Working Paper #14 INFORMATIEMANAGEMENT: EEN REDUCTIE IN DE ONTWERPKOSTEN VAN INFRASTRUCTUUR. M. van den Berg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Working Paper #14 INFORMATIEMANAGEMENT: EEN REDUCTIE IN DE ONTWERPKOSTEN VAN INFRASTRUCTUUR. M. van den Berg n.vandenberg-3@student.utwente."

Transcriptie

1 Working Paper #14 INFORMATIEMANAGEMENT: EEN REDUCTIE IN DE ONTWERPKOSTEN VAN INFRASTRUCTUUR M. van den Berg COPYRIGHT 2012

2 VISICO Center, University of Twente

3 Informatiemanagement: Een reductie in de ontwerpkosten van infrastructuur GIS en BIM, de toekomst van informatiemanagement in de infra Grontmij Nederland B.V. De Bilt, 9 november 2011

4 Verantwoording Titel : Informatiemanagement: Een reductie in de ontwerpkosten van infrastructuur Subtitel : GIS en BIM, de toekomst van informatiemanagement in de infra Datum : 9 november 2011 Auteur : M. van den Berg adres : Begeleider Universiteit Twente : Dr. T. Hartmann Tweede begeleider UT : Dr. Ir. M.J. Booij Begeleider Grontmij : Ir. H. Veldhuis Contact : Grontmij Nederland B.V. De Holle Bilt HM De Bilt Postbus AE De Bilt T F Pagina 2 van 49

5 Voorwoord Voor u ligt mijn Bachelor thesis naar aanleiding van onderzoek dat is uitgevoerd binnen Grontmij. In mijn zoektocht naar een afstudeeropdracht was ik al eerder geïnteresseerd geraakt in de mogelijkheden van BIM (Bouw Informatie Model). Een populair thema, zodat ik na drie sollicitaties opeens de keuze over drie verschillende afstudeeropdrachten met een BIM onderwerp had, bij drie verschillende bedrijven. Uiteindelijk heb ik gekozen voor Grontmij doordat het een meer procesmatige opdracht betrof in plaats van een softwaretechnische. Daarnaast kreeg ik een goed gevoel over de begeleiding, het doel van de opdracht en het bedrijf Grontmij zelf. De keuze is me uiteindelijk zeer goed bevallen. Daarbij spreekt vooral het gemak waarmee ik als student in contact kwam met een groot aantal medewerkers, die in alle behulpzaamheid tijd voor mij vrijmaakten, mij erg aan. Ik heb het erg naar mijn zin gehad bij Grontmij en het is vooral een zeer leerzame ervaring van de echte praktijk geweest. Met dit afstudeeronderzoek rond ik de bachelorfase van mijn studie Civiele Techniek af en bezit ik een Bachelor diploma. Ik wil graag een aantal mensen bedanken die mij bij mijn afstudeeronderzoek hebben geholpen. Uiteraard ben ik veel dank verschuldigd aan mijn begeleiders Henri Veldhuis vanuit Grontmij en Timo Hartmann vanuit Universiteit Twente voor hun kritische blik en leerzame adviezen. Ik ben Henri Veldhuis daarnaast ook dankbaar voor het voorzien van een afstudeeropdracht met de bijhorende voorzieningen bij Grontmij. Ook wil ik Tiny Heijmans, de projectleider van de N23 Westfrisiaweg, bedanken voor zijn inzet en steun bij het uitvoeren van mijn case study binnen zijn project. Jan van Malenstein wil ik bedanken voor het wegwijs maken binnen Grontmij en de deur die daarvoor altijd open stond. Als laatst wil ik nog de tientallen personen bedanken met wie ik interviews of soms gewoon informele gesprekken heb gevoerd. Het onderzoek was niet mogelijk geweest zonder hun welwillende medewerking en kennis. Enschede, 15 oktober 2011 Marijn van den Berg Pagina 3 van 49

6 Management Summary Bij lifecycle asset management van infrastructuur is informatiemanagement van groot belang. Belangrijke informatie van deze infrastructuur en zijn omgeving moeten vanuit de voorgaande lifecycle fasen beschikbaar zijn. Echter, deze informatie ontbreekt veelal, is niet compleet of niet meer actueel. Hierdoor worden onnodige kosten gemaakt. Er zijn belangrijke ontwikkelingen in de ICT ter bevordering van informatiemanagement, zoals het gebruik van Bouw Informatie Modellen (BIM), Document Management Systemen (DMS) of het toepassen van Geografische Informatie Systemen (GIS). Hierdoor kan er minder informatie verloren gaan en informatie moet beter vindbaar en uitwisselbaar worden. Binnen het team Asset Software van Grontmij is door mij onderzoek gedaan naar de kosten die voorkomen kunnen worden in de ontwerpfase van de vernieuwing van infrastructuur door het toepassen van BIM, DMS en GIS binnen het informatiemanagement over de levenscyclus van het project. Het onderzoek is uitgevoerd als een casestudy binnen het vernieuwingsproject: N23 Westfrisiaweg. Uit het onderzoek is gebleken dat 5 tot 6% van de totale kosten in de ontwerpfase kunnen worden voorkomen door te besparen op faalkosten in het ontwerpproces, veldonderzoek en tijdsbesteding aan informatievergaring bij externe overheden. Binnen deze 5 tot 6% zijn er twee informatiesoorten te onderscheiden waarbinnen de besparingen te behalen zijn: Projectspecifieke informatie, die met behulp van een BIM en een DMS in een informatiedossier up-to-date aan het object worden bijgehouden. Hiermee wordt vooral bespaard op veldonderzoek naar de huidige situatie. Omgevingsspecifieke informatie uit GIS datasets, deze kunnen in een planfase voorafgaand aan de ontwerpfase, worden ontsloten in een GISviewer. Hiermee kan vooral worden bespaard op faalkosten in het ontwerpproces en op kosten aan veldonderzoek en in mindere mate aan tijdsbesteding aan informatievergaring bij externe overheden. Voor beide informatiesoorten is in het onderzoek vervolgens een kosten-batenanalyse uitgevoerd. Uit de kosten-batenanalyse blijkt dat beide informatiesoorten een kostenreductie kunnen opleveren. Met betrekking tot BIM is een blijvende bijhouding gedurende de gehele levenscyclus niet realistisch gebleken, maar blijkt een periodieke aanpak met daarbij een koppeling naar Asset Management Software (AMS) wel tot een geringe kostenreductie te leiden. Er zijn echter een aantal kwalitatieve baten en baten gedurende de onderhouds- en gebruikersfase niet meegenomen in de kosten-batenanalyse wat het resultaat nog positief zou kunnen beïnvloeden. De geringe positieve uitkomst betekent nog maar een zeer gering verbeterde kostenefficiëntie die daardoor nog te risicovol is om als investeringsargument te dienen. Nader onderzoek naar de overige baten valt aan te raden om de nauwkeurigheid van de kosten-batenanalyse te vergroten om zo een minder risicovolle investeringsoverweging te kunnen maken. Met betrekking tot het gebruik van GIS blijken de baten sterk op te wegen tegen de kosten. Het gebruik van GIS valt dan ook sterk aan te raden vanwege de verbeterde kostenefficiëntie. Vanuit het onderzoek kan geconcludeerd worden dat investeren in informatiemanagement tot een kostenreductie in het ontwerpen van infrastructuur zal leiden; vooral GIS zal op dat gebied een grote invloed hebben. Ook BIM geeft een positief resultaat, maar echter gering, hier zal nog verder onderzoek voor benodigd zijn voor een nauwkeuriger resultaat waardoor de investeringsrisico s kleiner worden. Pagina 4 van 49

7 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Management Summary Inleiding Probleemanalyse Projectspecifieke informatie (informatiedossier) Omgevingsspecifieke informatie Probleemstelling Doelstelling Theoretisch vertrekpunt Onderzoeksmodel Onderzoeksvragen Schematisatie onderzoek Onderzoeksmethodiek Case Case study Verantwoording case study Onderzoeksmethode Onderzoeksdata Te voorkomen kosten ontwerpfase vernieuwing N23 Westfrisiaweg (baten) Extra kosten BIM Extra kosten GIS Data analyse Totale baten tijdens ontwerpfase vernieuwing N23 Westfrisiaweg Kosten-baten informatiedossier over levenscyclus Kosten-baten gebruik GIS tijdens vernieuwingsfase Algemene verwachting van de baten Conclusies Informatiedossier GIS Kwalitatieve baten Vergelijking met algemene verwachting van de baten Aanbevelingen Aanbeveling voor verder onderzoek Literatuur Bijlage BIM Interviews Stramien interviews baten binnen onderdelen projectteam Stramien interviews extra kosten BIM en DMS in informatiedossier Stramien interviews extra kosten GIS Pagina 5 van 49

8 Figuurlijst Figuur 1 - Lifecycle information management... 7 Figuur 2 - Informatiemanagement over levenscyclus... 8 Figuur 3 - Ontwerpomgeving bij infrastructuur Figuur 4 - Ontwerpproces Figuur 5 - NPV (Kosten - Baten) Figuur 6 - Onderzoeksmodel Figuur 7 - N23 Westfrisiaweg Figuur 8 - Projectstructuur 'N23 Westfrisiaweg' Figuur 9 - Gewenste toepassing van informatie als input voor vernieuwingsfase Figuur 10 - Toepassing informatiedossier over de levenscyclus Figuur 11 - Toepassing regionale informatie over de vernieuwingsfase Tabellenlijst Tabel 1 - Investeringsbeoordeling a.d.h.v. NPV Tabel 2 - Kostenposten BIM scenario Tabel 3 - Kostenposten BIM scenario Tabel 4 - Kostenposten GIS Tabel 5 - Baten per ontwerp- en adviesonderdeel Tabel 6 - Baten per onderdeel verdeeld naar medium Tabel 7 - Baten per onderdeel verdeeld naar soort besparing Tabel 8 - Soorten baten verdeeld naar medium Tabel 9 - Kosten-batenanalyse BIM kostenscenario Tabel 10 - Kosten-batenanalyse BIM kostenscenario Tabel 11 - Kosten-batenanalyse GIS Tabel 12 - Verwachte baten Tabel 13 - Interviews Pagina 6 van 49

9 1 Inleiding Lifecycle asset management betreft het ontwerp, de realisatie, het onderhoud en de optimalisatie van kapitaalgoederen zoals infrastructuur (weg, rail en water). Hier gaan in Nederland jaarlijks vele miljarden in om. Overdracht van informatie tussen de verschillende fasen in de levenscyclus en de relatie tussen de activiteiten van de bedrijfsvoering moeten op elkaar zijn afgestemd voor het optimaal functioneren van deze infrastructuur. De infrasector staat voor een belangrijke uitdaging om informatie tussen de verschillende fases van het lifecycle asset management proces beter op elkaar af te stemmen, zoals in Figuur 1 is weergegeven. Omdat het vaak ontbreekt aan een goede afstemming tussen de verschillende fases gaat nog vaak waardevolle informatie verloren. Dit leidt tot onnodige faalkosten en vertragingen in infrastructurele projecten. Figuur 1 - Lifecycle information management Om de informatieoverdracht over de levenscyclus beter af te stemmen wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van een Bouw Informatie Model (BIM), Document Management Systeem (DMS) en een Geografisch Informatie Systeem (GIS). Met behulp van deze technieken kan verschillende informatie digitaal, uitwisselbaar en centraal bereikbaar opgeslagen worden. Zodoende moet worden voorkomen dat waardevolle informatie verloren gaat. Dit onderzoeksrapport geeft inzicht in de mogelijke baten die te behalen zijn door met BIM, DMS en GIS een betere informatieoverdracht over de levenscyclus te bereiken. Door daartegenover de extra kosten aan informatiemanagement te onderzoeken, kan bekeken worden of het een verbetering van het lifecycle asset management betekend. Allereerst wordt in dit document in een probleemanalyse de huidige problemen op het gebied van informatiemanagement en de mogelijke oplossingen nader beschreven, wat zal resulteren in een probleemstelling voor mijn onderzoek. Vervolgens wordt het onderzoeksmodel en de uitgevoerde onderzoeksmethodiek beschreven, waarna de onderzoeksdata wordt gepresenteerd en de resultaten van het onderzoek worden geanalyseerd. Tot slot wordt er een eindconclusie samengesteld met de belangrijkste bevindingen uit het onderzoek en een aanbeveling gedaan over het investeren in informatiemanagement met BIM, DMS en GIS. Pagina 7 van 49

10 2 Probleemanalyse Informatie als input voor een infrastructureel vernieuwingsproject 1 is nog vaak gebrekkig aanwezig of wordt gebrekkig beschikbaar gesteld. Zo gaat benodigde projectspecifieke en omgevingsspecifieke informatie nog vaak verloren, is onvindbaar of wordt op een inefficiënte manier in het ontwerpproces toegepast. Informatiemanagement blijkt vaak nog een ondergewaardeerd aspect voor vooral eigenaren van infrastructurele objecten, maar ook binnen projectteams van infrastructurele projecten en beheerders van omgevingsinformatie. Er zijn op het moment echter grote ontwikkelingen in de infra die te maken hebben met het verbeteren van informatiemanagement. BIM (Bouw Informatie Model) en GIS (Geografisch InformatieSysteem) zijn twee van die ontwikkelingen waardoor informatiemanagement beter op orde kan worden gehouden, wat uiteindelijk zal moeten leiden tot kostenreductie. Deze kostenreductie valt voornamelijk in de vernieuwingsfase te behalen door te kunnen beschikken over reeds aanwezige informatie. Benodigde informatie als input in de vernieuwingsfase van infrastructurele projecten kunnen worden onderverdeeld in twee soorten. Enerzijds is de projectspecifieke informatie van belang en anderzijds is de omgevingsspecifieke informatie bij infra van belang. BIM en DMS (Document Management Systeem) zijn twee technologieën die projectspecifieke informatie kunnen ontsluiten en bijhouden. GIS is een technologie die vooral de omgevingsspecifieke informatie kan ontsluiten en bijhouden. Daarnaast kan GIS ook de koppeling met de projectspecifieke informatie maken. Hieronder worden de problemen bij projectspecifieke en omgevingsspecifieke informatie nader behandeld en de toepassing van BIM en GIS als verbetering daarbij, verder uitgewerkt. 2.1 Projectspecifieke informatie (informatiedossier) Probleem Het lifecycle information management van infrastructurele objecten is nog vaak niet goed op orde. In de huidige praktijk heeft elke fase van de levenscyclus namelijk eigen informatiemanagement systemen die nog onafhankelijk en geïsoleerd werken. Het systeem voorziet alleen in zijn eigen functioneren en is niet in staat om belangrijke informatie en data te delen en te integreren. (Qing-Hua, 2002) Informatie wordt vaak niet volledig overgedragen aan de volgende beherende partij. Oorspronkelijk aanwezige informatie Figuur 2 - Informatiemanagement over levenscyclus (BIR, 2010) wordt zodoende vaak in meerdere fasen van de levenscyclus opnieuw verzameld of onderzocht om het betreffende informatiemanagement systeem te voorzien. Zoals in Figuur 2 is te zien ontstaat daardoor in de huidige praktijk een erg gefragmenteerd informatiemanagement met naar elke nieuwe fase een verlies van belangrijke informatie als gevolg. In een ideale situatie zou geen verlies van belangrijke informatie ontstaan (BIR, 2010). 1 Vernieuwingsproject: Een vernieuwing, herinrichting en eventuele uitbreiding van bestaande infrastructuur. Zodoende niet overeenkomstig met klein- of grootonderhoud waar alleen onderdelen worden bijgewerkt of vervangen. Pagina 8 van 49

11 Probleemanalyse Zodoende ontstaat er een gebrekkig informatiedossier waarin belangrijke informatie ontbreekt of het informatiedossier bevat verouderde informatie. Als gevolg wordt er ook in de vernieuwingsfase nader onderzoek gedaan naar de huidige situatie van het infrastructureel object. In de vernieuwingsfase gebeurt dit echter vaak op grote schaal door de omvang van het project, wat hoge kosten met zich mee brengt Oplossing In de afgelopen jaren is in de bouw het Bouw Informatie Model (BIM) in opkomst. Dit is een nog gaande ontwikkeling die de problemen gerelateerd aan uitwisseling van informatie en informatie-integratie over de gehele levenscyclus van een bouwwerk moet verbeteren. (AGC, 2005) Building Information Modeling (in het Nederlands ook wel BIMmen genoemd) is het proces van het opbouwen en managen van het virtuele model van het betreffende bouwwerk. Het virtuele model is opgebouwd vanuit objecten waar zowel alle fysieke alsook functionele eigenschappen aan kunnen worden gekoppeld. (BuildingSMART alliance, 2011) Voor een uitgebreidere uitleg over BIM zie bijlage BIM voor infrastructuur is nog in ontwikkeling en nog zeker geen doorgaans gebruikt ontwerpproces. In de huidige BIM-praktijk worden ook zeker nog niet alle aspecten van het concept BIM toegepast, maar technisch is het wel haalbaar. Het is een kwestie van het concept dat nog moet worden omarmd door de praktijk en de verschillende softwareleveranciers. In het vervolg wordt uitgegaan van het totale concept dat BIM inhoud, juist om te onderzoeken of het omarmen van de ontwikkeling naar het totale BIM-concept van nut is voor de infrasector op het gebied van informatiemanagement. Doordat in een BIM de belangrijkste informatie over een bouwwerk gedurende de gehele levenscyclus kan worden ontsloten in één centraal en digitaal model zal er minder belangrijke informatie verloren gaan. Daarnaast kan een BIM ook worden bijgehouden zodat het model altijd virtueel up-to-date blijft aan de huidige situatie waarbij de historie ook blijft opgeslagen. Zodoende claimt BIM de ideale situatie uit Figuur 2 te benaderen (Eastman et al., 2008). Daarnaast zijn Document Management Systemen (DMS) steeds meer in gebruik en belangrijker door de groeiende hoeveelheid informatie. Dit systeem zorgt voor een goede archivering van digitale documenten. In een DMS zijn belangrijke documenten te ontsluiten met daarin belangrijke informatie naast de ontsloten informatie in een BIM. In de huidige praktijk zijn er ook nog vele papieren archieven waarin documenten moeilijker op te zoeken zijn en waarin makkelijker documenten kwijt raken. Deze twee systemen zorgen ervoor dat tijdens een vernieuwingsfase een volledig informatiedossier aanwezig is met de benodigde informatie. Zodoende hoeft er in tegenstelling tot de huidige praktijk geen intensief onderzoek meer gedaan te worden naar de huidige situatie van het infrastructureel project. Hoge kostenposten kunnen zodoende worden voorkomen. Het is echter niet algemeen bekend wat dit voor baten oplevert over de gehele levenscyclus van een infrastructureel object waarbij ook de extra kosten van BIM ten op zichtte van de huidige situatie worden meegenomen. Dit vraagt nader onderzoek. 2.2 Omgevingsspecifieke informatie Probleem Bij het ontwerpen van infrastructuur speelt omgevingsspecifieke informatie over het projectgebied en zijn omgeving een grote rol (Figuur 3 geeft een voorbeeldweergave van een ontwerpomgeving bij infrastructuur). Deze regionale informatie is vaak in beheer bij besturende overheden binnen het projectgebied. Veel van deze informatie is moeilijk verkrijgbaar. Zo kan het bijvoorbeeld lang duren voordat de benodigde informatie wordt overgedragen, of is de informatie nog niet in een geschikt digitaal formaat beschikbaar. Daarnaast gaat er ook veel informatie verloren of is bij verschillende partijen aanwezig waardoor het moeilijk of niet meer wordt terug gevonden. Zodoende ontstaat informatieverlies en tijdsverlies door het zoeken naar informatie en het maken van een vertaalslag om de informatie in een bruikbaar formaat te krijgen. Hierdoor duurt het ook langer voordat het advies van het betreffende onderdeel gegeven kan worden en komen veel knelpunten vanuit de projectomgeving te laat naar voren in het ontwerpproces. In het huidige ontwerpproces wordt er vanuit een globaal onderzocht voorkeursalternatief tegelijk begonnen met het ontwerp van de weg alsook al grotendeels met de adviesonderdelen Pagina 9 van 49

12 Probleemanalyse binnen het ontwerpproces. Doordat knelpunten zodoende te laat zichtbaar worden, terwijl het tracé of zelfs al een gedetailleerd ontwerp deels vast liggen, ontstaan er ook regelmatig faalkosten door onder andere ontwerpaanpassingen en daaruit volgende kosten. Figuur 3 - Ontwerpomgeving bij infrastructuur (Drunen, 2011) Oplossing De laatste jaren is er echter bij overheden een grote ontwikkeling gaande op het gebied van het opslaan en beschikbaar stellen van hun informatie in een GIS formaat. GIS koppelt data uit verschillende bronnen en formaten op basis van een geografische component (X-, Y- en Z- coördinaten). Dat levert aansprekend en herkenbaar geografisch beeldmateriaal op in de vorm van kaarten. Het eenduidig onderbrengen van benodigde informatie via een geografische component in één GIS-systeem maakt data snel vindbaar, uitwisselbaar én in een oogopslag herkenbaar vanwege de ruimtelijke weergave. (ESRI NL, 2011) Met het door overheden ontsluiten van regionale informatie in centrale GIS datasets zou het verkrijgen van de informatie daardoor eenvoudiger moeten worden en zou er minder informatie verloren moeten gaan. Informatie is zodoende niet meer in vele documenten en vaak bij verschillende actoren opgeslagen waardoor informatie ook vaak onvindbaar raakt. Zodoende zou er minder veldonderzoek nodig kunnen zijn om verloren informatie opnieuw in te winnen. Daarnaast kan er tijd worden bespaard aan het zoeken naar informatie. Door vervolgens de benodigde GIS datasets met omgevingsspecifieke informatie voor het projectteam te ontsluiten in één centrale GISviewer ontstaan naar verwachting grote baten in de ontwerpfasen van de realisatie en vernieuwing van een infrastructureel object. Zodoende zou er namelijk een efficiënter ontwerpproces moeten ontstaan die is opgezet als in Figuur 4, waarbij de nadruk van het ontwerpproces in een vroeger stadium moet komen te liggen. Dit heeft als voordeel dat in een vroeg stadium makkelijker wijzigingen zijn door te voeren en dat daarnaast de wijzigingen ook nog minder hoge kosten met zich mee brengen dan in een later stadium. In dat vroege stadium moet er eerst in een planfase met de beschikbare informatie uit de GIS datasets, afbakeningen worden gemaakt om de mogelijkheden voor een haalbaar ontwerp (tracé) te bekijken. Met behulp van een GISviewer kan in een planfase meer en makkelijker vooronder- Pagina 10 van 49

13 Probleemanalyse zoek gedaan worden en zodoende beter haalbare alternatieven worden opgesteld. In het vooronderzoek werken alle onderdelen middels een GISviewer ook al integraal samen waardoor niet te afhankelijk van elkaar van start wordt gegaan in het ontwerpproces. Zo komen knelpunten vanuit de projectomgeving in een vroeger stadium zichtbaar waardoor hoge faalkosten kunnen worden voorkomen. Figuur 4 - Ontwerpproces (Autodesk, 2011) Het gebruik van GIS claimt grote baten op te leveren. Het is echter niet algemeen bekend hoe groot die baten zouden kunnen zijn, wanneer daarbij ook de extra kosten die er tegenover staan worden meegewogen. Dit vraagt nader onderzoek. 2.3 Probleemstelling BIM en DMS claimen te voorzien in kostenreductie aan de hand van een betere lifecycle infomation management. GIS claimt kostenreductie door het beter ontsluiten en uitwisselbaar maken van omgevingsinformatie en daarnaast ook aan de hand van een meer integrale aanpak van het ontwerpproces met behulp van een GISviewer. Het is echter nog niet bekend hoe de kostenreductie in de praktijk zal uitwerken, hoeveel er kan worden bespaard, wat valt toe schrijven aan een up-to-date informatiedossier en wat aan een verbeterd gebruik van omgevingsspecifieke informatie en welke extra kosten daartegenover staan. 2.4 Doelstelling Het uitgangspunt van het onderzoek is om middels een kosten-batenanalyse inzicht te krijgen in de kostenefficiëntie van het gebruik van BIM en DMS, om te beschikken over een up-to-date informatiedossier, en het gebruik van GIS om omgevingsspecifieke informatie op een effectieve manier in het ontwerpproces te gebruiken. 2.5 Theoretisch vertrekpunt Een kosten-batenanalyse (KBA) is een afwegingsmiddel om de kostinefficiënties van verschillende alternatieven te vergelijken waarbij alle bedragen via een rentevoet worden teruggerekend naar het jaar nul (NPV = Net Present Value). Zo kan bekeken worden of een investeringsalternatief een verbetering is ten opzichte van een nulalternatief. In dit onderzoek zal er gebruik worden gemaakt van een kosten-batenanalyse zoals beschreven door Boardman (2006). De kosten-batenanalyse zal de volgende stappen doorlopen: 1. Specificeer de te onderzoeken alternatieven 2. Beslis van wie de kosten en baten meetellen 3. Catalogiseer de impacten en selecteer de meetindicatoren 4. Voorspel de impacten kwantitatief over de levenscyclus van het project 5. Monetariseer de impacten 6. Disconteer de kosten en baten naar Present Values (PV) 7. Bereken de Net Present Value (NPV) van elk alternatief 8. Voer een gevoeligheidsanalyse uit 9. Maak een aanbeveling Voor het berekenen van punt 6 en 7 gecombineerd wordt de formule uit Figuur 5 gebruikt. Pagina 11 van 49

14 Probleemanalyse Figuur 5 - NPV (Kosten - Baten) (Relationship-economy, 2011) Voor de kosten en baten, die geen macro-economische risico kennen (zoals investeringskosten), is een disconteringsvoet (rentevoet) van reëel 4% gehanteerd. Dit is in overeenkomst met gebruikte waarden door Rijkswaterstaat. [12] Macro-economisch risico s zijn bijvoorbeeld inkomsten als zijnde van baten die tegenvallen door aan de economische situatie onderhevig te zijn. Met investeringskosten of te voorkomen investeringskosten is dit niet het geval. Beoordeling van de uitkomst van de kosten-batenanalyse om een aanbeveling te kunnen geven gebeurd volgens Tabel 1: Tabel 1 - Investeringsbeoordeling a.d.h.v. NPV (Wikipedia, 2011) If... It means... Then... NPV > 0 NPV < 0 NPV = 0 the investment would add value to the firm the investment would subtract value from the firm the investment would neither gain nor lose value for the firm the project may be accepted the project should be rejected We should be indifferent in the decision whether to accept or reject the project. This project adds no monetary value. Decision should be based on other criteria, e.g. strategic positioning or other factors not explicitly included in the calculation. Pagina 12 van 49

15 3 Onderzoeksmodel Om de doelstelling te bereiken is er een onderzoeksmodel opgezet. Het onderzoeksmodel is in dit hoofdstuk uiteengezet. Allereerst zijn er drie onderzoeksvragen opgesteld waarna er een schematisatie van het verloop van het onderzoek wordt weergegeven en beschreven. 3.1 Onderzoeksvragen 1. Welke baten ontstaan in de ontwerpfase, tijdens de vernieuwing van een infrastructureel object, door het beschikbaar hebben van de benodigde informatie over de huidige situatie en historie van het object en zijn omgeving met behulp van BIM, DMS en GIS? 2. Wat zijn over de levenscyclus de kosten-baten van het beschikken over een informatiedossier van een infrastructureel object waarin de projectspecifieke informatie met behulp van BIM en DMS up-to-date wordt gehouden aan de huidige situatie? 3. Wat zijn de kosten-baten van het, gedurende de vernieuwingsfase van een infrastructureel object, kunnen beschikken over een vooraf opgezette GISviewer met daarin de benodigde actuele omgevingsspecifieke informatie ontsloten? 3.2 Schematisatie onderzoek Figuur 6 - Onderzoeksmodel LCI = LifeCycle Infomation Informatie die in meerdere fasen van de levenscyclus benodigd is en zodoende moet worden blijven opgeslagen en beheert. LCIM = LifeCycle Information Management Het opslaan en beheren van LifeCycle Information gedurende de gehele levenscyclus. Het onderzoek volgens het onderzoeksmodel bestaat uit de onderstaand opvolgende fasen: Pagina 13 van 49

16 Onderzoeksmodel 1. Afbakening LCIM en inventariseren benodigde LCI De fasen binnen de lifecycle information management van infrastructuur zijn in dit onderzoek vereenvoudigd tot: Realisatiefase (waarbinnen een ontwerp- en uitvoeringsfase) Onderhoudsfase (waarbinnen de gebruiks- en onderhoudsfasen) Vernieuwingsfase (waarbinnen een ontwerp- en uitvoeringsfase) Na de vernieuwingsfase zal een cyclus ontstaan met alleen nog afwisselend onderhoudsfases met vernieuwingsfases. Dit gaat door tot eventueel wordt besloten tot sloop zonder vervanging. Dit gedeelte blijft buiten beschouwing in het onderzoek. Er wordt alleen gekeken naar het afleggen van de bovenstaande eerste drie fases. Binnen deze eerste cyclus wordt onderzocht wat er voor informatie als input benodigd is voor de vernieuwingsfase van een infrastructureel object. De informatiesoorten worden onderscheiden als projectspecifieke of omgevingsspecifieke informatie. 2. Inventarisatie van de gebreken in het huidige LCIM In deze fase van het onderzoek wordt onderzocht wat de gebreken zijn binnen het lifecycle information management van infrastructuur in de huidige praktijk. Deze gebreken zijn ontstaan door projectspecifieke of omgevingsspecifieke informatie en worden hierover onderverdeeld. 3. Voorleggen conceptueel LCIM met BIM, DMS en GIS Vanuit de theorie en eventuele introductie-interviews is een conceptueel lifecycle information management voor infrastructuur opgesteld met behulp van BIM, DMS en GIS. Dit concept kan zodoende in interviews worden voorgelegd zodat in de volgende stap de vergelijking kan worden gemaakt. 4. Opstellen te voorkomen kosten (baten vernieuwingsfasen) In deze fase worden de gebreken in het huidige lifecycle information management vergeleken met de mogelijkheden van het gebruik van BIM, DMS en GIS binnen het lifecycle information management. Hieruit kan worden bepaald welke gebreken voorkomen hadden kunnen worden. Door te onderzoeken welke extra kosten gepaard gaan met het compenseren van de gebreken valt op te stellen wat de te voorkomen kosten in de ontwerpfase van de vernieuwingsfase zijn. Doordat de gebreken eerder al zijn verdeeld over projectspecifieke of omgevingsspecifieke informatie kunnen ook de te voorkomen kosten daarover worden verdeeld. 5. Beantwoording onderzoeksvraag 1 Vanuit de vorige fase zijn alle te voorkomen kosten al opgesteld. Door deze bij elkaar op te tellen kan in de eerste onderzoeksvraag worden beantwoord wat de totale baten zijn in de ontwerpfase van de vernieuwingsfase. 6. Beantwoording onderzoeksvraag 2 Vanuit de totale baten zijn ook de baten van BIM en DMS te halen en zodoende de totale baten van een volledig en up-to-date informatiedossier op te stellen. Daartegenover moeten nog de kosten worden opgesteld. De kosten van BIM en DMS worden in deze fase onderzocht. Hiermee kan vervolgens ook een kosten-batenanalyse worden opgesteld om de kostenefficiëntie van het gebruik van BIM en DMS in een informatiedossier te onderzoeken. 7. Beantwoording onderzoeksvraag 3 Vanuit de totale baten zijn ook de baten van GIS op te stellen. Daartegenover moeten nog de kosten worden opgesteld. De kosten van GIS worden in deze fase onderzocht. Hiermee kan vervolgens ook een kosten-batenanalyse worden opgesteld om de kostenefficiëntie van het gebruik van GIS in de vernieuwingsfase te onderzoeken. 8. Opstellen van een analyse, conclusie en aanbeveling In de laatste fase worden de uitkomsten geanalyseerd en de conclusies en aanbevelingen opgesteld. Pagina 14 van 49

17 4 Onderzoeksmethodiek Om te onderzoeken welke kostenreductie er in een vernieuwingsfase van een infrastructureel project mogelijk worden geacht, is er een case study binnen een huidig vernieuwingsproject uitgevoerd, namelijk de vernieuwing van de N23 Westfrisiaweg. Daarbinnen is er een kostenbatenanalyse uitgevoerd naar de kostenefficiëntie van een informatiedossier en het gebruik van GIS over de benodigde gebruiksperiode van de betreffende technologie. Hieronder zal eerst de betreffende case worden beschreven waarna de case study zal worden uiteengezet en verantwoord. Vervolgens zal als laatst de gebruikte methoden binnen de case study nader worden beschreven. 4.1 Case De ontwerpfase van de vernieuwing van de N23 Westfrisiaweg is in het onderzoek gebruikt als case. De N23 Westfrisiaweg is het Noord-Hollandse deel van de gewenste verkeersverbinding N23 tussen Alkmaar en Zwolle. In Figuur 7 is globaal te zien hoe de N23 van Alkmaar naar Enkhuizen door Noord-Holland loopt. Er is zoveel mogelijk gebruikt gemaakt van bestaande wegen en het kan zodoende grotendeels gezien worden als een vernieuwingsproject van bestaande weginfrastructuur. Er is een deel van de wegen en kunstwerken geschikt voor langer gebruik, een deel van het traject wordt vernieuwd en daarnaast zijn er over het traject een aantal uitbreidingen. Een klein deel van het project bestaat uit een nieuw tracé. Figuur 7 - N23 Westfrisiaweg (Projectbureau N23 Westfrisiaweg, 2011) De vernieuwde verbinding De vernieuwde verbinding komt er op de vijf punten, te zien in Figuur 7, als volgt uit te zien (Projectbureau N23 Westfrisiaweg, 2011): 1. Er komt een nieuwe wegverbinding, met 2x1 rijstroken (80 km/uur) ten noorden van Heerhugowaard. 2. De bestaande verbinding tussen Heerhugowaard en Hoorn wordt een 80 km-weg met 2x1 rijstroken. De kruisingen worden gelijkvloers met rotondes óf rijstroken voor elke (afslaande) richting. Daarnaast komt er een parallelweg voor langzaam verkeer. 3. Het gedeelte tussen de Braken en de A7 (Jaagweg) wordt opgewaardeerd naar 2x2 rijstroken (80 km/uur). 4. De provinciale weg tussen de A7 en de Markerwaardweg wordt een 100 km-weg met 2x2 rijstroken; alle kruisingen worden ongelijkvloers. 5. De nieuwe verbinding tussen de Markerwaardweg en de Raadhuislaan wordt een 100 km-weg met 2x2 rijstroken. Pagina 15 van 49

18 Onderzoeksmethodiek Projectdetails Het traject loopt door 8 verschillende gemeenten; allen binnen de provincie Noord-Holland. Traject: 30 km (waarvan 22 km bestaande weg) Kosten ontwerpfase: Rond de euro Huidige status project: Voorbereiding uitvoering - Aanbesteding en contractering - Grondverwerving - Vergunningen Projectteam De case study is uitgevoerd binnen het ontwerpteam van Grontmij, verantwoordelijk voor het ontwerp van de vernieuwde N23 Westfrisiaweg. Het ontwerpteam is onder te verdelen in drie ontwerponderdelen: Het wegontwerp, de kunstwerken en de disciplines bestaande uit dertien adviserende onderdelen. Boven de drie ontwerponderdelen staat de projectleider die het ontwerpproces aanstuurt. Voor een schematisatie, zie Figuur 8. Het onderzoek naar de mogelijke baten van de aanwezigheid van BIM, DMS en GIS binnen dit project is gedaan aan de hand van interviews met alle verantwoordelijke medewerkers van alle onderdelen met eventuele aanvullingen van de projectleider. Voor een overzicht van de geïnterviewden per onderdeel zie bijlage Figuur 8 - Projectstructuur 'N23 Westfrisiaweg' Pagina 16 van 49

19 Onderzoeksmethodiek 4.2 Case study Baten ontwerpfase vernieuwing (onderzoeksvraag 1) In de case study is door middel van interviews per ontwerp- en adviesonderdeel gekeken naar de benodigde informatie als input voor dat onderdeel. Hierbij zijn de gebreken in het huidige informatiemanagement onderzocht en de daardoor gemaakte extra kosten. Vervolgens is de huidige situatie vergeleken met een intensief analyserende planfase aan het begin van het ontwerpproces (Figuur 4) waarin de benodigde informatie-input zal worden toegepast zoals in Figuur 9. Aan de hand van de vergelijking is bepaald welke gebreken er zodoende voorkomen hadden kunnen worden, door respectievelijk een Bouw Informatie Model (BIM), Document Management Systeem (DMS) of Geografisch Informatie Systeem (GIS). Nadat de te voorkomen gebreken zijn vastgesteld, is er zo goed mogelijk geschat welke besparing daarmee gepaard gaat. Zodoende zijn door een optelsom de totale baten bekend. Figuur 9 - Gewenste toepassing van informatie als input voor vernieuwingsfase Vooraf opgestelde categorieën van de soorten te constateren baten: Om de vele te behalen baten te kunnen onderverdelen in een overzichtelijker en kleiner aantal soorten baten zijn vooraf een aantal categorieën opgesteld waarbinnen vanuit de theorie en introductie-interviews baten worden verwacht. Dit geeft daarnaast ook meer structuur binnen de interviews om via de vraagstelling op zoek te gaan naar mogelijke baten binnen het onderdeel. De volgende categorieën zijn opgesteld: Benodigde extra veldonderzoeken Deze categorie betreft de onderzoeken die benodigd zijn in het veld naar de huidige staat van het infrastructurele object of zijn omgeving doordat de eerder aanwezig zijnde informatie verloren is gegaan of niet up-to-date is. Wanneer dit met het gebruik van BIM, DMS of GIS binnen het informatiemanagement over de levenscyclus van infrastructuur te voorkomen was geweest behoren de kosten aan het veldonderzoek tot de baten. Benodigde extra tijdsbestedingen aan het vergaren van informatie Deze categorie betreft de tijdsbestedingen aan het zoeken naar informatie vanuit grote (papieren/digitale) archieven of naar informatie waarvan niet meer bekend is waar het is opgeslagen en tijdsbestedingen aan het omzetten van informatie dat in een verkeerd formaat aanwezig is. Wanneer dit met het gebruik van BIM, DMS of GIS binnen het informatiemanagement over de levenscyclus van infrastructuur te voorkomen was geweest behoren de kosten aan de extra tijdsbesteding tot de baten. Dit kan zowel intern als extern aan de projectorganisatie plaatsvinden. Echter intern is zeer moeilijk te constateren doordat het hier over vele eventuele korte tijdsbestedingen gaat. Bij extern gaat het vaker over grote tijdsbestedingen en deze categorie is daarom ook opgenomen. In Pagina 17 van 49

20 Onderzoeksmethodiek het vervolg zal de categorie daarom ook wel genoemd worden als: Benodigde extra tijdsbestedingen aan het vergaren van informatie bij externen. Te voorkomen faalkosten Onder deze categorie vallen kosten die zijn ontstaan door menselijke of organisationele fouten die voorkomen hadden kunnen worden aan de hand van het gebruik van BIM, DMS of GIS binnen het informatiemanagement over de levenscyclus van infrastructuur. Het kan hier bijvoorbeeld gaan om aanvullende ontwerpkosten en kosten aan aanvullend onderzoek aan de hand van ontwerpaanpassingen door een onhaalbare tracékeuze. Eventuele overige kwalitatieve baten Er zijn een aantal baten te noemen die waarschijnlijk ook zorgen voor een kostenbesparing maar die erg moeilijk zijn in te schatten en zodoende niet gemonetariseerd kunnen worden voor de kosten-batenanalyse. Deze dienen echter wel de aandacht te krijgen en zullen daarom wel worden benoemd Kosten-batenanalyse informatiedossier (onderzoeksvraag 2) Vanuit de reeds onderzochte baten in de ontwerpfase van de vernieuwing zijn ook de baten van een informatiedossier met BIM en DMS te halen. Een volledig en up-to-date informatiedossier bijhouden aan de hand van BIM en DMS brengt ook extra kosten met zich mee. Deze kosten zijn ook onderzocht. Zodoende kan worden onderzocht of het gebruik van BIM en DMS ook over de gehele levenscyclus kostenefficiënt is. De toepassing van een informatiedossier is eenvoudige weergegeven in Figuur 10. In het onderzoek is gekeken naar de extra kosten gedurende de levenscyclus waarbinnen BIM en DMS wordt gebruikt. Beginnende met de overdracht van informatie vanuit de realisatiefase en eindigende met de overdracht van informatie naar de vernieuwingsfase. Met de onderzochte baten en kosten kan vervolgens een kosten-batenberekening worden uitgevoerd. Te constateren extra kosten informatiedossier: De soorten te constateren extra kosten zijn niet vooraf opgesteld maar aan de hand van de experts in verschillende kostenposten onderverdeeld waarna vervolgens de hoogte van de kostenpost is geschat. Figuur 10 - Toepassing informatiedossier over de levenscyclus Pagina 18 van 49

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

Beheren van bouwwerken met BIM

Beheren van bouwwerken met BIM Beheren van bouwwerken met BIM Afstudeerpresenta9e Arnold Bosch 31 Januari 2014 Hoofdmentor: Dr. Ir. A. (Alexander) Koutamanis Mentor: Dr. Ir. L. (Leentje) Volker Afstudeerbedrijf: Brink Groep Ir. O. (Onno)

Nadere informatie

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst Voorstellen Anton Slockers Directeur Admea / Smits van Burgst Admea is onderdeel van de Smits van Burgst

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Wat is BIM. BIM model

Wat is BIM. BIM model Sacon en BIM Bij Sacon worden sinds 2009 projecten ontworpen, uitgewerkt en virtueel gebouwd in een Bouwwerk Informatie Model of BIM met behulp van de software Revit van Autodesk. Met de opgebouwde ervaring

Nadere informatie

CO 2 Managementplan Energie meetplan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2. Jade Beheer B.V. OFN OFS 2C. Autorisatiedatum: 19-03-2016 Versie: 1.0

CO 2 Managementplan Energie meetplan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2. Jade Beheer B.V. OFN OFS 2C. Autorisatiedatum: 19-03-2016 Versie: 1.0 CO 2 Managementplan Energie meetplan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2 Jade Beheer B.V. OFN OFS 2C Auteur: Coert van Maren Autorisatiedatum: 19-03-2016 Versie: 1.0 CO 2 management plan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2 1 Inhoud

Nadere informatie

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Royal HaskoningDHV biedt u met Virtual Design & Construction (VDC) een unieke methode om integraal

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Rapportage workfl ow

Rapportage workfl ow Rapportage workflow Rapportage registratie workflow C.G.A.M Wessels Introductie Workflow management (WFM) staat voor de automatisering van bedrijfsprocessen en werkstromen (regels, procedures en processen)

Nadere informatie

CO 2 managementplan. Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants. Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager

CO 2 managementplan. Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants. Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager CO 2 managementplan Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants Versie: 1.0 Datum: xx-xx-2015 Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager Authorisatiedatum: Naam:.. Inhoud 1 Inleiding...

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Infrastructuur. GEO-ONDERZOEK Relevante grond(water)parameters en bodemopbouw

Infrastructuur. GEO-ONDERZOEK Relevante grond(water)parameters en bodemopbouw Infrastructuur Advies en ondersteuning binnen de gehele infraketen GEO-ONDERZOEK Relevante grond(water)parameters en bodemopbouw GEO-INFORMATIE Actuele situatie van het project en de omgeving gedetailleerd

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 Sparrenheuvel, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Zevende ronde ICT Benchmark Gemeenten 2011 3 1.2 Waarom

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

Papierloos bouwen. Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews. Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren

Papierloos bouwen. Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews. Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren Papierloos bouwen 2014 Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews Afstudeeronderzoek bij Hendriks Bouw en Ontwikkeling Door Ramon Bos & Jelle Verschuren Bijlage II Bedrijfsbezoeken en interviews Om een

Nadere informatie

nemen van een e-depot

nemen van een e-depot Stappenplan bij het in gebruik nemen van een e-depot CONCEPT VOOR FEEDBACK Bijlage bij Handreiking voor het in gebruik nemen van een e-depot door decentrale overheden 23 juli 2015 Inleiding Dit stappenplan

Nadere informatie

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G

I N H O U D V E R B E T E R E N I N F O R M A T I E M A N A G E M E N T E N K E T E N S A M E N W E R K I N G WAT KOMT ER NA BIM I N H O U D Wat komt er na BIM BIM is het begin LEAN bouwen Projectinformatie altijd en overal beschikbaar Informatiemanagement verbeteren Samenwerken en communicatie Procesoptimalisatie

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg

Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg De logistieke scan van CB ontdekt het verbeterpotentieel van uw goederenlogistiek Een efficiëntere logistiek levert (soms onverwacht) belangrijke bijdragen

Nadere informatie

Testrapport Kiezen op Afstand Backup en Recoverytest Stembus

Testrapport Kiezen op Afstand Backup en Recoverytest Stembus Testrapport Backup en Recoverytest Stembus Dit document heefi 9 pagina 's Testrapport backup en recoverytest stembus vo.2 Document historie Versie Datum Bijzonderheden Autorisatie 0.1 03-10-2006 Opzet

Nadere informatie

Handleiding. Model ter ondersteuning van investeringsbeslissingen in de bouw

Handleiding. Model ter ondersteuning van investeringsbeslissingen in de bouw Handleiding Model ter ondersteuning van investeringsbeslissingen in de bouw 09-07-2009 Introductie... 3 Tabblad Inleiding... 4 Hoofdalternatieven... 5 Subalternatief... 6 Bouwdata... 6 Gebouwen... 6 Tabblad

Nadere informatie

Titelpagina ONDERZOEKSVERSLAG. Namen: Klas/groep: Cursusjaar: Begeleider: Beoordelaar:

Titelpagina ONDERZOEKSVERSLAG. Namen: Klas/groep: Cursusjaar: Begeleider: Beoordelaar: Titelpagina ONDERZOEKSVERSLAG Namen: Klas/groep: Cursusjaar: Plaats en datum: Begeleider: Beoordelaar: Amsterdam, mei 15 Inhoud INHOUD... 2 VOORWOORD... 3 1. INLEIDING... 4 PROBLEEMSTELLING... 4 ONDERZOEKSVRAGEN...

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV Plan van aanpak Project : Let s Drop Bedrijf : DropCo BV Plaats, datum: Horn, 28 september 2012 Opgesteld door: 1205366 1205366smit@zuyd.nl Plan van Aanpak project Let s Drop pagina 1 Inhoudsopgave plan

Nadere informatie

Aanleg parallelweg N248

Aanleg parallelweg N248 Aanleg parallelweg N248 Onderzoek luchtkwaliteit Definitief Provincie Noord-Holland Grontmij Nederland B.V. De Bilt, 14 juli 2014 Verantwoording Titel : Aanleg parallelweg N248 Subtitel : Onderzoek luchtkwaliteit

Nadere informatie

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte De ontwikkeling van de ehealth-koffer Naam : Seline Kok en Marijke Kuipers School : Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opleiding : HBO-Verpleegkunde voltijd

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Integraal Kostenmodel voor het voeren van digitale dossiers in de JGZ

Integraal Kostenmodel voor het voeren van digitale dossiers in de JGZ Integraal Kostenmodel voor het voeren van digitale dossiers in de JGZ Voorwoord Deze handreiking behoort tot de reeks handreikingen die worden samengesteld ten behoeve van de verwerving en implementatie

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

CO 2 managementplan. 1 Inleiding

CO 2 managementplan. 1 Inleiding CO 2 managementplan Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Energie meetplan... 4 1.2 Planning meetmomenten... 4 1.3 Cofely Zuid Nederland... 4 Scope 1 emissies... 4 Scope 2 emissies... 4 1.4 Project Renovatie gemaal

Nadere informatie

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 bron: Ector Hoogstad Architecten BIM BIM is een term die in het vakgebied bouw

Nadere informatie

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management?

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management? Inleiding Stand van zaken Nederland? Groeiende druk op de buitenruimte Veeleisende burgers Krimpende budgetten en Risico management Planmatig en weinig flexibiliteit en creativiteit; Beheer en onderhoud

Nadere informatie

Enquête + Vragenlijst + Onderzoek + Panel = thesistools.com 15-01-13 10:43 Adoptie van BIM Geacht lid, Bouwend Nederland voert onderzoek uit naar de adoptie van BIM onder haar leden. Hiervoor is een enquête

Nadere informatie

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Kwaliteitskosten onderzoek Aanpak Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 KWALITEITSKOSTEN...

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

Review CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2

Review CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 Review CO2 reductiedoelstellingen Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4 2.2. Voortgang subdoelstelling

Nadere informatie

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Onderzoeksrapport Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Trends en ontwikkelingen in het gebruik van Business Intelligence en het toepassen van managementinformatie binnen

Nadere informatie

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen

Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Onderzoeksrapport Managementinformatie bij gemeenten: er is nog veel winst te behalen Trends en ontwikkelingen in het gebruik van Business Intelligence en het toepassen van managementinformatie binnen

Nadere informatie

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd:

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd: Inleiding Mijn afstudeeronderzoek richt zich op het bepalen van de juiste sourcingadvies per IT-proces van een organisatie. Voorlopig hanteer ik de definitie van Yang en Huang (2000) met betrekking tot

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

PUNT NR. 9 VAN DE AGENDA VAN DE VERGADERING VAN HET ALGEMEEN BESTUUR D.D. 19 december 2013.

PUNT NR. 9 VAN DE AGENDA VAN DE VERGADERING VAN HET ALGEMEEN BESTUUR D.D. 19 december 2013. PUNT NR. 9 VAN DE AGENDA VAN DE VERGADERING VAN HET ALGEMEEN BESTUUR D.D. 19 december 2013. Zwolle, 20 november 2013 Nr. Bestuur-4232 Aan het algemeen bestuur Onderwerp: HWBP Plannen van Aanpak Verkenningsfase

Nadere informatie

Uw partner in bouwend Nederland!

Uw partner in bouwend Nederland! De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs B.V. Bouwend Nederland kan niet meer zonder virtual ontwerpen en gecertificeerde realisatie van projecten. Opdrachtgevers verwachten een integraal ontwerp

Nadere informatie

Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek

Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek Bent u ook zoveel tijd kwijt met het zoeken naar de laatste en enig juiste! - versie van uw marktonderzoek Heeft u zich ook al eens afgevraagd waarom uw concurrent zo veel goedkoper kan zijn? Waarschijnlijk

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Aanleiding Maatregelenpakket uit 2008 ter verbetering van de ICT/GIS functie (DB 8-12-2008).

Aanleiding Maatregelenpakket uit 2008 ter verbetering van de ICT/GIS functie (DB 8-12-2008). voorstel aan dagelijks bestuur routing met data: overleg portefeuillehouder : 9 november 2010 dagelijks bestuur : vergaderdatum commissie wb : datum commissie bcwvm : datum algemeen bestuur : datum ab

Nadere informatie

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Aannemers Architectenbureaus Ingenieurs- en Adviesbureaus Installateurs

Nadere informatie

Tussenrapportage project professionaliseren functioneel beheer instellingssystemen September 2011

Tussenrapportage project professionaliseren functioneel beheer instellingssystemen September 2011 Universitair Informatiemanagement Kenmerk: SECR/UIM/11/0914/FS Datum: 14-09-11 Tussenrapportage project professionaliseren functioneel beheer instellingssystemen September 2011 1. Inleiding Begin 2011

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED STARTPAKKET RURAAL ERFGOED CHECKLIST Startpakket Ruraal Erfgoed komt tot stand onder auspiciën van Innovatieplatform Duurzame Meierij met een financiële bijdrage van Belvedere, EU (Leader+) en IDM. Projectontwikkeling:

Nadere informatie

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek

Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek Opzetten medewerker tevredenheid onderzoek E: info@malvee.com T: +31 (0)76 7002012 Het opzetten en uitvoeren van een medewerker tevredenheid onderzoek is relatief eenvoudig zolang de te nemen stappen bekend

Nadere informatie

Informatievoorziening met BIM de basis voor assetmanagement

Informatievoorziening met BIM de basis voor assetmanagement Informatievoorziening met BIM de basis voor assetmanagement GeoBuzz BIM Programma - 24 november 2015 Niels Reyngoud Provincie Gelderland 1 Assetmanagement Assetmanagement Pijlers (1/2) Assetmanagement

Nadere informatie

1"1\ Betreft Reactie op Business case Historische NAW. Datum Amsterdam, 8 juli 2010. Geachte heel

11\ Betreft Reactie op Business case Historische NAW. Datum Amsterdam, 8 juli 2010. Geachte heel I Stichting Bits of Freedom Postbus 10746 1001 ES Amsterdam 1"1\ E W www.bof.nl Bankrekening 554706 512 Bits of Freedom, Amsterdam KVK-nr. 34 12 1286 Betreft Reactie op Business case Historische NAW Datum

Nadere informatie

Ketenanalyse regionaal aanbesteden ingenieursdiensten door ProRail

Ketenanalyse regionaal aanbesteden ingenieursdiensten door ProRail Ketenanalyse regionaal aanbesteden ingenieursdiensten door ProRail De stand van zaken januari 2015 Definitieve rapportage Verantwoording Titel : Ketenanalyse regionaal aanbesteden ingenieursdiensten door

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

SOCIAL INFORMATION SYSTEM

SOCIAL INFORMATION SYSTEM De SIS is een tool die oplossingen biedt voor uitdagingen en vragen in de wijk. Het product is vooral sterk in het verbinden van belangen. Zo stelt het organisaties in staat makkelijk en efficiënt met

Nadere informatie

Registratie Data Verslaglegging

Registratie Data Verslaglegging Registratie Data Verslaglegging Registratie Controleren en corrigeren Carerix helpt organisaties in het proces van recruitment en detachering. De applicatie voorziet op een eenvoudige wijze in de registratie

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk

INNOVATIEF (SAMEN)WERKEN: BIM: BOUW INFORMATIE MODEL. De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk BIM: Bouw Informatie Model De standaard van de toekomst! Guido Leenders, Arno Vonk Binnen de bouw is BIM inmiddels een op zichzelf staand begrip geworden. Tegenwoordig willen we projecten BIM-men of er

Nadere informatie

Instrument: De maatschappelijke kostenbaten analyse van een warmteuitwisselingsproject. 1. Wat is een maatschappelijke kosten-batenanalyse?

Instrument: De maatschappelijke kostenbaten analyse van een warmteuitwisselingsproject. 1. Wat is een maatschappelijke kosten-batenanalyse? Instrument: De maatschappelijke kostenbaten analyse van een warmteuitwisselingsproject 1. WAT IS EEN MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN-BATENANALYSE?...1 2. DE MAATSCHAPPELIJKE KOSTEN EN BATEN VAN EEN WARMTE-UITWISSELINGSPROJECT...2

Nadere informatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Auteur: Remy Stibbe Website: http://www.stibbe.org Datum: 01 mei 2010 Versie: 1.0 Whitepaper implementatie workflow in een organisatie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131)

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) instructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) pi.cin08.4.v2 ECABO, 1 september 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen

Nadere informatie

Rapportage Lineage. Introductie. Methode. J. Stuiver

Rapportage Lineage. Introductie. Methode. J. Stuiver Rapportage Lineage Rapportage Lineage J. Stuiver Introductie In elk project is het essentieel om informatie over het project en haar activiteiten voor alle partijen beschikbaar te stellen. Deze informatie

Nadere informatie

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 Albert Martinus Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 1 Hoe gaat het MKB pragmatisch om met BIM? Hoe groei je samen, publiek en privaat, op de ladder van BIM zodat we efficiënt dezelfde taal ontwikkelen.

Nadere informatie

Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg

Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg Startnotitie Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg 1 Aanleiding voor het onderzoek In de jaarrekening en het jaarverslag leggen Gedeputeerde Staten jaarlijks verantwoording

Nadere informatie

Communicatie & Multimedia Design. Onderzoeksopzet. Afstudeerstage mt&v

Communicatie & Multimedia Design. Onderzoeksopzet. Afstudeerstage mt&v Communicatie & Multimedia Design Onderzoeksopzet Afstudeerstage mt&v Michel Janse 24 6 2010 Inleiding. In dit document geef ik een conceptuele weergave van het pad dat ik tijdens mijn onderzoek en het

Nadere informatie

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI TBI is een groep van ondernemingen die onze leefomgeving

Nadere informatie

Ketenanalyse Asbestinventarisatie

Ketenanalyse Asbestinventarisatie Ketenanalyse Asbestinventarisatie Search Consultancy November 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1. Doelstelling van het onderzoek... 3 1.2. Projectafbakening... 3 2. Uitgangspunten... 4 3. Beschrijving

Nadere informatie

Energiemanagementplan Carbon Footprint

Energiemanagementplan Carbon Footprint Energiemanagementplan Carbon Footprint Rapportnummer : Energiemanagementplan (2011.001) Versie : 1.0 Datum vrijgave : 14 juli 2011 Klaver Infratechniek B.V. Pagina 1 van 10 Energiemanagementplan (2011.001)

Nadere informatie

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl

h.ebels(&gemeentelangediik.ni en (in cc.) s.appeiman(d~c~emeenteiangediik.nl gemeente Langedijk Urhahn Urban Design Tav. de heer S. Feenstra Laagte Kadijk 153 1O18ZD AMSTERDAM Datum 17 maart 2015 B P/PEZ/SA Afdeling/team Uw brief/nummer Inlichtingen bi1 Onderwerp Bijiage(r) De

Nadere informatie

Het ISACA RISK IT Framework voor Testers. Omgaan met risico s Risk Appetite Onderzoeken Maatregelen

Het ISACA RISK IT Framework voor Testers. Omgaan met risico s Risk Appetite Onderzoeken Maatregelen 1 Het ISACA RISK IT Framework voor Testers Omgaan met risico s Risk Appetite Onderzoeken Maatregelen 2 Wie is Jaap Ir. J. van der Leer CRISC CGEIT CISA 43 jaar in de IT werkzaam. 22 jaar ervaring in IT

Nadere informatie

Werkplan afstudeerwerkstuk afstudeerkring Schrijven Kun je Leren

Werkplan afstudeerwerkstuk afstudeerkring Schrijven Kun je Leren Werkplan afstudeerwerkstuk afstudeerkring Schrijven Kun je Leren Student: Berieke Knüfken Klas: VR4A Docent: Eric Besselink Stageschool: CBS De Mate, Doetinchem Onderdeel 1: Een schets het projectkader

Nadere informatie

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy Casenso Optimaliseer Uw Bedrijf Casenso Consultancy Internet : E-mail : office@casenso.nl Telefoon : +31 (0)24 322 0872 : Engels of Nederlands Consultancy Alle organisaties (bedrijven, non-profit, overheid)

Nadere informatie

TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s

TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s TEN effecten in Den Haag, Duurzaam Dynamisch Verkeersmanagement door integrale afweging van Traffic, Emissie en Noise (TEN) bij inzet van scenario s Tanja Vonk (TNO) Arjen Reijneveld (Gemeente Den Haag)

Nadere informatie

Logitech B.V. Auteur: Merel van de Geer Autorisatiedatum: 08-02-2016 Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijke manager:

Logitech B.V. Auteur: Merel van de Geer Autorisatiedatum: 08-02-2016 Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijke manager: CO 2 management plan Logitech B.V. Auteur: Merel van de Geer Autorisatiedatum: 08-02-2016 Versie: 1.0 Handtekening autoriserend manager: CO 2 management plan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2 1 Inhoud 1 Inleiding...3

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 Invulinstructie: Dit formulier is bedoeld voor onderzoeksopdrachten die in een periode van gemiddeld 4 maanden (kunnen) worden uitgevoerd. Voor kortere klussen komt

Nadere informatie

HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker

HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker HVK student ontwikkelt het Arbo-management Instrument voor de Preventiemedewerker Ter afronding van een Hoger veiligheidskundige opleiding heeft John Fuijkkink een nieuw veiligheidskundig-instrument ontwikkeld.

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

CO2 managementplan. Max Bögl

CO2 managementplan. Max Bögl CO2 managementplan Max Bögl Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Energie meetplan... 4 2.1 Planning meetmomenten... 4 2.2 Vergelijking met vergelijkbare organisaties... 5 3 Energiemanagement actieplan... 6 4 Stuurcyclus...

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Inbo Bouwkunde. Ketensamenwerking De ultieme vorm van werken in multidisciplinair teamverband is voor ons ketensamenwerking. Een samenwerkingsvorm

Inbo Bouwkunde. Ketensamenwerking De ultieme vorm van werken in multidisciplinair teamverband is voor ons ketensamenwerking. Een samenwerkingsvorm Ketensamenwerking Inbo Bouwkunde Inbo Bouwkunde heeft talentvolle professionals die ambities hebben om landelijke en stedelijke gebieden in te richten. Onze kracht is om in een professionele omgeving,

Nadere informatie

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen NOTITIE AANPAK BOUWKUNDIG VERSTERKEN URGENTE SCHADEGEVALLEN 1. Inleiding In deze notitie wordt de scope en de aanpak van het bouwkundig versterken van 250 schadegevallen op hoofdlijnen toegelicht. In paragraaf

Nadere informatie

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM G.H. van der Wilt en W.H.M. van der Zanden Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) maart 2006 In opdracht van Stadsregio Rotterdam en Ontwikkelingsbedrijf

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Publicatie datum: 12 november 2015 Autoriteit Financiële Markten De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante financiële markten. Als onafhankelijke

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014 Titel van het project (Kort en krachtige weergave van het onderwerp) Flexplekken in de praktijk case study Essent en/of Enexis en/of Provincie Drenthe Korte omschrijving

Nadere informatie

Dataopwerkingsprojecten 'zichtbaar' onder controle

Dataopwerkingsprojecten 'zichtbaar' onder controle Dataopwerkingsprojecten 'zichtbaar' onder controle Visualisatie ten behoeve van projectaanpak en datakwaliteit Maurice Willemsen en Joery Korobejnik Spatial Eye en Enexis Asset Management maurice.willemsen@spatial-eye.com

Nadere informatie

Projectplan. Kernregistratie Medewerkers en inowit

Projectplan. Kernregistratie Medewerkers en inowit Projectplan Kernregistratie Medewerkers en inowit Veiligheidsregio Gelderland-Zuid (Josien Oosterhoff) Veiligheidsregio Haaglanden (Marieke van den Berg) NetAge AG5 28 augustus 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding...

Nadere informatie

In de volgende paragraven worden de zes fases in de methodiek toegelicht:

In de volgende paragraven worden de zes fases in de methodiek toegelicht: Adoptiemethode Om een verandering in werkgedrag op een juiste manier bij mensen te bewerkstelligen kan gebruik gemaakt worden van onderstaande methodiek. De methodiek is opgebouwd uit zes fases met als

Nadere informatie

De visie van Centric op datamanagement

De visie van Centric op datamanagement De visie van Centric op datamanagement De vijf elementen om optimaal invulling te geven aan datamanagement Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Wat is datamanagement? 2 2.1 Actuele en statische data 3 3 De vijf

Nadere informatie

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 . Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 3 Hoe was het ook al weer vóór BIM: 2 1 / 18 3.1 Nadelen. 2 4 Hoe gaat samenwerken met

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie