WATERBRANCHE TRENDS + VISIES Plus 22 visies van collega s uit het vak. Inclusief Bedrijvenregister Watersector

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WATERBRANCHE TRENDS + VISIES 2014. Plus 22 visies van collega s uit het vak. Inclusief Bedrijvenregister Watersector"

Transcriptie

1 WATERBRANCHE TRENDS + VISIES 2014 Karla Peijs (Visitatiecommissie Waterketen) Bas Hofs (KWR Watercycle Research Institute) Jules van Lier (TU Delft) Aleid Diepeveen Koen Overkamp (Netherlands Water Partnership) Albert Jansen (TNO) Patrick Willems (KU Leuven) Plus 22 visies van collega s uit het vak Inclusief Bedrijvenregister Watersector Watertechnologie voor de toekomst Geen druppel mag verloren gaan

2 GSM2 Modemlogger KELLER grondwater en riooloverstort data draadloos beschikbaar Waterstanden draadloos beschikbaar per en FTP Compatible met globale netwerk frequenties Tot 5 sensoren per modem (grondwater versie) SMS Alarm functionaliteit Geïntegreerde realtime luchtdruk compensatie Batterij levensduur tot 10 jaar Volledig op afstand herprogrammeerbaar Uitstekende datazekerheid Dataopslag in uw eigen SQL database (geen hosting) Automatische berekeningen (o.a. overstort, stijghoogte) Automatische export naar diverse bestandsformaten Nivosensoren - Grondwater Dataloggers - Riooloverstort Dataloggers - Telemetrie KELLER Meettechniek BV Postbus AB REEUWIJK -HOLLAND subsidiary of KELLER AG für Druckmesstechnik Tel Fax E

3 Inhoud 4 / Drs. Karla Peijs: Koplopers en het peloton moeten achterblijvers een zetje geven 6 / Bas Hofs: Waterverlies bij zuivering is bijna uit de tijd 8 / Prof. dr. ir. Jules van Lier: Ook Nederland kent prikkels voor hergebruik van water / Aleid Diepeveen en Koen Overkamp: Wereld Waterdag: Wat kan de watersector leren van 10 de energiesector? 12 / Albert Jansen: Afvalwater voor hergebruik noemen we voortaan gebruikt water 14 / Prof. dr. ir. Patrick Willems: Het is straks te droog of te nat, maar we kunnen er nu al wat aan doen Colofon Adres redactie en uitgeverij Nijgh Periodieken B.V. Postbus AC Schiedam Tel.: (010) Internet: Uitgever Rinus Vissers Redactie Jacques Geluk (artikelen en eindredactie) Henk Bosma (index) Dora Pompe (secretariaat) Advertentie-exploitatie Roelien Voshol Media-order Carola Sjoukes Opmaak en druk DeltaHage, Den Haag 2014 Nijgh Periodieken B.V. Het auteursrecht op de inhoud van deze uitgave wordt nadrukkelijk voorbehouden. Overname van (een gedeelte van) de artikelen of afbeeldingen alleen na schriftelijke toestemming van de uitgever. Trends en Visies Ir. Frank Oesterholt en Wijb Sommer 18 Hugo Gastkemper en Prof. dr. ir. Jeroen Langeveld 19 Ir. Niels Groot 21 Ir. Martin Bloemendal en Jonathan Felix 22 Ir. Peter de Jong en Prof.dr.ir. Arjen Y. Hoekstra 23 Ir. Harry H. Tolkamp 25 Hans Oosters en Dr. ir. Jan W. Post 26 Frans de Vreede en Martijn Smit 27 Prof.dr.ir. Mark van Loosdrecht en Hein Molenkamp 28 Dr.ir. Jelle Roorda en Pieter van Staveren 29 Harm Albert Zanting en Ir. Roelof Kruize 31 Walter van der Meer en Peter Vermaat 32 Index WATERBRANCHE

4 DRS. KARLA PEIJS, VOORZITTER VISITATIECOMMISSIE WATERKETEN Koplopers en het peloton moeten achterblijvers een zetje geven De meeste samenwerkingsverbanden van gemeenten, waterschappen en drinkwater bedrijven laten goede voortgang zien in de uitvoering van in 2011 gemaakte afspraken over het bereiken van een structurele jaarlijkse kostenbesparing van 450 miljoen euro, verbetering van de kwaliteit en vermindering van de kwetsbaarheid van de waterketen vanaf Zorgen zijn er over de 20 procent achterblijvende regio s. Ook komt de liefde tussen de gemeenten/waterschappen en de drinkwaterbedrijven nog niet altijd van twee kanten. Dat concludeert Karla Peijs, voorzitter van de Visitatiecommissie Waterketen. Zij wil dat koplopers en het peloton de achterblijvers helpen. Het is geen competitie. Alleen door samen te werken kunnen de waterpartners meer doen voor minder geld, waardoor de waterlasten voor de burger minder hard stijgen en betaalbaar blijven. De partners uit de watersector, die in het drie jaar geleden gesloten Bestuursakkoord Water beloven meer samen te werken om de noodzakelijke investeringen in de waterketen betaalbaar te houden, hebben zelf gezorgd voor een stok achter de deur. In hun interventieladder nemen ze als stap 2 de instelling van een Visitatiecommissie op, die ervoor moet zorgen dat ze hun afspraken ook echt nakomen. Minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu) vraagt Karla Peijs, onder andere oud-minister van Verkeer en Waterstaat en voormalig Commissaris der Koningin in Zeeland, begin 2013 of zij voorzitter wil worden van de commissie. De minister zei: De waterpartners hebben onder elkaar een overeenkomst gesloten, ga eens kijken hoe het daarmee zit en stimuleer waar mogelijk dat ze hun afspraken nakomen, vertelt Karla Peijs. De Visitatiecommissie, die naast haar bestaat uit Maarten Allers, Hans Bressers, Corine Hoeben, Luuk Rietveld, Gerhard Schwarz, Evert Visser en secretaris Annemieke Hendriks, inventariseert de resultaten van de samen- Drs. Karla Peijs, foto: Jos Braal 4 WATERBRANCHE 2014

5 werking in de waterketen voor het eerst in juli Daaruit kwam het beeld naar voren, dat sommige regio s nog niet doelgericht samenwerkten en het vaak ontbrak aan ambitie om de kosten te verminderen. Maar het was vakantietijd en de waterpartners waren het niet gewend dat over hun schouder werd meegekeken door een commissie, die bovendien de intentie had hen te houden aan hun eigen afspraken. We hebben toen iedereen per brief gevraagd nog eens naar hun eigen inzending te kijken. Vrijwel alle regio s hebben een aanvulling gestuurd, waardoor het beeld in positieve zin veranderde, zegt Karla Peijs eind januari, enkele dagen na de overhandiging van de eerste rapportage aan de minister. Het rapport is eveneens gestuurd aan de regio s en de drinkwaterbedrijven zelf en de stuurgroepen Water en Drinkwater, riolering - en afvalwaterbeleid. Lagere rekening Iedereen is in de benen gekomen en doet sindsdien zijn uiterste best. Het kostenbewustzijn is aanzienlijk toegenomen. De meeste regio s hebben hun ambities inmiddels omgezet in een programma van maatregelen en sommige zijn al met de uitvoering begonnen. De dag voordat we in december bijeenkwamen om de voortgangsrapportage te bespreken, is een ongekend aantal samenwerkingsakkoorden getekend, lacht Karla Peijs. Er is dan ook geen enkele aanleiding voor naming and shaming. Tien achterblijvende regio s is in dit stadium te behappen. De waterpartners hebben na de overhandiging van de rapportage van de 'Praten zijn we goed in, doen is een ander verhaal' minister de bevestiging gekregen dat ook zij het ongelooflijk belangrijk vindt de kwaliteit te vergroten en de kwetsbaarheid van de waterketen op te heffen, maar ook dat samenwerking ervoor moet zorgen dat de burger een lagere rekening krijgt. Gemeenten en waterschappen kunnen bijvoorbeeld flink besparen door de keten samen te beheren, te monitoren en te inspecteren of door gezamenlijk één ingenieursbureau opdracht te geven een rioleringsplan te maken. Koplopers moeten alert blijven In de visitatieperiode die nu in volle gang is, kijkt de commissie naar de oorzaken van het voorop- of juist achterlopen van samenwerkingsregio s. We maken meteen heel helder dat koplopers niet stil moeten gaan zitten. Ze moeten alert blijven, zorgen dat het peloton de koppositie niet overneemt en kijken of ze een van de achterblijvers kunnen helpen. De in de samenwerkingsregio s opererende gemeenten en waterschappen moeten straks met elkaar 380 miljoen euro per jaar besparen. De drinkwaterbedrijven moeten structureel 70 miljoen euro bezuinigen. Dat geld zal er wel komen, maar ik heb wel zorgen over de samenwerking. Gemeenten en waterschappen hebben elkaar gevonden, maar sommige drinkwaterbedrijven lijken solitair te blijven. Dat is niet goed. De hele keten moet zo goed mogelijk samenwerken. Drinkwaterbedrijven staan ook voor grote investeringen, maar daarbij kunnen ze best rekening houden met de andere twee waterpartners. Ze beschikken over heel veel kennis, die ze zouden kunnen delen. De oorzaak ligt overigens niet bij de drinkwaterbedrijven alleen. De liefde moet van twee kanten komen. Gemeenten en waterschappen zijn gebaseerd op een opmerking van een Vitens-directeur: Maak je geen zorgen, geef alles maar aan ons bang dat de drinkwaterbedrijven alles willen overnemen. Daardoor zijn ze wantrouwend. Maar ik kan ze geruststellen: dat is verleden tijd. Voorzitter Peijs vindt het jammer dat gemeenten en waterschappen enerzijds en de drinkwaterbedrijven anderzijds gescheiden besparingsopgaven hebben. Er is ooit een berekening gemaakt, die uitkomt op 450 miljoen euro. Dat bedrag hadden we eigenlijk niet moeten splitsen. De drinkwaterbedrijven zouden best een wat grotere portie van het te besparen bedrag voor hun rekening kunnen nemen en daarmee de verantwoordelijkheid voor het totale bedrag zwaarder kunnen voelen. Visitatiebezoeken De commissie bezoekt tijdens de visitatieperiode, die in februari is begonnen, vooral de achterblijvende regio s. Zij hebben de meeste tijd nodig om een been bij te trekken. We gaan praten, luisteren, plannen noteren en kijken wat er al gedaan is. Daarnaast bieden we praktijkvoorbeelden aan en proberen we ze te stimuleren en adviseren, zodat ze alsnog de afspraken uit het Bestuursakkoord Water kunnen nakomen. Na ons bezoek hoop ik dat we een indruk hebben van wat die achterblijvers nodig hebben om ze eventueel te koppelen aan koplopers of regio s uit het peloton. Dan kunnen ze samen brainstormen over wat nodig is om de stil- of achterstand op te heffen. De commissie stuurt alle regio s vervolgens haar bevindingen toe, die daarna gedurende een bepaalde periode weer de kans krijgen te reageren. Als we eind 2014 de balans opmaken de commissie zal naar verwachting in december rapporteren en we zien dat de samenwerking in bepaalde regio s dan nog niet goed op gang is gekomen, moeten we concluderen dat de wil het te halen daar ontbreekt. 'Iedereen is in de benen gekomen en doet sindsdien zijn uiterste best' Alleen een samenwerkingsovereenkomst is in de ogen van de commissie op dat moment niet meer voldoende. Er moet een plan van aanpak zijn, waarbij de regio voor ogen moet hebben wanneer de bijbehorende maatregelen rekening houdend met een bestuurlijke goedkeuringsperiode van zeker een half jaar geïmplementeerd kunnen zijn. Bij de fase van het uitvoeren ligt op de een of andere manier een psychologische hobbel, waardoor in sommige regio s ondanks de samenwerking toch een gat valt. Praten zijn we goed in, doen is een ander verhaal, weet Karla Peijs uit ervaring. De Visitatiecommissie kan de gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven formeel niets verplichten, maar als de resultaten van haar werk eind dit jaar, ondanks de positieve ontwikkelingen die zich nu aftekenen, niet toereikend zijn zal de minister van Infrastructuur en Milieu zoals ze zei bij de overhandiging maatregelen treffen om de realisatie van de doelstellingen zeker te stellen. Interbestuurlijk toezicht door provincies is hiervan een voorbeeld. Het stadium van vrijwillige samenwerking lijkt dan voorbij. WATERBRANCHE

6 BAS HOFS, ONDERZOEKER WATERBEHANDELING BIJ KWR WATERCYCLE RESEARCH INSTITUTE Waterverlies bij zuivering is bijna uit de tijd Water zuiveren zonder een druppel waterverlies is technisch mogelijk, maar eigenlijk kun je dat nog scherper aanzetten: helemáál geen verlies. In een druppel zitten naast water immers nog allerlei stoffen die je idealiter ook wilt terugwinnen en hergebruiken. Dat heeft, ook maatschappelijk gezien, een grote waarde. Het is in feite de cradle-to-cradle -gedachte die is geïntroduceerd door de Duitser Michael Braungart: alle gebruikte materialen na hun leven in het ene product, nuttig inzetten in een ander product. Onderzoek heeft, volgens onderzoeker Bas Hofs (KWR Watercycle Research Institute) inmiddels aangetoond dat het waterverlies bij membraanfiltratie, zoals nanofiltratie en omgekeerde osmose, nu tot 1 procent is te reduceren. Volledige Zero Liquid Discharge is daarmee dichtbij. Talloze plekken op de wereld kampen met een tekort aan water, dat ook vaak van onvoldoende kwaliteit is. Klimaatverandering zorgt bovendien voor een andere verdeling van het water. Bovendien gaan steeds meer mensen in daardoor steeds grotere steden wonen, waardoor waterschaarste ontstaat. Ontzilting is een optie voor plaatsen aan zee, maar dat proces kost relatief veel energie. Het water dat nu het riool ingaat, waar vrijwel geen zout meer inzit, terugwinnen is een veel betere oplossing. Het probleem is dat mensen daar een verkeerd gevoel bij hebben. Ze denken dat ze hun eigen urine moeten opdrinken. Met voldoende behandelingsstappen is die angst niet nodig. Terugwinning van concentraat en ionenwisselingsregeneraat is een manier om terugwinning van meer dan 96 procent van het water via membraanzuiveringsinstallaties te bereiken. Daarnaast is het volgens Hofs nodig ook naar andere methoden te kijken. Bij KWR onderzoeken we of het mogelijk is het kwalitatief betere water in de winter op te slaan en te gebruiken in de zomer, zonder dat daarvoor enorme spaarbekkens en hoge investeringen nodig zijn. Behandeling als oplossing Het watertekort was enkele jaren geleden aanleiding om een assistent-in-opleiding (Sara Salvador Cob), in samenwerking tussen KWR Watercycle Research Institute, de TU 'Het bijna volledige hergebruik van water (en van alle stoffen die er zijn uitgehaald) zal in de toekomst steeds belangrijker zijn' is te prefereren boven het ontzouten van zeewater, want in het rioolwater zitten ook allerlei nuttige stoffen die geschikt zijn voor hergebruik, denk aan schaarse fosfaten die belangrijk zijn voor de landbouw, vertelt dr. ir. Bas Hofs, onderzoeker bij KWR Watercycle Institute. Seizoensverschillen Het bijna volledige hergebruik van water (en van alle stoffen die er zijn uitgehaald) zal in de toekomst steeds belangrijker zijn. Ook in eigen land. Het watertekort is in Nederland een seizoensprobleem. De Maas bevat s winters voldoende water, maar tegen het einde van de zomer bestaat de rivier voor een groot deel uit (behandeld) afvalwater. Drinkwaterbedrijven aan de rivier hanteren daarom innamestops als het water te slecht van kwaliteit is. Het combineren van ionenwisseling, nanofiltratie, omgekeerde osmose, dosering van anti-scalants en de behandeling Delft en Wetsus, onderzoek te laten doen naar processen die dicht in de buurt komen van Zero Liquid Discharge (ZLD). ZLD is een bewezen technologie die ervoor zorgt dat bij waterbehandeling vrijwel al het water opnieuw te gebruiken is, zodat inderdaad vrijwel geen druppel verloren gaat. Het doel was daarvoor een bepaalde behandelingstrein te ontwikkelen en de problemen die onderweg kunnen voorkomen in kaart te brengen, aldus Hofs die het nu bijna afgeronde onderzoek direct heeft begeleid. Allereerst is gekeken naar uit grondwater afkomstig drinkwater. De stoffen die in het grondwater voorkomen zorgen al snel voor problemen wanneer tijdens de waterbehandeling membranen met hele kleine gaatjes worden gebruikt. Zo klein, dat je het water er met een druk van enkele tot twintig maal de luchtdruk doorheen moet persen. Het water dat door het membraan komt is heel schoon, omdat vrijwel alle verontreinigingen (microbiologie, zouten, organisch materiaal en deeltjes, maar ook medicijnresten, pesticiden en gewasbeschermingsmiddelen) niet door het membraan kunnen en zich concentreren in een afvalstroompje (het concentraat), dat natuurlijk wel uit het membraan moet lopen. Toenemende concentratie Veel drinkwaterbedrijven gebruiken al membraanfiltratie en hebben daarbij een afvalstroom van 20 procent. Dat wil zeggen dat een vijfde van het water verloren gaat. Hofs: Er is een reden dat ze stoppen bij 20 procent: dan beginnen de problemen. De concentratie van de vervuilende stoffen neemt toe in de membranen. Zouten kunnen daardoor kristalliseren en een dichte laag op het membraan vormen (scaling), waardoor het meer energie kost het water er doorheen te krijgen. Hoewel de meeste deeltjes er tevoren uit zijn gehaald, kunnen ook deze voor verstopping zorgen. Doordat heel veel water met voedingsstoffen door het membraan stroomt ontstaat ook een goede plek voor microbiologie. Welk probleem limiterend werkt is locatie- en tijdspecifiek en hangt ook af van de waterkwaliteit. In ons onderzoek hebben we vooral gekeken naar zouten en deeltjes, omdat we verwachten dat die voor ZLD de grootste uitdaging zijn. Van 20 naar 1 procent Het is ons ondanks de ingewikkelde problematiek gelukt de afvalstroom te reduceren van 20 naar 1 procent, zodat inderdaad vrijwel geen druppel meer verloren hoeft te gaan. Allereerst zijn de meervoudig geladen atomen, zoals calcium-, en magnesiumionen, met ionenwisseling verwijderd. Bij die techniek stroomt het water door een kolom met harsbolletjes. Meerwaardige ionen worden uitgewisseld met natriumionen, die in tegenstelling tot de meervoudig geladen zouten niet zorgen voor scaling (een ongewenst effect bij nanofiltratie en omgekeerde osmose, dat leidt tot hoger energieverbruik en verkorting van de 6 WATERBRANCHE 2014

7 nog, zegt hij, om het ZLD-concept te halen moeten we het concentraatstroompje en het regeneraat dat resteert na de ionenwisseling behandelen. Dit kan door zogeheten eutectische vrieskristallisatie (EFC) toe te passen. Geert-Jan Witkamp heeft voor zijn onderzoek op onder andere dit gebied de DOW Energy Award gekregen en de techniek zit dicht tegen een doorbraak naar de praktijk aan. EFC levert een zeer goede scheiding op van zout en water, die minder energie kost dan verdamping. Het voordeel van vrieskristallisatie is ook dat de gescheiden producten (water en zout) relatief zuiver zijn. Met deze combinatie van technieken (CIEX-NF-RO-EFC) denken we dat de hoeveelheid afval te reduceren is tot minder dan 0,3 procent. Dr. ir. Bas Hofs ijzer in ons innamewater zit, is dit opgeconcentreerd toch nog zoveel dat silica die erop aangroeit op het membraanoppervlak zorgt voor een hele dichte, op glas lijkende flinterdunne laag, die het membraan volledig kan blokkeren. Tijdens de testen hebben we 'Zero Liquid Discharge, helemaal niets verloren laten gaan, is technisch mogelijk levensduur van membranen). De tweede behandelingsstap is nanofiltratie met membranen die nog een beetje open zijn. Het grote voordeel daarvan is dat je een deel van de in het water aanwezige silica, het basisbestanddeel van zand dat bij te hoge concentratie voor problemen zorgt, meteen al kwijtraakt. Bij de nanofiltratiestap komt een hoeveelheid concentraat vrij van 10 à 14 procent van het behandelde water. Daarop hebben we omgekeerde osmose membranen toegepast om die overgebleven 10 à 14 procent te reduceren tot 1 à 2 procent. Bas Hofs legt uit dat na deze behandeling (CIEX-NF-RO) de verontreinigingen in het uiteindelijke concentraat tot een factor 100 geconcentreerder aanwezig zijn dan in het ingenomen water. Alhoewel er maar weinig desondanks een reductie van het concentraatvolume tot 2 procent kunnen halen. Voor 1 procent ging de aangroei op het membraan nog te snel. Met dat resultaat ben ik best tevreden. Wat te doen met dat laatste procent? Zero Liquid Discharge, helemaal niets verloren laten gaan, is volgens Hofs technisch mogelijk en wordt sporadisch al toegepast in fabrieken over de hele wereld. De vraag is wat te doen met het procent dat nu nog overblijft. Sterker WATERBRANCHE

8 PROF. DR. IR. JULES VAN LIER (TU DELFT) Ook Nederland kent prikkels voor hergebruik van water Je zou het niet denken in Nederland, maar ook hier zijn prikkels voor her- en meervoudig gebruik van water. Denk aan droge gebieden, zoals Zeeuws-Vlaanderen, met vrijwel uitsluitend brak water. In Terneuzen werkt Evides Industriewater in een speciale waterfabriek gezuiverd afvalwater verder op met behulp van membraanfiltratie ten behoeve van chemiebedrijf DOW Benelux, zodat het daarna is te gebruiken voor hoogwaardige toepassingen. Door deze ketensluiting is het niet nodig water te onttrekken uit het oppervlaktewater in de regio, dat overwegend zout of brak is, zegt prof. dr. ir. Jules van Lier, hoogleraar afvalwaterzuivering aan de TU Delft. In het Westland heeft het Delft Blue Water-project onder meer aangetoond dat uit het effluent van de rwzi Harnaschpolder kosteneffectief betrouwbaar en hoogwaardig gietwater voor de tuinders in het gebied te produceren is. Het voldoet ruimschoots aan de kwaliteitseisen, getuige de productie van tomaten in de demokas gedurende het groeiseizoen 2013, aldus Van Lier. Een ander voorbeeld is de rwzi Kaatsheuvel, die effluent, deels in een natuurlijk helofytenfilter, zelf opwerkt voor hergebruik in de vijvers van De Efteling. Dat voorkomt onnodig oppompen van grondwater. Prikkels zijn er ook in ecologisch gevoelige zones, bijvoorbeeld in Noordoost- Nederland. Volgens Van Lier heeft de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in die regio dagelijks m³ ultrapuur water nodig. Die hoeveelheid kan de afvalwaterbehandelingsfabriek in Emmen echter niet aan lokale beekjes onttrekken. Daarom is een waterfabriek gerealiseerd, die alle potentiële vervuilende stoffen uit het afvalwater haalt en het effluent opwerkt tot proceswater. Met de juiste financiële incentives kan dat zowel de overheid als de industrie veel opleveren. In gebieden met zoetwaterschaarste is deze financiële incentive reeds aanwezig. Immers, zoet (afval)water ontzouten is nog altijd energetisch efficiënter dan brak of zout water ontzouten. Naast lagere operationele kosten scheelt dit ook behoorlijk in CO₂-emissie. Uiteraard vergt dit technologische innovaties en zijn waterbedrijven, zoals Evides Industriewater, druk doende niet alleen in Nederland, maar ook in economische groeilanden op praktijkschaal meervoudig watergebruik toe te passen. Zo start in mei 2014 een grootschalige pilot AiRO-onderzoek naar effluent-hergebruik bij een raffinaderij in Vietnam. Waterfabrieken Van Lier denkt dat achter de afvalwaterzuiveringen steeds meer waterfabrieken zullen verrijzen, die met behulp van allerlei technieken waaronder biologische Prof. dr. ir. Jules van Lier. Foto: Henk Koster Fotografie, Delft 8 WATERBRANCHE 2014

9 behandeling met behulp van specifieke bacteriën en/of sequentiële membraanfiltratie alle componenten uit het afvalwater halen die, hetzij niet geloosd mogen worden, dan wel geïsoleerd kunnen worden voor verdere verwerking. Behalve voor onder meer polymeren, ammonium, ziekteverwekkers en fosfaten, geldt dat ook voor het water zelf, dat eenmaal gezuiverd te kostbaar is om te laten wegvloeien naar zee. Het is veel gunstiger en kosteneffectiever als de rwzi s het opgewerkte water aan de industrie leveren, dan gezuiverd water eerst te lozen en het dan weer door de bedrijven te laten innemen uit het oppervlaktewater. Ik weet dat ook papierfabrieken en andere grotere waterconsumenten geïnteresseerd zijn om samen met de waterschappen te kijken of er een dwarsverband is te leggen tussen het geloosde effluent en de hoeveelheid water die nodig is. Bovendien zijn diverse grondstoffen, zoals fosfaat dat in hoog tempo opraakt maar hard nodig is voor de productie van kunstmest, te winnen uit de stedelijke watercyclus. Daarmee sluit je de kringloop. Met zo n crosslink is tegelijk het probleem van de ongecontroleerde lozingen van microverontreinigingen op te lossen (metalen als lood, cadmium, kwik en arsenicum, organische vervuilers als pesticiden, cosmetische producten en oplosmiddelen, hormonen en resten van geneesmiddelen). De hoogleraar denkt dat de eisen waaraan effluent vóór lozing moet voldoen niet de huidige belangrijkste innovatiedrijfveer zijn, maar wel de randvoorwaarden voor nieuwe ontwikkelingen zetten. Mogelijk dat terugdringing van microverontreinigingen en verwijdering van resistente ziekteverwekkers de toekomstige randvoorwaarden mede gaan bepalen. De inrichting van een moderne rwzi zal voor een belangrijk deel worden bepaald door de eisen en kansen die betrekking hebben op vermindering van het verbruik van fossiele brandstoffen (energie-efficiëntie), terugwinning van grondstoffen, reductie van broeikasemissies (zoals CO₂, CH₄, N₂O), produceren van industrieel proceswater, enz. Meervoudig watergebruik Drie procent van het water op aarde is zoet, waarvan het overgrote deel is vastgelegd in ijs of anderzijds moeilijk toegankelijk is. Slechts 0,01-0,02 procent is bruikbaar voor menselijk gebruik. Dat is op zich voldoende, maar de beschikbaarheid is niet overal ter wereld even groot. Water is mondiaal gezien geen schaars goed, maar goed kwaliteitswater is op specifieke locaties moeilijk te krijgen. Daarom is cascaderen, meervoudig gebruik, een interessante optie. In Maputo, Mozambique wordt daarnaar onderzoek gedaan. Van Lier: Net voor Kerstmis 2013 is een project over meervoudig watergebruik van mijn collega Luuk Rietveld, hoogleraar Stedelijke Watercyclustechnologie aan de TU Delft, goedgekeurd. Maputo is voor zijn drinkwater afhankelijk van een 30 kilometer verder gelegen stuwdam. Door industriële ontwikkeling groeit het competitieve waterverbruik. Meer stuwdammen en pijpleidingen aanleggen is niet de oplossing. Het is beter water decentraal op te vangen en op te waarderen naar industriële productkwaliteit om het geschikt te maken voor hergebruik. Samen met het Nederlandse bedrijfsleven, waaronder Vitens-Evides International, Waterbedrijf Limburg en lokale waterbedrijven, onderzoeken we deze andere manier van omgaan met de waterketen. De ervaringen die we in Mozambique opdoen, kunnen we hier weer gebruiken. Het meervoudig watergebruik is immers ook voor Nederland interessant, omdat het potentiële problemen met ketenzuivering oplost. Dat is zeker uit milieuoogpunt belangrijk, want uiteindelijk proberen we de menselijke voetafdruk op onze leefomgeving zo klein mogelijk te houden en voor zo min mogelijk verstoring te zorgen. Van Lier constateert in eigen land een groeiend bewustzijn en denkt daarom dat de menselijke voetafdruk kleiner wordt. Ik ben benieuwd wat er het komende decennium gaat gebeuren wanneer de economie verandert. Worden we, net zoals de afgelopen 15 jaar, weer voor de gek gehouden en blijft het snelle geld het belangrijkst, of gebruikt de overheid de betere economische omstandigheden voor het stimuleren van duurzame productiemethoden, zorgvuldig omgaan met grondstoffen en zoveel mogelijk hergebruik? Uiteindelijk wordt duurzaam opereren winstgevend. Nederland kan zichzelf met een langetermijnvisie permanent op de kaart zetten. Drinkwater Wat drinkwater betreft zijn in Nederland grond- en oppervlaktewater de twee belangrijkste bronnen. Grondwater zal niet zo gauw vervuild raken. Dat zit zo diep en is vaak tienduizend jaar of meer oud. Oppervlaktewater is een ander verhaal. Daarom maken de drinkwaterbedrijven sowieso gebruik van meervoudige zuivering, om ook alle organische stoffen te verwijderen. Dat zal men moeten intensiveren, omdat alleen al het medicijngebruik de komende decennia zodanig zal toenemen dat steeds meer residuen in het afvalwater terechtkomen. Nu loopt Nederland redelijk voorop wat betreft afvalwaterzuivering en hanteert men al steeds striktere lozingseisen in met name ecologisch gevoelige gebieden. Geleidelijk zal de lozingseis van stikstof en fosfor worden teruggebracht van respectievelijk 10 via 5 naar 2,2 mg N/l en van 1 via 0,35 naar 0,1 mg P/l. Dat gaat heel veel kosten, maar wanneer hier op een gegeven moment resistente bacteriën naast medicijnresten door overstorten in het oppervlaktewater terechtkomen en mensen ziek worden is het hek van de dam en komt herziening van de waterketen in een stroomversnelling. Burgerlijke ongerustheid is een veel krachtigere aanjager dan een Europese richtlijn. Relativerend zegt Van Lier: Overigens is het wel zo dat je een aantal zwembaden zou moeten leegdrinken om de werkzame bestanddelen van één ibuprofen-tablet binnen te krijgen. Er komt echter een tijd dat we alles uit het water willen halen, waarna we weer ionen moeten toevoegen om het water lekker te maken. Mijn collega Walter van der Meer, hoogleraar Innovatieve Drinkwaterzuivering aan de TU Delft en tevens directeur van drinkwaterbedrijf Oasen, is zelfs overtuigd van zo n absolute barrière en doet diverse onderzoeken naar dit concept. Wateroverlast Ten slotte komt wateroverlast ter sprake. Ook hier kunnen door de hevige neerslagpieken die we tegenwoordig kennen vervelende situaties ontstaan. Nederland ligt voor een groot deel onder zeeniveau. Het is een badkuip die zomaar kan vollopen. Rioleringen kunnen niet al het water wegkrijgen en dat zal, doordat de pieken volgens de modellen steeds intenser en korter worden, alleen maar verergeren. In een gemengd stelsel verdwijnen bij buien duizenden liters schoon regenwater in het riool om te worden afgevoerd naar de zuivering. Het schone regenwater raakt vermengd met huishoudelijk afvalwater. Hiermee wordt de zuivering onnodig belast of leidt het tot overstorten indien bufferbassins te klein zijn. Daarom moeten we kijken of we de afvoer niet anders kunnen regelen, zegt Van Lier. Van de huidige vernieuwing van de rioleringen in Nederland verwacht hij niet zoveel op dit gebied, omdat het hierbij vooral om nieuwe pijpen gaat die lekken en inzakkingen moeten voorkomen en niet om innovatieve oplossingen op het gebied van waterafvoer. Tijdens de hevige storm begin december, vroegen veel mensen zich af waarom de Maeslantkering in Rotterdam niet dicht ging. Dat gaat niet altijd. Ik heb de exacte oorzaak niet bij mijn collega s van waterbouw nagevraagd, maar indien er tegelijkertijd een grote afvoerflux is, stroomt het water aan alle kanten over. Gelukkig krijgt het water wel op steeds meer plekken de ruimte, zowel in rivierlopen als in stedelijke gebieden. Door beheerste berging zijn pieken in waterafvoer beter op te vangen en onnodige overstorten te voorkomen. WATERBRANCHE

10 ALEID DIEPEVEEN EN KOEN OVERKAMP (NETHERLANDS WATER PARTNERSHIP) Wereld Waterdag: Wat kan de watersector leren van de energiesector? Toegang tot goed en veilig drinkwater en sanitatie is internationaal nog altijd een groot probleem. Om daarin verandering te brengen is de betaalbaarheid van publieke goederen als energie en water essentieel. De energiesector lijkt op dat vlak beter te presteren dan de watersector. Daarom stellen het Netherlands Water Partnership (NWP) en Aqua for all donderdag 20 maart, in het kader van Wereld Waterdag, samen met de Watercampus (Wetsus, CEW en Water Alliance) en Vitens-Evides International ter discussie wat de watersector kan leren van de energiesector. Aleid Diepeveen en Koen Overkamp van het NWP geven alvast wat achtergronden. Een van de voor 2015 vastgestelde Millennium Ontwikkelingsdoelen, halvering van het aantal mensen dat geen toegang heeft tot schoon drinkwater, is in 2012 al gehaald. Toch zijn er nog altijd ruim 700 miljoen mensen voor wie dat niet geldt. Vooral landen als India en China zetten nu flinke stappen in de goede richting. De vraag is wel of de kwaliteit van het water dat uit de kraan komt overal altijd goed is. Het verhaal over sanitatie de combinatie van sanitaire voorzieningen en het bewustzijn dat goede hygiënische omstandigheden voorwaarden zijn voor een gezond en waardig leven is volgens Koen Overkamp senior project officer van het Netherlands Water Partnership (NWP) een stuk uitdagender. Afvalwaterbeheer is de tweede stap om te zetten. Zuivering van het afvalwater om het veilig te kunnen lozen en vooral de financiering daarvan is een hele uitdaging, aldus Overkamp. Een van de oorzaken is dat veel nationale overheden praten over poep en plas moeilijk vinden en er ook geen prioriteit aan verlenen. Bovendien is de bevolking zelf zich er vaak niet van bewust dat latrines en wc s noodzakelijk zijn. De mensen doen vaak al hun hele leven zonder en weten niet anders. Ze zijn gewend hun behoeften in de bosjes te doen. Dan zijn ze het kwijt, is het niet meer van hen. Waarom zouden ze betalen voor een verantwoorde verwerking ervan? Daar zijn ook vaak geen middelen voor, zegt Aleid Diepeveen, directeur Business Development van NWP. In welke mate dat zo is, hangt mede af van de ontwikkelingsfase waarin een land verkeert. Wanneer eten, drinken en toegang tot drinkwater geregeld zijn, komt nadenken over verwerking dichterbij. Uitdagingen Rond water en energie, het thema dat de Verenigde Naties hebben gekozen voor Wereld Waterdag 2014, lopen we tegen allerlei uitdagingen aan. Water is een publiek goed en wordt ook zo in de markt gezet. De ruimte om in ontwikkelingslanden in de noodzakelijke Aleid Diepeveen infrastructuur voor waterdiensten te investeren is minimaal. Daarom moeten wij op zoek naar slimme publiek-private samenwerkingsverbanden en indien mogelijk gebruik maken van internationale gelden. Daarbij gaan we op zoek naar business cases die van zichzelf al een duurzaam karakter hebben, aldus Diepeveen. Het NWP stimuleert samenwerking tussen relevante partijen in de Nederlandse watersector en daarbuiten, waardoor ons land in staat is een grotere bijdrage te leveren aan het oplossen van internationale waterproblemen en zichzelf wereldwijd sterker te positioneren. Stakeholders als non-gouvernementele organisaties houden zich bezig met de aanleg van kleinere voorzieningen, terwijl Vitens-Evides International, een samenwerkingsverband van twee grote drinkwaterbedrijven, samen met lokale waterbedrijven grotere projecten aanpakt. Diepeveen: Er is natuurlijk een verschil tussen rurale gebieden, waar een groot aantal mensen vaak van de watertap gebruik maakt en de individuele afrekenbaarheid moeilijker is, en stedelijke omgevingen, waar mensen hun eigen aansluiting hebben. Innovaties Vervolgens moet het afval dat zij achterlaten op een verantwoorde manier weg, anders ontstaat een groot probleem. Hier zijn vooral een meerjarenaanpak en een heel bewuste beleidsfocus van overheidspartijen hard nodig. Het is niet alleen een technische of betaalbaarheidskwestie, maar ook een institutioneel probleem omdat je er de kaders voor moet hebben. Het verplaatsen van de shit naar buiten de stad, om het maar eens zo uit te drukken, is natuurlijk niet de oplossing. Wetsus, gastheer tijdens Wereld Waterdag, zal innovaties presenteren die kunnen bijdragen aan de betaalbaarheid van de verbetering van de 10 WATERBRANCHE 2014

11 waterdiensten. Dat maakt investeren aantrekkelijker. Aqua for All onderstreept in dit kader dat afval eigenlijk geen afval is, maar rijk aan energie en grondstoffen, zegt Aleid Diepeveen. Fosfaten zijn bijvoorbeeld heel belangrijk voor de lokale landbouw. Voor de financiering van dit soort projecten zeker als lokale ondernemers meedoen moeten we partijen vinden die dat samen willen doen. Immers: eerst investeren, dan pas opbrengst. Uiteindelijk worden landen zelf beter van dit soort projecten, maar moeten Nederlandse bedrijven er vroeg of laat ook van profiteren en hun oplossingen en business kunnen aanbieden. Hoewel er altijd situaties en gebieden zijn waar het altijd hulp zal blijven, is het beleid een transitie te maken van Hulp naar Handel. In andere sectoren is het gelukt de echte business mee te krijgen en met goede oplossingen te komen. Daarom stellen we ons de vraag wat de watersector daarvan kan leren. Koen Overkamp Bankability Overkamp: Het is voor alle partijen die zich met waterdiensten in opkomende landen bezighouden een enorme uitdaging hun business cases rond te krijgen en investeringen aan te trekken om basisvoorzieningen en vervolgprojecten te realiseren. De bankability van waterprojecten is beperkt zeggen we dan. Daarom is het interessant te kijken naar de manier waarop de energiesector dat organiseert en welke factoren daarbij belangrijk zijn. Het is een feit dat mensen eerder bereid zijn te betalen voor een energie- dan voor een watervoorziening. Zeker in landen als Egypte, waar men gewend is om niet of nauwelijks voor water te betalen. Diepeveen: Iedereen wil zonder meer betalen voor energie om een lamp aan te doen, televisie te kijken, te studeren of een mobieltje op te laden. In die infrastructuur is wel geïnvesteerd. Er is volgens haar sowieso een omslag in het denken nodig, een stuk bewustwording. Beseffen dat als je bovenstrooms de was doet in de rivier, dat benedenstrooms tot vervuiling leidt en dat handen wassen essentieel is voor een goede hygiëne en dus minder kans op ziekten. Maar ook dat betalen voor een basisvoorziening als toegang tot veilig drinkwater uiteindelijk een factor duizend goedkoper is dan het kopen van flessenwater, wat een groot deel van de arme wereldbevolking nu zonder morren doet. Wanneer die voorziening er eenmaal is en de bevolking aan de lokale watermaatschappij betaalt, komt er een geldstroom op gang en kan de investering worden terugverdiend. Hoewel dat bij water vaak een kwestie is van lange adem. Wereld Waterdag Wereld Waterdag, die we deze keer om praktische redenen in Nederland twee dagen eerder houden dan in de rest van de wereld, is vooral een bijeenkomst met sectorpartijen. Wat hebben ze nodig en hoe kunnen we vanuit dat perspectief stappen nemen om als watersector gezamenlijk op te treden in het buitenland en ons daar goed te positioneren. Er gaat van ons geen brede impuls uit naar de maatschappij. Aqua for All doet dat wel, door opnieuw het evenement Wandelen voor water te organiseren, waarbij kinderen uit de groepen 7 en 8 ruim zes kilometer lopen met zes liter water op hun rug om te ervaren wat hun leeftijdgenootjes in ontwikkelingslanden dagelijks meemaken. Het thema dit jaar is Samen verder, besluit Aleid Diepeveen. En dat thema past weer precies bij onze organisatie. Meer impact in het buitenland, daar doen wij het voor. WATERBRANCHE

12 ALBERT JANSEN, MANAGER INNOVATIEPROGRAMMA WATER & NEW BUSINESS TNO Afvalwater voor hergebruik noemen we voortaan gebruikt water Waterhergebruik kan een belangrijke bijdrage leveren aan het terugdringen van het netto watergebruik. Samen met hergebruik van energie en terugwinning van grondstoffen levert dat bovendien economisch voordeel op. TNO was en is betrokken bij verschillende projecten op het gebied van duurzaam industrieel watergebruik. Albert Jansen onder meer verantwoordelijk voor business development bij TNO, innovator op het gebied van waterbehandeling en voorzitter van het Nederlands Membranen Genootschap leidt de werkgroep Water en industrie binnen het Water supply and sanitation Technology Platform en de actiegroep Industrial water re-use van het European Innovation Partnershipsprogramma (EIP). Hij is mede-oprichter van het Europese Technologieplatform. Het watertechnologieplatform, dat ruim tien jaar geleden op verzoek van Europa is opgericht, is in feite nu geïntegreerd in de actiegroep Water(hergebruik) en industrie, die ik leid binnen het EIP, vertelt Albert Jansen (TNO). De actiegroep ontwikkelt innovatieve methoden voor hergebruik en recycling van industrieel water, met aandacht voor nieuwe samenwerkingsvormen, meer betrokkenheid van belanghebbenden en zowel technologische als sociale oplossingen. De bedoeling is dat hergebruik van water en daaruit teruggewonnen bruikbare grondstoffen de concurrentiekracht van Europa vergroot en banen en economische groei oplevert. Voor TNO betekent onze betrokkenheid dat we samen met Nederlandse bedrijven technologie ontwikkelen en demonstreren. Jansen probeert alle projecten, kwesties en oplossingen die relevant zijn op het gebied van water en industrie te behandelen in de actiegroep die nu uit 25 actieve leden bestaat. Onder hen, vanwege de vele internationale projecten, niet alleen Europeanen maar ook mensen van buiten Europa. Deze laatste groep zal vooral in de eindfase commentaar leveren. De langetermijnvisie voor 2050 staat op papier en er is een actieplan. Daarin staat wat volgens ons de verschillende waterkwaliteiten zijn (drinkwater is daar een van, maar erg gemiddeld van kwaliteit en te slecht voor sommige industrieën), wat waterhergebruik is en welke definities daarvan bestaan. Dat zijn er weinig en die gaan bovendien altijd over communaal en niet over industriewater. We hebben het woord afvalwater afgeschaft en vervangen door gebruikt water, omdat we het niet willen afvoeren, maar net als de stoffen die eruit zijn gehaald hergebruiken en dus goed managen, aldus Jansen. Het is allereerst belangrijk meer te weten te komen over de samenstelling van gebruikt industrieel water. De industrie zelf weet dat niet eens altijd of wil het niet openbaar maken. Zonder die kennis is het echter lastig projecten op te zetten. Steden, land- en (glas)tuinbouw- en veeteeltbedrijven, industrie en natuurorganisaties zijn allemaal belanghebbenden op het gebied van water(hergebruik) en energie. De vier sectoren werken volgens Jansen echter te weinig samen en concurreren zelfs met elkaar als het om water gaat. Soms wisselen ze zaken uit, maar gaat bijvoorbeeld het transport van warmte van de industrie naar de stadsverwarming vanwege lange afstanden door veel te dure leidingen. En zo heeft hij nog honderd voorbeelden van zaken die bij een geïntegreerde aanpak veel economischer zouden zijn. Elke sector optimaliseert zijn watersituatie gescheiden. Boeren zijn daarin het succesvolst. Zij beheren het grootste oppervlak en vangen dus de meeste regen op. Ze hebben bovendien een oververtegenwoordiging in de waterschappen, waardoor zij besluitvorming in hun voordeel kunnen sturen. De stad gebruikt ongeveer evenveel regenwater als er valt. De natuur gaat haar eigen gang, zeker nu waterschappen en drinkwaterbedrijven er geen 'Maak water niet schoner dan nodig is voor hergebruik bij een bepaalde toepassing' water meer mogen winnen om verdroging van de grond te voorkomen. De industrie ten slotte kampt met een tekort en gebruikt 50 tot 100 keer meer water dan ze aan regenwater binnenkrijgt. Zij heeft dus qua oppervlakte een enorme voetafdruk. Vroeger namen de bedrijven veel rivier-, grond- en drinkwater en grondwater in, maar nu water schaarser wordt, mag dat niet meer overal. Bovendien is oppervlaktewater niet schoon en soms zelfs redelijk slecht van kwaliteit, zoals in de regio Rotterdam (verzilting). Verduurzamen Het ironische is dat de industrie als grootste watergebruiker als laatste in de keten komt en de minste politieke invloed heeft op watergebied. De landbouw wint altijd en de burger laat zich zijn drinkwater niet afpakken. Vandaar dat de industrie de noodzaak inziet op langere termijn te verduurzamen, maar van hoe of wanneer heeft men vaak nog geen benul, constateert Jansen. Het hangt er ook vanaf met welke buren de bedrijven te maken hebben: de stad, de landbouw of de natuur en hoe het zit met het waterbeheer. Dat is nu niet goed omdat water te goedkoop is, waardoor de kwaliteit achterblijft en er voor de industrie nauwelijks een economisch belang is het gebruik te verminderen. Die houding verandert langzaam, mede doordat bedrijven zich nu als duurzaam moeten profileren om hun verkoop of diensten op peil te kunnen houden. Een andere belangrijke drijfveer voor bedrijven om waterprojecten te doen is wanneer een gebrek aan water dreigt en daardoor de productie in gevaar komt, aldus Jansen. Soms lukt het de industrie wel samen te werken met andere sectoren en dan ziet het er voor deze sector meteen een stuk beter uit. Jansen: DOW Chemical heeft een publiekprivate samenwerking opgezet en kan daardoor zelf de regie voeren. Het bedrijf heeft de overheid bereid gevonden mee te betalen aan de infrastructuur. Het waterschap, de gemeente en het drinkwaterbedrijf investeren samen met DOW op de locatie in Terneuzen. DOW maakt het verontreinigde, zoete afvalwater van de stad voor relatief weinig geld schoon. Een ander projectidee is het opvangen van met nutriënten verontreinigd regenwater in de regio. Die zijn er met planten uit te halen, die vervolgens opgewerkt kunnen worden tot nuttige organische moleculen of nuttige nutriënten. Het zuivere water is daarna zonder energie na te zuiveren en te gebruiken voor het productieproces, dat door de investeringen in 12 WATERBRANCHE 2014

13 de infrastructuur voor 50 à 70 jaar is veiliggesteld. Dat betekent wel dat in dit geval de boeren het nakijken hebben, want wie de langetermijnvisie heeft en daarop actie onderneemt heeft de beste papieren. Zoet water is (zeker in een relatief droog gebied als Zeeuws-Vlaanderen) en gewilde grondstof. Weggooien is zonde, want het is veel duurder om van zout water drink- of proceswater te maken. Waterhergebruik Het is volgens Jansen niet zo dat waterhergebruik pas nu op de agenda staat. De industrie doet al bijna 20 jaar onderzoek. Veel projecten blijken economisch rendabel te zijn. Toch lijken ze aanvankelijk vaak matig interessant te zijn voor de industrie, maar men vergeet dan te kijken naar de energie en de waardevolle stoffen die bij de afvoer van water verloren gaan, zoals schaarser wordende fosfaten. Wanneer men die terugwint en de eerder niet ingecalculeerde opbrengst meetelt, ontstaat een veel gunstiger plaatje. Bedrijven hoeven dankzij de energie die ze winnen bijvoorbeeld minder gas in te nemen. Dat wetende zijn we gaan kijken naar alle aspecten van industriewater. Er zijn industrieën die water overhouden en zelfs produceren, andere houden zout water als reststroom over of komen water tekort. Sommige bedrijven hebben heet afvalwater, waarmee allerlei leuke dingen te doen zijn, zoals een stad verwarmen of gebruiken in een scheidings- of destillatieproces. Met nieuwe technologieën is warmte om te zetten in elektriciteit. Interessant, want de industrie komt altijd stroom tekort. Koeler, licht warm water is uitstekend geschikt voor hergebruik. De organische stoffen die daarna overblijven in de waterstroom zijn geconcentreerder en daardoor goedkoper te verwijderen en opnieuw te gebruiken. Water niet schoner dan nodig Normen die de industrie zou moeten hanteren zijn eveneens belangrijk. Zo moeten we stoppen met het zuiveren van water tot een bepaalde concentratie van vervuilende stoffen om een verplichte kwaliteit te halen, zoals drinkwaterkwaliteit. Dat is verplicht voor onder andere de voedingsmiddelenindustrie, maar slaat nergens op. Drinkwater is in veel gevallen niet goed genoeg of juist té goed. Maak water niet schoner dan nodig is voor hergebruik bij een bepaalde toepassing. Dat spaart energie en veel geld. We hebben dat aangetoond met ons project AquaFit4Use, waarbij door TNO technologie is ontwikkeld ter voorkoming van biofouling en scaling en voor de behandeling van zoutwaterstromen en verwijdering van kleurstoffen uit het water. Daarnaast zijn instrumenten ontwikkeld voor het vaststellen van de waterkwaliteit, waterbeheer en monitoring voor verschillende industriële sectoren. De industrie is al jaren bezig met het ontwikkelen van duurzaam Albert Jansen waterbeheer, maar loopt tegen problemen aan. TNO wil helpen die op te lossen. Verwijdering op maat is daarvan een voorbeeld. Jansen: Er zijn projecten die het afvalwater van bijvoorbeeld een ziekenhuis tot op microniveau zuiveren, om het vervolgens te gebruiken voor het doorspoelen van toiletten. Per sector of toepassing moet je kijken wat noodzakelijk is. Aan het eind van de keten moet je de overgebleven vervuilende stoffen voor lozing natuurlijk wel uit de reststroom halen, maar wanneer je twee derde hergebruikt is die stroom drie keer zo klein en gaan de verwijderingskosten met een factor drie omlaag. Hormonen Het is goed het afvalwater van ziekenhuizen zo te zuiveren dat bijna puur water overblijft en door antibioticacocktails resistente bacteriën geen kans krijgen. Pharmafilter doet dat bij het Reinier de Graaf-ziekenhuis in Delft en TNO in Utrecht, waarmee Jansen zich bezighoudt. Het gaat niet alleen om het gezond maken van zieke mensen, maar vooral om te voorkomen dat gezonde mensen ziek worden. Gewone afvalwaterzuivering is niet voldoende om alle schadelijke stoffen uit ons drinkwater te halen. De rwzi s halen het stikstof en fosfaat eruit en dat is het meestal. We zijn heel trots op ons drinkwater, ik ook, maar het is vooral in het westen van het land niet goed. De kwaliteit van het oppervlaktewater is omlaag gegaan en dat probleem lossen we op door het met chemicaliën te behandelen. Zuiveren met membraanfilters of via destillatie kost meer energie, maar levert, zoals veel grote internationale fabrieken al hebben ervaren, water van veel betere kwaliteit op, waaruit alle stoffen zijn verdwenen. Alles eruit halen en hergebruiken voordat het in het afvalwater en uiteindelijk het drinkwater komt is dus zeker mogelijk. Het publiek maakt zich vooral zorgen over medicijnresten en drugs die, zolang membraanfiltratie en destillatie geen gemeengoed zijn, na zuivering in lage concentraties in het drinkwater achterblijven. Jansen: We moeten ons alleen niet focussen op medicijnresten. Dat is een verkeerde term. Het betreft stoffen die het hormoonstelsel beïnvloeden en dat zijn lang niet alleen medicijnen. Vaak zijn het hormonen die mensen zelf aanmaken, waardoor ze heel effectief zijn en ook in lage concentraties kunnen leiden tot gedragsverandering of bijvoorbeeld verminderde vruchtbaarheid bij mannen bij inname via het drinkwater. Medicijnstoffen en resten van herbiciden en pesticiden en weekmakers uit plastic flessen en brandvertragers grijpen eveneens in op ons hormoonsysteem en komen alle in steeds hogere concentraties voor. Gelukkig is de aanwezigheid van deze stoffen in het water sinds kort te meten. Dat betekent dat nu voor het eerst wetenschappelijk onderzoek mogelijk is naar de effecten op onze gezondheid. Vervelend is wel dat het om honderden, misschien wel duizenden stoffen gaat en dat het vooral bij medicijncocktails moeilijk te boordelen is wat hun invloed is. WATERBRANCHE

14 PROF. DR. IR. PATRICK WILLEMS (BURGERLIJK INGENIEUR BOUWKUNDE/HOOGLERAAR KU LEUVEN) Het is straks te droog of te nat, maar we kunnen er nu al wat aan doen De opwarming van de aarde laat momenteel een licht dalende trend zien, wat voer geeft aan sceptici die vinden dat het meevalt. Het gaat echter om schommelingen en variaties binnen een langzame evolutie, die tientallen jaren in beslag neemt. Droge perioden worden langer, maar als het regent is dat meer en harder dan nu. Doordat de mondiale trend langzamer is dan de klimaatschommelingen er omheen, is er nog tijd ons voor te bereiden op de veranderingen. Het is zaak nu extra maatregelen te nemen, burgers te overtuigen van de noodzaak van infiltratie en de waterbouwkundige infrastructuur aan te passen om straks de gevolgen te kunnen opvangen, zegt prof. dr. ir. Patrick Willems van de KU Leuven. De discussie over klimaatverandering is zo n tien jaar geleden goed op gang gekomen. Ik was al bezig met het bestuderen van extreme weerstoestanden en de invloed daarvan op de werking van water- en rioleringssystemen en het voorkomen van overstromingen langs Prof. dr. ir. Patrick Willems rivieren, waarbij ik ook watertekorten en de droogteproblematiek betrok. Ik besloot mijn eigen onderzoek te starten naar de invloed van het klimaat op meteorologische systemen en de impact van extreme regenval en lange droge perioden op de waterhuishouding, zegt Patrick Willems, die als burgerlijk ingenieur bouwkunde bij het ontwerpen van constructies voor rioleringen en waterkerende structuren rekening houdt met mogelijke extreme toestanden. Tegelijkertijd analyseerde ik tijdreeksen om te proberen daarin trends en patronen te ontdekken en kansberekeningen te kunnen maken van te verwachten extremen. Aanvoelen dat iets niet in orde is met ons klimaat is niet meer voldoende. Nauwkeurige voorspellingen zijn nodig om er tijdig op te kunnen inspelen. Tijdens de Vakantiecursus, in januari op de TU Delft, heeft Willems een historische trendanalyse gepresenteerd, gebaseerd op een neerslagreeks van het KMI in Ukkel. Op dit weerstation meten ze al sinds 1898 op dezelfde plaats en met hetzelfde toestel elke 10 minuten de neerslag. Daar maken we dankbaar gebruik van. Zelf heb ik, met behulp van een bewegend venster, vooral gekeken naar extremen in perioden van 10 tot 15 jaar. Het klimaat schommelt, maar dat geldt ook voor de atmosfeer en de oceanen, die onder invloed van de zon meer of minder opwarmen. Tussen 1910 en 1920 en in de jaren 60 telden de winters veel meer extreme regenbuien die potentieel overstromingen kunnen veroorzaken, dan tussen 1930 en 1940 en 1970 en De laatste twintig jaar zie je weer meer neerslagextremen en bovendien een stijgende trend, aldus Willems. Psychologisch effect Los van de gebruikelijke klimaatschommelingen, is die ontwikkeling hoogstwaarschijnlijk het gevolg van de toename van het aantal broeikasgassen in de atmosfeer en de klimaatopwarming, maar dat is heel moeilijk echt hard te maken. Het feit dat we nu, binnen de stijgende trend, te maken hebben met een licht dalende tendens wat betreft de klimaatopwarming, speelt volgens Willems klimaatsceptici in de kaart. Schommelingen hebben een psychologisch effect. Tijdens oscillatiepiekperiodes trekken overstromingen de aandacht van waterbeheerders en politici 14 WATERBRANCHE 2014

15 en wordt geld vrijgemaakt voor waterbeheer. Als sprake is van een oscillatiedal, en er even weinig gebeurt, verdwijnt die aandacht plots en is er geen geld meer voor het onderhoud van systemen die ons moeten beschermen. Wanneer zich enkele decennia later weer een oscillatiepiek voordoet krijgen we te maken met alle gevolgen van dien. Door tijdens de analyse gebruik te maken van een bewegend venster over bepaalde periodes, middel je de zaak wat uit. Wanneer je de ontwikkelingen per jaar zou bekijken zijn er zoveel variaties dat het moeilijk is daarin een trend te ontdekken, legt Willems uit. Als we nu de waterinfrastructuur vernieuwen, moet die 50 à 100 jaar meegaan. Daarom zijn voorspellingen gebaseerd op trendanalyses zo belangrijk. Adaptief werken Willems boodschap aan beleidsmakers en waterbeheerders: probeer de evolutie naar meer extremen tegen te gaan met beleidsmaatregelen en een aanpassing van de waterbouwkundige structuur. Volgens hem zullen in de toekomst steeds meer combinaties van maatregelen opduiken, die wateroverlast niet altijd kunnen voorkomen, maar wel beperken. We moeten daarbij adaptief te werk gaan, omdat niet bekend is wat de gevolgen van de klimaatverandering precies zijn. Maak bijvoorbeeld bufferbekkens niet té groot, maar houdt de ruimte errond wel vrij, zodat uitbreiding zonder veel moeite mogelijk is. Zorg ervoor dat tijdens natte periodes minder neerslag in het watersysteem terechtkomt of buffer meer, waardoor gedurende droge zomers meer water beschikbaar is. Denk ook aan meer sedimentatie en bezinking en probeer meer water te infiltreren in de ondergrond. Burgers kunnen daarbij volgens Willems, voor zover ze beschikken over een tuin, een rol spelen. De afkoppeling van regenwater is heel belangrijk. Water dat op het dak van hun huis, schuur of garage valt, kunnen ze best naar een infiltratievoorziening in het gazon laten lopen. Via een sleuf in de vijver laten lopen kan ook, zodat het water pas als al die bestemmingen verzadigd zijn in het riool komt. Bij nieuwbouw in Vlaanderen is het al verplicht regenwaterputten te hebben en dat water te gebruiken voor het doorspoelen van het toilet of de wasmachine. Infiltratievoorzieningen die het water in de grond laten sijpelen zijn sinds kort eveneens verplicht. Natuurlijke buffers Het stockeren van water in grote bufferbekkens is een kunstmatige oplossing. In elk geval zullen we ook in Vlaanderen extra maatregelen moeten nemen om voldoende te bufferen. Beter is het maximaal gebruik te maken van natuurlijke buffering, maar dat kan niet overal. Bijvoorbeeld in grote delen van Nederland, waar het grondwater relatief hoog staat. Willems: Door het regenwater lokaal vast te houden, bijvoorbeeld in open ruimtes en publieke zones in de stad, zoals parken en speeltuinen, houd je het uit de riolering. Na een bui dringt het hemelwater op natuurlijke wijze de ondergrond in, waardoor het grondwaterniveau stijgt en de kans op verdroging vermindert. Dat is vooral voor Vlaanderen van belang, waar gek genoeg (door de hoge bevolkingsdichtheid) de hoeveelheid water die per hoofd van de bevolking beschikbaar is beperkter is dan in Spanje of Portugal. Op bepaalde plaatsen in Vlaanderen pompen watervoorzieningsbedrijven nu eigenlijk veel te veel grondwater op. In het zuidwesten, waar veel textielindustrie is, zijn plaatsen waar het grondwater meer dan 100 meter lager ligt dan de natuurlijke toestand. Dat is niet duurzaam. Men moet de trend keren. De overheid moet erop toezien dat die bedrijven minder grondwater oppompen en vaker gebruik maken van oppervlaktewater. Ook daar voorziet prof. Willems een probleem: Rivierwater zal in de toekomst minder beschikbaar zijn door langere droge perioden. Bovendien verslechtert de kwaliteit, doordat de vervuiling constant blijft, maar er minder water is om die te verdunnen. De drinkwaterproductie wordt dus duurder. Dat is een extra motivatie om te werken aan grondwatervoeding. Het water regelmatig laten insijpelen in de ondergrond. Laat het klassieke idee dat regenwater zo snel mogelijk naar de rivier of de zee moet varen, maar houdt het in de mate van het mogelijke, en zeker veel meer dan nu gebeurt, vast. Te beginnen door open ruimtes niet alleen voor recreatie, sporten of groenbeheer te gebruiken, maar tegelijk voor waterberging. Turnhout In Turnhout, net over de grens bij Baarle- Nassau, hebben wij met architecten en stedelijke planners alle groene ruimtes van de stad in kaart gebracht. Uit onderzoek dat Willems samen met ir. Kristof De Vleeschauwer en ir. Jelle Weustenraad heeft uitgevoerd blijkt dat het benutten van groene zones in de stad voor regenwaterberging (met een totale oppervlakte van amper 1 procent van de totale neerslagafstromingsoppervlakte van de stad) leidt tot een reductie van het overstromingsvolume van de riolering met 30 tot 50 procent. Dat is veel. Anderzijds is de impact van deze berging in groene zones op de ontvangende waterloop, en dus het overstromingsrisico verder afwaarts langs deze waterloop, verwaarloosbaar. Door de teleurstellende impact van de aanleg van groene zones en buffers op de waterloop, is meer aandacht nodig voor de implementatie van gecontroleerde overstromingsgebieden erlangs. Rechtstreeks bufferen langs de waterloop zou kunnen leiden tot een grotere reductie van het piekdebiet ervan. De stad werkt aan de aanleg van een aantal gescheiden rioleringen, waarbij het regenwater afzonderlijk wordt afgevoerd en net voor de instroom in de ontvangende rivier wordt gebufferd in grote bergingsbekkens voor een totaal van meer dan kubieke meter. WATERBRANCHE

16 Research Business Education Innovatieve oplossingen en nieuwe technieken zijn nodig voor de wereld van morgen. WaterCampus Leeuwarden biedt bedrijven, kennisinstituten en onderwijsinstellingen álle kans om kennis te bundelen en innovatie mogelijk te maken. De Water Alliance ondersteunt vervolgens om kennis en ideeën te vertalen naar succesvolle business, in binnen- en buitenland. Directe toegang tot hoogwaardige kennis en toptalent? Gebruik maken van uitmuntende laboratoria? Kennisdelen met business partners? Een mooie plek op een internationale beurs? De Water Alliance regelt het allemaal! From idea to business! Water Alliance wordt medegefinancierd door het Europees fonds voor regionale ontwikkeling en door het ministerie van EZ, Pieken in de Delta

17 Ir. Frank Oesterholt, KWR Watercycle Research Institute Hergebruik van water (en de stoffen die erin terechtkomen) wordt steeds belangrijker. Moet 100 procent de norm zijn of is dat niet nodig? Het is uiteraard mooi naar 100 procent waterhergebruik te streven, maar in de praktijk van alledag gaat het om people, planet, profit en het samenspel van economie en ecologie. Met andere woorden: schaarste leidt automatisch tot hergebruik van water en grondstoffen. Binnen KWR wordt overigens hard gewerkt aan onderzoek gericht op hergebruik van grondstoffen. Vooral binnen het TKI-Watertechnologieprogramma is resource recovery een belangrijk onderwerp. 100 procent hergebruik van water hoeft dus niet de norm te zijn, maar wel het streven op de lange termijn. Van welke (bestaande en innovatieve) technieken en toepassingen, denk aan zero liquid discharge -systemen voor afvalwater, hergebruik van het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties of warmte-koudeopslag, heeft u hoge verwachtingen? Slimme technologie die leidt tot win-winsituaties en bijvoorbeeld de productie van zoet water koppelt aan de indikking van afvalwaterstromen, heeft de toekomst. Ik denk daarbij vooral aan osmotisch gedreven membraanprocessen zoals forward osmose toegepast voor sewer mining. Hierbij wordt enerzijds zoet water geproduceerd uit afvalwaterstromen, waarna de resterende, geconcentreerde afvalwaterstromen efficiënter zijn te behandelen, bijvoorbeeld via vergisting. Nog spannender, wordt het als op basis van zoutgradiënt gedreven membraanconcepten energieneutraal of zelfs met een energieoverschot water kan worden geproduceerd. Is grootschalige aanpassing van rioleringen of leidingnetwerken betaalbaar en dus een realistische optie? Wat zijn de mogelijkheden? Dit lijkt me typisch een vraagstuk voor een assetmanager, maar logischerwijs worden bestaande leidingstelsels in een transitieproces aangepakt, gebaseerd op vervangingsnoodzaak. Daarbij is het zaak steeds beter in te spelen op veranderende inzichten voor de drinkwatervoorziening en afvalwaterbehandeling naar de toekomst toe. KWR-collega s werken al decennia aan het verbeteren van leidingnetten, bijvoorbeeld door het ontwerpen van zelfreinigende netten met behulp van Simdeum, een programma voor het simuleren van het waterverbruik. Een uitdaging waaraan nu wordt gewerkt, is gebaseerd op dezelfde uitgangspunten het slimmer ontwerpen van rioleringsstelsels. Is het Bestuursakkoord Water, dat het beheer van ons watersysteem en onze waterketen duurzamer, veiliger en tegelijk doelmatiger (lees goedkoper) moet maken, in dit verband een stimulans of eerder een rem? Het Bestuursakkoord Water zou uiteraard een stimulans moeten zijn, maar bij mij bestaat de indruk dat via het akkoord vooral wordt gestuurd op efficiënter werken en (vermindering van) kosten. Het is natuurlijk prima kritisch te zijn op doelmatigheid, maar het vormt mogelijk een belemmering als investeringen nodig zijn om een betere doelmatigheid te bereiken, denk aan een totaal andere opzet van onze afvalwaterbehandeling. Wat is belangrijker en moet een financiële prioriteit zijn: geen druppel water verloren laten gaan of ons land juist nog beter beschermen tegen het water, nu de zeespiegel als gevolg van de opwarming van de aarde langzaam stijgt? Een vreemde vraag, want veiligheid staat uiteraard altijd voorop. Dat sprake is van opwarming van de aarde en we te maken krijgen met een zeespiegelstijging valt nauwelijks meer te ontkennen. Het is daarom onzinnig om te investeren in een samenleving waarin geen druppel water verloren gaat, terwijl diezelfde samenleving onvoldoende wordt beschermd tegen overstromingen. Ik denk wel dat we het laatste kunnen doen zonder het eerste te laten. De verantwoordelijkheden hiervoor zijn ook mooi verdeeld binnen de Topsector Water: deltatechnologie, maritieme technologie en watertechnologie. Wijb Sommer MSc, Wageningen Universiteit Hergebruik van water (en de stoffen die erin terechtkomen) wordt steeds belangrijker. Moet 100 procent de norm zijn of is dat niet nodig? Een zo hoog mogelijk rendement is een mooi streven, maar een rendement van 100 procent lijkt niet altijd haalbaar en bovendien niet efficiënt. Daarnaast is het natuurlijke systeem robuust, bijvoorbeeld in de vorm van natuurlijke afbraak van verontreinigingen, zodat niet elke lozing van stoffen een probleem hoeft te zijn. Van welke (bestaande en innovatieve) technieken en toepassingen, denk aan zero liquid discharge -systemen voor afvalwater, hergebruik van het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties of warmte-koudeopslag, heeft u hoge verwachtingen voor de toekomst? Op het gebied van warmte-koudeopslag wordt bijvoorbeeld niet alle warmte of koude die is opgeslagen teruggewonnen. Een deel zal achterblijven in de bodem. Achtergebleven koude kan achtergebleven warmte compenseren, of door geleiding en verplaatsing door grondwaterstroming de bodem verlaten. Het terugwinnen van alle opgeslagen energie vereist een groter pompdebiet, waardoor de invloed van het systeem op de omgeving groter wordt. Bovendien zijn hiervoor meer onderhoud en energie nodig, met bijbehorende belasting van het milieu. De toepassing van warmte-koudeopslag in Nederland is de afgelopen 20 jaar sterk gegroeid. De eerste systemen zijn aangelegd in de jaren 90, en sindsdien is er een groei geweest van ongeveer 30 procent per jaar naar ongeveer 2750 systemen in 2012, met een totaal grondwaterdebiet van 248 miljoen m 3 per jaar. Wat dat betreft is nog wel winst te behalen door grootschaliger toepassing van warmte-koudeopslag. Door gezamenlijk systemen te realiseren kan energie tussen gebouwen worden uitgewisseld en energie met een hoger rendement worden teruggewonnen. Regelgeving en beleid kunnen een belangrijke invloed hebben in de ontwikkeling van deze technologie in de komende jaren, door bijvoorbeeld eisen te stellen aan de energiebalans of doelmatig gebruik van energie en ruimte. WATERBRANCHE

18 Hugo Gastkemper, directeur Stichting RIONED Hergebruik van water (en de stoffen die erin terechtkomen) wordt steeds belangrijker. Moet 100 procent de norm zijn of is dat niet nodig? Hergebruik: gebruik is leidend; her volgt. Kun je gebruiken wat je kunt hergebruiken? Bij hergebruik is de essentiële vraag niet of je iets kunt terugwinnen, maar dat je de stof of de energie kunt toepassen. Je moet dus vanuit de toepassing redeneren. In afvalwater zitten energie, organisch materiaal en andere stoffen en uiteraard water. In principe is alles te hergebruiken en in de ecologische kringlopen gebeurt dat ook. De natuur laat geen druppel water verloren gaan en heeft ook geen opvatting over te veel of te weinig water. De mens wel. De Nederlandse samenleving heeft haar behoefte expliciet uitgesproken in het waterbeleid. Het uitgangspunt is genoeg water van de juiste kwaliteit. Genoeg water betekent in de eerste plaats het afvoeren van water naar zee. We staan binnen de kortste keren onder water als we water van wegen en daken niet afvoeren of bij regen het water niet uit de polders pompen. Wel zullen we om droogte te voorkomen, en mede door de klimaatverandering, steeds meer en uitgebreider gaan sturen op de afvoer en de berging van het water. Dat is noodzakelijk voor het behoud van ons land, maar hoe ingewikkelder we dit hergebruik maken, hoe kwetsbaarder we worden. Van welke (bestaande en innovatieve) technieken en toepassingen, denk aan zero liquid discharge -systemen voor afvalwater, hergebruik van het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties of warmte-koudeopslag, heeft u hoge verwachtingen voor de toekomst? Hergebruik is niet primair een technische aangelegenheid. Technieken zijn er of worden ontwikkeld. Wel maken innovaties hergebruik beter mogelijk of goedkoper. Nogmaals het gaat erom of je wat in afvalwater zit daadwerkelijk kunt benutten. Concreet: een warmtewisselaar kun je overal aanleggen, maar heb je de energie op die plaats, op dat moment en van die kwaliteit nodig? De vraag of het financieel kan vind ik een vraag van tweede orde. Als we als samenleving iets echt nodig vinden, kunnen we er (tijdelijk) geld bijleggen. Is het Bestuursakkoord Water, dat het beheer van ons watersysteem en onze waterketen duurzamer, veiliger en tegelijk doelmatiger (lees goedkoper) moet maken, in dit verband een stimulans of eerder een rem? Hergebruik is in mijn ogen in de eerste plaats een mentaliteit. We moeten ons telkens systematisch afvragen hoe we (afval)water kunnen gebruiken. In het Bestuursakkoord Water en andere documenten zoals de Routekaart afvalwater is dit beleid vastgelegd. Hergebruik is geen plicht, maar wel een opdracht. Prof. dr. ir. Jeroen Langeveld, Royal HaskoningDHV/TU Delft Hergebruik van water (en de stoffen die erin terechtkomen) wordt steeds belangrijker. Moet 100 procent de norm zijn of is dat niet nodig? Het wordt hoog tijd dat we in Nederland het normdenken loslaten en ruimte geven aan creativiteit om te doen wat verstandig is. We hebben in Nederland water genoeg en daarbij hergebruiken we nu al 100 procent van het effluent als aanvulling van het oppervlaktewater. Het terugwinnen van stoffen vind ik een zinvolle route. Met name schaarse grondstoffen, zoals fosfaat, moeten we gaan terugwinnen, ook al is dit nog niet economisch rendabel. Zoals bij alle grondstoffen geldt daarvoor dat we nu niet de echte prijs betalen, maar alleen de kosten van de winning, verwerking en distributie. Van welke (bestaande en innovatieve) technieken en toepassingen heeft u hoge verwachtingen voor de toekomst? Ik heb vooral hoge verwachtingen van technieken die uit het zuiveringsslib energie en grondstoffen terugwinnen. Mooi voorbeeld is de winning van alginaat uit NEREDA-korrelslib. We hebben daar in 2013 de Waterinnovatieprijs mee gewonnen. Is bijvoorbeeld grootschalige aanpassing van rioleringen of leidingnetwerken betaalbaar en dus een realistische optie? Wat zijn de mogelijkheden? Het is een grote misvatting dat een grootschalige aanpassing van rioolstelsels noodzakelijk is als het gaat om het terugwinnen van nutriënten, energie (of zelfs water ). Meer dan 90 procent van de inspirerende voorbeelden van terugwinning (zoals vermeld in de Routekaart 2030) is ook mogelijk met de huidige lekke, gemengde rioolstelsels die een aanzienlijke hoeveelheid rioolvreemd water en hemelwater naar de zuivering afvoeren. Dit komt doordat de meeste terugwinning plaatsvindt via de slibroute en het daarvoor helemaal niet nodig is om rioolvreemd water en hemelwater bij de afvalwaterzuivering te weren. Is het Bestuursakkoord Water, dat het beheer van ons watersysteem en onze waterketen duurzamer, veiliger en tegelijk doelmatiger (lees goedkoper) moet maken, in dit verband een stimulans of eerder een rem? Met het Bestuursakkoord Water zelf is niet veel mis, elke sector moet in Nederland zijn steentje bijdragen. Met de uitvoering daarentegen wel. Ten eerste wordt verondersteld dat de doelen alleen te halen zijn door vergaande samenwerking tussen alle waterketenpartners, terwijl intensievere sectorale samenwerking en opschaling wellicht een beter antwoord is. Ten tweede geldt dat zolang het aan de burger te leveren serviceniveau voor hemel-, grond- en afvalwater nog niet eenduidig is vastgelegd, elke discussie over kosten (of beter: doelmatigheid) op zijn best voorbarig is. De sector staat nog voor de uitdaging het serviceniveau van het door de Waterwet gestimuleerde lokale maatwerk eenduidig meetbaar te maken. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de drinkwatersector, waar de drinkwaterzorgplicht onbetwist het best wordt ingevuld door het leveren van hoogwaardig leidingwater en het serviceniveau eenvoudig meetbaar is in termen van drinkwaterkwaliteit en leveringszekerheid. Wat is belangrijker en moet een financiële prioriteit zijn: geen druppel water verloren laten gaan of ons land juist nog beter beschermen tegen het water? Gegeven mijn stelling dat we in Nederland water genoeg hebben, zou ik hier willen pleiten voor meer aandacht voor het omgaan met combinaties van op zichzelf niet extreme situaties, die echter samen het stedelijk watersysteem behoorlijk onder druk kunnen zetten, zoals een lange droge periode gevolgd door een intense, grote bui.we hebben in eerdere onderzoeken gezien dat dit bijvoorbeeld het functioneren van afvalwaterzuiveringen fors kan ontregelen. 18 WATERBRANCHE 2014

19 Ir. Niels Groot, lector Watertechnologie aan Delta Academy van HZ University of Applied Sciences Hergebruik van water (en de stoffen die erin terechtkomen) wordt steeds belangrijker. Moet 100 procent de norm zijn of is dat niet nodig? Volledig hergebruik is niet in alle gevallen nodig en soms zelfs niet gewenst. Noodzaak tot hergebruik van water is zeer afhankelijk van de lokale of regionale omstandigheden. Bij beperkte beschikbaarheid van zoet water (als grond- of oppervlaktewater) is een vorm van waterhergebruik wenselijk, maar de massa- en energiebalans van vraag en aanbod bepaalt tot welke graad dit zinvol is. In extreme situaties kan dit betekenen, dat 100 procent hergebruik en terugwinning vereist zijn. Hergebruik van componenten in het water heeft een andere betekenis. Hierbij geldt de aloude Ladder van Lansink, waarbij allereerst aan de bron afval beperkt of vermeden moet worden. Vervolgens komt hergebruik in aanmerking, zoveel mogelijk volgens een cascadeconcept, waarbij stromen meerdere malen worden benut, zonder noemenswaardige opwerkingstappen. Verwijderen van inhoudsstoffen om te voldoen aan lozingsnormen of omdat deze intrinsieke waarde hebben, zou vervolgens moeten gebeuren met behoud van de waardevolle moleculen en/of het opwekken van energie. Van welke (bestaande en innovatieve) technieken en toepassingen, denk aan zero liquid discharge -systemen voor afvalwater, hergebruik van het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties of warmte-koudeopslag, heeft u hoge verwachtingen voor de toekomst? Afvalwaterbehandeling: anaerobe (voor)behandeling van geconcentreerde stromen met energie terugwinning, energie-efficiënte verwijdering van stikstof, fosfor, waarna deze als grondstof kunnen dienen voor de productie van hoogwaardige producten (bijvoorbeeld via opslag in slib, als voeding voor het groeien van algen/wieren). Waterhergebruik: membraansystemen (UF, NF, RO), (M)CDI (capacitatieve de-ionisatie), EDR (elektrodialyse) ten behoeve van partiële of volledige ontzilting (afhankelijk van de uiteindelijke toepassing), verregaande oxidatie- en desinfectietechnieken (UV, UV/US, ozon) voor verwijdering van slecht afbreekbare componenten of microbiële verontreiniging. Watermanagement: zoetwateropslag (bijvoorbeeld ondergronds Freshmaker), gebruik van Green Infrastructure (natuurlijke of geconstrueerde wetlands, buffersystemen), procesmonitoring en controlesystemen, modelering van vraag/aanbod in kwaliteit/ kwantiteit. ZLD: fysische scheidingstechnieken als kristallisatie (Crystalactor), EFC (eutectische bevriezing) en in grote woonkernen (afvalwaterbehandeling, sluiten kringloop en energieneutrale operatie) kan veel gebeuren. Tussen woonkernen moet transport zoveel mogelijk beperkt worden en maximaal gebruik worden gemaakt van bestaande en natuurlijke systemen (waterlopen, kanalen, afvoersystemen). Bij aanleg van infrastructuur het multi utiltiy -concept volgen, met combinatie van water, warmte, gas, producten/grondstoffen etc in brede leiding straten. In alle gevallen moet risk management deel uitmaken van het ontwerp. Dit soort maatregelen is alleen effectief bij een nagenoeg perfecte implementatie. Is het Bestuursakkoord Water, dat het beheer van ons watersysteem en onze waterketen duurzamer, veiliger en tegelijk doelmatiger (lees goedkoper) moet maken, in dit verband een stimulans of eerder een rem? Dit kan een stimulans zijn, wanneer partijen openstaan voor een integrale benadering (maar dan ook echt integraal, met alle belanghebbenden), op basis van een regionale benadering - wetgeving moet daarbij faciliterend zijn en niet belemmerend. Het is vooral een bedrijfskundig probleem om de invulling hiervan optimaal te realiseren binnen een acceptabel tijdsbestek (hoe manage je dat proces effectief en volledig). Wat is belangrijker en moet een financiële prioriteit zijn: geen druppel water verloren laten gaan of ons land juist nog beter beschermen tegen het water, nu de zeespiegel als gevolg van de opwarming van de aarde langzaam stijgt? De grootte-orde van benodigde financiën om aan beide problemen het hoofd te bieden is van een totaal andere orde. Ook hier is risk management van belang. Beide kwesties kennen ook een ander urgentiekarakter. Een onvoorzien of onderschat veiligheidsprobleem vergt grote infrastructurele inspanning en langjarige planning. Werkelijke problemen met zoetwatervoorziening kunnen in Nederland met de beschikbare technologie en infrastructuur in relatief korte tijd adequaat worden aangepakt. Daarbij, geen druppel verliezen is in Nederland onnodig. Zelfs in (zoet)waterschaarse gebieden valt gedurende het jaar voldoende neerslag om in droge tijden aan de behoefte te voldoen, mits een adequaat watermanagementsysteem wordt gerealiseerd. Dit vereist vooral een regionale benadering, terwijl veiligheid eerder een nationaal belang is. Is bijvoorbeeld grootschalige aanpassing van rioleringen of leidingnetwerken betaalbaar en dus een realistische optie? Wat zijn de mogelijkheden? Hiermee moet realistisch worden omgegaan: op wijk- of straatniveau (scheiden rioleringen, terugwinnen N, P, K uit urine), gemeente/wijk niveau ( slim overstorten, warmtebenutting van belendende industrie) WATERBRANCHE

20 meer impact in het buitenland ANITATIE DIJKEN DELTA LTURETECHNOLOGIE STEDELIJK TERMANAGEMENT SENSORING MONITORING DRINKWATER GOVERNANCE WATERTECHNOLOGIE ECOLOGIE NWP biedt u: De juiste contacten in binnen en buitenland Internationale zichtbaarheid (markt)kennis en informatie Invloed via het publiek private netwerk Praktische ondersteuning bij uw internationale ambities 15 jaar ervaring met samenwerking, beurzen en missies in het buitenland 200 organisaties zijn al lid. Versterk ook uw impact in het buitenland en word lid van het NWP. Word lid! Kijk op of neem contact op met Suzanne Tietema,

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

3 havo 4 water, 2 t/m 4

3 havo 4 water, 2 t/m 4 3 havo 4 water, 2 t/m 4 Mozambique: soms te veel India: vaak te weinig De blauwe planeet: alles stroomt Welke kringloop heeft de meeste betekenis voor de mens en waarom? De lange kringloop (B) omdat deze

Nadere informatie

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma Nieuwe sanitatie in Nederland Bert Palsma Conventioneel is fantastisch! Drinkwater; 125 l/p/dag 180 /jr Riolering 125/ jr RWZI 135/ jr 440,- / huishouden /jr 1 toilet spoeling (5 l) ~ 0,025 1 toilet spoeling

Nadere informatie

DSI regenwater infiltratie.

DSI regenwater infiltratie. DSI regenwater infiltratie. De adequate oplossing van een actueel probleem. Klimaatverandering. Het klimaat verandert. Met als gevolg een toename van de duur en frequentie van wateroverlast, verkeersonveiligheid

Nadere informatie

ons kenmerk FLO/U201301148 Lbr. 13/071

ons kenmerk FLO/U201301148 Lbr. 13/071 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Visitatiecommissie samenwerking in de waterketen uw kenmerk ons kenmerk FLO/U201301148 Lbr. 13/071 bijlage(n)

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Forum relinen 2014. "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie.

Forum relinen 2014. Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid Huidige situatie. Opbouw. Visitatiecommissie. Forum Relinen & Rioolbeheer 2014 Datum: 20 november 2014 in Hotel Vianen Organisatie: Stichting Kenniscentrum Rioolrenovaties "Renoveren als instrument voor verbeteren doelmatigheid" Wat is doelmatigheid?

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

Wandelen voor Water 2013

Wandelen voor Water 2013 Wandelen voor Water 2013 Eerst maar even voorstellen Frank van Batenburg Ondernemer: Bedrijfskundig Bureau Gastles over WATER Powerpoint, filmpjes, interactief met opdrachten Vragen mag je direct stellen

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

Waterafhankelijke economie

Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Industrie en Water Chemie Raffinaderijen

Nadere informatie

Wat de waterschappen voor je doen.

Wat de waterschappen voor je doen. Niet bang voor water? Wat de waterschappen voor je doen. Katrina, New Orleans 1 Hoofdstuk 1 - Wat het waterschap voor je doet 1.1 Waterschap is functionele democratie met vier kerntaken Positie van de

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Pharmafilter. april 2012

Pharmafilter. april 2012 Pharmafilter Resultaten DEMONSTRATIEPROJECT IN HET Reinier de Graaf Gasthuis Delft april 2012 Pharmafilter een schoner ziekenhuis, een schoner milieu Afval door de riolering afvoeren, voor een schoner

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Warm afvalwater verliest een groot deel van zijn warmte in de afvoer en het riool. Als we deze warmte weten terug te winnen, biedt dat grote mogelijkheden

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52482 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Wat is er, met dit advies gebeurt? Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Titel:Nederland onder laten lopen is dat beleid? Arcadis geef een advies

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat 2010 Stichting RIONED Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Niettemin aanvaarden de samen stellers en de uitgever geen enkele

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks Het WC² Riolering in de niet zo verre toekomst Marije Stronks Ergens in Nederland in de niet zo verre toekomst in een Water Controle Centre (WC² ) verschijnt een venster voor één van de dienstdoende tacerators

Nadere informatie

EEN BODEM VOOR WATER

EEN BODEM VOOR WATER EEN BODEM VOOR WATER Hemel en grondwaterbeleid Breda 2011 RWZI De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuivering (RWZI: een soort wasmachine voor water). RWZI De

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen

2015 Wandelen voor Water. Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, samen met Wilde Ganzen 2015 Wandelen voor Water Rotary clubs: Almelo, Ambt Almelo, Rijssen, Twenterand, Wierden, samen met Wilde Ganzen Wat gaan we vandaag doen? Wat is Wandelen voor Water? Hoe is het eigenlijk bij ons? Voor

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

De klimaatneutrale waterketen

De klimaatneutrale waterketen De klimaatneutrale waterketen Jos Frijns Lelystad, 13 februari 2009 Klimaatverandering: adaptatie ja, maar ook mitigatie Belang van mitigatie voor watersector Gevolgen worden vooral zichtbaar in de waterketen,

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek

De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek Ir. Frank C.J van Noord 28 februari 2014 Frank van Noord Directeur Research & Development Suiker Unie Voorzitter stuurgroep Sustainability Suiker Unie Royal

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Inhoud: 1. Interview. Joep Hoedjes - Rol management in waterketen

Inhoud: 1. Interview. Joep Hoedjes - Rol management in waterketen Inhoud: 1. Interview met Joep Hoedjes 2. Stand van zaken: Samenwerken in clusters 3. Uitgelicht: Routekaart Afvalwaterketen 4. Ontwikkelingen: Samenwerking Laboratoria 5. Colofon 1. Interview Joep Hoedjes

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik

Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik Waterhergebruik bij FrieslandCampina Aalter Door: Gert Snijders Datum: 19 maart 2015 Inhoud Informatie over site FrieslandCampina Aalter Projecten Condensaat

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015 Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen A. Visser Maart 2015 André Visser Sinds 1999 bij Royal HaskoningDHV Actief op het vlak duurzaamheid en circulaire economie - energiefabriek - grondstoffenfabriek

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage Wereldwijde toename wateroverlast Natuurrampen nemen toe in aantal en in omvang. Het gaat hierbij vooral om weergerelateerde rampen, zoals stormen

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Het riool. Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool?

Het riool. Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool? Het riool Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool? Rioolverstopping? Wat is een verstopping? Er is een verstopping als water in uw huis niet meer weg kan. U merkt dat bijvoorbeeld doordat

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

WATER FACTORY. Productinformatie»

WATER FACTORY. Productinformatie» WATER FACTORY Productinformatie» » Drinkwater... Kwaliteit van uw drinkwater Hoeveel water drinkt u per dag? U drinkt het misschien zo uit de kraan, maakt er koffie, thee of limonade van en u kookt er

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Water in Klavertje 4

Water in Klavertje 4 Niels van Geenhuizen Coördinator milieu & duurzaamheid DCGV Projectleider Water en Energie Water in Klavertje 4 Maximaal zelfvoorzienend 24 september 2013 Agenda Wie zijn Greenport Venlo/ Klavertje 4 Ambities

Nadere informatie

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee

1) Gaat het om een ruimtelijk plan dat uitsluitend een functiewijziging van bestaande bebouwing inhoudt? nee datum 16-5-2013 dossiercode 20130516-34-6989 Tekenen: Heeft u een beperkingsgebied geraakt? Welke gemeente omvat het grootste deel van het door u getekende plangebied? Winsum Vragen: 1) Gaat het om een

Nadere informatie

Dit heeft in april 2011 geleid tot het ondertekenen door de genoemde koepelorganisaties en het Rijk van het BAW.

Dit heeft in april 2011 geleid tot het ondertekenen door de genoemde koepelorganisaties en het Rijk van het BAW. Notitie over de bijdragen van Vechtstromen aan het Bestuursakkoord Water en de samenwerkingopgave in de regio s Wateropgave De komende jaren komen er grote wateropgaven op de samenleving af die vragen

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

Membraanfiltratie in de brouwerijsector

Membraanfiltratie in de brouwerijsector Membraanfiltratie in de brouwerijsector DRIJFVEREN VOOR MBR 1. Brouwerijen in België booming business 2. Geen zuivering? heffingen creëren business plan 3. Regenwachtbekken? biologie 4. Ruimtetekort? MBR

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie Willem Schipper Fosfor, fosfaat Onvervangbaar element voor leven Wordt aangetroffen in planten en dieren In omloop gebracht door

Nadere informatie

Technologie inzetten voor duurzaam watergebruik

Technologie inzetten voor duurzaam watergebruik Kennisgroep Watertechnologie Evides Industriewater heeft een Demi Water Plant (DWP) ontworpen en gerealiseerd bij de Botlek in Rotterdam en daarbij de AiRO-technologie toegepast die ontwikkeld is door

Nadere informatie

Meer en Betere Recycling

Meer en Betere Recycling Meer en Betere Recycling als onderdeel van VANG Uw sprekers: Max de Vries Marco Kraakman Jacobine Meijer Emile Bruls Geert Cuperus Inhoud deelsessie Meer en Beter Recycling Inleiding Pitches projecten

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen

Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen Urbanisatie en klimaatverandering: zowel meer droogte als meer overstromingen in Vlaanderen prof. dr. ir. Patrick Willems KU Leuven Departement Burgerlijke Bouwkunde Afdeling Hydraulica Kasteelpark Arenberg

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan

Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan Innovatie Attaché Seoel Peter Wijlhuizen, mei 2014, meer informatie: pw@nost-korea.com Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan Inleiding Met bijna twee maal zoveel neerslag als Nederlands, lijkt

Nadere informatie

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht P.F.C.W. Van der Broeck, 15-03-2013 1 Waarom Zero Emissie Busvervoer? 1. Verbeteren luchtkwaliteit Maastricht (fijn stof); 2. Klimaatdoelen

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? 1. 120 liter 2. 80 liter 3. 200 liter 8. Waar komt

Nadere informatie

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf Naar minder harde grenzen Luc Kohsiek Dijkgraaf Inhoud Het klimaat verandert De samenleving verandert Van scherpe scheiding tussen overheid en burgers naar participerende samenwerking Van scherpe scheiding

Nadere informatie

Een verontrustend verhaal over.. water. Maar met misschien toch nog een happy end als we allen meer ons best doen! Page 1

Een verontrustend verhaal over.. water. Maar met misschien toch nog een happy end als we allen meer ons best doen! Page 1 Een verontrustend verhaal over.. water Maar met misschien toch nog een happy end als we allen meer ons best doen! Page 1 First age Nederlanders hebben een "Lorem faam ipsum op het dolor gebied sit amet,

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken?

Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken? Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken? symposium zoetwatervoorziening in zilte delta's KWR, Nieuwegein, 4 april 2013 Amsterdam, 9 april 2013 Dienst Waterbeheer en Riolering Waterschap Amstel,

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

Decentrale productie drinkwater

Decentrale productie drinkwater Decentrale productie drinkwater Relevante wet- en regelgeving Wim Heiko Houtsma Projectleider Drinkwater voor later (IenM) Opbouw Decentraal? Prioriteiten drinkwatervoorziening: I. Drinkwater moet gegarandeerd

Nadere informatie

55e Vakantiecursus in Drinkwatervoorziening & 22e Vakantiecursus in Riolering en Afvalwaterbehandeling URINE APART INZAMELEN? Introductie Afvalwaterzuivering vindt zijn oorsprong in de behoefte om de stedelijke

Nadere informatie

Samenvatting. Membraan filtratie principe

Samenvatting. Membraan filtratie principe Deze Nederlandse samenvatting is uitgebreider dan de voorgaande Engelse versie. Begonnen wordt met een algemene inleiding over wat membraanfiltratie is, hoe dit proces in het algemeen uitgevoerd wordt

Nadere informatie

Legrand Nederland B.V.

Legrand Nederland B.V. 1 van 10 Rapportage CO -voetafdruk Opgemaakt door Marieke Megens Legrand Nederland B.V. Periode: 1 januari t/m 31 december 013 Datum: 14 maart 014 Climate Neutral Group BV Donkerstraat 19a 3511 KB Utrecht

Nadere informatie