lnhoud lnleiding Sociale strategie De uitgangssìtuatie De toekomstige sociale strategie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "lnhoud lnleiding Sociale strategie De uitgangssìtuatie De toekomstige sociale strategie"

Transcriptie

1 Strategie van TNO

2 lnhoud lnleiding De doelstellingen van TNO De omgeving van TNO Algemene aspecten De overheid De plaats van TNO in de Nederlandse onderzoekstructuur Universiteiten en hogêscholen Andere g rote Nederlandse ond.erzoeki nstel li ngen, bedrijfslaboratoria en advies-/i ngenieursbureaus Hetwerk van TNO Ontwikkelingen in de hoofdaandachtsgebieden lndustriële technologie Energie Milieu Voeding Gezondheid Defensie Bouw en infrastructuur De marketing van TNA De marketingfilosofie De doelgroepen van TNO Marketing naar de overheid en groterè bedriiven Marketing naar het KMO Marketing in het buitenland Sociale strategie De uitgangssìtuatie De toekomstige sociale strategie Zakel ij k bel e id e n bed rijfsvoeri ng Organisatie Financiële grondslag Doelmatigheid Prijszetting Kosten en middelen Financiering lnvesteringen Deelnemingen Beleidsinformatie Concurrentie Adressen instituten en instellingen Lijst van afkortingen

3 lnleiding Deze nota beoogt de strategie van TNO voldoende concreet te formuleren om: - belanghebbenden het benodigde inzicht te geven in het beleid en de werkwijze van de organisatie voor de komende periode van 5 à 10 jaar; - binnen TNO richting te geven aan de opstelling van operationele meerjarenplannen. De nota kwam tot stand na intensieve discussies binnen TNO over de doelstellingen en het functioneren van een grole enderzoekorganisatie van multidisciplinair karakter in de Nederlandse situatie. Uitgangspunten daarbij waren de nieuwe TNO-wet en taxaties van de interne sterktes en zwaktes en de externe kansen en bedreigingen. De nota bouwt in vele opzichten voort op de in het begin van 1983 verschenen nota'voortgaan in verandering, een aanzet tot een TNO-strategie' en zal over vier jaar herzien wordén. 3

4 TNO heeft vestigingen in: Amsterdam (1) Apeldoorn (2) Arnhen (3) Austerlitz (4) Detft (5) Eindhoven (6) Enschede (7) Groningen (B) Den Haag (9) Den Helder (10) ljmuiden (11) Leiden (12) Oosterwolde (13) Rijswijk 0a) Soesterberg (1 5) Utrecht (1 6) Waalwijk (17) Wageningen (18) Zeist (19) ln de grote complexen in Apeldoorn, Delft, Rijswijk en Zeist zijn verscheidene instituten onder één dak verenigd. De onderzoeker van TNO heeft overdrachtvan z'n kennis naar de praktijk in zijn takenpakket. Hij communiceert onder andere op congressen en vakbeurzen met de potentiële gebru kers van het onderzoek.

5 De doelstellingen van TNO TNO is een bij wet opgerichte organisatie, die ten doel heeft resultaten van op toepassing gericht technisch en natuurwetenschappelijk onderzoek en hiermee verbonden onderzoek vaé andere aard op doelmatige wijze dienstbaar te maken aan het algemeen belang en daarin te onderscheiden deelbelangen. Belangrijke doelgroepen van TNO zijn dan ook de centrale, de regionale en de lokale overheden, het bedrijfsleven - vooral het Nederlandse - en andere instellingen. De gerichtheid van TNO's onderzoek op deze doelgroepen wordt in deze nota aangeduid met de term 'marktgerichtheid', die dus niet beperkt is tot de marktsector. ln aftikel 4 van de TNO-wet wordt, naast het algemeen belang, ook gesproken van deelbelangen. Artikel 5 handelt over de werkwijzen. De behartiging van de deelbelangen kan, zeer algemeen, als volgt worden gedefinieerd: - Ondersteuning van vooral het Nederlandse bedrijfsleven met zowel kennis betrekking hebbend op korte-termijnproblemen als met onderzoek in verband met ontwikkelingen op langere termijn. - Ondersteuning van vooral de Nederlandse overheid ten aanzien van wetenschappelijke en technische aspecten van het overheidsbeleid op korte, middellange en lange termijn. Deze ondersteuning heeft in het bijzonder betrekking op:. bescherming en verbetering van leef- en werkomstandigheden; behoud van een gezond milieu;gezondheidszorg en voeding;. de mogelijkheden en de gevolgen van de toepassingen van nieuwe technologieën, het gebruik van grondstoffen en energie, aspecten van de Nederlandse infrastructuur, e.d.;. de Nederlandse defensie. Artikel 5 beschrijft in formele bewoordingen de manier waarop de organisatie het algemeen belang en de verschillende deelbelangen kan dienen. Hieruit trekt de organisatie TNO de volgende conclusies. TNO is een organisatie die is gericht op: - de bevordering van vernieuwingen in Nederland op een aantal gebieden; - het oplossen van problemen ten behoeve van opdrachtgevers en su bsidieverschaff ers. Belangrijke middelen tot het bereiken van deze doelen zijn: het verlenen van diensten aan de doelgroepen van TNO; - het overdragen van kennis aan de doelgroepen. Deze kennisoverdracht kan op individuele, exclusieve, basis plaatsvinden of op collectieve basis. De kennis wordt verkregen door eigen onderzoek, door samenwerking met anderen, door het volgen van de ontwikkelingen van kennis in de wereld, door kennisruil en door kennishandel. 5

6 Belangrijke karâkeristieken van de organisatie zijn daarbij: - het vermogen tot een zeer brede, multidisciplinaire aanpak van problemen; - de behoefte aan de instroom van zeer veel kennis van buiten de organisatie; - het feit dat de organisatie in het algemeen de kennis niet zelf toepast. Toepassing vindt veelal binnen de doelgroepen van TNO plaats. Deze karakteristieken komen tot uiting in de wijze waarop de organisatie opereert. De eerste karakteristiek werkt door in de wijze waarop TNO georganisêerd is en in het personeelsbeleid. De aanwezige kennis van vele disciplines dient flexibel te kunnen worden gebundeld. De tweede karakteristiek betekent, dat TNO een duidelijk beleid heeft ten aanzien van anderen die kennis genereren, met name ten aanzien van het wetenschappelijk onderwijs en andere grotê onderzoekinstituten. Daarnaast is deze karakteristiek mede bepalend voor het te voeren personeelsbeleid. De derde karakeristiek komt tot uiting in de marktgerichtheid en de kennisoverdracht van TNO. Deze aspecten worden in de volgende hoofdstukken verder uitgewerkt.

7 De omgeving van TNO Algemene aspecten De wetenschappelijke component in de Nederlandse samenleving neemt sterk in belang toe. De verwachting is, dat de belangstelling voor deze component ook op een hoger beleidsniveau zal groeien. Wetenschappelijk en technologische ontwikkelingen zullen zowel de publieke als de particuliere sector diepgaand beïnvloeden. De discussie en de besluitvorming over steeds complexer wordende maatschappelijke vraagstukken zullen in veel gevallen mede gebaseerd moeten zijn op kennis vanuit wetenschap en techniek. De industriële produktie in brede zin, landbouw en visserij en de dienstensector, zijn de drie pijlers waarop onze economie rust. De vernieuwingen in de industriële produktie en de gevolgen daarvan voor werkgelegenheid, arbeidsomstandigheden en organisatie zullen leiden tot een maatschappelijke problematiek, waarbij voor de oplossing wetenschappelijk onderzoek niet gemist zal kunnen worden. De invloed van biowetenschappen en technologie op de voedselproduktie en van technologie op de gehele dienstverlenende sector, waaronder transport en logistiek, zal sterk toenemen. Daarnaast zullen we te maken krijgen met vraagstukken als de toekomstige energiehuishouding en de gevolgen hiervan voor het milieu en de industriële ontwikkeling en met de veroudering van de Nederlandse bevolking en de gevolgen daarvan voor de gezondheidszorg. Politieke aandacht voor de grote lijnen in wetenschaps- en technologieontwikkelingen is gezien het voorgaande essentieel. Terecht stelde de Raad van Advies voor het Wetenschapsbeleid (RAWB) dienaangaande in zijn jaaradvies 1984: 'De teruggang in financiële middelen en de veroudering van het onderzoekpotentieel is mede een uitdrukking van het feit dat in de landspolitiek nog steeds onvoldoende aandacht aan wetenschappelijk onderzoek en technologie wordt besteed'. TNO stelt zich daarom mede tot doel overheid en parlement via zijn communicatiebeleid voldoende inzicht te geven in zijn gerichtheid op meer algemeen maatschappelijke doelstellingen. De overheid De volgende aspecten van de relatie tussen overheid en TNO zijn in het bijzonder van belang. 1. De overheid is belanghebbende bij onderzoek met een meer algemeen maatschappelijke doelstelling. Veel van dit onderzoek wordt gefinancierd uit de doelsubsidies van de verschillende departementen. TNO zal ertoe bijdragen dat de overheid tot een meer geïntegreerd onderzoekbeleid kan komen door: - zelf samenhangende en goed onderbouwde programma's ten laste van doelsubsidie aan te bieden, met voldoende aandacht voor middellange- en lange-termijn aspecten ;

8 ln het onderzoekveld van Nederland is er een voortdurende interactie tussen de vele betrokkenen. Dit (sterk vereenvou d ig de) schema geeft aan welke groepen in het veld elkaar beinvloeden, onde rsteu ne n, sti mu Ie ren e n soms ook beconcurreren. Enkele geschatte bedragen (in guldens) voor de verdeling van de financiële middelen voor onderzoek in 1 985: universiteiten en hogescholen: miljoen - speu rwerkinstellingen: miljoen TNO: miljoen bedrijven: miljoen - internationale organisaties en buitenland: m ljoen. De zelfstandige positie van TNO biedt de organisatie de mogelijkheid op doelmatige wijze opdrachten te verwerven en uit te voeren, kennis te ontwikkelen en uitte dragen enverderde markten van dienst te zijn met een stroom van informatie. Universiteiten en hogescholen Speurwerkinstellingen lnternationale organisaties en buitenland Onderzoekers van TNO en studenten van TH's en universiteiten werken regelmatig in projecten samen. Voor TNO biedt dat het voordeel dat de onderzoekers op de hoogte blijven van ontwikkelingen in hetfunderend onderzoek, de studenten leren hoe het in de praktijk toegaat.

9 - het overleg met de overheid over de hoofdlijnen van doelsubsidieprogramma's te stimuleren op hoog ambtelijk niveau o.a. door middel van de TNO-beleidscommissies (zie blz. 41 ); - de samenwerking, coördinatie en taakafbakening met andere onderzoekinstellingen sterk te bevorderen. Sterke punten en specifieke deskundigheden bij andere instellingen zullen daarbij gevolgen kunnen hebben voor het TNO-programma. ln het hoofdstuk'het werk van TNO' (pag. 15) wordt aangegeven welke richtingen TNO uitgaat ten aanzien van onderzoek van een meer algemeen maatschappelijk belang. Omdat de overheid bij dit type onderzoek lang niet altijd voldoende deskundigheid in huis heeft, zal zij ernaar streven de direct belanghebbenden bij dit onderzoek te betrekken. Rechtstreekse en goede contacten van TNO met deze achterban zijn daarom noodzakelijk. Ten aanzien van de subsidieverstrekking is het van belang, dat de overheid gekozen heeft voor de financiering van onderzoek van algemeen maatschappelijk belang in de verschillende deelgebieden en voor de financiering van exploratief onderzoek. TNO gaat ervan uit dat, na de kortingen op basis- en doelsubsidies van de afgelopen jaren, een stabiele situatie is bereikt (zie ook'financiële grondslag' pag. 42). 2. Naast het belang van de overheid in het algemeen zijn er onderdelen van de overheid met een eigen, specifieke behoefte aan onderzoek en de resultaten daarvan (Rijkswaterstaat, VROM, L&V, Defensie). Op de gerelateerde gebieden heeft de overheid in het algemeen eigen deskundigheid beschikbaar en het betreffende onderzoek zal veelal in de vorm van opdrachten worden uitgevoerd. De betekenis van de overheid als opdrachtgever over een periode van tien jaar is in kwantitatieve zin nauwelijks aan te geven. Voor de komende vier jaar zijn de prognoses aangegeven in het meerjarenonderzoekplan van TNO. Wel verwacht TNO van de overheid, dat het opdrachtenbeleid geplaatst zal worden in het kader van een lange-termijnbeleid, dat mede beoogt hoogwaardige en beproefde onderzoekcapaciteit in ons land in stand te houden. Het verstrekken van opdrachten door de overheid aan instituten in binnen- en buitenland, louter op basis van opportun te tsoverwegingen, is op termijn ook schadelijk voor de overheid zelf ; systematische kennisopbouw op een aantal, voor Nederland belangrijke, gebieden kan daardoor geschaad worden. 3. De nieuwe wet beoogt TNO een afstandelijke relatie met de overheid te geven, hetgeen TNO zeer waardeert. De ruimte die de centrale overheid TNO hiermee geeft bij de beleidsvorming is noodzakelijk, omdat alleen de organisatie zelf kan komen tot optimale onderlinge afstemming van beleidselementen op programmatisch, sociaal, financieel, commercieel en organisatorisch gebied. De onderscheidene departementen missen daartoe nu eenmaal het overzicht. Deze afstand is ook noodzakelijk i.v.m. de dienstverlening aan anderen, waarbij objectiviteit, neutraliteit en geheimhouding noodzakelijk zijn.

10 De plaats van TNO in de Nederlandse onderzoekstructuur U n ive rsiteite n en hogesch ol en TNO ontving in % (lvlf 260) van de aan onderzoek bestede overheidsmiddelen. De onderzoekcapaciteit van TNO (M/ 550) bedroeg in dat jaar 6,7"/o van de totale capaciteit in Nederland. Daarmee is TNO in Nederland de grootste afzonderlijke onderzoekinstelling. TNO heeft de taak kennis over te dragen. Naast het zelf verrichten van toegepast natuurwetenschappelilk onderzoek in verband met een aantal deelbelangen, vereist dit ook het bemiddelen bij het toegankelijk maken van door anderen verworven kennis. Van de GTI's verschilt TNO voornamelijk in de breedte van de markt die bediend kan worden. Dit is een gevolg van de brede doelstellingen, die hebben geleid tot een grote schakering van disciplines. Ook is de omvang van de TNO-inspanning veel groter. Het universitaire onderzoek heeft, ten opzichte van TNO, als belangrijke aspecten de relatie met de opleiding en het meer fundamentele karakter van het onderzoek. Hoewel ook hier multidisciplinair onderzoek niet gemist kan worden, is het van essentieel belang dat op het gebied van de wetenschappelijke disciplines voldoende diepgang aanwezig blijft. De laboratoria van het bedrijfsleven en de nutsinstellingen doen in hoofdzaak onderzoek voor hun eigen bedrijf of achterban en worden ook grotendeels vanuit die bronnen gefinancierd. Voor TNO staan twee zaken centraal in de relatie met het hoger onderwijs: - Er is behoefte aan goed opgeleide onderzoekers en ontwerpers. Goed opgeleid wil zeggen: met wetenschappelijke diepgang, naast aandacht voor markt- en toepassingsaspecten; - Er is een grote behoefte aan funderend onderzoek van uitstekend ntveau. Voor de toekomst van TNO zijn deze aspecten zeer wezenlijk. Het is voor TNO daarom een strategische doelstelling, ertoe bij te dragen dat een effectief universitair onderzoekbestel in Nederland gehandhaafd blijft. Daarom is TNO van plan op een systematische wijze de samenwerking met het wetenschappelijk onderwijs en het HBO uit te breiden. 10 Daartoe wordt gedacht aan: het gezamenlijk uitvoeren van programma's; - het te werk stellen van studenten bij TNO; het financieren van voor TNO interessante promotieplaatsen; - het toeleveren van buitengewone of bijzondere hoogleraren en het stichten van bijzondere leerstoelen; - het ter beschikking stellen van onderzoekfaciliteiten; - het uitbreiden van geformaliseerde samenwerkingsverbanden. TNO is echter niet bereid, noch in staat tot een structurele medef inanciering van de tweede{ase onderzoekopleiding. Bovendien acht TNO het ongewenst als de financiering van het tweede-faseonderzoek grotendeels door contractonderzoek moet

11 plaatsvinden. Een dergelijke ontwikkeling is een bedreiging voor kwaliteit en continuiteit van het funderende onderzoek, waarop het toegepaste onderzoek van TNO steunt. De primaire doelstelling van het tweede-faseonderwijs moet zijn het afleveren van zeer goede onderzoekers of ontwerpers en het uitvoeren van funderend onderzoekvan hoog niveau. Samenwerking tussen TNO en het wetenschappelijk onderwijs op basis van complementaire deskundigheid vindt reeds!aren plaats. Enkele voorbeelden van de vele relaties zijn: de HGO en universitaire klinieken; - de TPD en de Afdeling der Technische Natuurkunde van de TH-Delft en de TH-Eindhoven; - het IBBC en de Afdeling der Civiele Techniek van de TH-Delft, naast vele andere. De relaties met het HBO zullen eveneens worden getntensiveerd. TNO kent zijn toekomstige behoefte aan onderzoekers in een aantal belangrijke werkgebieden en is op basis daarvan voornemens met de in aanmerking komende TH's en universiteiten tot gezamenlijke (deel)strategieën te komen. Andere grote Nederlandse on derzoe ki n stel I i n g e n, bed rijf sl abo rato ri a e n advi es-/ ingenieursbureaus Nederland kent naast TNO een aantal onderzoekorganisaties, die geheel of gedeeltelijk gefinancierd worden door de overheid. Het betreft: a. 'funding' organisaties, voornamelijk gericht op het wetenschappelijk funderend onderzoek (ZWO, FOM, STW, etc.); b. organisaties voor programma-beheer (PEO, CMO); c. uitvoerende instituten (GTl's, RIVM, landbouw-instellingen). TNO acht het van groot belang dat gestreefd wordt naar aansluiting tussen het funderend onderzoek en het op toepassing gerichte onderzoek. Met instellingen als ZWO en STW streeft TNO een continuering na van de huidige goede relaties. De behoefte van TNO aan bepaalde aspecten van het funderend onderzoek zullen daarbij meer expliciet dan thans het geval is, kenbaar worden gemaakt. Ten aanzien van de uitvoerende instituten, waaronder de GTI's, is TNO van mening dat een gezamenlijke onderzoekplanning op termijn effectiever is dan de zich nu ontwikkelende sub-optimalisatie. ln een dergelijke aanpak zou allereerst gestreefd moeten worden naar afstemming per hoofdaandachtsgebied en naar op elkaar afgestemde jaarlijkse werkplannen, resulterend in een proces van 'naar elkaar tpe groeien'. Voorwaarden voor een dergelijke aanpak zijn financiële regimes, die onderling niet teveel verschillen en gelijke eisen aan de'performance'. Bij het slagen van een dergelijk gezamenlijk programmabeleid en de daaruit voortvloeiende versterkte coördinatie zal ook de behoefte aan afzonderlijke organisaties ten behoeve van programmabeheer kleiner kunnen worden.de sectorraden kunnen een belangrijke functie hebben bij het overleg over de hoofdlijnen van gewenste programma's (platformf unctie). 11

12 Ontwerpen en produceren kunnen in veel bedrijven worden gei'ntegreerd. TNO advíseert bij het op maat maken van CADICAM systemen: computer aid ed design, computer aided manufacturing. De belangen van landbouw en milieu behoeven niet haaks op elkaar te staan. TNO kan via de integratie van on d e rzoe k v an u it ve rsc h i I le n d e vakgebieden voor de informatie zorgen waarmee een doelmatig en milieuvriendelijk beheer tot stand kan worden gebracht. 12

13 Ten aanzien van instituten als RIVM streeft TNO in bilateraal overleg naar programmatische afstemming op langere termijn op de gebieden milieu en gezondheidszorg.tno gaat ervan uit, dat de overheid alleen dat onderzoek in eigen beheer laat verrichten, dat typisch gebaseerd is op de primaire doelstellingen van de overheidsinstituten en dat daarbij rekening wordt gehouden met wat elders (o.a. bij TNO) gebeurt en aanwezig is. ln de sector voeding en voedingsmiddelen vindt de noodzakelijke taakafbakening met landbouwinstituten (DLO), de Landbouw- Hogeschool en de veterinaire faculteit (RU-Utrecht) plaats door middel van de Nationale Raad voor Landbouwkundig Onderzoek (NRLO). Naast de grotendeels van overheidswege gefinancierde onderzoekinstellingbn kent Nederland een aantal laboratoria van bedrijven en multinationals. Voor de toekomst is het contact met deze bedrijven voor TNO van groot belang om op de hoogte te blijven van strategische mogelijkheden die bedrijven als toepasbaar in de toekomst zien. lnformatieuitwisseling vindt o.a. plaats via de adviesraden van de instituten en de programma-adviesraden van de hoofdgroepen, waarin vele functionarissen uit deze bedrijven zitting hebben. Daarnaast zijn deze bedrijven potentiële opdrachtgevers voor specialistische activiteiten van TNO. Het streven van TNO is erop gericht de contacten met bedrijven in de toekomst uit te breiden. De Raad van Bestuur onderhoudt hiertoe contacten met een aantal bedrijven die werkzaam zijn in sectoren die een duidelijke relatie vertonen met de prioriteitsgebieden van TNO. Dit overleg zal periodiek gevoerd worden om tot strategische programma-afstemming en samenwerking te komen. Een van de uitvoeringsmodaliteiten is een middellangetermijn-tnoonderzoekprogramma, dat uit doelsubsidie wordt gefinancierd. Met de kleinere bedrijven zullen de contacten ovei dit onderzoekprogramma vooral lopen via de branche-verenigingen en de adviesraden van de instituten. Daarnaast zullen ten behoeve van de meerjarenprogrammering van TNO kleine en middelgrote ondernemingen individueel benaderd worden. Meer in het bijzonder betreft deze benadering die bedrijven die in de diverse branches voorop lopen bij het introduceren van technologische vernieuwingen, vanwege de belangrijke voorbeeldwerking van deze bedrijven. Ten behoeve van de advisering aan het bedrijfsleven en de overheid bestaat in Nederland een groot aantal commerciële advies- en ingenieursbureaus. De strategie van TNO is erop gericht om samenwerking met deze commerciële adviesbureaus tot stand te brengen, waarbij TNO optreedt als adviseur van de adviseurs. Enerzijds vertegenwoordigt de advieswereld een sector met mogelijk toenemende werkgelegenheid, anderzijds is het belang van samenwerking, dat verspreiding van TNO-kennis via de advieswereld wordt bevorderd.

14 14 Bij deze strategie dient echter voldoende aandacht te worden besteed aan het feit dat het - vanuit het onderzoek gezien - noodzakelijk blijft contact te houden met de eindgebruiker. De ervaring die daarbij wordt opgedaan, is voor TNO van essentieel belang voor de besluitvorming over en de uitvoering van toekomstige onderzoekprogramma's. De marktgerichtheid van TNO kan niet uitsluitend worden afgemeten aan aantallen bedrijfsopdrachten of inkomsten, verkregen uit opdrachten. TNO is van mening (zie ook het hoofdstuk'de marketing van TNO' pag. 31) dat een dergelijke maatstaf voor het begrip marktgerichtheid eenzijdig is en te zeer leidt tot ad hoc kortetermijnactiviteiten, concurrentie met de bestaande adviesbureaus en afkalving van het op de toekomst gerichte onderzoek. Criteria zoals de kwaliteit van het vernieuwende onderzoek, de kwaliteit van de opdrachten en de effecten van het uitgevoerde onderzoek voor de opdrachtgever zijn evenzeer van belang. TNO zal voortgaan zoveel als mogelijk is de samenwerking met de advies- en ingenieursbureaus na te streven, een samenwerking die in een aantal gebieden inmiddels succesvol loopt (bouw, innovatieadvisering). De dienstverlening van TNO en van deze bureaus zal veelal complementair zijn, waardoor de samenwerking voor beide partijen interessant is (zie blz. 33).

15 Het werk van TNO Algemeen TNO verleent diensten op basis van kennis. Daarnaast genereert TNO zelf nieuwe kennis. Hoe belangrijk de dienstverlening op basis van kennis is bij TNO, kan afgeleid worden uit het feit dat buiten de sectoren gezondheid en defensie deze dienstverlening meer dan de helft van de activiteiten omvat. Het zelf genereren van kennis heeft voor TNO zin: - als de kennis een exclusief karakter moet hebben ten behoeve van toepassers; - als onvoldoende kennis aanwezig is om belangrijke, actuele of toekomstige maatschappelijke problemen aan te pakken en deze kennis ook niet op kortere termijn door anderen gegenereerd zallkan worden; - als middel om deel te hebben aan nationale en internationale kenniscircuits; dit kan niet zonder zelf op een aantal gebieden aan het front van de wetenschap te werken; - als factor die noodzakelijk is om zeer goede onderzoekers aan te kunnen trekken. Het is van groot belang dat er in de aandachtsgebieden van TNO, afhankelijk van doelgroepen en stand van wetenschap en techniek, een balans bestaat tussen het onderzoek waarvan de resultaten op korte, respectievelijk langere termijn tot nuttige toepassingen leiden. Ten behoeve van het onderscheid tussen de verschillende typen onderzoek wordt de volgende terminologie gebruikt: 1. Funderend onderzoek ('basic research'). Dit is veelal onderzoek naar verschijnselen, waarvan noch de resultaten, noch de tijd die nodig is om het vereiste inzicht te bereiken, te voorspellen vallen. TNO verricht dit type onderzoek, indien de kennis niet beschikbaar is in het wetenschappelijk circuit, denkbare toepassingen van groot potentieel belang zijn en de kwaliteit van de onderzoekers in het betrokken gebied hoog is. 2. Verkennend onderzoek (explorerend onderzoek, toepassingen genererend onderzoek,'exploratory research','strategic research'). Dit onderzoek bouwt voort op resultaten uit het funderende onderzoek en tracht deze resultaten te richten op praktische toepassingen. De looptijd is in de orde van vijf jaar, soms korter, vaak aanzienlijk langer. Het onderzoek kan geprogrammeerd worden in de tijd (d.w.z. inzet van personeel en middelen in de tijd, met een fasering, kan periodiek worden vastgesteld; de resultaten kunnen uiteraard niet worden geprogrammeerd). 3. Toegepast onderzoek (' applied' of 'tactical research'). Dit onderzoek leldt tot het ontwerpen of verbeteren van produkten, produktieprocessen of diensten, op basis van de uit het verkennend onderzoek verkregen kennis, waarvan de praktische toepasbaarheid hoog wordt geacht of reeds in andere toepassingsgebieden is gebleken. De schaal kan groter zijn dan bij explorerend onderzoek, de looptijd is in de orde van drie jaar. 15

16 Een belang rijke dienstverlening van TNO aan het bedríjfsleven is de hulp bij produktontwikkeling. De nieuwe densitometer controleert tijdens het drukproces. De drukker kan garant staan voor de hoogst mogelijke kwaliteit van z'n kleurendrukwerk. Het kunststofvliegwiel werd door TNO ontwikkeld om energie op eenvoudige wijze te kunnen o p s I aan. Ve rs c h e i d e n e foepasslngen zijn mogelijk. 16

17 4. Ontwikkelingswerk ('development'). De resultaten van onderzoek worden (produkten, processen) geschikt gemaakt voor (grootschalige) praktijktoepassingen. De looptijd kan in de orde van twee jaar liggen (aanzienlijk langer komt voor), de schaal kan groot zijn ('pilot-plant'), de kosten hoog. TNO zal dit type werk vaak samen met de opdrachtgever doen. 5. Dienstverlening en ondersteuning. Voor deze activiteiten heeft TNO (vrijwel) alle kennis en outillage in huis;ze vergen geen of slechts weinig onderzoekinspanning. De grenzen tussen de genoemde soofien onderzoek zijn zelden scherp te trekken. Niettemin zal, als nieuw element in de planning, een analyse gemaakt worden van de werkzaamheden in de aandachtsgebieden. Deze analyse zal betrekking hebben op: de kwaliteit van het onderzoek; - de huidige marktverhoudingen in het betrokken aandachtsgebied; - de TNO-verwachting ten aanzien van de behoeften op middellange en lange termijn; - kwaliteit en omvang van de opdrachtenportefeuille; - het werk van anderen in het aandachtsgebied. ln verband hiermee zullen de hoofdgroepen voodaan hun funderend (1) en verkennend (2) onderzoek, gericht op vernieuwingen in de wat verdere toekomst in afzonderlijke meerjarenprogramma's gaan formuleren. Deze programma's zijn uiteraard van interne en strikt verlrouwelijke aard. Kwaliteit en omvang van het verkennend onderzoek zullen dus extra aandacht krijgen. Deze extra aandacht is ook nodig voor het vermogen van TNO tot het uitvoeren van ontwikkelingswerk (4). Ontwikkelingswerk dient in zeer nauw contact met de markt te worden uitgevoerd, in het algemeen zonder tussenkomst van intermediaire organisaties. ln sectoren waar sprake is van structurele problemen of zwaken kan een intermediaire organisatie echter nuttig zijn. Het is wenselijk dat de overheid daarbij zoveel mogelijk bestaande, parliculiere ingenieursbureaus inschakelt. Ontwikkelingen in de hoofdaandachtsgebieden De ontwikkelingen op langere termijn in de verschillende hoofdaandachtsgebieden van TNO zijn nauwelijks voorspelbaar. Vast staat wel dat de kennis in de biowetenschappen zeer sterk zal toenemen en dat toepassing van geheel nieuwe materialen, van informatica en van nieuwe telecommunicatietechnologie de samenleving de komende decennia zeer belangrijk zal veranderen. Deze ontwikkelingen zullen hun invloed doen gelden in alle hoofdaandachtsgebieden van TNO. Gewezen wordt op de zeer verschillende situaties in de hoofdaandachtsgebieden voor wat betreft de financiering uit de subsidies en opdrachten. 17

18 Hoofdaandachtsgebied opdr. (%) subs. (%) lndustriële technologie Energie Milieu \ioedins dezondheid Defensie Bouwen infrastructuur TNO als geheel (bron:mltp-tno 1985) De gebieden gezondheid en defensie worden, om voor de hand liggende redenen, in belangrijker mate met subsidie gefinancierd dan de andere gebieden. ln de navolgende paragrafen worden zeer korl de ontwikkelingen per hoofdaandachtsgebied geschetst, zoals TNO die verwacht of noodzakelijk acht voor de komende 5 à 10 jaar. Daar waar gesproken wordt over groei of krimp in bepaalde werkgebieden van TNO dient bedacht te worden dat: - TNO naar een vergroting van de output streeft, mede door een vergroting van de interne flexibiliteit (zieblz.42); - de omvang van de inspanningen in overwegende mate bepaald zal worden door de vraag naar diensten. Voor een evenwichtige benadering van het onderzoek in de verschillende aandachtsgebieden van TNO is een versterking in Nederland van het funderend onderzoek in geselecteerde gebieden noof,zakelijk. Deze versterking dient in de eerste plaats buiten TNO plaats te vinden. TNO stelt zich tot doel het funderend en verkennend onderzoek binnen de organisatie selectief te laten groeien (zie blz. 1 S e.v.). Samengevat zijn de conclusies per hoofdaandachtsgebied als volgt. lndustriële technologie ln Nederland is een herindustrialisatie gaande, onder invloed van dwingende economische factoren, die de komende tien jaar nog belangrijk in omvang zal toenemen. Onder herindustrialisatie wordt hier verstaan het proces van structurele verandering van de industrie, dat moet leiden tot een hogere toegevoegde waarde, tot meer kennis-intensieve sectoren en produktgroepen en naar het scheppen van belangrijke, op nieuwe technologie gebaseerde economische activiteiten, waarmee nieuwe markten worden bediend. Ven racht wordt dat in dezelfde periode een aantal nieuwe technologieën tot r jpheid zal komen (zoals CAD/CAM, automatisering, biotechnologie, telecommunicatie, gebruik van nieuwe materialen), die bestaande werkwijzen ingrijpend zullen beïnvloeden. Deze technologieën zullen hun toepassing vinden in vele sectoren en in belangrijke mate branche-overschrijdend zijn. 18 ln dit verband is een aantal kenmerken van de Nederlandse

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ Den Haag

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Uw kenmerk : Bijlagen : Geachte minister, In de uitwerking van het coalitieakkoord is voor de Gezondheidsraad een taakstelling

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1987-1988 Rijksbegroting voor het jaar 1988 20 200 Hoofdstuk X Ministerie van Defensie Nr. 34 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter

Nadere informatie

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur.

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur. Werkprogramma 1998 De Ministers van EZ en OCenW hebben, blijkens de Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid (bijlage in het ontwerp Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 1998) met instemming kennis genomen

Nadere informatie

Functieprofiel: Medewerker Marketing en Communicatie Functiecode: 0602

Functieprofiel: Medewerker Marketing en Communicatie Functiecode: 0602 Functieprofiel: Communicatie Functiecode: 0602 Doel Verzorgen van activiteiten op het gebied van communicatie en/of voorlichting voor Hogeschool Utrecht of onderdelen daarvan, aan verschillende in- en

Nadere informatie

van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen Directeur onderwijsinstituut

van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen Directeur onderwijsinstituut Opleidingsmanager Doel Ontwikkelen van programma( s) van wetenschappenlijk onderwijs en (laten) uitvoeren en organiseren van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen de faculteit, uitgaande van een faculteitsplan

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Medewerker mobiliteit

Medewerker mobiliteit Medewerker mobiliteit Doel (Mede)ontwikkelen van mobiliteitsbeleid, uitvoeren van mobiliteitstrajecten en geven van individueel loopbaanadvies, uitgaande van het mobiliteits-/ personeelsbeleid op instellings-

Nadere informatie

Medewerker bureau buitenland

Medewerker bureau buitenland Medewerker bureau buitenland Doel Ontwikkelen en beheren van mobiliteit- en beurzenprogramma s en samenwerkingsverbanden met andere onderwijsinstellingen op het gebied van uitwisseling en/of ontwikkelingssamenwerking,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Sinds de introductie in 2001 van lectoraten in het Nederlandse hoger beroepsonderwijs wordt aan hogescholen steeds meer gezondheidsonderzoek uitgevoerd. De verwachting is dat dit niet alleen

Nadere informatie

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Datum behandeling OVW i : 1 juni 2005 Kenmerk: OVW-2005-484 Aanleiding Het ministerie heeft het Overlegorgaan Goederenvervoer (OGV) advies gevraagd over

Nadere informatie

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007 logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk VO/OK/2003/53723 Uw kenmerk Onderwerp tweede fase havo/vwo 1.Inleiding In het algemeen

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie

VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie Hoe SCHERP mag advies zijn? VDB Advocaten Notarissen. Zo zien wij het. Onze juridische adviezen geven scherp aan wat de grenzen van het speelveld

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Directeur onderwijsinstituut

Directeur onderwijsinstituut Directeur onderwijsinstituut Doel College van van Bestuur Zorgdragen voor de ontwikkeling van het facultair en uitvoering en organisatie van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen de faculteit, uitgaande

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen

Profielschets Raad van Commissarissen Profielschets Raad van Commissarissen Vastgesteld door de Raad van Commissarissen op 18 maart 2009 en laatstelijk gewijzigd in 2014. 1. Doel profielschets 1.1 Het doel van deze profielschets is om uitgangspunten

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Doel Ontwikkelen, implementeren, evalueren en bijstellen van beleid op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve van de instelling,

Nadere informatie

Voor stichting SOM zijn in ieder geval de volgende invalshoeken van belang:

Voor stichting SOM zijn in ieder geval de volgende invalshoeken van belang: Profiel Bestuur Uitgangspunten Het algemene belang van stichting SOM staat bij de leden voorop De leden onderschrijven de visie en de missie van stichting SOM De leden onderschrijven de grondslag en de

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Doel Ontwerpen, ontwikkelen en (doen) vervaardigen van apparatuur/instrumenten, installaties en (ICT-) systemen, binnen de doelstellingen van de dienst/afdeling

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling bij de Rli 1

Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling bij de Rli 1 Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling bij de Rli 1 TOELICHTING De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) is het strategische adviescollege voor regering

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224

Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Integraal Kwaliteitsmanagement Gezondheidszorg Zorgkwaliteit, risicobeheersing, veiligheid en efficiency volgens NEN EN 15224 Version 1/2013 Uitdagingen in de gezondheidszorg Als professionele zorgaanbieder

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Prestatiemeting op maat:

Prestatiemeting op maat: PRESTATIEMETING Drs. K.B.M. Bessems is recent als bedrijfseconoom afgestudeerd aan de Universiteit van Tilburg. Drs. J.M.C. Niederer (niederer@telenet.be) is werkzaam in de controllerspraktijk en heeft

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE Behaal een academisch diploma. Ontwikkel uw loopbaan als gerontoloog U bent nu net afgestudeerde bachelor of enige tijd werkzaam als zorgverstrekker in een ziekenhuis,

Nadere informatie

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 14 januari 2000 Onderwerp: Beleidsvisie landelijk kennis/behandelcentrum eetstoornissen Hierbij doe ik u een mijn «beleidsvisie voor

Nadere informatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie Case Entrance & Security Systems - case, analyse en conclusies (OLO) Hoofdstuk 7 Strategie: samenwerking In het vorige deel van de strategische verkenning hebt u de positioneringsmogelijkheden voor ESS

Nadere informatie

Medewerker onderwijsontwikkeling

Medewerker onderwijsontwikkeling Medewerker onderwijsontwikkeling Doel Ontwikkelen van en adviseren over het onderwijsbeleid en ondersteunen bij de implementatie en toepassing ervan, uitgaande van de geformuleerde strategie van de instelling/faculteit

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Zitting 1980-1981 16815 Toelatingscriteria numerus fixus-studierichtingen voor het studiejaar 1981-1982 Nr. 2 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

NIDAP Informatie 02042015 / Audits NIDAP. Opleidingsmarktonderzoek. Informatie over onze onderzoeksdiensten NIDAP 2015

NIDAP Informatie 02042015 / Audits NIDAP. Opleidingsmarktonderzoek. Informatie over onze onderzoeksdiensten NIDAP 2015 Opleidingsmarktonderzoek Informatie over onze onderzoeksdiensten 2015 1 Introductie Inleiding In dit korte document staat algemene informatie over onze opleidingsmarktonderzoeken. Tevens wordt dieper ingegaan

Nadere informatie

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk:

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk: EUROPESE INHOUD IN WERELDWIJDE NETWERKEN COÖRDINATIEMECHANISMEN VOOR DIGITALISATIEPROGRAMMA'S DE BEGINSELEN VAN LUND: CONCLUSIES VAN DE VERGADERING VAN DESKUNDIGEN, LUND, SWEDEN, 4 APRIL 2001 Het eeurope

Nadere informatie

Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304

Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304 Functieprofiel: Controller Functiecode: 0304 Doel Bijdragen aan de formulering van het strategische en tactische (financieel-)economische beleid van de instelling of onderdelen daarvan, alsmede vorm en

Nadere informatie

Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206

Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206 Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206 Doel Voorbereiden en uitvoeren van het beleid van in het algemeen en van de eigen service in het bijzonder, alsmede het leidinggeven aan de werkzaamheden

Nadere informatie

Model projectplan Early Adopter- en Pilotprojecten Energiebesparing Industrie 2014

Model projectplan Early Adopter- en Pilotprojecten Energiebesparing Industrie 2014 Model projectplan Early Adopter- en Pilotprojecten Energiebesparing Industrie 2014 Als bijlage bij de subsidieaanvraag moet u een projectplan bijvoegen. Dit projectplan dient een beschrijving te geven

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Opgesteld door: Helene Marcus-Baart, coördinator HagaVrienden I.s.m: Hans de Sonnaville, secretaris HagaVrienden (Beknopt) beleidsplan HagaVrienden 2013-2015

Nadere informatie

EINDTERMEN DEELKWALIFICATIE BEDRIJFSBEHEER CARROSSERIEBRANCHE. 1. De kandidaat kan de doelstellingen en de fasen van een marktonderzoek noemen.

EINDTERMEN DEELKWALIFICATIE BEDRIJFSBEHEER CARROSSERIEBRANCHE. 1. De kandidaat kan de doelstellingen en de fasen van een marktonderzoek noemen. Versie 2002 EINDTEMEN DEELKWALIFICATIE BEDIJFSBEHEE CAOSSEIEBANCHE Marketing en Verkoop 1. De kandidaat kan de doelstellingen en de fasen van een marktonderzoek noemen. 2. De kandidaat kan aan de hand

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

ITEMLIJST voor EXTERNE GESPREKKEN

ITEMLIJST voor EXTERNE GESPREKKEN ITEMLIJST voor EXTERNE GESPREKKEN opgesteld in het kader van de ontwikkeling van strategisch beleid voor de SOIG te Groningen Groningen, mei 1995, Klaas Brouwer Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Samenvatting Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Nieuwe biotechnologische methoden, met name DNA-technieken, hebben de vaccinontwikkeling verbeterd en versneld. Met

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

Vereniging Gehandicapten Nederland T.a.v. de heer drs. H.G. Ouwerkerk Postbus 413 3500 AK UTRECHT. Indicatiestelling licht verstandelijk gehandicapten

Vereniging Gehandicapten Nederland T.a.v. de heer drs. H.G. Ouwerkerk Postbus 413 3500 AK UTRECHT. Indicatiestelling licht verstandelijk gehandicapten Vereniging Gehandicapten Nederland T.a.v. de heer drs. H.G. Ouwerkerk Postbus 413 3500 AK UTRECHT Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag H.J.F.M. Coppens 070 3405235 Onderwerp Bijlage(n)

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN STICHTING OPEN 1 1. INLEIDING Voor u ligt het beleidsplan

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP)

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) I/ Inleiding Het aantal kinderen en jongeren met ernstige psychische problemen is goed bekend. Zowel in Nederland als in andere landen

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 Uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor OTO-werkzaamheden (geavanceerde opleidingscursussen) in het kader van het specifieke

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht

profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht Organisatie De Open Universiteit (OU), opgericht in 1984, is de jongste universiteit

Nadere informatie

Derks & Derks Adviseurs in human talent voor de gezondheidszorg

Derks & Derks Adviseurs in human talent voor de gezondheidszorg Derks & Derks Adviseurs in human talent voor de gezondheidszorg Werving Selectie Assessment Loopbaanbegeleiding Coaching Detachering Interim HR Research Derks & Derks adviseurs in human talent Werving

Nadere informatie

Functieprofiel: Arbo- en Milieucoördinator Functiecode: 0705

Functieprofiel: Arbo- en Milieucoördinator Functiecode: 0705 Functieprofiel: Arbo- en Milieucoördinator Functiecode: 0705 Doel Initiëren, coördineren, stimuleren en bewaken van Arbo- en Milieuwerkzaamheden binnen een, binnen de bevoegdheid van de leidinggevende,

Nadere informatie

De kracht van pps in lightrail

De kracht van pps in lightrail De kracht van pps in lightrail Over de groeiende noodzaak van lightrail in stedelijke gebieden, de voordelen van publiek-private samenwerking en de gebundelde krachten van Strukton. Strukton pleit voor

Nadere informatie

Aandacht voor jouw ambitie!

Aandacht voor jouw ambitie! Aandacht voor jouw ambitie! ROC Rivor is hét opleidingscentrum van regio Rivierenland. Wij bieden een breed scala aan opleidingen, cursussen en trainingen voor jongeren en volwassenen. Toch zijn we een

Nadere informatie

Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Value at Stake-analyse (Analyse potentiële waarde) van IoE voor de publieke sector door Cisco

Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Value at Stake-analyse (Analyse potentiële waarde) van IoE voor de publieke sector door Cisco Internet of Everything (IoE) Top 10 inzichten uit de Value at Stake-analyse (Analyse potentiële waarde) van IoE voor de publieke sector door Cisco Joseph Bradley Christopher Reberger Amitabh Dixit Vishal

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op.

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op. Utrecht HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksreslaties. Met dit model

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1991-1992 22 300 XV Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van hoofdstuk XV (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) voor

Nadere informatie

van budget naar prestatie

van budget naar prestatie Management accounting & control Transparantie in bekostiging: proces van budget naar prestatie De maatschappij vraagt steeds meer transparantie van organisaties, zeker in de non-profit sector en de gezondheidszorg.

Nadere informatie

De besturen van de faculteiten Technische Natuurkunde, Scheikundige Technologie en Wiskunde en Informatica:

De besturen van de faculteiten Technische Natuurkunde, Scheikundige Technologie en Wiskunde en Informatica: GEMEENSCHAPPELIJKE REGELING ex art. 9.15 lid I WHW ten behoeve van de universitaire lerarenopleidingen TUE De besturen van de faculteiten Technische Natuurkunde, Scheikundige Technologie en Wiskunde en

Nadere informatie

Wat bespreken we vandaag?

Wat bespreken we vandaag? Wat bespreken we vandaag? Kennismaking met de BNA Waarom is er een beroepservaringsperiode? Hoe is de beroepservaringsperiode geregeld? De nieuwe realiteit in de architectenbranche Hoe slaan we ons er

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Finding the optimal solution is An our open standard mind comes standard... Burdock is de verbindende schakel tussen opdrachtgevers

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten Generaal

Tweede Kamer der Staten Generaal Tweede Kamer der Staten Generaal Vergaderjaar 1988-1989 20 214 Hoger onderwijs en onderzoek plan Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC Project-, Programma- en AdviesCentrum Resultaten die eruit springen PPAC Binnen Veiligheid en Justitie groeit het belang van projectmatig en programmatisch werken. Ook neemt de behoefte toe om medewerkers

Nadere informatie

Habilis Executive Search. Productie en Techniek

Habilis Executive Search. Productie en Techniek Habilis Executive Search Productie en Techniek Habilis mens en organisatie Mensen zijn voortdurend in beweging. Organisaties zijn continu in beweging. Met als hoogste doel het meest optimale resultaat

Nadere informatie

Gevolgen voor de werkgelegenheid

Gevolgen voor de werkgelegenheid KRACHTIG ADVISEREN BIJ FUSIES EN OVERNAMES Met een divers team van organisatieadviseurs ondersteunen we ondernemingsraden bij het beoordelen van voorgenomen verkoop, fusies en overnames van bedrijven.

Nadere informatie

Inleiding: De vragenlijst wordt afgesloten met de vraag om uw kennisvraag 2 ledig in maximaal 100 woorden te formuleren.

Inleiding: De vragenlijst wordt afgesloten met de vraag om uw kennisvraag 2 ledig in maximaal 100 woorden te formuleren. Inleiding: Deze vragenlijst bestaat uit 45 vragen en dient ertoe om het innovatietraject strategischeen zoekmachine marketing zo Efficiënt, Effectief en Educatief mogelijk te laten verlopen. Deze kunt

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Blauwdruk voor succesvol FM Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Inhoud Voorwoord Planning en control voor facilitaire organisaties

Nadere informatie

Certificering als gereedschap voor efficiënt organisatiemanagement

Certificering als gereedschap voor efficiënt organisatiemanagement Certification Certificering als gereedschap voor efficiënt organisatiemanagement Het nastreven en behalen van vooraf vastgestelde doelstellingen is de ultieme uitdaging voor iedere onderneming of instelling.

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen van woonstichting De Zes Kernen

Profielschets Raad van Commissarissen van woonstichting De Zes Kernen 1. De functie van de Raad van Commissarissen In deze profielschets wordt eerst ingegaan op de achtergronden en bevoegdheden van de Raad van Commissarissen binnen het kader van de regelgeving en in het

Nadere informatie

Profielschets raad van commissarissen Vastgesteld door de raad van commissarissen op 8 juli 2008

Profielschets raad van commissarissen Vastgesteld door de raad van commissarissen op 8 juli 2008 Profielschets raad van commissarissen Vastgesteld door de raad van commissarissen op 8 juli 2008 De raad van commissarissen De raad van commissarissen staat het bestuur met raad ter zijde (adviestaak),

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1977-1978 14 623 Nota Sectorraden Wetenschapsbeleid Nr.7 AANVULLENDE ANTWOORDEN OP VRAGEN GESTELD TER VOORBEREI- DING VAN EEN OPENBARE COMMISSIEVERGADERING Ontvangen

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. knowledge comes is our standard...

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. knowledge comes is our standard... Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Delivering An expert open mind knowledge comes is our standard... Burdock biedt project management, recruitment en consultancy in

Nadere informatie

Strategisch document Ambulancezorg Nederland

Strategisch document Ambulancezorg Nederland Strategisch document Ambulancezorg Nederland 1 Inleiding: relevante ontwikkelingen 2 Missie en visie AZN 3 Kernfuncties: profiel en kerntaken AZN 4 Strategische agenda AZN vastgesteld: woensdag 23 mei

Nadere informatie

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Aanleiding voor de werkconferenties Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) brengt in het najaar van 2006 een tweede Preventienota

Nadere informatie

Algemene Beleidsuitgangspunten

Algemene Beleidsuitgangspunten Shell International B.V. 2010 Deze publicatie, of onderdelen daarvan, mogen niet worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt zonder toestemming van Shell International B.V. Deze toestemming zal onder normale

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Programma van Eisen - Beheerplannen

Programma van Eisen - Beheerplannen Programma van Eisen - Beheerplannen Eisen voor de inhoud Inventarisatie 1. Het beheerplan geeft allereerst een beschrijving van de natuurwaarden in het Natura 2000-gebied (de actuele situatie en trends,

Nadere informatie

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is

Toekomstdenken. Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is Toekomstdenken Waarom toekomstdenken voor elke organisatie onmisbaar is De wereld van vandaag is dynamisch en complex en zal steeds sneller veranderen. Trends als globalisering en technologie hebben hun

Nadere informatie

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 Sinds najaar 2000 is het BioPartner-programma operationeel. Dit programma heeft ten doel om het aantal

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie