Logistiek van agro, food en feed producten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Logistiek van agro, food en feed producten"

Transcriptie

1 ING Sectormanagement Transport & Logistiek Juni 2010 Logistiek van agro, food en feed producten Nieuwe logistieke kansen Agrologistiek DYNAMIEK IN

2 Colofon Auteurs: S.J. van der Meulen ir. M.R.J. Kindt R.J. Groen Redactie: mr. M.C.Bode H.E. Runia drs M.W. Jurriaans S.J. van der Meulen NEA NEA Msc NEA ING KNV Connekt/ Platform Agrologistiek NEA ING Sectormanagement Transport & Logistiek mr M.C.Bode Opmaak NoutDesign.nl Druk Koninklijke BDU Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

3 Inhoudsopgave Voorwoord 1 Inleiding 5 2 Profielschets van de markt Marktspelers Agribusiness Agro; regisseurs en exporteurs Food; producenten en retailers Feed; leveranciers en afnemers 22 3 Marktontwikkelingen 23 4 Veranderende rol van de logistiek dienstverlener 28 5 Strategische ontwikkelingspaden 31 6 Onderzoek 34 Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

4 Voorwoord Het belang van logistiek van agro, food en feed voor Nederland is groot. Eén op de drie vrachtwagens is gevuld met deze producten. Het wegvervoer speelt met een aandeel van 95% in het vervoer van agriproducten van Nederland naar Europa een dominante rol. De agro- food- en feedsector verandert. Door toenemende concurrentie als gevolg van internationalisering, de economische crisis en ketenomkering treedt er in de sector schaalvergroting op. Ook verdergaande eisen op het gebied van duurzaamheid leiden tot (logistieke) veranderingen. Het werkveld van de logistiek dienstverlener is als gevolg van de ontwikkelingen in de agro-, food- en feedsector aan verandering onderhevig. Marges staan door toenemende concurrentie voordurend onder druk. Dit heeft ook effect op de logistiek, omdat het logistieke aanpassingen vraagt. Deze marktverkenning Logistiek van Agro, Food en Feed van de ING, Platform Agrologistiek, Koninklijk Nederlands Vervoer en uitgevoerd door NEA geeft inzicht in actuele ontwikkelingen. De marktverkenning focust zich tevens op de vraag hoe de logistieke keten van agro, food en feed zich zal (moeten) ontwikkelen, rekeninghoudend met ontwikkelingen als televeilen, toename van gemaksproducten (convenience food) en de CO2-footprint. Belangrijk hierbij is vergroting van de efficiëntie door optimalisatie, afstemming en samenwerking binnen het bedrijf, binnen de keten en tussen ketens. De voortdurende schaalvergroting en de toenemende internationalisering in de agro-, food- en feedketen zorgen ervoor dat zich in deze supply chains nieuwe logistieke kansen voordoen. Bovendien zorgt de economische crisis er voor dat veel bedrijven een strategische heroverweging maken en nieuwe initiatieven ontwikkelen. Alleen bij proactief beleid en door strategische investeringen kunnen ondernemers voorop blijven lopen in de sector. Dit komt niet alleen ten goede aan de bedrijven zelf, het is ook voor Nederland, gezien vanuit internationaal oogpunt, een beslissende factor om de vooraanstaande positie van Nederland op het gebied van agrologistiek te waarborgen. Mr. M.C.Bode Sectormanager Transport en Logistiek ING Ir. A.J. Toet Directeur Koninklijk Nederlands Vervoer Drs M. W. Jurriaans Platform Agrologistiek Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

5 1 Inleiding Ruim de helft van de honderd meest concurrerende goederensoorten1 in Nederland behoort tot de agro-, food- of feedsector (agribusiness). Mede hierdoor zijn deze sectoren van groot belang voor Nederland met een gezamenlijke bijdrage van meer dan 10% aan het Bruto Nationaal Product. Met zo n 20 miljard euro dragen ze voor meer dan 40% bij aan het handelsoverschot en scheppen ze banen. Het gaat hier niet alleen om producten van tuinders of boeren maar ook om handelsbedrijven en industrie met een internationaal profiel. commerciële belangen. Is duurzaamheid een issue in de logistiek van agro, food en feed en hoe wordt hiermee omgegaan? De overheid heeft het belang van de agro- food- en feedsector voor Nederland erkend en stimuleert de branche door het voeren van een actief beleid ingegeven door de greenportvisie. Hierdoor worden belangrijke agrarische regio s beschermd en krijgen ze de mogelijkheid zich verder te ontwikkelen. Is het greenportbeleid afdoende voor de gehele agro- food- en feedsector? Het belang van voedselkwaliteit en -veiligheid is als gevolg van een opeenstapeling van problemen, waaronder de economische recessie, de voedsel- en energiecrisis, het dreigend tekort aan water en de intensivering van veterinaire ziektes, toegenomen. Consumenten stellen steeds hogere eisen aan producten waarbij termen als gemak, genieten, gezondheid, goedkoop en groen belangrijker worden. De agro-, food- en feedsector is als gevolg van deze ontwikkelingen volop in beweging. Het voortdurend zoeken naar innovaties en tegelijkertijd beheersen van de kosten heeft gevolgen voor de logistieke stromen. Doordat in Nederland één op de drie vrachtwagens gevuld is met agro-, food- of feedproducten (agrarische producten) kunnen veranderde logistieke agrarische stromen een grote impact hebben. Deze marktverkenning gaat dieper in op deze (veranderde) logistieke stromen van agrarische producten. Naast het in kaart brengen van de Nederlandse agribusiness en de relatie van deze sectoren met het buitenland staan de volgende vragen in deze studie centraal. Het wegvervoer speelt met een aandeel van 95% in het vervoer van agro- food- en feedproducten van Nederland naar Europa een dominante rol. Zijn er mogelijkheden voor intermodaal vervoer van agrarische producten? Ondanks de toenemende kostenstijgingen van het wegvervoer als gevolg van de oplopende brandstofprijzen, tolkosten en overige kosten, vinden er voor buitenstaanders veel onlogische transporten plaats. Een voorbeeld is het vervoer van Hollandse garnalen naar Marokko, waar ze gepeld worden en vervolgens terug worden vervoerd voor consumptie op de Nederlandse markt. Is transport van agro- food- en feedproducten te goedkoop? De agro- food- en feedsector kent van oudsher een sterke versnippering. Als gevolg van schaalvergroting is deze sector in beweging. Wat is de impact van deze veranderende omstandigheden op de informatievoorziening in de keten? Vanuit de maatschappij wordt steeds meer belang gehecht aan duurzaamheid. Consumenten willen in ieder jaargetijde alle soorten producten kunnen kopen tegen minimale kosten. Dit leidt tot een conflict tussen maatschappelijke en Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

6 2 Profielschets van de markt De logistiek van agro-, food- en feed producten betreft het vervoer, op- en overslag, distributie en informatiebeheer van alle agrarische producten. Met agro worden alle agrarische producten bedoeld die niet eetbaar zijn. Voorbeelden zijn onder andere bloemen, bloembollen, bomen, meststoffen en oliën. Zoals de naam al aangeeft, wordt onder food alle agrarische producten verstaan die wel eetbaar zijn. Dit betreft dus groente, fruit, zuivel, vlees, vis, brood en dranken, maar ook bereid voedsel. Onder feed vallen diervoeders (zie Tabel 2.1). Het vervoer van levend vee wordt in deze marktverkenning buiten beschouwing gelaten. Tabel 2.1 Productsoorten agro, food en feed Agro Food Feed Bloemen en planten Groente en fruit Diervoeders Bloembollen Zuivel Bomen & heesters Vlees & vis Meststoffen Aardappelen Oliën en vetten Brood & banket Granen Suiker & suikerwerken Koffie, thee, cacao, specerijen Dranken Bron: NEA 2.1 Marktspelers De logistiek van agro, food en feed kent een sterke verscheidenheid aan activiteiten. Allereerst is er het onderscheid tussen bulkstromen en de distributie naar retail of speciaalzaken. Bij bulkstromen is er meestal sprake van vervoer van basisgoederen zoals het geval is bij aardappelen en bieten of halffabricaten zoals chocola. De laatste productsoorten illustreren dat zowel sprake is van droge als natte bulk. In dit agrarisch vervoer zijn circa 600 bedrijven actief. Apart hiervan zijn nog eens circa 150 bedrijven actief in het vervoer van vee. Ongeveer 700 bedrijven vallen onder het geconditioneerd vervoer, waarvan 70 bedrijven als specialist mogen worden aangemerkt. Het geconditioneerde vervoer valt in verschillende specialismen uiteen. In het bloemen- en plantenvervoer bestaat een belangrijk onderscheid tussen het vervoer van kweker naar veiling en het vervoer van veiling naar klant. Het afhalen van bloemen bij kwekers en het vervoeren ervan naar de veiling wordt verzorgd door de collecterende sierteeltvervoerders. De laatste jaren is dit soort vervoer onderhevig aan schaalvergroting, het betreft enkele tientallen bedrijven. Het internationaal vervoer is vooral gericht op vervoer van de veiling naar retail, groothandel en markten. Deze bedrijven onderscheiden zich vooral door specialisatie naar één of meerdere landen. Het vervoer van groente en fruit wordt gedomineerd door een kleine groep spelers, die elk hun eigen specialisatie hebben. Zo is de een meer gericht op fruit, de ander op groente. Maar ook een specialisatie naar land draagt bij aan onderscheidend vermogen. In het vervoer van vlees is het aantal transportbedrijven beperkt. Specialisaties die onderscheiden worden zijn het vervoer van diepvriesvlees, gekoelde vleesproducten en hangend vlees. Het transport van hangend vlees is een echte nichemarkt waar gespecialiseerd materieel voor nodig is. Het vervoer van melk afkomstig van de veehouderijen naar de zuivelfabrieken geschiedt door speciaal daartoe ingerichte auto s, de zogenaamde rijdende melkontvangst (RMO). In Nederland zijn circa 120 bedrijven actief in dit vervoer. Het betreft voornamelijk kleine vervoerders en enkele grote bedrijven. De gespecialiseerde vervoerders rijden in hun rayons dagelijks vaste routes. Het werk voor de chauffeur gaat echter verder dan alleen rijden. Het gaat ook om slangen aan- en afkoppelen en monsters nemen. De relatief bescheiden visvolumes in combinatie met de specifieke producteisen maken het transport van visproducten tot een echte nichemarkt. Het aantal bedrijven is beperkt tot enkelen. Bedrijven zijn gevestigd in de buurt van de visafslag. De productie van foodproducten gebeurt dicht bij de afzetmarkt. De distributie van goederen vooral naar de winkelketens is op basis van volume een belangrijke transportmarkt. Vervoerders moeten hier in staat zijn om volgens een spoorboekje de distributie te organiseren. Doorgaans is de planning in handen van de opdrachtgever. De distributie van deze droge levensmiddelen valt ook onder de logistiek van agro, food en feed. Het vervoer naar cateringbedrijven op kantoren, restaurants en horeca is nog veel in handen van de groothandel. Ongeveer 34% van alle over de weg vervoerde producten binnen Nederland betreft agrarische producten. Van alle binnen Nederland vervoerde agrarische producten betreft ruim 67% wegvervoer. Het gemiddelde rendement voor bedrijven actief in geconditioneerd vervoer wordt geraamd op -1,5% in 2009 (zie figuur 2.1). In vergelijking met het rendement van het algemeen internationaal vervoer, dat geraamd is op -5,3%, is het beduidend minder negatief. Feit is dat de ontwikkeling van de rendementen nog altijd een neergaande tendens laat zien. De verwachting is dat de rendementen ook de komende jaren onder druk blijven staan. Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

7 Figuur 2.1 Ontwikkeling van het netto-overschot in het geconditioneerd vervoer uitgedrukt in procenten van de omzet 2% 1,7% 1% 0% 1,1% 0,8% 0,5% 0,1% 0,3% 1,0% 1,2% 0,3% Netto-overschot (%) -1% -2% -3% -4% -0,8% -1,2% -1,9% -2,0% -2,5% -2,4% -1,4% -1,2% -3,3% -1,5% -5% -6% Bron: NEA (raming) -5,3% 2.2 Agribusiness De Nederlandse agribusiness is sterk internationaal georiënteerd. Nederland staat, na de VS, op de tweede plaats van s wereld grootste exporteurs van landbouwproducten. In 2009 maakte de Nederlandse agribusiness, gemeten in toegevoegde waarde, bijna 10% uit van de Nederlandse economie. Die agribusiness bestaat uit primaire land- en tuinbouw en de daarmee samenhangende handel en industrie. Het betreft dan de verwerking en distributie van agrarische producten en de toelevering van producten en diensten die hiervoor nodig zijn, zoals kunstmest, energie, veevoer en zakelijke dienstverlening. Het aandeel van de toegevoegde waarde van de agribusiness is de laatste jaren langzaam afgenomen als gevolg van het achterblijven van de prijsontwikkeling van land- en tuinbouwproducten in vergelijking met de gemiddelde prijsstijging. Ook het aandeel werkgelegenheid van de agribusiness kwam in 2009 op bijna 10% van de Nederlandse economie. Het aantal arbeidsplaatsen (gemeten in arbeidsjaren) is de afgelopen jaren geleidelijk teruggelopen. De veehouderij (zowel de grondgebonden als de intensieve) is de belangrijkste deelsector in de agribusiness en is grofweg verantwoordelijk voor ongeveer 50% toegevoegde waarde en werkgelegenheid. De tuinbouw (glas en opengrond) is verantwoordelijk voor ongeveer 30% en de akkerbouw voor de resterende 20% (zie Figuur 2.2). Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

8 Figuur 2.2 Aandeel deelsectoren in toegevoegde waarde en werkgelegenheid van het Nederlandse agrocomplex, % 80% 60% 40% 20% 0 Bron: CBS 20% 20% 30% 35% 9% 22% 16% 20% 17% Toegevoegde waarde w Intensieve veehouderij w Grondgebonden veehouderij w Opengrondtuinbouw w Glastuinbouw w Akkerbouw 11% Werkgelegenheid Het aantal agrarische bedrijven is in het afgelopen decennium met een kwart teruggelopen; in 2000 waren er nog ruim 97 duizend bedrijven, in 2009 was dit aantal afgenomen tot 73 duizend. Tweederde van deze groep bedrijven is gerelateerd aan de veeteelt. Het aantal tuinbouwbedrijven is in de afgelopen 9 jaar harder gedaald dan het aantal akkerbouwbedrijven (zie Tabel 2.2). Ondanks deze sterke afname van het aantal bedrijven is de totale agrarische oppervlakte tussen 2000 en 2009 licht toegenomen en kende de totale veestapel slechts een lichte daling van bijna 7%. De opengrondtuinbouw is met 9% redelijk gegroeid. Blijkbaar heeft er in de agribusiness een behoorlijke schaalvergroting plaatsgevonden. Deze schaalvergroting was het grootst in de tuinbouw, bij de varkenshouderijen en bij de boomkwekerijen. Als gevolg van de schaalvergroting is de economische omvang per bedrijf toegenomen. De totale economische omvang van de agribusiness is licht gedaald. Het aantal arbeidskrachten (uitgedrukt in arbeidsjaren) is tussen 2000 en 2009 met 26% afgenomen. Echter doordat de totale economische omvang minder hard is gedaald, kan worden gesteld dat de productiviteit per werknemer is toegenomen. Agribusiness relatief weinig conjunctuurgevoelig Het aantal faillissementen is in 2009 als gevolg van de economische crisis toegenomen. Dit blijkt nog niet uit cijfers over de eerste twee kwartalen, maar in het derde kwartaal van 2009 zijn 39 bedrijven in de agribusiness failliet verklaard, het hoogste aantal faillissementen sinds Een jaar eerder bedroeg dit aantal in het derde kwartaal 23 bedrijven. Veruit de meeste (33) van de failliete bedrijven bestond uit akkeren tuinbouwbedrijven. Het betrof vooral tuinbouwbedrijven die groentes, bloemen en/of champignons verbouwden. In vergelijking met andere sectoren valt het aantal uitgesproken faillissementen in de agribusiness (met een stijging van bijna 50%) relatief mee. In veel bedrijfstakken is het aantal faillissementen in 2009 in vergelijking met een jaar eerder verdubbeld. Het aantal open vacatures is teruggelopen door de crisis. Waren er eind 2008 nog ruim vierduizend open vacatures, een jaar later lag dit aantal op tweeduizend. Het was in 2009 voor bedrijven actief in agro, food of feed makkelijker om aan personeel te komen. Ditzelfde valt waar te nemen bij logistiek dienstverleners. Was een chauffeur in 2008 nog zeer moeilijk te krijgen, nu is de grootste schaarste uit de markt. Een relatief hoog aandeel vaste kosten en een daardoor betrekkelijk hoge inflexibiliteit kenmerken de kostenstructuur van de agribusiness. De teruglopende vraag naar producten veroorzaakt door de economische crisis is verantwoordelijk voor prijsdruk. Ook aan de aanbodszijde zijn ontwikkelingen Tabel 2.2 Ontwikkeling cluster veeteelt, tuinbouw en akkerbouw Type Veeteelt Tuinbouw Akkerbouw Aandeel toegevoegde waarde 50% 30% 20% Ontwikkeling aantal bedrijven % -34% -20% Ontwikkeling oppervlak en veestapel % -5% 4% Bron: CBS Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

9 als schaalvergroting en productieverbeteringen van de laatste decennia hier debet aan. Dit had een negatieve uitwerking op de bedrijfsresultaten en de liquiditeit. Voornamelijk de glastuinbouw en melkveehouderij zijn hiervan de dupe. De liquiditeitspositie van de sierteeltsector verbetert momenteel langzaam door de toenemende export die eind 2009 en begin 2010 valt waar te nemen. Als gevolg van de krimp van de Europese varkenshouderijen gaat de rentabiliteit in de varkenshouderij ondanks de crisisjaren weer geleidelijk toenemen. De pluimveesector heeft een relatief goed jaar gedraaid mede door stroomlijning van de vleesketen. Ruim handelsoverschot van agro, food en feed De Nederlandse agrarische export kwam in 2008 uit op ruim 64,5 miljard euro. De agrarische import bleef steken op 40,9 miljard euro. Dit heeft tot een handelsoverschot van 23,6 miljard euro geleid. De agrarische exportwaarde steeg in 2008 met 10%, terwijl de importwaarde met 16% toenam. Was de waardestijging van de Nederlandse agrarische im- en export in 2007 nog te danken aan de groei van het handelsvolume, in 2008 waren de hogere wereldmarktprijzen voornamelijk verantwoordelijk voor de waardevermeerdering. Ruim 60% van de import (gemeten in waarde) komt uit de Europese Unie. Belangrijkste importlanden uit de EU zijn Duitsland (20%), België (13%) en Frankrijk (9%). Bij de export is het percentage gerelateerd aan de Europese Unie zelfs 82%. Ook hier geldt dat er vooral naar de buurlanden (inclusief Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk) wordt geëxporteerd (zie Figuur 2.3). Figuur 2.3 Nederlandse agrarische im- en exportwaarde naar land (in procenten, 2009) Verdeling Nederlandse import- en exportwaarde naar land in procenten 5 w Import w Export Totaal Nederlandse agrarische importwaarde 40.9 miljard exportwaarde 64.5 miljard 3,9 11,1 Verenigd Koninkrijk 13,4 11,0 België 20,0 25,2 1,8 2,0 Polen Duitsland 39,3 18,4 Buiten de EU 9,3 9,9 Frankrijk 6,9 12,9 Overig EU 2,2 5,8 3,3 3,3 Italië Spanje Bron: CBS Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

10 Tabel 2.3 Handelsoverschot agrarische productsoorten (x mln euro, 2009) Productsoorten Importwaarde Exportwaarde Handelsoverschot Vee, vlees en eieren * Bloemen en planten Zuivel Groente en fruit Diervoeders * * * Vis * * * Dranken Koffie, thee, cacao, specerijen Bloembollen Boom- en heesterteelt Suiker en suikerwerken Meststoffen Oliën en vetten * * -800 * Bron: NEA op basis van CBS en verschillende productschappen (* raming) De afhankelijkheid van het wegvervoer, de modaliteit die het meest geschikt is voor vervoer over (relatief) korte afstanden, is door de intensieve handel met onze buurlanden, groot. Nederland importeert relatief meer van buiten de Europese Unie, dan dat het exporteert. Nederland wordt dan ook beschouwd als gateway van agro-, food- en feedproducten voor Europa. Krimp agrarische export in 2009 valt mee De export van agro, food en feed (gemeten in waarde) is in de eerste drie kwartalen van 2009 met 6,5% gedaald. Deze krimp voltrekt zich beduidend langzamer dan de algehele exportkrimp, die in deze periode uitkwam op 19,5%. Bij de import is een vergelijkbaar beeld waar te nemen. De waarde van de agrarische import daalde in de eerste negen maanden van 2009 met 9,6%. De algehele krimp kwam in die periode uit op 21%. De belangrijkste productsoorten die verantwoordelijk zijn voor het agrarische handelsoverschot zijn vee, vlees en eieren, bloemen en planten, zuivel, groente en fruit, diervoeders en vis (zie Tabel 2.3). De agrarische bedrijvigheid is behoorlijk evenredig verspreid over Nederland. Alleen Zuid-Limburg en de provincie Utrecht kennen relatief weinig grote bedrijven actief in agro, food of feed. Wel zijn er grote verschillen per productsoort. De handel is voornamelijk gevestigd in Zuid-Holland, terwijl de zuivelindustrie in Noord-Nederland is te vinden. Feedbedrijven zijn te vinden in Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel en ook de slachterijen zijn in deze provincies gevestigd. De visafslagen zijn vanzelfsprekend langs de kustprovincies te vinden (zie Figuur 2.4). Grootste coöperaties in de agribusiness De grootste Nederlandse coöperatie in de agribusiness is Frieslandcampina met een netto jaaromzet in 2008 van bijna 9,5 miljard euro (zie Tabel 2.4). Frieslandcampina is de grootste zuivelcoöperatie van de wereld met ruim werknemers in dienst. De aangesloten melkveehouders zijn voornamelijk gevestigd in Nederland, Duitsland en België. Ruim een derde van de medewerkers is werkzaam in Nederland. De op één na grootste Nederlandse coöperatie is VION. VION is gespecialiseerd in voedingsmiddelen (voornamelijk vleesproducten) en ingrediënten (gebaseerd op grondstoffen van dierlijke oorsprong) voor mens en dier. Ruim de helft van de 14,3 miljoen varkensslachtingen in Nederland is door VION uitgevoerd. Daarmee heeft VION ongeveer 10% marktaandeel in Europa. Flora Holland completeert de top 3 van grootste Nederlandse coöperaties. Sinds de fusie van Flora Holland en de bloemenveiling Aalsmeer in 2008 is het de grootste bloemenveiling van de wereld. Royal Cosun, waaronder Suikerunie en Avico vallen, behaalde in 2008 ruim 1,5 miljard euro omzet. Coöperaties actief in feed kenden in 2008 een goed jaar; omzetgroei van 25% of hoger vormde geen uitzondering. Greenports Om het economische belang van de Nederlandse agribusiness te onderstrepen en verder te versterken heeft het Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

11 Figuur 2.4 Productie- en handelslocaties van agrarische bedrijven in Nederland (2010) Aardappelproductie Bierproductie Bloembollenhandel Bloemen- en plantenhandel Champignonshandel Chocoladeproductie Diervoederproductie Groente- en fruithandel Groente- en fruitsnijderijen Slachterijen Vishandel Voedselingrediëntenproductie Zaaiproducentenfabrikanten Zuivelproductie Bron: NEA Tabel 2.4 De top 20 grootste coöperaties in de agribusiness Netto omzet Aantal Mutatie 2008 Omzetmutatie werknemers aantal NR Onderneming Sector (in miljoen euro) t.o.v (in FTE) werknemers 1 Frieslandcampina Food % % 2 VION Food % % 3 Flora Holland Agro % % 4 Royal Cosun Food % % 5 The Greenery Food % % 6 Cehave landbouwbelang Food % % 7 Agrifirm Feed % % 8 Forfarmers Feed % 608 1% 9 Avebe Food 653 6% % 10 Cebeco Food 618 7% % 11 Fresq Food % 15 7% 12 DOC Kaas Food % 190 0% 13 CNB Agro 318 2% 133-4% 14 CZAV Feed % 292 5% 15 Fruitmastersgroep Food 295 4% 357 3% 16 Boerenbond Deurne Feed % 171 3% 17 Agrico Food % 182 3% 18 HZPC Food 234-4% 208 3% 19 Zon fruit & vegetabels Food 229-3% 156 0% 20 CNC Agro 223 4% 531 0% Bron: Nationale Coöperatieve Raad voor land- en tuinbouw Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

12 kabinet in 2005 de greenportvisie omarmd. Dit houdt in dat de grote Nederlandse tuinbouwclusters (de greenports) een speciale status hebben gekregen en kunnen rekenen op (financiële) ondersteuning vanuit de overheid voor bijvoorbeeld goede verkeersafwikkeling en meer vestigingsruimte. In een greenport is een grote concentratie van bedrijven te vinden die sterk met elkaar zijn verbonden. Voorbeelden van bedrijven zijn teeltbedrijven, veilingen, handelsbedrijven, logistiek dienstverleners, tuinbouwtoeleveranciers, veredelaars, vermeerderaars en verwerkende industrie. Ook zijn er onderwijs- en kennisinstellingen, die gefocust zijn op tuinbouw. Er zijn vijf greenports benoemd: Westland/Oostland, Aalsmeer, Venlo, Duin- en Bollenstreek en Boskoop. Daarnaast zijn er enkele satellietgebieden aangewezen die in nauw contact met de greenports staan en waar de landbouw verder kan worden ontwikkeld (zie Figuur 2.5). Figuur 2.5 Greenports en satellietgebieden w Greenport w Landbouwontwikkelingsgebied (glastuinbouw) w Provinciale project locaties en overige locaties glastuinbouw Greenport Aalsmeer vormt het centrum van de wereldwijde productie en handel van bloemen en planten. De veiling en de nabijheid van Schiphol geven deze greenport een groot logistiek voordeel. Naar schatting bedraagt de productiewaarde 2 miljard euro en zijn er arbeidsplaatsen. Greenport Venlo is het tweede tuinbouwgebied van Nederland en is sterk in opmars. Venlo dankt zijn groei voornamelijk aan de strategische ligging, vlakbij belangrijke afzetgebieden in Duitsland en Midden-Europa. De productiewaarde van greenport Venlo bedraagt ongeveer 1 miljard euro en in dit cluster werken ongeveer mensen. Greenport Duin-en Bollenstreek is een van de (internationaal) bekendste greenports van ons land. Dat komt door de toeristische aantrekkingskracht van de bollenvelden en de Keukenhof. Dit gebied vormt het (kennis)centrum van de (wereldwijde) bloembollenproductie en -handel. Deze greenport is goed voor ruim een half miljard euro productiewaarde en biedt plaats aan werknemers. Greenport Boskoop is de vijfde Nederlandse greenport en staat bekend om de productie, handel en kennis van boomen heesterteelt. De productiewaarde bedraagt ongeveer 200 miljoen euro en er zijn ruim arbeidsplaatsen. Statements agribusiness Wieringermeer Duin- en bollenstreek Voorafschepolder Westland/Oostland Noordpolder Terneuzen Dinteloord Bron: Greenport Westland Sexbierum Grootslag Aalsmeer Boskoop Zuidplaspolder Deurne Someren Berlikum Luttelgeest Kampen Bergerden Bommelerwaard Californië/Siberië Venlo Emmen Prijzen staan als gevolg van de crisis onder druk Productiviteit in de sector neemt toe De sector is minder conjunctuurgevoelig De sector is sterk onderhevig aan schaalvergroting Door groot aandeel vaste kosten is er bij bedrijven beperkte flexibiliteit Greenportbeleid is vooral op tuinbouw gericht. 2.3 Agro; regisseurs en exporteurs Onder agro worden de niet eetbare agrarische productgroepen verstaan. De belangrijkste productgroep op basis van bijdrage aan het handelsoverschot is bloemen en planten. Ook de productgroepen bloembollen en boom- en heesterteelt zijn belangrijk voor de Nederlandse economie. Niet alleen leveren ze een significante bijdrage aan het handelsoverschot (voornamelijk door een lage importwaarde), ook zijn ze door hun eigen productie en groot aandeel op de wereldmarkt bestempeld tot één van de Nederlandse greenports; Duin- en Bollenstreek (bloembollen) en Boskoop (boom- en heesterteelt). Greenport Westland Oostland is het grootste internationale glastuinbouwcluster van Nederland. Ook Barendrecht behoort sinds eind 2009 tot deze greenport. Dit cluster is met een productiewaarde van 2 miljard euro na de mainports Rotterdam en Schiphol de derde economische motor van Nederland. Het biedt plaats aan ruim werknemers. Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

13 Bloemen en planten Factsheet bloemen en planten Totaal: Figuur 2.6 Exportstromen bloemen en planten vanuit Nederland, 2007 Grootheid Eenheid Areaal in ha Werkgelegenheid aantal personen Snijbloemen: Grootheid Eenheid Productiewaarde in mln Euro Export in mln Euro Import in mln Euro Kamer- en tuinplanten: 100 miljoen 4,9 miljard 35 miljoen Grootheid Eenheid Productiewaarde in mln Euro Export in mln Euro Import in mln Euro Bron: Productschap tuinbouw Noord Amerika Europa China/Japan Zuid Oost Azië Nederland is s werelds grootste exporteur van bloemkwekerijgewassen, bestaande uit bloemen (ongeveer 60% van s wereld exportaandeel) en planten (ongeveer 40%). In Nederland worden de meeste snijbloemen in kassen verbouwd en deze teelt is daardoor verwant aan de teelt van voedingsgroente die voor ongeveer 50% uit kassen komt. De bloemkwekerijsector wordt gekenmerkt door de coöperatieve vorm; vraag en aanbod worden gebundeld op enkele locaties. Omdat in deze sector het verse product centraal staat (producten verliezen gemiddeld in één dag ongeveer 15% van hun waarde), is een snelle doorlooptijd uiterst belangrijk. Jaarlijks worden ongeveer 13 miljard bloemen en planten aangevoerd, verdeeld over verschillende productsoorten. Het betreft een zeer internationaal georiënteerde deelmarkt; bloemen en planten werden in 2009 naar 134 landen geëxporteerd met een totale waarde van ongeveer 5 miljard euro. Het overgrote deel hiervan bleef binnen Europa (zie Figuur 2.6). De totale werkgelegenheid kwam in 2009 uit op ongeveer werknemers, waarvan bijna de helft actief in de teelt bij bloemkwekerijen onder kas. Ook in de groot- en detailhandel zijn veel werknemers actief. De keten Figuur 2.7 laat de keten van sierteeltproducten zien. De temperatuur speelt bij sierteelt een cruciale rol; hoe warmer het buiten is, des te harder groeien de bloemen en des te meer Bron: FloraHolland aanbod komt er op de markt. Van de in Nederland geteelde snijbloemen gaat ongeveer 90% naar de veilingen en de overige 10% gaat rechtstreeks naar exporteurs en detailhandel. Op de veiling worden de producten samen met de geïmporteerde bloemen verhandeld. Eenmaal geveild gaan de producten naar de distributiecentra van de handelaren, die zich binnen het veilingcomplex bevinden. Vanuit deze centra worden de producten nog dezelfde dag getransporteerd naar de plaats van bestemming. Voor bloemkwekerijproducten bestaat afgezien van het samenstellen van boeketten geen verwerkende industrie. In Nederland doet de schakel vóór de consument - de bloemenspeciaalzaken de inkoop voor 60% op de veiling en voor 30% via de groothandel. De resterende 10% kopen zij via andere kanalen. Bloemen en planten worden in toenemende mate afgezet via de ongespecialiseerde retail, echter de bloemist blijft het belangrijkste afzetkanaal. Logistiek van agro, food en feed producten. Juni

De agrarische handel van Nederland in 2014

De agrarische handel van Nederland in 2014 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale Nederlandse handelsoverschot is in gelijk gebleven aan het niveau van ( 47,6 mld.); handelsoverschot agrarische producten komt

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 2013 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in 2013

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in opnieuw

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2012

De agrarische handel van Nederland in 2012 De agrarische handel van Nederland in 2012 1. Opvallende ontwikkelingen Totale wereldhandel in agrarische producten groeit voor tweede opeenvolgende jaar met ruim 10% Nederlandse agrarische export groeit

Nadere informatie

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES DE BOSATLAS VAN HET VOEDSEL VRAGENSET ANTWOORDMODEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES I. Voeding en welvaart 1. De Human Development Index (HDI) geeft aan hoe welvarend een land is. Vergelijk de HDI met de andere

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Naam: Werken voor geld

Naam: Werken voor geld Naam: Werken voor geld Dat niet alle Nederlanders koeien melken en kaas maken voor hun werk wist je waarschijnlijk al. Maar wat doen Nederlanders nog meer en wat maakt Nederland zo bijzonder om in te werken?

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DUITSLAND

LANDEN ANALYSE DUITSLAND LANDEN ANALYSE DUITSLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research Sectorupdate Export bloemen en planten Economisch Bureau, Sector & Commodity Research 25 juni 2012 Exportgroei ondanks crisis in de eurozone Rusland vierde exportbestemming door sterke toename van de export

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

IMPACTANALYSE RUSLAND

IMPACTANALYSE RUSLAND Studiedienst Stafmedewerkers Diestsevest 40 3000 Leuven T (016) 28 64 11 F (016) 28 64 09 PERSNOTA Datum 31 juli 2015 Betreft: IMPACTANALYSE RUSLAND 1 ALGEMENE CONTEXT De EU-28 exporteerde in 2013 voor

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE NEDERLAND

LANDEN ANALYSE NEDERLAND LANDEN ANALYSE NEDERLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee5 de sector (cijferma>g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms>ge (2018) waarde van de consump>e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK

LANDEN ANALYSE FRANKRIJK LANDEN ANALYSE FRANKRIJK Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee9 de sector (cijfermabg) inzicht in de huidige (2013) en toekomsbge (2018) waarde van de consumpbe van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

KENGETALLEN 2013. HBAG Bloemen en Planten

KENGETALLEN 2013. HBAG Bloemen en Planten KENGETALLEN 2013 HBAG Bloemen en Planten Voorwoord Voor u ligt de geactualiseerde versie van Kengetallen Groothandel Bloemkwekerijproducten. Hierin is naast de vertrouwde exportstatistiek van het HBAG

Nadere informatie

Marktbeeld appels en peren

Marktbeeld appels en peren Afzet appels en peren door Russische boycot in de verdrukking Productie De appelproductie in de EU bedroeg in 215 ruim 12 miljard kilo. Dit was de op één na grootste EUoogst ooit. Bijna een derde van de

Nadere informatie

Marktherstel door economisch herstel?

Marktherstel door economisch herstel? Marktherstel door economisch herstel? Bernd Feenstra Sectormanager Tuinbouw Beekbergen, 15-4-2010 Indeling Indeling Even voorstellen Ontwikkelingen Glastuinbouw Marktevenwicht verstoord Marktherstel Toekomstperspectief

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN LANDEN ANALYSE DENEMARKEN Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be)

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Landbouw in Oekraïne 12/05/2011 Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Oekraïne is groter dan elk land van de EU. De goede ligging van het land, gecombineerd met de vruchtbare bodems, geeft

Nadere informatie

Sectorrapport Bos- en haagplantsoen

Sectorrapport Bos- en haagplantsoen Sectorrapport Bos- en haagplantsoen Najaar 2009 Inhoudsopgave Terugblik seizoen 2008/2009...................................................................................... 3 Najaar 2009 sector bos-

Nadere informatie

Nederland: Industriële verwerking van verse groente en fruit in 2011

Nederland: Industriële verwerking van verse groente en fruit in 2011 Nederland: Industriële verwerking van verse groente en fruit in 2011 PT 2012-17 Augustus 2012 - Peter van der Salm/Ed Slagboom Productschap Tuinbouw, Markt & Innovatie Nederland: Industriële verwerking

Nadere informatie

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Inhoud 1 2 3 Bedrijfsprofiel Agrifirm Globalisering Risico s en kansen voor de Food en Agri-business Vragen Bedrijfsprofiel

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? De Rabobank verwacht een moeizaam derde kwartaal voor de Nederlandse varkenssector. Aan het einde

Nadere informatie

Effecten van Russische boycot op invoer van Europees vlees, zuivel, groente en fruit. Stand van zaken in juni 2015.

Effecten van Russische boycot op invoer van Europees vlees, zuivel, groente en fruit. Stand van zaken in juni 2015. Effecten van Russische boycot op invoer van Europees vlees, zuivel, groente en fruit. Stand van zaken in juni 2015. Siemen van Berkum en Gerben Jukema, LEI Wageningen UR, 24 juni 2015. Hoofdpunten De Nederlandse

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Internationale handel in goederen van Nederland 2012

Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Webartikel 2013 Internationale handel in goederen van Nederland 2012 Wiel Packbier 11-11-2013 gepubliceerd op cbs.nl Samenvatting De internationale handel in goederen is in 2012 wederom minder hard gegroeid.

Nadere informatie

Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland 2012 Consument en supermarktverkoop

Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland 2012 Consument en supermarktverkoop Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland 2012 Consument en supermarktverkoop PT 2012-10 Maart 2012 Anne Marie Borgdorff Productschap Tuinbouw, Markt & Innovatie Marktmonitor Groenten en Fruit Nederland

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Druk op varkensvleesmarkt blijft De vooruitzichten voor de Nederlandse varkenshouderij voor het tweede kwartaal 2015 blijven mager. Ondanks de seizoensmatige

Nadere informatie

Internationale handel door het MKB. in het agrocluster. Een verdeling van export en import naar bedrijfsgrootte. drs. P. Gibcus drs. W.H.J.

Internationale handel door het MKB. in het agrocluster. Een verdeling van export en import naar bedrijfsgrootte. drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Internationale handel door het MKB in het agrocluster Een verdeling van export en import naar bedrijfsgrootte drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, juli 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door

Nadere informatie

Marktsituatie voor groenten en fruit vier maanden na de afkondiging van de Russische boycot

Marktsituatie voor groenten en fruit vier maanden na de afkondiging van de Russische boycot Marktsituatie voor groenten en fruit vier maanden na de afkondiging van de Russische boycot Siemen van Berkum en Gerben Jukema, LEI Wageningen UR, 17 december 2014 Deze notitie geeft een beknopt overzicht

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt Na een teleurstellend vierde kwartaal in het vorige jaar, start

Nadere informatie

Sectorrapport Bos- en haagplantsoen

Sectorrapport Bos- en haagplantsoen Sectorrapport Bos- en haagplantsoen Seizoen 2009/2010 Inhoudsopgave Algemeen............................................................................................................... 3 Areaalgegevens

Nadere informatie

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014

Structuuronderzoek 23 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 Structuuronderzoek 23 Samenvatting De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2005 2014 1. Inleiding De Nederlandse Vereniging van Leveranciers van Bouwgrondstoffen "NVLB"

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

BUITENLANDSE HANDEL VAN AGRARISCHE PRODUCTEN MET RUSLAND IN 2014

BUITENLANDSE HANDEL VAN AGRARISCHE PRODUCTEN MET RUSLAND IN 2014 FOCUS BUITENLANDSE HANDEL VAN AGRARISCHE PRODUCTEN MET RUSLAND IN 2014 INHOUD 1. Oorzaak van de crisis 2. Algemene evolutie in de EU- 28 3. Algemene evolutie in België 4. Kwantificering van de export naar

Nadere informatie

Typisch Groothandel 2010 Vergelijking 2005-2009. R. van Willegen (VGB) B. Ensink (HBAG) G.M. Splinter (LEI) Y. Dijkxhoorn (LEI)

Typisch Groothandel 2010 Vergelijking 2005-2009. R. van Willegen (VGB) B. Ensink (HBAG) G.M. Splinter (LEI) Y. Dijkxhoorn (LEI) Typisch Groothandel 2010 Vergelijking 2005-2009 R. van Willegen (VGB) B. Ensink (HBAG) G.M. Splinter (LEI) Y. Dijkxhoorn (LEI) INHOUDSOPGAVE Voorwoord 3 1 Inleiding 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Doelstelling

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

MARKT. Bulletin. Kwartaalbericht aanvoer en handelsgegevens vis, schaal en schelpdieren

MARKT. Bulletin. Kwartaalbericht aanvoer en handelsgegevens vis, schaal en schelpdieren MARKT Bulletin Kwartaalbericht aanvoer en handelsgegevens vis, schaal en schelpdieren Derde kwartaal 2008 Inhoud en Colofon Inhoud Rondvis Overige (vnl. platvis) 1. Aanvoer 2. Buitenlandse handel 3. Informatie

Nadere informatie

LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga

LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga Vraag In de laatste zes maanden was er steeds zoveel slecht nieuws over de economische groei, dat dit de consumptiegroei deed stagneren. In de

Nadere informatie

Visserij in Cijfers. Trends in zeevisserij. Kees Taal en Mike Turenhout. Scheveningen. 28 februari 2014

Visserij in Cijfers. Trends in zeevisserij. Kees Taal en Mike Turenhout. Scheveningen. 28 februari 2014 Visserij in Cijfers Trends in zeevisserij Kees Taal en Mike Turenhout Scheveningen 28 februari 2014 Visserij in Cijfers Jaarlijkse publicatie Vanaf nu via LEI-internet te downloaden www.visserijincijfers.nl

Nadere informatie

Structuuronderzoek 22 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2004 2013

Structuuronderzoek 22 Samenvatting. De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2004 2013 Structuuronderzoek 22 Samenvatting De handel in grind, industriezand en aanverwante materialen in Nederland 2004 2013 1. Inleiding De Nederlandse Vereniging van Leveranciers van Bouwgrondstoffen "NVLB"

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

21-11-2014. Product Marktbeeld Poinsettia 2014 FloraHolland productteam Bloeiend seizoen

21-11-2014. Product Marktbeeld Poinsettia 2014 FloraHolland productteam Bloeiend seizoen 21-11-2014 Product Marktbeeld Poinsettia 2014 FloraHolland productteam Bloeiend seizoen 1 21-11-2014 Historie De kerstster, kerstroos of poinsettia (Euphorbia pulcherrima), behoort tot de wolfsmelkfamilie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

Schaalvergroting en professionalisering. Voor wie verstandig handelt!

Schaalvergroting en professionalisering. Voor wie verstandig handelt! Schaalvergroting en professionalisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Schaalvergroting en professionalisering Schaalvergroting: uitbreiding van de omvang; het verschijnsel waarbij iets steeds

Nadere informatie

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012

Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 2012 Exportstatistiek Bloemkwekerijprodukten FEBRUARI 212 NA KRIMP IN FEBRUARI STOKT EXPORT BLOEMEN EN PLANTEN OP KRAPPE PLUS VAN 1% TOT 915 MILJOEN In februari is de exportwaarde van bloemen en planten vanuit

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Een nieuw ketenmodel voor langoustines

Een nieuw ketenmodel voor langoustines Een nieuw ketenmodel voor langoustines Ab Post (GPM Seafoods) en Wim Zaalmink (LEI Wageningen UR) Urk, 6 oktober 2012 Inhoud Economische betekenis langoustine visserij Consumptie van langoustines Keten

Nadere informatie

Potplanten en jonge planten 2007

Potplanten en jonge planten 2007 Importnota Potplanten en jonge planten 2007 HBAG Bloemen en Planten Aalsmeer, oktober 2008 Jan Lanning Monique Sassen Inleiding Het HBAG Bloemen en Planten heeft op basis van het meest recente AIPH-Union

Nadere informatie

Workshop duurzame stadslandbouw

Workshop duurzame stadslandbouw Workshop duurzame stadslandbouw Changemaker Festival te Heino 14 september 2013 Datum: 14 september 2013 Locatie: Van: Voor: Summmercamp Heino Cees Moerman Workshop Changemaker Kenmerk: 1309 Programma

Nadere informatie

Internationalisatie van de productie en de handel. Voor wie verstandig handelt!

Internationalisatie van de productie en de handel. Voor wie verstandig handelt! Internationalisatie van de productie en de handel Trendsamenvatting Naam Definitie Internationalisatie van de productie en de handel Wikipedia: De benamingen internationalisering, mondialisering en globalisering

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16 WERELD 5 havo 1 Globalisering 14-16 Melkprijzen wereldwijde concurrentie Hoog: centrumlanden Middel, semi-periferie Laag, periferie Globalisering = concurrentie.. 3 factoren? 1. Opkomst MNO s, mondiale

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

De agrologistieke kracht van Nederland

De agrologistieke kracht van Nederland De agrologistieke kracht van Nederland 2009 De agrologistieke kracht van Nederland 2009 Platform Agrologistiek Nederland Distributieland (NDL/HIDC) TNO Business Unit Mobiliteit en Logistiek Zoetermeer,

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

FACTSHEET CHAMPIGNONS

FACTSHEET CHAMPIGNONS FACTSHEET CHAMPIGNONS Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com NEDERLAND VERLIEST STEEDS MEER TERREIN BIJ HANDEL IN VERSE CHAMPIGNONS Positie op wereldmarkt van champignonconserven

Nadere informatie

Bionext Exporttrend Biologisch 2013. Biosector maakt groeiverwachting in export waar: 9% stijging. Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken

Bionext Exporttrend Biologisch 2013. Biosector maakt groeiverwachting in export waar: 9% stijging. Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken Bionext Exporttrend Biologisch 2013 Biosector maakt groeiverwachting in export waar: 9% stijging Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken Colofon De Bionext Exporttrend Biologisch 2013 is gemaakt

Nadere informatie

Noa Bastiaans. 27 Maart 2012

Noa Bastiaans. 27 Maart 2012 Ontwikkelingen Vis, schaal- en schelpdieren Nederland 1 Noa Bastiaans 27 Maart 2012 Agenda 2 1 GfK: Generieke Trends 2011 2 Visconsumptie 2011 3 Conclusie 3 1 GfK: Generieke Trends 2011 Totale Foodmarkt

Nadere informatie

Reportage. Bloemenbolwerk versterkt Nederland

Reportage. Bloemenbolwerk versterkt Nederland Reportage Bloemenbolwerk versterkt Nederland SUPPLY CHAIN MAGAZINE 6 2007 62 Een veiling is een traditioneel verkoopinstrument. Maar de markt voor sierteeltproducten als bloemen en planten verandert razendsnel,

Nadere informatie

Bijlagebundel 2: Huidige stromen en toekomstige stromen door containerisatie en modal shift

Bijlagebundel 2: Huidige stromen en toekomstige stromen door containerisatie en modal shift Greenports Mainports Bijlagebundel 2: Huidige stromen en toekomstige stromen door containerisatie en modal shift 1 Inhoud Van 14 versketens naar 8 stromen voor robuust netwerk Beschrijving huidige en toekomstige

Nadere informatie

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten)

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten) Staat van 2014 Sectorstructuur In welke sectoren is sterker vertegenwoordigd dan het s gemiddelde? Zakelijke diensten (16,5%), Informatie en Communicatie (6,5%), Financiële instellingen (4,5%) Vergelijking

Nadere informatie

WEST EUROPESE IMPORT VERSE GROENTEN EN FRUIT UIT VERRE BESTEMMINGEN VOORAL OVERZEE

WEST EUROPESE IMPORT VERSE GROENTEN EN FRUIT UIT VERRE BESTEMMINGEN VOORAL OVERZEE FACTSHEET Transport Fruit&VegetableFacts; JanKeesBoon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com WEST EUROPESE IMPORT VERSE GROENTEN EN FRUIT UIT VERRE BESTEMMINGEN VOORAL OVERZEE Ruim 300.000 ton komt via

Nadere informatie

Diervriendelijke keuzes door consumenten

Diervriendelijke keuzes door consumenten Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Diervriendelijke keuzes door consumenten Monitor Duurzame Dierlijke Producten 2009 Deze brochure is een uitgave van: Rijksoverheid Postbus 00000 2500

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Informatie over de Russische boycot en de gevolgen voor de voedselbanken

Informatie over de Russische boycot en de gevolgen voor de voedselbanken Informatie over de Russische boycot en de gevolgen voor de voedselbanken Achtergrond Op 6 augustus kondigde de Russische president Poetin een handelsboycot aan voor o.a. groente, fruit en zuivel. Vanaf

Nadere informatie

Zaak Nr IV/M.1262 - CEBECO / PLUKON. VERORDENING (EEG) nr. 4064/89 CONCENTRATIEPROCEDURE. Artikel 6, lid 1, sub b : GEEN BEZWAAR datum : 24/09/1998

Zaak Nr IV/M.1262 - CEBECO / PLUKON. VERORDENING (EEG) nr. 4064/89 CONCENTRATIEPROCEDURE. Artikel 6, lid 1, sub b : GEEN BEZWAAR datum : 24/09/1998 NL Zaak Nr IV/M.1262 - CEBECO / PLUKON Alleen de Nederlandse tekst is beschikbaar en authentiek. VERORDENING (EEG) nr. 4064/89 CONCENTRATIEPROCEDURE Artikel 6, lid 1, sub b : GEEN BEZWAAR datum : 24/09/1998

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

Bedrijfsruimtemarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Artikelen. Meer ouderen aan het werk. Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers

Artikelen. Meer ouderen aan het werk. Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers Meer ouderen aan het werk Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers Het aantal werkzame 5-plussers is sinds 1992 bijna verdubbeld. Ouderen maken ook een steeds groter deel uit van de werkzame beroepsbevolking.

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 1. Inleiding Globalisering is een onderwerp dat regelmatig in het maatschappelijke debat opduikt. Het gaat dan om de gevolgen van de internationale economische

Nadere informatie

3-4-2013. Vereniging van gepensioneerden Agrifirm. Onderwerpen. Organisatie Agrifirm Group. Drees Beekman 27 maart 2013

3-4-2013. Vereniging van gepensioneerden Agrifirm. Onderwerpen. Organisatie Agrifirm Group. Drees Beekman 27 maart 2013 Vereniging van gepensioneerden Agrifirm Drees Beekman 27 maart 2013 Onderwerpen Algemeen Logistieke visie Agrifirm Plant Organisatie Agrifirm Group Agrifirm Group Stafafdelingen Agrifirm Innovation Center

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Groothandel in sport- en recreatieartikelen De groothandel in sport- en recreatieartikelen handelt in kleding, schoeisel en hardware voor sport en recreatie. Daarbij horen ook activiteiten als marketing,

Nadere informatie

groothandel Nicole Braams, Peter Daniëls, Cees Steenlage, Noortje Urlings Publicatiedatum CBS-website: 13 mei 2009 Den Haag/Heerlen

groothandel Nicole Braams, Peter Daniëls, Cees Steenlage, Noortje Urlings Publicatiedatum CBS-website: 13 mei 2009 Den Haag/Heerlen 08 Branchebeschrijving 0c chrijving groothandel Nicole Braams, Peter Daniëls, Cees Steenlage, Noortje Urlings Publicatiedatum CBS-website: 13 mei 2009 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens

Nadere informatie

Rapport. van Kamer van Koophandel Nederland. Startersprofiel 2012. Datum uitgave. Januari 2013. onderwerp Startende ondernemers in beeld

Rapport. van Kamer van Koophandel Nederland. Startersprofiel 2012. Datum uitgave. Januari 2013. onderwerp Startende ondernemers in beeld Rapport Startersprofiel 2012 van Datum uitgave Januari 2013 onderwerp Startende ondernemers in beeld Pagina 1 van 12 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Kerncijfers startende ondernemers... 4 2.1 Meer

Nadere informatie

Bloemisten structuuronderzoek Oost Europa 2007 / 17. Hongarije, Polen, Tsjechië, Slowakije, Slovenië

Bloemisten structuuronderzoek Oost Europa 2007 / 17. Hongarije, Polen, Tsjechië, Slowakije, Slovenië Bloemisten structuuronderzoek Oost Europa Hongarije, Polen, Tsjechië, Slowakije, Slovenië 2007 / 17 februari 2007 - Josephine van Dijk Productschap Tuinbouw, Afdeling MIMO Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Handboek snijmaïs. 1 Inleiding 1.1 Herkomst en introductie maïs... 7 1.2 Arealen... 7 1.3 Rasontwikkelingen... 8 1.4 Gebruiksvormen van maïs...

Handboek snijmaïs. 1 Inleiding 1.1 Herkomst en introductie maïs... 7 1.2 Arealen... 7 1.3 Rasontwikkelingen... 8 1.4 Gebruiksvormen van maïs... 1 Inleiding 1.1 Herkomst en introductie maïs... 7 1.2 Arealen... 7 1.3 Rasontwikkelingen... 8 1.4 Gebruiksvormen van maïs... 10 6 1 Inleiding Na gras is snijmaïs het belangrijkste gewas voor de melkveehouderij.

Nadere informatie

Export Nederlandse ui fors gegroeid

Export Nederlandse ui fors gegroeid NU.nl : Export Nederlandse ui fors gegroeid Foto: ANP De export van uien behoorde in de eerste helft van het jaar tot één van de grootste ooit. Dat meldt afzetorganisatie GroenteFruit Huis dinsdag. De

Nadere informatie

De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in

De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in De biobestedingen groeien tegen de algemene voedingstrend in De biobestedingen groeiden in 2014 verder door terwijl de totale voedingsbestedingen voor het eerst sinds jaren daalden. Ruim negen op de tien

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

AGRO LEAN Supply Chain

AGRO LEAN Supply Chain AGRO LEAN Supply Chain Act2Vision Bedrijfskunde en organisatie Economische omvang van het Nederlandse agrocomplex, een verzamelnaam voor de land- en tuinbouw en de daarmee samenhangende handel en industrie

Nadere informatie

Koper flink in de lift

Koper flink in de lift Publicatiedatum CBS-website: 9 juli 7 Koper flink in de lift Wiel Packbier Centraal Bureau voor de Statistiek Koper flink in de lift Wiel Packbier Samenvatting Mede door de toegenomen vraag naar koper,

Nadere informatie

De Vlaamse glastuinbouw en zijn concurrenten

De Vlaamse glastuinbouw en zijn concurrenten 0 Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap De Vlaamse glastuinbouw en zijn concurrenten Hadewych Georges Dirk Van Lierde Ann Verspecht DK UK NL BE 35 210 30 25 20 180 150 120 DE 15 90 10 60 5 30 0 ES FR IT

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Rabobank Cijfers & Trends Een visie op branches in het Nederlandse bedrijfsleven. 39e jaargang editie 2014/2015 Perspectief Aanbod groter dan vraag in 2015 Het aanbod van biggen en vleesvarkens zal de

Nadere informatie

Kwartaalbericht Groothandel ING Economisch Bureau Groothandel kan zich herpakken

Kwartaalbericht Groothandel ING Economisch Bureau Groothandel kan zich herpakken Kwartaalbericht Groothandel ING Economisch Bureau Groothandel kan zich herpakken Na twee moeilijke jaren, waarin het volume èn de omzet daalde, kan de groothandel in 2014 stappen vooruit zetten (volumegroei;

Nadere informatie

Sector Score Ontwikkeling Score Ontwikkeling Ontwikkeling inkomen a) inkomen b) marktpositie marktpositie maatschappelijk d)

Sector Score Ontwikkeling Score Ontwikkeling Ontwikkeling inkomen a) inkomen b) marktpositie marktpositie maatschappelijk d) Tabel 1.1 Economische betekenis van het Nederlandse agrocluster Toegevoegde waarde (mrd. Euro) Werkgelegenheid (1. arbeidsjaren) 1995 2 23 1995 2 23 Agrocomplex totaal 32,3 37,7 41,6 659 675 65 Aandeel

Nadere informatie

Impact van de Russische boycot op de prijzen en de uitvoer van bepaalde landbouwproducten

Impact van de Russische boycot op de prijzen en de uitvoer van bepaalde landbouwproducten Impact van de Russische boycot op de prijzen en de uitvoer van bepaalde landbouwproducten FOD Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Algemene Directie Economische Analyses en Internationale Economie

Nadere informatie

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics Nota Ruimte budget Klavertje 25,9 miljoen euro (waarvan 3 miljoen euro voor glastuinbouwgebied Deurne) Planoppervlak 908 hectare (waarvan 150 hectare voor glastuinbouwgebied Deurne) (Greenport Trekker

Nadere informatie

Grafimedia in cijfers

Grafimedia in cijfers Grafimedia in cijfers 2013 beeld: Karin van Hengel Inhoud 1 Aantal grafische bedrijven naar grootteklasse 2 Aantal grafische bedrijven naar hoofdactiviteit 3 Ontwikkeling van de omzet in de industrie en

Nadere informatie

Bionext Exporttrend Biologisch 2014. Biologische export nadert 1 miljardgrens. Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken

Bionext Exporttrend Biologisch 2014. Biologische export nadert 1 miljardgrens. Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken Bionext Exporttrend Biologisch 2014 Biologische export nadert 1 miljardgrens Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken Bionext maakt zich sterk voor méér duurzame biologische voeding en landbouw.

Nadere informatie

Grafimedia. in cijfers

Grafimedia. in cijfers Grafimedia in cijfers 2015 Inhoud Branche in cijfers 5 Ontwikkeling bedrijven 6 Soorten bedrijven 7 Mutaties in bedrijven 8 Faillissementen 9 Poducentenprijsindex (PPI) grafimediabranche 10 Omzetontwikkeling

Nadere informatie

Technische toelichting

Technische toelichting Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB00-080 7 april 2000 10.30 uur Inflatie ook in maart stabiel De inflatie is in maart 2000 uitgekomen op 1,9 procent. Dat is ongeveer even hoog als in de

Nadere informatie

Consumptieprijsindex en inflatie in september 2012

Consumptieprijsindex en inflatie in september 2012 Consumptieprijsindex en inflatie in september 2012 1. Consumptieprijsindex Brussel, 27 september 2012 De consumptieprijsindex stijgt in september 2012 met 0,21 punt ten opzichte van vorige maand en bedraagt

Nadere informatie

Hotels. Rabobank Cijfers & Trends. Trends. Kansen en bedreigingen. Branche-informatie

Hotels. Rabobank Cijfers & Trends. Trends. Kansen en bedreigingen. Branche-informatie Hotels Hotels hebben als hoofdactiviteit het verstrekken van logies. Logiesverstrekkers zonder sterclassificatie (dit loopt van één ster tot vijf sterren) mogen zich geen hotel noemen. Dit geldt bijvoorbeeld

Nadere informatie