met een levensbedreigende aandoening bij wie geen genezende behandeling meer

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie

Advance Care Planning in België

Advance Care Planning in België Scientific Institute of Public Health Advance Care Planning in België een studie via de Belgische Huisartsenpeilpraktijken Koen Meeussen -Zorg rond het Levenseinde - VUB Doelstelling Senti-Melc Methode

Nadere informatie

Rechten en plichten voor cliënten Cliëntinformatie over de WGBO

Rechten en plichten voor cliënten Cliëntinformatie over de WGBO Rechten en plichten voor cliënten Cliëntinformatie over de WGBO Groningen, mei 2014 Inleiding De WGBO is een afkorting van Wet op de Geneeskundige Behandelings Overeenkomst. In deze wet zijn zowel de rechten

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Best Bewindvoering, de Vucht 25, 5121 ZK RIJEN, Tel. Mobiel: 06-25213624 of 06-12879818 www.bestbewindvoering.nl / info@bestbewindvoering.

Best Bewindvoering, de Vucht 25, 5121 ZK RIJEN, Tel. Mobiel: 06-25213624 of 06-12879818 www.bestbewindvoering.nl / info@bestbewindvoering. Curateles Curatele is een rechterlijke maatregel ter bescherming van een meerderjarige die als gevolg van bijvoorbeeld een geestelijke stoornis niet meer staat is om zijn vermogensrechtelijke belangen

Nadere informatie