Plan van aanpak Sociaal isolement ouderen in Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Plan van aanpak Sociaal isolement ouderen in Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel"

Transcriptie

1 STOEL, Advies in Zorg en Welzijn Rotterdam, 26 augustus 2010 Carel M.J. van Velzen Miranda Franchimont Rian Voet Plan van aanpak Sociaal isolement ouderen in Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel

2

3 Inhoud Inleiding 5 Uitdaging 6 1. Sociaal isolement en eenzaamheid 8 2. Aard en omvang van sociaal isolement bij ouderen Voor wie is sociaal isolement een probleem? Omvang van sociaal isolement in Nederland en beide gemeenten Typen sociaal isolement en passend aanbod: een nadere literatuurverkenning Typen sociaal isolement Interventies nader bekeken Doelen, doelgroep en aanpak Uitgangspunten Probleemstelling en doel Doelgroep Samen aan de slag Deelplan Krimpen aan den IJssel: 75-plussers Deelplan Capelle aan den IJssel: Oostgaarde 75-plussers Deelplan Capelle aan den IJssel: Oostgaarde - Oudere Molukkers vanaf 65 jaar Van deelplannen naar één totaalplan sociaal isolement Planning Structuur Financiën Evaluatie 41 Geraadpleegde bronnen 42 BIJLAGEN Bijlage 1: Samenstelling Kerngroep sociaal isolement Krimpen en Capelle aan den IJssel44 Bijlage 2: Relevante organisaties en indien bekend contactpersoon 45 Bijlage 3: Uitkomsten expertmeetings Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel 48 STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 3

4 STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 4

5 Inleiding Sinds het voorjaar van 2009 is een viertal organisaties bijeengekomen rond het thema Eenzaamheid en sociaal isolement ouderen in Capelle en Krimpen aan den IJssel. Het percentage kwetsbare ouderen in de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel ligt hoog, zo blijkt uit onder meer gegevens van de Gezondheidsenquête van de GGD. Met name het percentage eenzame ouderen ligt hoger dan in de omringende gemeenten (49% in Capelle aan den IJssel, 40% in Krimpen aan den IJssel). Krimpen aan den IJssel behoort tot de Top 3 van vergrijzende gemeenten in Nederland. De veronderstelling is dat de problematiek van eenzaamheid bij ouderen zal toenemen (GGD gezondheidsmonitor Krimpen aan den IJssel, 2007). De GGD Rotterdam Rijnmond meldt dat op basis van de gegevens van de gezondheidsenquête 2008 (GGD Rotterdam Rijnmond, 2010) de volgende groepen zich vaker matig tot zeer sterk eenzaam voelen: 75 jaar en ouder Allochtonen Middelbaar en laag opgeleiden Mensen die moeten opletten op uitgaven en moeite hebben met rondkomen. De beide gemeenten willen samen met het Ouderenwerk en het Algemeen Maatschappelijk Werk hieraan iets doen. Men wilde expliciete aandacht voor de volgende groepen ouderen: kwetsbare ouderen volgens GGD-indicatoren en de definitie van kwetsbaarheid vanuit het Geriatrisch Netwerk Rotterdam (GENERO) Molukse ouderen anderstalige ouderen eenzame mantelzorgers. Beoogd werd om: meer zicht te krijgen op hoe kwetsbare ouderen te bereiken nieuwe methodieken te ontwikkelen om kwetsbare ouderen te bereiken een grotere gezamenlijke verantwoordelijkheid (minder versnippering) in het aanbod te ontwikkelen de zelfredzaamheid en eigen kracht van de oudere zelf en zijn maatschappelijke steunsysteem te stimuleren. Om de genoemde doelstellingen te realiseren dienen met alle betrokkenen vernieuwende plannen te worden ontwikkeld, waarbij zo mogelijk gebruik gemaakt wordt van evidenced based interventies. Het betreft met name vernieuwingen op het snijvlak van zorg en welzijn. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 5

6 In het kader van de Wmo en vanwege de noodzaak tot kostenbeheersing is het belang toegenomen meer samen te gaan werken. Organisaties ontwikkelen interventies (en voeren deze uit) die beogen effect te hebben op (de preventie van) eenzaamheid en sociaal isolement. Subsidiemogelijkheid Nationaal Programma Ouderenzorg De mogelijkheid deed zich voor om mee te doen in een (vierde) subsidieronde in het kader van het Nationaal Programma Ouderenzorg, ondergebracht bij ZonMw 1. De aanvraag betrof een zgn. transitie-experiment: een tijdelijk op een andere dan de gangbare manier organiseren van het aanbod voor kwetsbare ouderen met complexe problematiek, waarbij de meerwaarde voor de kwetsbare oudere zelf van deze werkwijze wordt onderzocht in een passend evaluatieonderzoek. De aanvraag werd in september 2009 ingediend via en gepresenteerd in het GENEROnetwerk (Geriatrisch Netwerk Rotterdam) van het Erasmus MC. Op basis van een positief oordeel vanuit GENERO zou het ingediende projectidee verder worden uitgewerkt. In het najaar van 2009 is gewerkt aan uitwerking van het projectidee, het zoeken naar draagvlak voor een aanpak die past binnen de (stringente) criteria van het transitieexperiment. Een nieuwe route Begin 2010 werd duidelijk dat een subsidieerbare aanvraag bij GENERO niet haalbaar was. De deelnemende partijen waren echter overtuigd van de noodzaak voor gerichte aandacht voor sociaal isolement onder ouderen. Daarbij zou de inzet veeleer zijn om bestaande activiteiten en financieringsbronnen te benutten en bijv. bestaande budgetten en functies meer te richten op dit thema. Het zoeken naar financiering danwel herschikking van taken ten behoeve van de uit te werken aanpak vormde een van de taken van een kerngroep met de vier partijen (de gemeenten Krimpen en Capelle aan den IJssel, Kwadraad (maatschappelijke dienstverlening) en het Meldpunt (Welzijnsorganisatie waaronder Ouderenwerk en WMOloket). Hoe tot dit plan gekomen is Rondom de problematiek van sociaal isolement bij ouderen in de twee gemeenten is een kerngroep gevormd. Daarin hebben vertegenwoordigers zitting van de gemeente Capelle aan den IJssel, gemeente Krimpen aan den IJssel, Stichting Meldpunt Capelle/Krimpen en Kwadraad onder leiding van STOEL, Advies in Zorg en Welzijn. (Voor de samenstelling van de kerngroep, zie bijlage 1). Daarnaast zijn de volgende activiteiten uitgevoerd om tot dit plan van aanpak te komen: Quick scan literatuur sociaal isolement; 1 ZonMw is een landelijke organisatie die gezondheidsonderzoek financiert en het gebruik van de resultaten van dat onderzoek stimuleert. Hoofdopdrachtgevers van ZonMw zijn het ministerie van VWS en NWO. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 6

7 Gesprekken met deskundigen (o.a. Projecten sociaal isolement in Rotterdam, wetenschappers, bezoeken van bijeenkomsten); Individuele en groepsgesprekken met doelgroepvertegenwoordigers, zorgaanbieders en beide gemeenten (zie bijlage 2 voor lijst met relevante organisaties en personen); Twee expertmeetings met alle partijen in beide gemeenten (zie bijlage 3 voor een verslag). De Kerngroep gaf uitvoering aan het project. Leeswijzer In dit rapport beschrijven we in hoofdstuk 1 de begrippen sociaal isolement en eenzaamheid. Hoofdstuk 2 beschrijft welke actoren relevant zijn op het thema sociaal isolement en geven we een indicatie van de omvang van de problematiek, landelijk en in beide gemeenten. Hoofdstuk 3 gaat vanuit de literatuur op zoek naar kenmerken van sociaal isolement en verschillende groepen sociaal geïsoleerden. Deze groepen hebben elk specifieke interventies nodig. In dit hoofdstuk zijn tevens mogelijke werkzame interventies op een rij gezet. De uitgangspunten, doelgroep en doelen staan in hoofdstuk 4. Een uitwerking van drie concrete deelplannen vindt u in hoofdstuk 5. Tot slot zijn in hoofdstuk 6 de structuur, planning en noties voor een financiële onderbouwing beschreven. Uitdaging We willen beginnen met het formuleren van de belangrijkste uitdaging waar de betrokkenen in Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel voor staan willen zij iets bijdragen aan het verminderen, laat staan voorkomen van sociaal isolement onder ouderen. De uitdaging is ons inziens om niet in de valkuil te schieten weer nieuwe activiteiten te ontwikkelen en een nieuwe projectstructuur op te zetten, maar wel om: sociaal isolement (eerder) te leren signaleren vanuit de huidige activiteiten en voorzieningen; ouderen in sociaal isolement of bij dreigend isolement te ondersteunen in het versterken van hun eigen netwerk; het bestaande aanbod en beleid af te stemmen en specifiek in te zetten op het thema sociaal isolement door onder andere het verbinden van activiteiten, maar ook het verbinden van beleidsterreinen. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 7

8 1. Sociaal isolement en eenzaamheid Veelal wordt gesproken van eenzaamheid. Sociaal geïsoleerden vormen een specifieke groep eenzamen: mensen met weinig betekenisvolle contacten. Voor sociaal isolement zijn dus twee kenmerken van belang: de mate van eenzaamheid en de hoeveelheid betekenisvolle contacten. Bij sociaal isolement gaat het om mensen die weinig of geen betekenisvolle contacten hebben en zich daar eenzaam en ongelukkig bij voelen. Contactarmen en eenzamen hebben een verhoogd risico op sociaal isolement. Contactarmen hebben geen last van eenzaamheidsgevoelens, maar hun netwerk is klein en daardoor kwetsbaar. Eenzamen hebben een groot netwerk, maar voelen zich desondanks toch eenzaam omdat de aanwezige contacten niet aan hun wensen voldoen. In een schema kun je dit als volgt schetsen (Machielse, 2010). Mate van eenzaamheid Hoeveelheid contacten Weinig Veel Veel Sociaal weerbaren Eenzamen Weinig Contactarmen Sociaal geïsoleerden Tabel 1: Typologie (1) sociaal isolement (Machielse, 2010) Mensen die maar weinig sociale contacten hebben, daar hoeft nog niet veel mee aan de hand te zijn, die kunnen daar bewust voor kiezen en zich daar niet eenzaam bij voelen. Ook mensen met weinig eenzaamheid vormen hier niet het probleem. Echter, daar waar mensen zowel weinig sociale contacten hebben, als ook een grote eenzaamheid, daar is sprake van sociaal geïsoleerden. Sociaal isolement heeft aldus de volgende aspecten: Het geeft een gebrek aan betekenisvolle contacten weer; Mensen zijn erin eenzaam en ongelukkig. In een studie van Hortulanus (2003) wordt sociaal isolement als volgt gedefinieerd: wanneer er een onaanvaardbare of ongewenste discrepantie is tussen de kwaliteit en omvang van het sociale netwerk van een individu en datgene wat deze voor zichzelf noodzakelijk acht voor een goed functioneren. [ ] De omvang van sociale contacten heeft betrekking op objectieve criteria: de hoeveelheid sociale contacten en de frequentie van de sociale contacten. De kwaliteit van sociale contacten is gerelateerd aan subjectieve criteria, bijvoorbeeld of mensen tevreden zijn met de diepgang van hun contacten en of ze zich eenzaam voelen. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 8

9 2. Aard en omvang van sociaal isolement bij ouderen In dit hoofdstuk beschrijven we eerst wie geraakt worden door sociaal isolement van ouderen. In paragraaf 2.2 schetsen we de omvang van de problematiek in beide gemeenten. 2.1 Voor wie is sociaal isolement een probleem? Sociaal isolement vormt ten eerste een probleem voor de sociaal geïsoleerden zelf omdat ze zich eenzaam voelen en daar niet voor kiezen in tegenstelling tot de Sociaal weerbaren. Daarnaast kan het op talloze manieren de gezondheid van mensen beïnvloeden. Sociale relaties kunnen op verschillende manieren de gezondheid beïnvloeden. Meer sociale steun is verbonden met een lagere hartslag, lagere bloeddruk, minder serumcholesterol, betere immuunreacties en minder stressreacties. Sociale steun beschermt tegen het ontstaan van harten vaatziekten. Daarnaast zorgt sociale steun ook voor een gunstiger prognose bij mensen die al aan hart- en vaatziekten lijden. Dit laatste geldt vooral voor emotionele steun. De invloed van sociale steun op kanker is niet duidelijk. Er zijn wel enkele aanwijzingen dat weinig sociale steun het ontstaan en een ongunstige voortgang beïnvloedt. Negatieve sociale interacties, zoals afkeurende opmerkingen en onredelijke eisen, lijken het risico op met name depressie en angina pectoris te verhogen. Langdurige conflicten zijn ook een vorm van negatieve sociale interacties. Conflicten die zich over langere tijd uitstrekken, zijn van invloed op het ontstaan van zowel stemmings- als angststoornissen (GGD Rotterdam Rijnmond, 2009). Ten tweede is sociaal isolement een probleem voor de gemeente, omdat het een beroep doet op de gemeente in het kader van de Wmo (Wet maatschappelijke ondersteuning). Het heeft raakvlakken met de negen prestatievelden van de Wmo en vormt een belemmering voor de in de Wmo gewenste participatie, waar de gemeente verantwoordelijk voor is gemaakt. Zelfredzaamheid, waar in de Wmo ook sprake van is, staat voortdurend ter discussie. Hoe zelfredzaam zijn mensen, hoe authentiek is hun keuze voor isolement en weinig sociale contacten? Durven ze uit te komen voor hun eenzaamheid of ligt hier een bepaalde schaamte op? Vragen zijn relevant als: Hoever reikt de bemoeiplicht van de gemeente of andere instanties bij deze mensen? Waar stimuleer je ze tot zelfredzaamheid en participatie en waar wordt het vervelende bemoeizucht? Hoe stimuleer je de zelfredzaamheid van sommigen en hoe stimuleer je outreachende activiteiten van aanbiedende instanties waarbij mensen breed kijken en het sociale netwerk stimuleren voor anderen (Van der Lans, 2010). In maart 2005 bracht de GGD Rotterdam een rapport uit over gezondheidsproblemen en knelpunten in de zorg voor Surinaamse en Molukse ouderen in Capelle aan den IJssel. Twee STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 9

10 citaten uit dit rapport geven duidelijk aan waar aandacht voor kwetsbare groepen en sociaal isolement van ouderen past in de Wmo. Gemeenten hebben met de komst van de Wmo meer regie en verantwoordelijkheid gekregen. Het doel is één loket, minder regels, meer samenhang en meer initiatief bij gemeenten. Het gaat daarbij om dienstverlening die weinig met ziektekosten te maken heeft, zoals wonen, vervoer, dagactiviteiten en huishoudelijke hulp. [pag. 28] De AWBZ komt pas in beeld als professionele zorg en verpleging is vereist. De overheid wil af van het automatisch recht op een voorziening van de overheid. Burgers hebben een eigen verantwoordelijkheid voor zorg en welzijn, voor zichzelf en voor hun naasten. De verwachting is dat met de invoering van de Wmo de groep allochtone 50-plussers kwetsbaarder zal worden. Deze groep kenmerkt zich door slecht georganiseerd zijn, een moeilijke hulpvraag, bijvoorbeeld als het gaat om mantelzorg(ondersteuning) en een minder gunstige financiële positie, als gevolg waarvan eigen bijdragen veel invloed zullen hebben op de vraag naar zorg. De verwachting is dan ook dat deelname aan gezondheidsinterventies eerder zal af- dan toenemen. In het kader van de Wmo zullen gemeenten juist ook de minder mondige burgers moeten opzoeken en helpen [pag ]. Het aanpakken van sociaal isolement bij ouderen vraagt van gemeenten (en burgers) om anders te gaan denken: van een recht op zorg naar het bieden van compensatie voor tekortkomingen van de burger en zijn omgeving, de zogenaamde compensatieplicht uit de Wmo. Hiermee sluit het aanpakken van sociaal isolement van ouderen aan bij het cultuurverandertraject De Kanteling van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). Doel van De Kanteling is Het stimuleren van een nieuwe manier van werken die mensen met een beperking betere kansen biedt om volwaardig mee te doen aan de samenleving. Het compensatiebeginsel vergt van gemeenten én burgers een nieuwe benadering: De gemeenten zullen (loketmedewerkers) meer tijd moeten (laten) nemen in het eerste gesprek met de klant. Het gesprek wordt meer vraagverhelderend, minder beoordelend. Burgers moeten afstappen van het zogenaamde claimdenken en alle mogelijkheden verkennen om hun probleem op te lossen. Bij het vinden van oplossingen staan behoud van regie over het eigen leven en zelfredzaamheid voorop (www.vng.nl). Naast de Wmo legt ook het per 1 juli 2010 van kracht geworden artikel 5a van de Wet publieke gezondheid (Wpg) gemeenten de plicht op preventieve gezondheidszorg voor ouderen te monitoren en maatregelen te stimuleren ter beïnvloeding van gezondheidsbedreigingen. Sociaal isolement is er daar een van. Beide gemeenten hebben ook specifiek beleid dat aansluit op het thema sociaal isolement bij ouderen. In hoofdstuk 4 beschrijven we nader per deelplan voor elk van de drie te onderscheiden doelgroepen. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 10

11 Als derde vormt sociaal isolement een uitdaging voor al die instanties in de welzijns-, wonen en gezondheidssfeer die diensten of voorzieningen aanbieden, die er juist op gericht zijn sociaal isolement en eenzaamheid van mensen te verminderen. Het blijven voortbestaan of juist verergeren van sociaal isolement ondanks hun aanbod baart hen zorgen. Schieten ze in hun taak tekort? Sluiten ze niet voldoende aan op de vraag? Of is het probleem onoplosbaar, wat je ook doet en maakt het dan niet zoveel uit? Of dient het welzijnswerk te innoveren en haar huidige praktijk fundamenteel ter discussie te stellen. Outreachend werken, burgers stimuleren in hun eigen kracht (Van der Lans, 2008). Van der Lans (2010) vraagt zich af of er een manier van ordenen en kijken naar een gebied (straat, buurt, wijk) mogelijk is die uitgaat van mogelijkheden en onmogelijkheden van burgers in plaats van gekoppeld te zijn aan instellingen en professionals. Hij schetst daarvoor een werkveld met twee assen: een voor burgers en een voor professionals. Beide met twee uitersten: voor professionals loslaten (zelfsturing versus ingrijpen/sturen en voor burgers de uitersten autonomie versus afhankelijkheid. Zo ontstaat een matrix met vier typen professionele interventies (zie figuur 2). Loslaten Autonomie A. Zelfsturing C. Stimuleren Profes- bur gers sionals Ingrijpen B. Coachen D. Activeren Afhankelijkheid Figuur 2: Matrix met vier typologieën van professionele sociale interventies (van der Lans, 2010) In cel A bevinden zich de meeste mensen en buurten. Het betreft burgers die het vermogen hebben om regie over hun eigen leven te voeren. Daartoe behoort ook een grote groep zorgafhankelijken. Denk bijv. aan een het grootste deel van de chronisch zieken. Het gaat om wijken met veel sociale initiatieven en sterke sociale netwerken. De bewoners zijn actief betrokken bij hun buurt en elkaar. Beleid moet dit mogelijk maken. Overheid, zorg- en welzijnsorganisaties en professionals moeten hier vooral loslaten. Het verst hier vandaan ligt cel D. Het leven van bewoners van deze buurten staat veelal in het teken van afhankelijkheid: door ziekte, van een uitkering, hun schulden, verslaving, werkloosheid of uitzichtloosheid. Zeggenschap en keuzevrijheid leiden bij deze mensen niet STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 11

12 vanzelf tot acties om de afhankelijkheid te verminderen of te controleren. Zelfredzaamheid vragen betekent hier aan mensen vragen hun eigen strop te knopen (Wibaut in van der Lans, 2010). Op buurtniveau gaat het om verpauperde achterstandsbuurten. Professionele aanwezigheidsmacht die de wijk bij de hand neemt is nodig, zonder van incident naar incident te springen. Van der Lans geeft aan dat hiervoor een specifieke en schaarse professionaliteit aanwezig dient te zijn: altijd aanspreekbaar, snel reageren, kunnen bemiddelen en sussen, consequent en helder zijn, aansluiten bij de doelgroep. En tegelijk gezag uitstralen en normen stellen. Wat betreft professionele ondersteuning gaat het hier om het activeren van hulpbronnen die de situatie in beweging kunnen krijgen. De cellen B. en C. zitten hier tussenin. Als professionele attitude is daar verleiden en faciliteren noodzakelijk (cel C.) en coachend en de weg wijzend (cel B.). Gemeenten kunnen deze typologie gebruiken om hun wijken of buurten te typeren. Zorgaanbieders kunnen nadenken over of zij een aanbod hebben voor elk type interventie. Het is in elk geval een manier van kijken naar mensen en buurten die instellingen en disciplines overstijgt en uitgaat van een analyse van de mogelijkheden en onmogelijkheden van mensen. In hoofdstuk 3.1. schetsen we een typologie van sociaal isolement die hierop goed aansluit. Kern is dat je anders moet interveniëren, zowel op individueel als wijkniveau, als mensen niet willen kunnen dan als mensen niet kunnen willen. Dat onderscheid goed zien en hierop acteren is de uitdaging. 2.2 Omvang van sociaal isolement in Nederland en beide gemeenten Ongeveer 6% van de Nederlanders van 18 jaar en ouder leeft in een sociaal isolement. Daarnaast zijn er mensen met een verhoogd risico op sociaal isolement, namelijk contactarmen (8%) en eenzamen (22%) (Hortulanus et al., 2003). Hoewel sociaal isolement in alle leeftijdscategorieën voorkomt, is de kans om geïsoleerd te raken groter naarmate mensen ouder zijn. Van de 65-plussers in Nederland is 12% sociaal geïsoleerd, terwijl ze ook vaker tot de risicogroepen voor sociaal isolement behoren (Hortulanus et al., 2003). Er zijn diverse signalen dat sociaal isolement ook speelt in beide gemeenten. Cijfers uit de jaarlijkse gezondheidsenquête van de GGD Rotterdam duiden hierop. Zo meldt de gezondheidsenquête dat bijna de helft van de Capellenaren matig tot zeer ernstig eenzaam is, het hoogste percentage van alle Rotterdamse randgemeenten. 40% heeft een matig tot hoog risico op depressie. Het ontbreken van of verlies van een partner en verlies van functies vormen een risicofactor voor sociaal isolement. Dit laatste speelt bij minstens een kwart van de jarigen. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 12

13 Capelle aan Indicator van kwetsbaarheid den IJssel totale bevolking (in %) % matig tot zeer ernstig eenzaam 2 49 % met matig of hoog risico op depressie 40 % met beperking in gehoor, gezicht of mobiliteit (55-84 jarigen) 25 % met beperking in algemeen dagelijks leven (55-84 jarigen) 10 % eenpersoonshuishoudens 15 3 % moeite met rondkomen 29 3 % met laag opleidingsniveau 45 Tabel 3: Voorkomen van kwetsbaarheid onder alle Capellenaren en 55-plussers Uit de gezondheidsenquête 2005 van Krimpen aan den IJssel blijkt dat 44% van de inwoners matig tot (zeer) ernstig eenzaam is. Onder 75-plussers en allochtonen liggen deze percentages beduidend hoger (rond 50%). In Capelle aan den IJssel is per ,4% van de bevolking 65 jaar of ouder. Het betreft ruim 9300 mensen. In Krimpen aan den IJssel is 18,1% ouder dan 65 jaar, waarbij het om plussers gaat. Veel organisaties en personen die contacten hebben met ouderen herkennen de problematiek. Zij geven aan dat ze isolement zowel zien bij mensen die veel als bij mensen die weinig contacten hebben. En dat een deel van de groep moeilijk gericht te bereiken is, omdat ze onzichtbaar is. Onzichtbaar omdat ze letterlijk nauwelijks buiten de deur komen of contact hebben met anderen. En onzichtbaar omdat je het lang niet altijd aan mensen kunt zien of merken (Franchimont, 2009). 2 De cijfers over eenzaamheid zijn gebaseerd op de eenzaamheidsschaal van De Jong Gierveld en Kamphuis (1985). Deze schaal bestaat uit 11 vragen die zowel op de sociale als de emotionele eenzaamheid betrekking hebben. Bij sociale eenzaamheid wordt een ondersteunend netwerk gemist met als gevolg gevoelens van verveling en doelloosheid en bij emotionele eenzaamheid wordt het missen van intieme relaties bedoeld wat leidt tot gevoelens van verlatenheid en intens verdriet. De score op de eenzaamheidsschaal wordt in 4 klassen ingedeeld: niet eenzaam, matig eenzaam, ernstig eenzaam en zeer ernstig eenzaam. De laatste drie klassen worden samengevoegd tot de groep eenzamen (3-11). (GGD Rotterdam Rijnmond, gezondheidsenquête 2005). 3 Dit percentage is significant hoger dan in andere Rotterdamse randgemeenten. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 13

14 3. Typen sociaal isolement en passend aanbod: een nadere literatuurverkenning We gaan in de eerste paragraaf dieper in op typen sociaal isolement. Dit is relevant omdat verschillende typen sociaal isolement om andere typen interventies vragen. Aan welk type interventies je daarbij moet denken, schetsen we in paragraaf Typen sociaal isolement Het is volgens de theorieën rondom sociaal isolement belangrijk om een onderscheid te maken tussen verschillende zwaartecategorieën van sociaal geïsoleerden, want het is niet effectief elke groep met dezelfde interventies te benaderen. Machielse, een leidinggevende theoretica en onderzoekster op dit veld in Nederland, stelt dat je vooral een onderscheid kunt maken naar zwaarte van het sociaal isolement en bovendien naar de mate waarin mensen gericht zijn op verandering. Met name het verschil in de zwaarte van de problematiek moet worden meegenomen, omdat het tot een ander type interventie noopt: Participatie Zwaarte isolement Licht: Eenzaam, dreigend isolement Matig: Situationeel bepaald isolement, enkelvoudige problemen Zwaar: Structureel isolement, complexe problemen Zeer zwaar: Structureel isolement, met psychiatrische of psychogeriatrische problemen Gericht op verandering Actieven Achterblijvers Compenseerders Hoopvollen Niet gericht op verandering Geborgenen Afhankelijken Buitenstanders Overlevers Bijpassende typen interventies inzet vrijwilligers, stages toeleiding naar groepsaanbod relatief korte trajecten intake en begeleiding door professionals match (vrijwilliger/ maatje) toeleiding naar activering individuele begeleiding door professionals monitoren door professionals langdurig, niet intensief specialistisch professioneel vangnet langdurig, intensief Tabel 4: Typologie sociaal isolement en bijpassende interventies (Machielse, 2010) Bij de bovenste vier groepen sociaal geïsoleerden is sprake van licht tot matig sociaal isolement. De ervaring in projecten sociaal isolement elders (Machielse, 2010) leert dat met STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 14

15 de reguliere activiteiten van zorg- en welzijnswerk vooral deze groepen worden bereikt. Het bereiken van de groep geborgenen en afhankelijken blijkt daarbij al om een langdurige inzet te vragen (meer dan een jaar), omdat het opbouwen van een vertrouwensrelatie bij hen essentieel is. De vier groepen die zwaar en zeer zwaar sociaal geïsoleerd zijn, vragen om een zeer intensieve en langdurende aanpak waarbij specialistische inzet noodzakelijk is. Ook bij deze groepen komt daar bij dat een lange adem nodig is en vaak niet alleen het vertrouwen van de oudere maar ook van naasten moet worden gewonnen. Het bereiken van deze groep ligt vooral in het bereik van specialistische zorg, waaronder de geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg, psychogeriatrische zorg en maatschappelijke opvang. In de volgende paragraaf gaan we nader in op het bestaande interventieaanbod en hoe je dat kunt relateren aan passende interventies. 3.2 Interventies nader bekeken In het kader van het innovatieprogramma welzijn ouderen is een analyse uitgevoerd op het bestaande aanbod van Welzijn rond eenzaamheid bij ouderen (Begeman, 2004). De knelpunten en oplossingen zijn per fase van de dienstverlening benoemd. In de analyse wordt een fasering aangebracht, waarvan wij twee fasen hebben gesplitst (extra fasen zijn cursief weergegeven), waardoor zes fasen ontstaan: 1. Ontvankelijk maken voor problematiek (professionals, informele zorg, vrijwilligers en doelgroep zelf) 2. Contacten leggen en signaleren 3. Vraagverheldering en plan maken 4. Toeleiden naar interventie (fysiek en mentaal: interventie kan nl. ook bij iemand thuis zijn) 5. Uitvoeren interventie 6. Evaluatie In elke dienstverleningsfase zijn veel voorkomende knelpunten benoemd. Deze knelpunten kunnen aanknopingspunten bieden voor het aanpakken van sociaal isolement. In onderstaande tabel staan de resultaten van deze analyse beknopt beschreven. In de laatste kolom staan interventies benoemd om het genoemde knelpunt aan te pakken. STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 15

16 Fasering Knelpunten Oplossingen 1. Ontvankelijk maken 2. Contact leggen en signaleren 3. Vraagverheldering en plan maken 4. Toeleiding naar interventies (kan ook bij iemand thuis zijn) 5. Uitvoeren van interventies 6. Evaluatie Opvattingen over eenzaamheid Schaamte Herkennen eenzaamheid Afstemming tussen disciplines Beschikbaarheid vrijwilligers In beeld krijgen situatie ouderen Gemis gestandaardiseerde werkwijze Te snel aanreiken van oplossingen door professionals Samenwerking en coördinatie Gebrek aan geschikte vrijwilligers Samenwerking en coördinatie Niet voldoende gevarieerd aanbod Gebrek aan geschikte vrijwilligers Instrumenten om te evalueren wat resultaten zijn Raadpleging ouderen niet standaard Versnipperd over betrokken disciplines Tabel 5: Knelpunten en oplossingen per dienstverleningsfase Media aandacht om schaamte terug te dringen Trainen in het signaleren van eenzaamheid Methodiek voor signaleren en contactleggen Signaleringsnetwerk 55+ Standaarden in methodieken vraagverheldering Trainingen voor vrijwilligers Levensloopbenadering en Uitgaan van iemands kracht in de vraagverheldering Tijdsinvestering voor vraagverheldering Een plan maken Samenwerking breder inzetten dan thema eenzaamheid Scholing beroepskrachten Samenwerking breder inzetten dan thema eenzaamheid Individueel maatwerk én groepsgerichte aanpak Successen zichtbaar maken Scholing beroepskrachten Gebruik eenzaamheidsmeting Cliëntvolgsysteem Koppelen evaluatie aan doelen uit vraagverheldering Op de lichtere categorieën ouderen in sociaal isolement zijn dus interventies mogelijk en noodzakelijk in verschillende fasen van de dienstverlening. Van Tilburg en De Jong Gierveld (2007) onderscheiden vijf verschillende typen interventies. Hieronder zijn deze benoemd (A. t/m E.) en staan enkele voorbeelden van concrete interventies op het gebied van sociaal isolement en eenzaamheid. A. Algemene voorlichting en attitudeverandering Advertentiecampagne Eenzaam en toch verder SIRE Stop eenzaamheid, Leger des Heils Thema- en informatiebijeenkomsten Landelijke, regionale, lokale campagnes STOEL, Aanpak sociaal isolement ouderen Capelle en Krimpen aan den IJssel 16

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S.

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. Presentatie DAK bijeenkomst 16 juni 2014 Dr. Marina Jonkers ONDERWERPEN Wat doet LESI? Aanpak sociaal isolement in gemeenten Beleidsurgentie en

Nadere informatie

Eenzame naasten. Onderwerpen. Contactarm. Eenzaamheid. Sociaal isolement. Sociale netwerken van ouderen

Eenzame naasten. Onderwerpen. Contactarm. Eenzaamheid. Sociaal isolement. Sociale netwerken van ouderen Eenzame naasten Dr. Anja Machielse Onderwerpen Begripsverkenning Oorzaken en gevolgen Sociale competenties Stappen in de aanpak Interventieprofielen Conclusies Eenzaamheid Het gevoel dat de aanwezige contacten

Nadere informatie

DE GGZ IN DE 9 PRESTATIEVELDEN

DE GGZ IN DE 9 PRESTATIEVELDEN WMO W A A I E R Obstakels - Voorwaarden en Aanbevelingen DE GGZ IN DE 9 PRESTATIEVELDEN 1 Het bevorderen van sociale samenhang en leefbaarheid van dorpen wijken en buurten Obstakels Isolement Vooroordelen

Nadere informatie

Speerpunten en kwaliteitscriteria Bijzondere Subsidieverordening Ondersteuning Mantelzorg en Vrijwilligerswerk Amsterdam 2012-2015

Speerpunten en kwaliteitscriteria Bijzondere Subsidieverordening Ondersteuning Mantelzorg en Vrijwilligerswerk Amsterdam 2012-2015 Speerpunten en kwaliteitscriteria Bijzondere Subsidieverordening Ondersteuning Mantelzorg en Vrijwilligerswerk Amsterdam 2012-2015 1. Inleiding Een van de nieuwe punten in de Bijzondere Subsidieverordening

Nadere informatie

Eenzaamheid onder ouderen

Eenzaamheid onder ouderen Eenzaamheid onder ouderen Een inventarisatie van de stand van zaken en van een mogelijke aanpak in Ede (versie 31 oktober 2011) Op 3 februari 2011 heeft de gemeenteraad een motie aangenomen over eenzaamheid

Nadere informatie

Onderwerp: Raadsmededeling over: Aanpak Eenzaamheid in Teylingen - Besluitvormend

Onderwerp: Raadsmededeling over: Aanpak Eenzaamheid in Teylingen - Besluitvormend VOORSTEL OPSCHRIFT Vergadering van 22 december 2015 Besluit nummer: 2015_BW_00987 Onderwerp: Raadsmededeling over: Aanpak Eenzaamheid in Teylingen - Besluitvormend Beknopte samenvatting: In de raad van

Nadere informatie

De slimste route? Vormgeven toegang

De slimste route? Vormgeven toegang De slimste route? Vormgeven toegang Grote veranderingen in zorg en ondersteuning Taken vanuit AWBZ, Jeugdzorg, Werk en inkomen. Passend onderwijs (toegang tot onderwijs) De slimste route (voor Hengelo)

Nadere informatie

Onderwerpen. Sociale relaties en welzijn. Sociale kwetsbaarheid. Functies van sociale relaties. Vrouw, 64 jaar EENZAAMHEID BIJ OUDEREN

Onderwerpen. Sociale relaties en welzijn. Sociale kwetsbaarheid. Functies van sociale relaties. Vrouw, 64 jaar EENZAAMHEID BIJ OUDEREN EENZAAMHEID BIJ OUDEREN Vrouw, 64 jaar Ik ben helemaal geïsoleerd eigenlijk. Ik denk wel eens bij mezelf, ik kan gerust een week dood liggen in huis, maar de mensen merken niets. Dr. Anja Machielse Stichting

Nadere informatie

Samen tegen eenzaamheid

Samen tegen eenzaamheid Samen tegen eenzaamheid Van 25 september tot en met 4 oktober is de Week tegen de Eenzaamheid. Het thema dit jaar is: Herken eenzaamheid en handel op tijd. Hoe eerder eenzaamheid wordt gesignaleerd en

Nadere informatie

Eenzaamheid. Aanleiding. Beschrijving. Eenzaamheid

Eenzaamheid. Aanleiding. Beschrijving. Eenzaamheid Eenzaamheid Aanleiding In het beleidsplan Wmo 2008-2011 is toegezegd specifieke aandacht te schenken aan de aanpak van eenzaamheid. Daartoe is op 30 maart 2011 een werkconferentie gehouden. Daarbij is

Nadere informatie

Factsheet. Eenzaamheid. Gelderland-Zuid. Onderzoek onder volwassenen en ouderen

Factsheet. Eenzaamheid. Gelderland-Zuid. Onderzoek onder volwassenen en ouderen Gelderland-Zuid Factsheet Eenzaamheid Onderzoek onder volwassenen en ouderen Onderzoek naar eenzaamheid De Volwassenen- en ouderenmonitor is eind 2012 onder ruim 22.000 zelfstandig wonende inwoners van

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

Instructie cliëntprofielen

Instructie cliëntprofielen Bijlage 4 Instructie cliëntprofielen Dit document beschrijft: 1. Inleiding cliëntprofielen 2. Proces ontwikkeling cliëntprofielen 3. Definitie cliëntprofielen 4. De cliëntprofielen op hoofdlijnen 5. De

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomst Eenzaamheid en sociaal isolement bij ouderen: de inzet van vrijwilligers, 8 april 2014.

Verslag van de bijeenkomst Eenzaamheid en sociaal isolement bij ouderen: de inzet van vrijwilligers, 8 april 2014. Verslag van de bijeenkomst Eenzaamheid en sociaal isolement bij ouderen: de inzet van vrijwilligers, 8 april 2014. Programma: 09.30 uur - Inloop met koffie en thee 10.00 uur - Eenzaamheid en sociaal isolement:

Nadere informatie

Wat is eenzaamheid en waarom is het een probleem? 8-10-2015. Het project van de UvH 1. Programma. Sociale verbondenheid.

Wat is eenzaamheid en waarom is het een probleem? 8-10-2015. Het project van de UvH 1. Programma. Sociale verbondenheid. Programma Samen tegen eenzaamheid Dr. Anja Machielse Deel 1: Wat is eenzaamheid en waarom is het een probleem? Achtergronden, verschijningsvormen Mini-conferentie Tilburg, 30 september 2015 Deel 2: Wat

Nadere informatie

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk.

Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Projectplan Ouderen en Levensvragen / Zingeving Cuijk. Levens- / en zingevingvragen zijn op de achtergrond geraakt in onze samenleving, soms ook in het welzijnswerk. Toch zijn kwetsbaarheid en eenzaamheid

Nadere informatie

Commissie notitie. Onderwerp: Eenzaamheid.

Commissie notitie. Onderwerp: Eenzaamheid. gemeente Eindhoven 16R6662 Raadsnummer Inboeknummer 16bst00150 Dossiernummer 16.05.851 B&W beslisdatum 2 februari 2016 Commissie notitie Onderwerp: Eenzaamheid. Inleiding In het coalitieakkoord Expeditie

Nadere informatie

Raadsvragen van het raadslid Ann Tuza van de fractie CDA, ingevolge artikel 43 van het reglement van orde van de gemeenteraad van Ede.

Raadsvragen van het raadslid Ann Tuza van de fractie CDA, ingevolge artikel 43 van het reglement van orde van de gemeenteraad van Ede. 2016/11 Raadsvragen van het raadslid Ann Tuza van de fractie CDA, ingevolge artikel 43 van het reglement van orde van de gemeenteraad van Ede. Binnengekomen d.d. 9 februari 2016 Betreft: Eenzaamheid Eenzaamheid

Nadere informatie

Onkundig en onaangepast: eenzaamheid en sociaal isolement

Onkundig en onaangepast: eenzaamheid en sociaal isolement Onderwerpen Onkundig en onaangepast: eenzaamheid en sociaal isolement Wat is sociaal isolement? Oorzaken en gevolgen De leefsituatie van sociaal geïsoleerden Wat kunnen we doen aan sociaal isolement? Conclusies

Nadere informatie

Inleiding. Doelen en uitgangspunten van het gemeentebestuur

Inleiding. Doelen en uitgangspunten van het gemeentebestuur Inleiding TRILL is een methodiek die de verantwoordelijkheden en de te leveren prestaties van betrokken partijen in kaart brengt. Zo moet de ambtenaar de beleidsdoelstellingen die door het gemeentebestuur

Nadere informatie

Welzijn Nieuwe Stijl Schoonhoven. Eric Lagendijk december 2011

Welzijn Nieuwe Stijl Schoonhoven. Eric Lagendijk december 2011 Welzijn Nieuwe Stijl Schoonhoven Eric Lagendijk december 2011 Programma Wat is Welzijn Nieuwe Stijl (WNS)? Traject Schoonhoven Verkenning welzijnsbeleid Burgerkracht/ Eigen kracht: how to do? Regionale

Nadere informatie

PLAN VAN AANPAK VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN EENZAAMHEID 1 INLEIDING...2

PLAN VAN AANPAK VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN EENZAAMHEID 1 INLEIDING...2 PLAN VAN AANPAK VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN EENZAAMHEID Inhoudsopgave: 1 INLEIDING...2 2 DEFINITIES EN CIJFERS...2 2.1 Wat is eenzaamheid?...2 2.2 Hoe wordt eenzaamheid gemeten?...2 2.3 Eenzaamheid in

Nadere informatie

Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren. Leen Heylen

Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren. Leen Heylen Do s en don ts bij aanpak van eenzaamheid bij thuiswonende senioren Leen Heylen Inhoud Oud en eenzaam? Een situatieschets Definitie eenzaamheid Sociale en emotionele eenzaamheid Wat maakt ouderen kwetsbaar

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Maatwerk gewenst in de ondersteuning? Soort beperking van belang

Maatwerk gewenst in de ondersteuning? Soort beperking van belang Maatwerk gewenst in de ondersteuning? Soort beperking van belang Door: Dorrit Verkade en Annelies de Jong van Onderzoekcentrum Drechtsteden (OCD) Waarom deze factsheet? Er vinden belangrijke veranderingen

Nadere informatie

Uitvoeringsplan Wmo beleid 2013-2016 Samen sterk in de Wmo Gemeente Slochteren

Uitvoeringsplan Wmo beleid 2013-2016 Samen sterk in de Wmo Gemeente Slochteren Uitvoeringsplan Wmo beleid 2013-2016 Samen sterk in de Wmo Gemeente Slochteren 1 Prestatieveld Sociale Samenhang en Leefbaarheid Doel: Versterken van het zorgzaam samenleven Wat deden we al en blijven

Nadere informatie

Prestatieplan 2015 Welzijn Lisse

Prestatieplan 2015 Welzijn Lisse Prestatieplan 2015 Welzijn Lisse Kernfuncties (wat willen we) Producten (wat gaan we doen) Resultaatindicatoren Uren/ Kosten 1. Preventie en signalering 1.1 Algemene informatievoorziening Ten behoeve van

Nadere informatie

Het Signalerend. Toegankelijke. Activerende. Netwerk

Het Signalerend. Toegankelijke. Activerende. Netwerk Stean foar Stipe Visie op cliëntondersteuning zorg, welzijn en aangepast wonen Het Signalerend ignalerende Toegankelijke Effectieve Activerende Netwerk (dat stiet as in hûs!) Inleiding Sinds januari 2007

Nadere informatie

Aanpak: Bemoeizorg. Beschrijving

Aanpak: Bemoeizorg. Beschrijving Aanpak: Bemoeizorg De gemeente heeft de vragenlijst betreffende deze aanpak ingevuld en relevante documentatie toegestuurd. Een beperktere vragenlijst over deze aanpak is ingevuld door: GGD West-Brabant

Nadere informatie

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg

Manifest. voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Manifest voor de intensieve vrijwilligerszorg Meer dan 15.000 mensen zijn vrijwilliger bij een Waarom dit manifest? organisatie voor Vrijwillige Thuishulp,

Nadere informatie

Onderwerp: Subgroep 1: Datum: Contact: Onderwerp Kwaliteit van leven

Onderwerp: Subgroep 1: Datum: Contact: Onderwerp Kwaliteit van leven Onderwerp: Kwaliteit van leven van burgers die veel zorg en ondersteuning nodig hebben Subgroep 1: Wim Gort (Synthese), Jan Joore (Unik), Ellen van Gennip (Leger des Heils), Ron Genders (gemeente Peel

Nadere informatie

Doel WMO Werkwijze Wmo-adviesraad Visie Wmo-adviesraad Plannen. WMO adviesraad gemeente Landerd

Doel WMO Werkwijze Wmo-adviesraad Visie Wmo-adviesraad Plannen. WMO adviesraad gemeente Landerd Gemeente Landerd Doel WMO Werkwijze Wmo-adviesraad Visie Wmo-adviesraad Plannen Wettelijke verplichting Wmo Adviesraad Convenant Plichten Bevoegdheden Verantwoordelijkheden 1. De leefbaarheid van de gemeente

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Zelftest clie ntondersteuning voor gemeenten

Zelftest clie ntondersteuning voor gemeenten Zelftest clie ntondersteuning voor gemeenten Aanleiding Op 16 oktober heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen die de regering verzoekt om een zelftest aan gemeenten aan te reiken die gemeenteraden,

Nadere informatie

Beleid en implementatie aanpak ouderenmishandeling.

Beleid en implementatie aanpak ouderenmishandeling. Beleid en implementatie aanpak ouderenmishandeling. 1. Sociaal beleid in breder verband Ontwikkelen beleid: een complex proces Het ontwikkelen en implementeren van beleid voor preventie en aanpak van grensoverschrijdend

Nadere informatie

Bijlage 1 Vragenlijst websurvey

Bijlage 1 Vragenlijst websurvey Bijlage 1 Vragenlijst websurvey Wmo monitor 2011 - uw organisatie Vraag 1 Welk type organisatie vertegenwoordigt u? (meerdere antwoorden mogelijk) Professionele organisaties Welzijnsorganisatie Vrijwilligerscentrale

Nadere informatie

Bedankt voor het meedoen aan deze peiling. Het invullen duurt ongeveer 10 minuten. Succes!

Bedankt voor het meedoen aan deze peiling. Het invullen duurt ongeveer 10 minuten. Succes! Peiling: uw mening over de aanpak van eenzaamheid Welkom Bedankt voor het meedoen aan deze peiling. Het invullen duurt ongeveer 10 minuten. Succes! Vraag 1 Ik ben werkzaam bij / zet mij in voor de volgende

Nadere informatie

Preventief huisbezoek 75+

Preventief huisbezoek 75+ Hollandsspoor 37 3994 VT Houten Postbus 209 3990 GA Houten tel. 030-7001500 info@vanhoutenenco.nl www.vanhoutenenco.nl Preventief huisbezoek 75+ Houten Noord-West de ERVEN en het OUDE DORP 'van Houten&co'

Nadere informatie

Kennisplatform Mantelzorg West Friesland. Samen vernieuwen in de Wmo, 15 juni 2015

Kennisplatform Mantelzorg West Friesland. Samen vernieuwen in de Wmo, 15 juni 2015 Kennisplatform Mantelzorg West Friesland Een netwerkorganisatie van gemeenten, zorgaanbieders, hulverlenende instellingen en belangenbehartigers van mantelzorgers Samen vernieuwen in de Wmo, 15 juni 2015

Nadere informatie

Manifest. van de mantelzorger

Manifest. van de mantelzorger Manifest van de mantelzorger Manifest van de Mantelzorger Mantelzorgers zijn mensen die onbetaald en vanuit een persoonlijke band zorgen voor een hulpbehoevende oudere, chronische zieke of gehandicapte

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Vrijwilligershulp zichtbaar en beschikbaar, in de sector Wonen, Welzijn & Welzijn. Werkplan 2011

Vrijwilligershulp zichtbaar en beschikbaar, in de sector Wonen, Welzijn & Welzijn. Werkplan 2011 Vrijwilligershulp zichtbaar en beschikbaar, in de sector Wonen, Welzijn & Welzijn Werkplan 2011 Haarlem, 11 juni 2010 Net-Werk Vrijwilligershulp Zuid-Kennemerland Wilhelminastraat 23 2011 VJ Haarlem telefoon:

Nadere informatie

Aanvullende notitie op het Beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Menterwolde

Aanvullende notitie op het Beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Menterwolde Aanvullende notitie op het Beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Menterwolde Inleiding Met de invoering van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening zijn de minnelijke schuldsanering en de wettelijke

Nadere informatie

Theorie & Praktijk Sociale wijkteams

Theorie & Praktijk Sociale wijkteams Wmo-werkplaats Zwolle startevenement Theorie & Praktijk Sociale wijkteams 2 april 2014 Opbouw Rondje voorstellen Theorie Sociale wijkteams (Eelke) Theorie Sociale wijkteams (Albert) Praktijk Sociale wijkteams

Nadere informatie

Platform Mantelzorg Amsterdam

Platform Mantelzorg Amsterdam Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op het conceptrapport Naar een continuüm van respijtzorg in 2015 RIGO Research en Advies 8 maart 2013 Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op de concept

Nadere informatie

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL Inhoudsopgave: Voorwoord... 1 1. Visie: door KANTELING in BALANS...2 1.1 De kern: Eigen kracht en medeverantwoordelijkheid

Nadere informatie

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Overzichtskaart 3 Opvoedingsondersteuning voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Zelfreflectie-instrument individuele opvoedingsondersteuning Sommige JGZ-professionals zullen al over

Nadere informatie

Demografische gegevens ouderen

Demografische gegevens ouderen In dit hoofdstuk worden de demografische gegevens van de doelgroep ouderen beschreven. We spreken hier van ouderen indien personen 55 jaar of ouder zijn. Dit omdat gezondheidsproblemen met name vanaf die

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Signalering en zorgcoördinatie bij begeleiding in de Wmo voor specifieke groepen

Signalering en zorgcoördinatie bij begeleiding in de Wmo voor specifieke groepen Signalering en zorgcoördinatie bij begeleiding in de Wmo voor specifieke groepen Specifieke groepen voor de extramurale begeleiding vanuit Wmo zintuiglijk gehandicapten (ZG) mensen met complex niet aangeboren

Nadere informatie

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Rapport Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Woerden, juli 2014 Inhoudsopgave I. Omvang en samenstelling groep respondenten p. 3 II. Wat verstaan senioren onder eigen regie en zelfredzaamheid?

Nadere informatie

Beïnvloeding Samen sta je sterker

Beïnvloeding Samen sta je sterker Beïnvloeding Samen sta je sterker Aan de slag Om uw doel te bereiken, moet u gericht aan de slag gaan. Het volgende stappenplan kan u hierbij helpen. 1. Analyseer het probleem en bepaal uw doel Als u een

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Het zou het beste zijn als maatschappelijke steunsystemen georganiseerd werden door de gemeente.

Het zou het beste zijn als maatschappelijke steunsystemen georganiseerd werden door de gemeente. 1. Het zou het beste zijn als maatschappelijke steunsystemen georganiseerd werden door de gemeente. 2. De overheid moet niet achter de voordeur van mensen willen treden. Dat is privégebied en de eigen

Nadere informatie

Samenvatting Klanttevredenheidsonderzoek Wmo en de Benchmarks Wmo resultaten over 2013

Samenvatting Klanttevredenheidsonderzoek Wmo en de Benchmarks Wmo resultaten over 2013 Samenvatting Klanttevredenheidsonderzoek Wmo en de Benchmarks Wmo resultaten over 2013 Klanttevredenheidsonderzoek Het KTO is een wettelijke verplichting wat betreft de verantwoording naar de Gemeenteraad

Nadere informatie

ACTIEPLAN VERBORGEN VROUWEN

ACTIEPLAN VERBORGEN VROUWEN ACTIEPLAN VERBORGEN VROUWEN gemeente Den Haag September 2015 Conceptversie 2.0 1 Inleiding In november jl. is door de Haagse gemeenteraad Motie 86 Geïsoleerde Vrouwen aangenomen. Om uitvoering te geven

Nadere informatie

Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg?

Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg? Armoede & Veerkracht: Hoe vinden mensen met weinig geld hun weg? Ruim 10% van de Nederlandse bevolking leeft in armoede. Ongeveer 7% van de kinderen in de provincie Groningen groeit op in een gezin dat

Nadere informatie

In de Gemeente Marum

In de Gemeente Marum In de Gemeente Marum Gezamenlijk Plan van aanpak ondersteuning mantelzorg en vrijwillige thuishulp van de gemeenten Marum, Grootegast en Leek 27 april 2006 Projectbureau WWZ Mw. H.J. Vrijhof J.J. de Jong

Nadere informatie

FOCUS OP EENZAAMHEID IN MAASTRICHT

FOCUS OP EENZAAMHEID IN MAASTRICHT FOCUS OP EENZAAMHEID IN MAASTRICHT INKADERING Een nadere definiëring van het begrip eenzaamheid is noodzakelijk om te voorkomen dat bij de ontwikkeling van beleid een te ruime omschrijving zou leiden tot

Nadere informatie

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg P a g i n a 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Begrippen 1-2 3. Verschillen tussen mantelzorg en vrijwilligerswerk 2 4. Mantelzorg in Rotterdam 2-3 5. Visie van Fener Zorg op mantelzorg en vrijwilligers

Nadere informatie

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht)

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) De vier cursisten, die aanwezig waren, begonnen zich aan elkaar voor te stellen onder leiding van de cursusleidster. Van de vier cursisten waren

Nadere informatie

Onderwerpen. Wat is kantelen? Waarom kantelen? Kantelen doen we samen Stip aan de horizon

Onderwerpen. Wat is kantelen? Waarom kantelen? Kantelen doen we samen Stip aan de horizon Onderwerpen Wat is kantelen? Waarom kantelen? Hoe gaan we kantelen Kantelen doen we samen Stip aan de horizon Wat is kantelen? Invoeren bedoeling Wmo: - Zelfredzaamheid en zelfstandigheid - Van zorg naar

Nadere informatie

Ondersteuning van Vrijwilligershulp en Mantelzorg voor kwetsbare burgers in Zuid-Kennemerland in de sector Wonen, Welzijn & Zorg

Ondersteuning van Vrijwilligershulp en Mantelzorg voor kwetsbare burgers in Zuid-Kennemerland in de sector Wonen, Welzijn & Zorg versie 6: werkdocument vastgesteld in de bestuursvergadering d.d. 14 januari 2014 Ondersteuning van Vrijwilligershulp en Mantelzorg voor kwetsbare burgers in Zuid-Kennemerland in de sector Wonen, Welzijn

Nadere informatie

Vrijwilligershulp zichtbaar en beschikbaar, in de sector Wonen, Zorg & Welzijn. Werkplan 2010

Vrijwilligershulp zichtbaar en beschikbaar, in de sector Wonen, Zorg & Welzijn. Werkplan 2010 Vrijwilligershulp zichtbaar en beschikbaar, in de sector Wonen, Zorg & Welzijn Werkplan 2010 Vrijwilligers zijn onbetaalbaar Maar goed dan dat je ze ook niet hoeft te betalen Loesje Haarlem, 14 juli 2009

Nadere informatie

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik Werkplan 2014 Adviesraad Sociaal Domein Lopik 18 februari 2014 Ter introductie De Adviesraad Sociaal Domein Lopik (ASDL) bestaat uit inwoners van Lopik die een actieve verhouding hebben met het sociale

Nadere informatie

Ouderenonderzoek Kennemerland

Ouderenonderzoek Kennemerland Ouderenonderzoek Kennemerland Een onderzoek naar de gezondheid en het wel bevinden van 65-plussers en hun behoefte aan voor zieningen, zorg en vervoer. Ouderenonderzoek Kennemerland HET ONDERZOEK In het

Nadere informatie

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo Mieke Biemond Inhoud presentatie Kern- en knelpunten van de nieuwe Wmo Vrijwilligers in Nederland Toekomstagenda Informele zorg

Nadere informatie

Notitie scheiden van wonen en zorg Kenmerk 13s043

Notitie scheiden van wonen en zorg Kenmerk 13s043 Notitie scheiden van wonen en zorg Kenmerk 13s043 Inleiding De overheid heeft besloten over te gaan het scheiden van de financiering van wonen en zorg. De overheid heeft ook besloten tot hervormingen van

Nadere informatie

Webinar De lokale aanpak van eenzaamheid 8 september 2015

Webinar De lokale aanpak van eenzaamheid 8 september 2015 Webinar De lokale aanpak van eenzaamheid 8 september 2015 Geachte Wmo-raden en anderen, Inleiding Dank dat ik de gelegenheid krijg om uw aandacht te vragen voor het maatschappelijk vraagstuk eenzaamheid

Nadere informatie

Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid. Kom Erbij

Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid. Kom Erbij Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid Kom Erbij Meer dan een miljoen Nederlanders sterk eenzaam Meer dan een miljoen Nederlanders voelt zich sterk eenzaam. De invloed van eenzaamheid is groot en leidt

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Agendapunt : 6.10/240210 Documentnr.:RV10.0025

Aan de gemeenteraad Agendapunt : 6.10/240210 Documentnr.:RV10.0025 Aan de gemeenteraad Agendapunt : 6.10/240210 Documentnr.:RV10.0025 Roden, 17 februari 2010 Onderwerp Uitvoering Openbare Geestelijke Gezondheidszorg (OGGZ) gemeente Noordenveld Onderdeel programmabegroting:

Nadere informatie

Startnotitie beleidsplan Wet maatschappelijke ondersteuning 2012-2015

Startnotitie beleidsplan Wet maatschappelijke ondersteuning 2012-2015 Startnotitie beleidsplan Wet maatschappelijke ondersteuning 2012-2015 juli 2011: sector Inwonerszaken, team Openbare Orde, Welzijn en Onderwijs 1 Inleiding Voor u ligt de startnotitie beleidsplan Wet Maatschappelijke

Nadere informatie

Ouderenbeleid met specifieke aandacht voor volksgezondheid. Raadsrotonde 22 september 2011

Ouderenbeleid met specifieke aandacht voor volksgezondheid. Raadsrotonde 22 september 2011 Ouderenbeleid met specifieke aandacht voor volksgezondheid Raadsrotonde 22 september 2011 Doelstelling Gedachtenwisseling over het ouderenbeleid en de uitvoering daarvan met specifieke aandacht voor volksgezondheid

Nadere informatie

Factsheet Kwetsbare ouderen: Extramuralisering. Trekker: gemeente Arnhem

Factsheet Kwetsbare ouderen: Extramuralisering. Trekker: gemeente Arnhem Factsheet Kwetsbare ouderen: Extramuralisering Trekker: gemeente Arnhem Arnhem zet zich samen met Menzis en gemeenten in om kwetsbare ouderen langer thuis te laten wonen Wie? Zorgverzekeraar Menzis, de

Nadere informatie

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Kennisdossier: De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Deel 2 - Praktijkvoorbeelden en literatuur 1 Inhoudsopgave Uit de praktijk... 3 Interessante publicaties op een rij... 4 Online meer

Nadere informatie

Plan van aanpak eenzaamheid 2016-2019

Plan van aanpak eenzaamheid 2016-2019 Plan van aanpak eenzaamheid 2016-2019 Schiedam, november 2015 Bijna de helft van de Schiedammers geeft aan zich eenzaam te voelen. Dat blijkt uit de gezondheidsenquête die we sinds 2008 elke vier jaar

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Sociale netwerken. Waarom en hoe?

Sociale netwerken. Waarom en hoe? Sociale netwerken Waarom en hoe? Opbouw verhaal Zorg in Nederland -recente ontwikkelingen en hun achtergronden Verschijningsvormen en omvang informele zorg Zorg voor de informele zorg De kracht van netwerken

Nadere informatie

Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden

Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden Inleiding Gezondheid is het belangrijkste dat er is. Ook gemeenten hebben baat bij gezonde en actieve burgers. Ze participeren meer, zijn zelfredzamer,

Nadere informatie

Beleidregels Sociaal Cultureel Werk 2005 (en verder)

Beleidregels Sociaal Cultureel Werk 2005 (en verder) Beleidregels Sociaal Cultureel Werk 2005 (en verder) 1. Beleidsterrein Beleidstaak: Sociaal Cultureel Werk Beheerstaak: Samenlevingsopbouwwerk, functienummer 630.00 Dit beleidsterrein omvat kinderwerk,

Nadere informatie

Kwetsbare burgers in beeld? Workshop Symposium 10 februari 2014 Academische Werkplaats Publieke Gezondheid Brabant

Kwetsbare burgers in beeld? Workshop Symposium 10 februari 2014 Academische Werkplaats Publieke Gezondheid Brabant Kwetsbare burgers in beeld? Workshop Symposium 10 februari 2014 Academische Werkplaats Publieke Gezondheid Brabant Kwetsbaarheid in beeld Inhoud workshop Het algemene beeld: Monitor Sociaal Kwetsbare Groepen

Nadere informatie

Sport- en beweegvragen van kwetsbare doelgroepen/ mensen met een beperking in het sociale wijkteam en de rol van MEE

Sport- en beweegvragen van kwetsbare doelgroepen/ mensen met een beperking in het sociale wijkteam en de rol van MEE Sport- en beweegvragen van kwetsbare doelgroepen/ mensen met een beperking in het sociale wijkteam en de rol van MEE Dordrecht 17 maart 2016 Nynke Tilstra, Sportconsulent Introductie MEE Uitleg Wijkteams

Nadere informatie

Onbekommerd wonen in Breda

Onbekommerd wonen in Breda Onbekommerd wonen in Breda Verslag van de aanpak GWI 1998-2015 Geschikt Wonen voor Iedereen 2 Aanleiding In Nederland is sprake van een dubbele vergrijzing. Het aantal ouderen neemt flink toe en ze worden

Nadere informatie

Beleidsplan Mantelzorg

Beleidsplan Mantelzorg Opsteller: Golein Klein Bramel Versie: 1 december 2010 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 1. WAT IS MANTELZORG?... 3 2. VISIE OP MANTELZORG... 4 3. WAT KUNNEN MANTELZORGERS VERWACHTEN VAN

Nadere informatie

Ook de wensen en eisen aan de professionele organisaties veranderen door de kanteling.

Ook de wensen en eisen aan de professionele organisaties veranderen door de kanteling. Welzijn nieuwe stijl in gemeente Apeldoorn. Maatschappelijk agenderen gericht op de kanteling van formele naar informele zorg en het versterken van de zelfredzaamheid bewoners. Wat is interessant aan deze

Nadere informatie

B&W-Aanbiedingsformulier

B&W-Aanbiedingsformulier B&W.nr. 08.1145, d.d. 25 november 2008 B&W-Aanbiedingsformulier Onderwerp Sluiten samenwerkingsconvenant 'Veerkracht' in het kader van preventie van depressie bij ouderen in Leiden Zuidwest BESLUITEN Behoudens

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Effectiever minimabeleid in Amersfoort

Effectiever minimabeleid in Amersfoort Effectiever minimabeleid in Amersfoort Trudi Nederland Marieke Wentink Marian van der Klein M.m.v. Marie-Christine van Dongen en Monique Stavenuiter Oktober 2007 Verwey- Jonker Instituut Samenvatting

Nadere informatie

Mantelzorg en professionals: bondgenoten in de zorg

Mantelzorg en professionals: bondgenoten in de zorg Mantelzorg en professionals: bondgenoten in de zorg Workshop Mantelzorg Febe Lenie de Pater Consulent Mantelzorg Freelancer Mantelzorgondersteuning November 2014 Doel workshop Bewustwording rol en positie

Nadere informatie

Het Sociaal Team de Post. Preventie in het nieuwe sociaal domein

Het Sociaal Team de Post. Preventie in het nieuwe sociaal domein Het Sociaal Team de Post Preventie in het nieuwe sociaal domein Presentatie Sociaal Team De presentatie bestaat uit drie delen: Terugblik De plek van het Sociaal Team in sociaal domein De taken van het

Nadere informatie

Mijn naam is Popko Hooiveld. Ik werk als leidinggevende bij de Stichting Welzijn en Dienstverlening.

Mijn naam is Popko Hooiveld. Ik werk als leidinggevende bij de Stichting Welzijn en Dienstverlening. Ouderenzorg - zorgen voor later? Beste mensen, Mijn naam is Popko Hooiveld. Ik werk als leidinggevende bij de Stichting Welzijn en Dienstverlening. Heel kort iets over de stichting. De Stichting Welzijn

Nadere informatie

Uitvoeringsplan Lokaal Gezondheidsbeleid 2013 en 2014

Uitvoeringsplan Lokaal Gezondheidsbeleid 2013 en 2014 Uitvoeringsplan Lokaal Gezondheidsbeleid en 2014 Via de evaluatie Lokaal Gezondheidsbeleid 2010- hebben wij gemeld dat voor Lokaal Gezondheidsbeleid geen afzonderlijke nota meer verschijnt. Dit omdat gezondheid

Nadere informatie

Subsidiebeleid Stichting Zorg en Zekerheid

Subsidiebeleid Stichting Zorg en Zekerheid SUBSIDIEBELEID 2014 oktober 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Thema s... 4 2.1 Preventie... 4 2.2 Ouderenzorg... 5 2.3 Mantelzorg/vrijwilligerswerk... 5 2.4 Daarnaast kunnen projectvoorstellen ingestuurd

Nadere informatie

Zelfstandig wonen: de mening van senioren en mantelzorgers uit de stadsregio Rotterdam

Zelfstandig wonen: de mening van senioren en mantelzorgers uit de stadsregio Rotterdam Zelfstandig wonen: de mening van senioren en mantelzorgers uit de stadsregio Rotterdam Inleiding Het Tympaan Instituut heeft in de zomer van 2013 verschillende groepen (potentiële) zorgvragers en mantelzorgers

Nadere informatie

Welkom. Presentatie wijkteams in de gemeente Leeuwarden en hoe zij de financiële hulpverlening hebben ingericht

Welkom. Presentatie wijkteams in de gemeente Leeuwarden en hoe zij de financiële hulpverlening hebben ingericht Welkom Presentatie wijkteams in de gemeente Leeuwarden en hoe zij de financiële hulpverlening hebben ingericht Inhoud Inrichting werkwijze wijkteams Leeuwarden Verdieping in schuldhulpverlening Verdieping

Nadere informatie

Workshop Introductie Wmo. Lesprogramma. Ontwikkelingen

Workshop Introductie Wmo. Lesprogramma. Ontwikkelingen Workshop Introductie Wmo Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 28 juni 2012 Lies Korevaar Lesprogramma Kennismaking en uitleg programma Wat is de Wmo? Doelen en uitgangspunten van de Wmo Uitwerking Wmo in de

Nadere informatie