13. REPRODUCTIEVE GEZONDHEID- VRUCHTBAARHEID

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "13. REPRODUCTIEVE GEZONDHEID- VRUCHTBAARHEID"

Transcriptie

1 1.Inleiding 13. REPRODUCTIEVE GEZONDHEID- VRUCHTBAARHEID 10 tot 15 % van de koppels die een kind wensen, zijn onvruchtbaar en in ongeveer de helft van de gevallen ligt de oorzaak bij de man (1). De kwaliteit van het sperma is zeer gevoelig voor milieufactoren in het algemeen en de gezondheidstoestand van de man die het sperma produceert, in het bijzonder (2). Bepaalde vergelijkende studies (3-4) bij mannen suggereren een evolutie van sommige parameters sinds enkele tientallen jaar: daling van het aantal spermatozoïden per milliliter sperma, daling van het gemiddelde volume van het ejaculaat, daling van het percentage beweeglijke en morfologisch normale spermatozoïden. Het is zeer moeilijk vandaag te stellen dat zich bij de mannen een daling van de vruchtbaarheid voordoet die verband houdt met de daling van de kwaliteit van hun sperma; maar toch stellen wetenschappers een stijging van bepaalde congenitale ziekten van het voortplantingsstelsel vast en vrezen zij een toename van de voortplantingsmoeilijkheden bij mannen. In deze fiche behandelen we zowel de vruchtbaarheidsproblemen bij de man als die bij de vrouw, om een algemeen beeld te hebben van de factoren die van doorslaggevende invloed zijn. 2.Definitie Waar fertiliteit een potentialiteit vertegenwoordigt, namelijk het vermogen van een koppel om een kind te verwekken, mogelijkheid die alleen meetbaar is op een populatie of een representatieve steekproef, vertegenwoordigt de vruchtbaarheid (fecundiciteit) een toestand, namelijk het feit dat men een zwangerschap heeft gehad. Onvruchtbaarheid daarentegen beantwoordt aan de afwezigheid van een zwangerschap. Onvruchtbaarheid van de man is dus de onmogelijkheid voor een man om zich voort te planten. Hoewel lange tijd miskend, is mannelijke onvruchtbaarheid behoorlijk frequent: zij vertegenwoordigt 30 tot 40 % van de gevallen van onvruchtbaarheid bij paren. Onvruchtbaarheid bij de vrouw komt erop neer dat de kans op bevruchting nul is. Hypofertiliteit wordt gedefinieerd als vruchtbaarheidsproblemen na een jaar geregelde betrekkingen..2.1.symptomen Een paar moet er rekening mee houden dat het een balans van steriliteit moet opmaken, als de vrouw na twee jaar regelmatige betrekkingen niet zwanger is. In het algemeen lijkt het verantwoord om na verloop van het eerste jaar onderzoek te laten doen om de oorsprong van het probleem vast te stellen..2.2.diagnose Om uit te maken of een koppel onvruchtbaar is, worden de beide partners onderzocht om de oorzaak of oorzaken vast te stellen waarom het paar geen kind kan verwekken. Er zijn velerlei oorzaken mogelijk. Op dit ogenblik wordt infertiliteit van de man gemeten met behulp van een spermatogram. Volgens de normen van de Wereldgezondheidsorganisatie wordt een man als onvruchtbaar beschouwd als zijn spermatogram minder dan 20 miljoen spermatozoïden per milliliter sperma aanwijst (de norm is meer dan 40 miljoen per ml). Toch slagen veel mannen met een normaal spermatogram er niet in een vrouw vruchtbaar te maken. Er kunnen ook andere tests worden uitgevoerd, zoals een spermastaal, dosering van het fructosegehalte in het sperma, bepaling van hormoonspiegels en soms een testiculaire biopsie. Bij de vrouw zullen een reeks tests nodig zijn om vast te stellen welke zone(s) van het voortplantingsstelsel verantwoordelijk is of zijn voor de onvruchtbaarheid. Het gaat om het onderzoek van de temperatuurcurve, een baarmoederuitstrijkje, hormonale doseringen, bekkenechografie, cœlioscopie, hysterosalpingografie en eventueel een biopsie van het baarmoederslijmvlies (5). Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 1 / 6

2 .2.3.Preventie en behandeling Er kan preventieve actie worden ondernomen op het vlak van de levenshygiëne (besmettelijke ziekten, tabaksgebruik, alcoholgebruik, bepaalde vetten), mede dankzij correcte informatie over de risico s, maar de gedragswijzigingen blijven ten dele de zaak van elk individu. Wat betreft de verontreinigende stoffen die aan de kaak worden gesteld in het ontstaan van voortplantingsproblemen, zou een matiging in het gebruik van bepaalde producten en verpakkingen bij particulieren moeten worden bevorderd en moet onder meer worden gehoopt op een radicale wijziging in bepaalde industriële praktijken en in de landbouw, dankzij een grondige wijziging van de productie- en consumptiepatronen van onze samenlevingen (6). De behandeling van onvruchtbaarheid bij de man bestaat vooral in voortplanting onder medische begeleiding (kunstmatige inseminatie en in-vitrobevruchting). Kunstmatige inseminatie (met vers of diepvriessperma) bestaat erin dat de arts sperma inbrengt in de opening van de baarmoederhals. In-vitrofertilisatie wordt met succes toegepast in het geval van oligospermie, autoantistoffen tegen spermatozoïden en in bepaalde gevallen van gebruik van donorsperma. Hormonale en chirurgische behandelingen zijn uitzonderlijk. Die laatste zijn slechts formeel aangewezen bij behandeling van varicocele. Afhankelijk van de vastgestelde afwijkingen zal de onvruchtbaarheid bij de vrouw worden behandeld met behulp van ovulatie-inducerende stoffen, door chirurgische behandeling, door kunstmatigevoortplantingstechnieken (in-vitrofertilisatie, transfer van embryo s, intratubale transfer van gameten) (7). Al deze vrij nieuwe technieken behoren tot het recente gebied van de wetenschap van de kunstmatige voortplanting. De medisch ondersteunde voortplantingstechnieken hebben zich in de jongste 10 jaren gediversifieerd en de resultaten zijn er dan ook grondig op verbeterd. Cinici kunnen tegenwoordig technieken voorstellen die zijn aangepast aan de meeste onvruchtbaarheidsproblemen en weinig risico van medische complicaties inhouden (8). 3.Etiologie De factoren die de kwaliteit van de spermatogenese bij de man en de vruchtbaarheid bij de vrouwen beïnvloeden, verschillen, ook al stellen we steeds meer gemeenschappelijke bepalende factoren vast die verband houden met het milieu Bij de man: Genetische afwijkingen: als gevolg van anomalieën binnen bepaalde chromosomen (deletie op het niveau van chromosoom Y, translocatie). Deze etiologie is goed gekend en er bestaat geen enkele controverse rond (9). Het gaat bijvoorbeeld om aangeboren malformaties van het type syndroom van Klinefelter en de agenesie van de zaadleiders (verplaatsing van de urinebuismonding). Levenswijze: Alcoholmisbruik: tast, indien chronisch en evoluerend naar levercirrose, het voortplantingsvermogen van de man aan. Roken: ook al zijn de studies over deze risicofactor niet unaniem, chronisch tabaksgebruik zou de spermatogenese van de man aantasten. Rooksters lopen een hoger risico van vroege menopauze en van een daling van de vruchtbaarheid. Ook het risico van halskanker stijgt. Bovendien stelt roken tijdens de zwangerschap ook de foetus bloot aan ernstige risico s. Roken heeft een rechtstreekse invloed op het gewicht van de boreling en bijgevolg op zijn voortleven. Kinderen van moeders die gerookt hebben tijdens de zwangerschap, wegen gemiddeld 200 tot 300 gram minder dan andere kinderen. De groei van de foetus wordt vooral vertraagd door het koolstofmonoxide en de nicotine in de door de moeder gerookte sigaretten. Onevenwichtige voeding: voedingstekorten en overmatig gebruik van bepaalde vetten hebben een negatieve invloed op de spermatogenese. Warmte: de spermatozoïden vormen zich in de teelballen bij een temperatuur van 35 C, wat Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 2 / 6

3 beantwoordt aan het feit datde teelballen zich in de balzakken buiten het lichaam bevinden, omdat de inwendige lichaamstemperatuur 37 C bedraagt. Op lange termijn zou een warmte hoger dan 35 C kunnen leiden tot een daling van de productie van spermatozoïden (cryptorchisme, langdurig rijden in te warme wagens ). Een bad (zelfs heet) heeft echter geen invloed op de vruchtbaarheid van de man, omdat het de teelballen slechts beperkte tijd aan een hoge temperatuur blootstelt. Andere factoren: zoals een zittend leven (meer dan 4 uur per dag) en te veel stress worden aangevoerd als oorzaken in de vruchtbaarheidsdaling bij mannen. Blootstelling aan toxische stoffen in het leefmilieu of op het werk: een aantal stoffen die worden gebruikt op diverse gebieden, kunnen een gelijkaardige respons teweegbrengen als natuurlijke oestrogenen (2). De vreemde oestrogenen die de effecten van natuurlijke oestrogenen in het lichaam nabootsen, worden "xeno-oestrogenen" genoemd. Deze vreemde" œstrogenen zouden wel eens een verklaring kunnen vormen voor bepaalde voortplantingsproblemen, doordat ze het oestrogenenbestand verhogen of door hormonale verstoring, met invloed op de manier waarop het lichaam oestrogeen produceert of metaboliseert. De belangrijkste stoffen die momenteel verantwoordelijk worden gesteld, zijn fytosanitaire producten (10), zoals herbiciden, fungiciden en insecticiden zoals vinchlozolin, DDT, endosulfan, dieldrin, metoxychloor, toxafeen, chloordaan, lindaan en atrazine; organochloorverbindingen (zoals PCB) of organobroomverbindingen; kunststofverbindingen, zoals alkylfenols, bisfenol-a (gebruikt als bekleding van conservenblikken) en ftalaten; dioxines, styreen, kwik, lood en cadmium; derivaten van producten voor courant huishoudelijk gebruik zoals cosmetica, smeermiddelen, detergenten (alkylfenols) (11). Ook de nucleaire omgeving zou een zeer nefaste rol spelen. Bepaalde studies over de gevolgen van nucleaire besmettingen door ongeval hebben geleid tot een bewustwording van de invloed van herhaalde en/of chronische blootstelling aan lage radioactieve doses (12). Bepaalde aandoeningen: Varicocele: is een verwijding van het peritesticulaire aderstelsel, die de indruk geeft van een bundel wormen en waarneembaar is in rechtstaande positie om te verdwijnen in liggende positie. Bij deze aandoening verschijnen typische wijzigingen in het spermatogram. Chirurgische behandeling kan aangewezen zijn in het kader van de behandeling van onvruchtbaarheid of als de varicocele hinderlijk is (5). Infecties van de bijbehorende klieren (prostaat, zaadblaasjes, bijbal): aan dergelijke infecties (van het acute of chronische type) moet worden gedacht als het aantal leukocyten in het sperma meer bedraagt dan /ml. Testiculair trauma of torsio testis: kan onomkeerbare letsels en atrofie van de teelballen met zich meebrengen, dus een vermindering van het vermogen om spermatozoïden te vormen. Cryptorchisme: testiculaire ektopie als gevolg van onvolledige of verkeerde indaling van een of de twee teelballen. Bij uitblijven van normale indaling doet zich een progressieve ontoereikendheid van de spermatogenese voor. De ectopie wordt spontaan gecorrigeerd of na chirurgische behandeling, maar de oligospermie is vaak irreductibel (5). Eiwitdeficiëntie: speelt een zeer belangrijke rol in het geval van infertiliteit bij de man. Het betreft het tekort aan P34H-eiwitten bij de spermatozoïden, wat hen zou beletten in de eicel binnen te dringen. Deze deficiëntie is vandaag de dag steeds beter gedocumenteerd en is het voorwerp van diverse onderzoekswerkzaamheden, onder meer in Québec. Psychologische problemen: zouden een weerslag hebben op de voortplantingsvermogens van man en vrouw, maar dit aspect blijft zeer karig gedocumenteerd in de literatuur. Auto-immunisatie: de aanwezigheid van antilichamen tegen spermatozoïden. Er dient dan altijd te worden gezocht naar een ontstekingsletsel of een traumatisch antecedent. Hormonale oorzaken: komen weinig voor. Voor 10 tot 30 % van de gevallen van onvruchtbaarheid bij de man wordt na volledig onderzoek geen enkele verklaring gevonden. Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 3 / 6

4 Bij de vrouw: Onvruchtbaarheid bij de vrouw is te wijten aan aandoeningen aan de voortplantingsorganen: de eierstokken, eileiders, baarmoeder en baarmoederhals (vaginitis, seksueel overdraagbare ziekten). Andere mogelijke factoren zijn endocriene stoornissen, systeemziekten, genetische stoornissen en immunologische oorzaken (7). Een matige of ernstige endometriose kan onvruchtbaarheid veroorzaken bij de vrouw. Het endometriumweefsel kan de goede anatomische werking bij de vrouw verstoren. Er kan tuba-obstructie zijn (afsluiting van de eileiders) en/of eierstokobstructie waardoor de conceptie kan worden verhinderd. Verschillende factoren spelen mee. Hoewel endometriose vaak wordt gediagnosticeerd bij onvruchtbare vrouwen, is de relatie tussen endometriose en onvruchtbaarheid nog altijd niet duidelijk gedefinieerd..3.2.synergismen Tot de oorzaken die verantwoordelijk zijn voor een daling van de onvruchtbaarheid bij mannen (en misschien ook bij vrouwen), behoren vooral de interacties van verschillende factoren die echte klinische verschijnselen met zich meebrengen. Een abnormale spermatogenese kan het eindresultaat zijn van een veelheid van oorzaken, zoals een systeemziekte, ongezonde voeding, endocriene stoornissen, anatomische obstructie van de doorgang van spermatozoïden, infecties, milieugebonden toxines en genetische defecten (13). De fertiliteitsproblemen moeten dus globaal en interactief worden bekeken..3.3.risicogroepen De leeftijd en de etnische oorsprong kunnen een rol spelen in het onvruchtbaarheidsrisico bij de vrouw. Bij vrouwen van 35 tot 44 jaar is dit risico dubbel zo groot als het risico bij vrouwen tussen 30 en 34 jaar. Het risico is 1,5 keer zo groot bij zwarte vrouwen dan bij blanke vrouwen (5). 4.Belang in Brussel Het vruchtbaarheidsprobleem, vooral dat bij de man, is in België geen grotere prioriteit en er wordt niet méér wetenschappelijk onderzoek (in casu onderzoekskredieten) aan besteed dan in andere westerse landen. Er bestaan echter regionale verschillen: een commissie van het Vlaams Parlement houdt zich bezig met het probleem van de vruchtbaarheid bij de man (6). In de twee andere gewesten van het land is er geen dergelijk initiatief..4.1.prevalentie Een studie in Vlaanderen (9) heeft over een periode van 20 jaar aangetoond dat het aandeel mannen met een suboptimale spermakwaliteit is gestegen van 5 tot 45%. Het percentage mannen met echt onvruchtbaar sperma was vervijfvoudigd van 1,6 % naar 9 %. Dat laatste cijfer bevestigt het percentage van 15 % onvruchtbare koppels; de oorzaak van de onvruchtbaarheid zou bij ongeveer de helft van deze koppels bij de man liggen (hetgeen het percentage van de onvruchtbaarheid bij mannen op 7,5 à 8 % brengt). Deze resultaten komen overeen met die van andere studies die in Europa werden uitgevoerd over dezelfde periode. Sommige van die studies tonen ook regionale verschillen aan (14-15), die te wijten kunnen zijn aan milieufactoren (in België is er geen vergelijkende studie van de gewesten voorhanden). 5.Hulpbronnen Diensten of verenigingen gespecialiseerd in het opsporen en ondersteunen van de zieken De diensten gynaecologie/verloskunde van de grote Brusselse ziekenhuizen beschikken allemaal over een afdeling die vruchtbaarheidsproblemen behandelt. Centrum voor nieuw ouderschap (Centre des nouvelles parentalités), Crickxstraat 48/1, 1060 Brussel, tel. 02/ Praktisch document voor artsen: Santé Conjuguée n 9 de juillet 1999 sur l'environnement et la Santé. Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 4 / 6

5 6.Conclusie Milieufactoren die inwerken op de vruchtbaarheid van mannen en vrouwen, staan momenteel in het middelpunt van het wetenschappelijk debat, en talrijke onderzoeken trachten het effect te documenteren van de oestrogenen die in vele vormen in het leefmilieu aanwezig zijn. Bovendien moeten deze observaties worden verbonden met andere afwijkingen van de mannelijke voortplantingsfunctie die de jongste decennia in tal van westerse landen (behalve Finland) lineair stijgen en dus hun verklaring zouden kunnen vinden in milieufactoren. In deze context zou ook de rekrutering van donoren voor voortplanting onder medische begeleiding een probleem kunnen vormen. De geleidelijke daling van de vruchtbaarheid bij de man is dus een belangrijk probleem waarmee rekening dient te worden gehouden in onze geïndustrialiseerde samenlevingen. Door dringend overleg tussen de wetenschappers en politici en door een betere voorlichting over het individuele risico zal een wijziging van bepaalde productie- en consumptiewijzen moeten worden beoogd en zullen studies moeten worden gefinancierd die de evolutie van het fenomeen kunnen volgen. Bronnen 1. Dessars B. & Cochaux P., Génétique de la stérilité masculine, Rev Méd Brux, 20 : A , Englert Y., Influence des facteurs environnementaux sur la fertilité : l'exemple de la diminution de la qualité du sperme, Rev Méd Brux, 4 : A , Carlsen E., Giwercman A., Kieding N. & Skakkebaek N., Evidence for decreasing quality of semen during past 50 years, BMJ, 305 : , Auger J., Kunstmann J.M., Czyglik F. & Jouannet P., Decline in semen quality among fertile men in Paris during the 20 past years, NEJM, 332 : , Manuel Merck de diagnostic et thérapeutique, Edition SIDEM-T.M., Parijs, Fondation Universitaire Luxembourgeoise, Universitaire Instelling Antwerpen et Inter-Environnement Wallonie (Sandrine), Environnement et santé : diminution de la fertilité masculine : faut-il s'inquiéter? Studiedag van 14 januari 1999 in Brussel. 7. De Tourris H., Henrion R. & Delecour M., Abrégé illustré de Gynécologie et Obstétrique, Edition Masson, Parijs, Englert Y., Van den Bergh M., Debaere A. et al., La fécondation in vitro à l hôpital Erasme : 10 ans et 1000 grossesses plus tard, Rev Méd Brux, 20 : A , Comhaire F, Dhooge W., Mahmoud A. & Depuydt C., Les substances affectant l'équilibre hormonal et la reproduction humaine, Santé Conjuguée, 9 : 31-34, Kristensen P., Pesticides and Reproduction Epidemiology, 10 (2 ): , van Larebeke N. & Pluygers E., Pesticides : cancer et autres effets sur la santé, Santé Conjuguée, 9 : 52-56, Whorton D., Krauss R.M., Marshall S. & Milby T.H., Infertility in male pesticide workers, Lancet, ii : , Guillette L.J. & Guillette E.A., Environmental contaminants and reproductive abnormalities in wildlife : implications for public health?, Toxicol Ind Health, 12 (3-4) : , Fisch H., Goluboff E.T., Olson J.H., Feldshuh J., Broder S.J. & Barad D.H., Semen analyses in 1,283 men from the United States over a 25-year period : no decline in quality, Fertility and Sterility, 65 : , Fisch H. & Goluboff E.T., Geographic variations in sperm counts : a potential cause of bias in studies of semen quality, Fertility and Sterility, 65 : , Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 5 / 6

6 Auteur(s) van de fiche BOULAND Catherine Brussels Instituut voor Milieubeheer / Observatorium voor Milieugegevens 6 / 6

Zwanger worden? Acupunctuur kan helpen

Zwanger worden? Acupunctuur kan helpen Zwanger worden? Acupunctuur kan helpen Soms gaat zwanger worden niet vanzelf. Dan pas besef je dat kinderen nemen, eigenlijk kinderen krijgen is. De oorzaak van vruchtbaarheidsproblemen kan zowel bij de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 138 Uitstel van ouderschap De positie van de vrouw in de westerse maatschappij is de laatste tientallen jaren fundamenteel veranderd. Vrouwen zijn hoger opgeleid dan vroeger en werken vaker buitenshuis.

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie voortplanting 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie voortplanting 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

Oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek

Oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek Oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek Inleiding Oriënterend Vruchtbaarheidsonderzoek, ook wel OFO genoemd (afkorting van Oriënterend Fertiliteits Onderzoek), is een basisonderzoek met als doel stoornissen

Nadere informatie

oriënterend fertiliteitsonderzoek

oriënterend fertiliteitsonderzoek oriënterend fertiliteitsonderzoek (ofo) 2 Inleiding 1 In het kort 4 2 Hoe groot is de kans op een spontane zwangerschap 4 3 Wat houdt het OFO in 4 3.1 Anamnese (ziektegeschiedenis) 5 3.2 Lichamelijk onderzoek

Nadere informatie

Effecten van pesticiden

Effecten van pesticiden Effecten van pesticiden op vruchtbaarheid en zwangerschap Nel Roeleveld reproductie epidemioloog Afdeling Epidemiologie, Biostatistiek en HTA Universitair Medisch Centrum St Radboud Nijmegen Onderzoek

Nadere informatie

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden?

ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? ONVRUCHTBAARHEID BIJ MANNEN MET PRIMAIRE CILIAIRE DYSKINESIE Zijn er mogelijkheden? Dr R.F.A. Weber, internist-endocrinoloog/androloog Andrologie Erasmus MC Rotterdam INLEIDING Onvruchtbaarheid kan een

Nadere informatie

4. MORTALITEIT IN BRUSSEL

4. MORTALITEIT IN BRUSSEL 1. Inleiding 4. MORTALITEIT IN BRUSSEL Aan de hand van het mortaliteitsonderzoek kan de evolutie van bepaalde aandoeningen over een lange periode worden afgebakend en kan de situatie in verschillende streken

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Oriënterend fertiliteitsonderzoek (OFO)

Informatie voor patiënten. Oriënterend fertiliteitsonderzoek (OFO) Informatie voor patiënten Oriënterend fertiliteitsonderzoek (OFO) z 1 OFO is de afkorting van oriënterend fertiliteitsonderzoek. Het bestaat uit verschillende onderzoeken met als doel stoornissen op te

Nadere informatie

Oriënterend fertiliteitsonderzoek 2 2. Hoe groot is de kans op een spontane zwangerschap?

Oriënterend fertiliteitsonderzoek 2 2. Hoe groot is de kans op een spontane zwangerschap? OFO is de afkorting van oriënterend fertiliteitsonderzoek. OFO is een basisonderzoek dat uit verschillende testen bestaat met als doel het opsporen van stoornissen die het ontstaan van een zwangerschap

Nadere informatie

Reproductie-toxische effecten van blootstelling aan pesticiden in de glastuinbouw Reini Bretveld Nel Roeleveld

Reproductie-toxische effecten van blootstelling aan pesticiden in de glastuinbouw Reini Bretveld Nel Roeleveld Reproductie-toxische effecten van blootstelling aan pesticiden in de glastuinbouw Reini Bretveld Nel Roeleveld Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek Universitair Medisch Centrum St Radboud, Nijmegen

Nadere informatie

De triomftocht van ivf

De triomftocht van ivf De triomftocht van ivf Maarten Evenblij, journalist Correspondentieadres: redactie@medischcontact.nl Sinds de eerste in-vitrobevruchting in 1978 heeft de voortplantings geneeskunde een enorme vlucht genomen.

Nadere informatie

Groene, rode en oranje bolletjes. Rood bolletje, wat is er aan de hand?

Groene, rode en oranje bolletjes. Rood bolletje, wat is er aan de hand? Groene, rode en oranje bolletjes U ziet enkele groene en mogelijk ook rode of oranje bolletjes staan voor de genoemde oorzaken van verminderde vruchtbaarheid. Een groen bolletje betekent dat dit zeer waarschijnlijk

Nadere informatie

Oriënterend Fertiliteitsonderzoek

Oriënterend Fertiliteitsonderzoek Oriënterend Fertiliteitsonderzoek INHOUDSOPGAVE In het kort Hoe groot is de kans op spontane zwangerschap? Wat houdt het OFO in? Anamnese (ziektegeschiedenis) Lichamelijk onderzoek Aanvullend onderzoek:

Nadere informatie

GYNAECOLOGIE. Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen

GYNAECOLOGIE. Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen GYNAECOLOGIE Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen Inhoudsopgave Ontwikkeling van zaadcel en sperma 4 Kwaliteit van het zaad 4 Hoeveelheid zaadcellen 4 Beweeglijkheid van de zaadcellen 4 Vorm van de zaadcellen

Nadere informatie

AFWEGINGEN BIJ DE KEUZE VOOR INTRACYTOPLASMATISCHE SPERMA- INJECTIE (ICSI)

AFWEGINGEN BIJ DE KEUZE VOOR INTRACYTOPLASMATISCHE SPERMA- INJECTIE (ICSI) AFWEGINGEN BIJ DE KEUZE VOOR INTRACYTOPLASMATISCHE SPERMA- INJECTIE (ICSI) 666 Inleiding ICSI is de afkorting van intracytoplasmatische sperma-injectie. Men brengt hierbij in het laboratorium één zaadcel

Nadere informatie

Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen. Polikliniek Gynaecologie Route 48

Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen. Polikliniek Gynaecologie Route 48 Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen Polikliniek Gynaecologie Route 48 0 1 De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Deze

Nadere informatie

VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN BIJ MANNEN

VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN BIJ MANNEN VRUCHTBAARHEIDSPROBLEMEN BIJ MANNEN 1054 Inleiding In deze folder krijgt u uitleg over de rol van het zaad bij vruchtbaarheidsproblemen. Zo komt aan bod hoe zaad wordt aangemaakt, wat de kwaliteit van

Nadere informatie

Hormoon verstorende stoffen

Hormoon verstorende stoffen Hormoon verstorende stoffen Dr. Vera Nelen, Directeur PIH Antwerpen Woordvoerder Steunpunt milieu en gezondheid 1-10/20/2014 Inhoud Wat zijn hormonen, Waarom zijn ze belangrijk Hormoonverstorende stoffen,

Nadere informatie

Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit)

Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit) Patientenvoorlichting Voortplantingsgeneeskunde (fertiliteit) Oriënterend fertiliteits onderzoek In het kort OFO is de afkorting van oriënterend fertiliteitsonderzoek. OFO is een basisonderzoek dat uit

Nadere informatie

Eerste raadpleging Tijdens de eerste raadpleging zal uw gynaecoloog vragen stellen, die voor de vruchtbaarheid van vrouw en man belangrijk zijn:

Eerste raadpleging Tijdens de eerste raadpleging zal uw gynaecoloog vragen stellen, die voor de vruchtbaarheid van vrouw en man belangrijk zijn: Zwanger worden lukt niet. Wat nu? U probeert al één jaar zwanger te worden, maar het lukt niet Wat kan u verwachten bij de start van een fertiliteitsonderzoek? Eerste raadpleging Tijdens de eerste raadpleging

Nadere informatie

Vruchtbaarheid Problemen bij mannen

Vruchtbaarheid Problemen bij mannen Gynaecologie Vruchtbaarheid Problemen bij mannen www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe vaak komen vruchtbaarheidsproblemen voor?... 3 Ontwikkeling van zaadcel en sperma... 3 De kwaliteit van het zaad...

Nadere informatie

Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose. Omschrijving

Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose. Omschrijving Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Onvruchtbaarheid is het onvermogen om drachtig te worden. Onvruchtbaarheid bij vrouwelijke honden (teven) en katten (poezen)

Nadere informatie

Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen

Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen Inhoud Inleiding 3 Hoe vaak komen vruchtbaarheidsproblemen voor? 3 Ontwikkeling van zaadcel en sperma 3 De kwaliteit van het zaad 4 Oorzaken van verminderde vruchtbaarheid

Nadere informatie

contraceptie na de bevalling

contraceptie na de bevalling contraceptie na de bevalling Inleiding Na de bevalling is het een ideaal moment om even stil te staan bij uw contraceptie. Afhankelijk van uw keuze om al dan niet borstvoeding te geven is de keuze van

Nadere informatie

Als zwanger worden moeilijk is

Als zwanger worden moeilijk is Als zwanger worden moeilijk is Gynaecologie Locatie Langendijk 1 Inhoudsopgave pagina Ongewenste kinderloosheid 3 Een tijd van onderzoeken en behandelingen 3 Oorzaken onvruchtbaarheid 3 Hoe vindt bevruchting

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Een duidelijk verhaal over Intra-uteriene Inseminatie

Een duidelijk verhaal over Intra-uteriene Inseminatie Een duidelijk verhaal over Intra-uteriene Inseminatie Vooruit in fertiliteit M Postbus 581, 2003 PC Haarlem, Tel: 023-515 31 53 www.msd.nl, www.msdfertiliteit.nl, E-mail: info@msd.nl WOMN-1068311-0024

Nadere informatie

Van eicel en zaadcel: de natuurlijke bevruchting

Van eicel en zaadcel: de natuurlijke bevruchting Van eicel en zaadcel: de natuurlijke bevruchting Hoe vindt bij de mens de bevruchting plaats? In grote lijnen kent iedereen wel het antwoord op die vraag. Maar weet u ook iets over de biochemische en anatomische

Nadere informatie

Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten.

Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Inleiding Erectiestoornissen zijn min of meer bespreekbaar geworden, hoewel het onderwerp toch nog een beetje

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Oriënterend Fertiliteit Onderzoek

Oriënterend Fertiliteit Onderzoek Gynaecologie Oriënterend Fertiliteit Onderzoek OFO Inhoud Paginanummer Inleiding In het kort Hoe groot is de kans op spontane zwangerschap? Wat houdt het OFO in? Anamnese (ziektegeschiedenis) Lichamelijk

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Choragon 1500 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie Choragon 5000 IE poeder en oplosmiddel voor oplossing voor injectie Choriongonadotrofine (HCG)

Nadere informatie

intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI)

intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI) patiënteninformatie intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI) ICSI is een afkorting van intracytoplasmatische sperma-injectie. ICSI is een vorm van reageerbuisbevruchting. Bij een ICSI-behandeling brengt

Nadere informatie

AFWEGINGEN BIJ DE KEUZE VOOR INTRACYTOPLASMATISCHE SPERMA- INJECTIE (ICSI)

AFWEGINGEN BIJ DE KEUZE VOOR INTRACYTOPLASMATISCHE SPERMA- INJECTIE (ICSI) AFWEGINGEN BIJ DE KEUZE VOOR INTRACYTOPLASMATISCHE SPERMA- INJECTIE (ICSI) 666 Inleiding ICSI is de afkorting van intracytoplasmatische sperma-injectie. Men brengt hierbij in het laboratorium één zaadcel

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING NVOG Nederlandse Vereniging voor PATIËNTENVOORLICHTING Afwegingen bij de keuze voor ICSI No 16 2001 NVOG/NVU Het copyright en de verantwoordelijkheid voor deze folder berusten bij de Nederlandse Vereniging

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen

PATIËNTEN INFORMATIE. Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen PATIËNTEN INFORMATIE Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen Inhoud Hoe vaak komen vruchtbaarheidsproblemen voor... 4 Ontwikkeling van zaadcel en sperma... 4 De kwaliteit van het zaad... 4 Hoeveelheid zaadcellen...

Nadere informatie

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN

14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN 1.Inleiding 14. OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE BRONNEN VAN WATERVERONTREINIGING IN HET BRUSSELS GEWEST Het Brussels Gewest ligt voor het grootste deel in het subbekken van de Zenne. Deze waterloop en zijn

Nadere informatie

Doorzetten voor vervulling kinderwens zaterdag, 21 maart 2015 11:18

Doorzetten voor vervulling kinderwens zaterdag, 21 maart 2015 11:18 WILLEMSTAD Ze moesten even geduld hebben. De ouders van de jongenstweeling die donderdag bij de voorlichting waren over In Vitro Fertilisatie (IVF). Georganiseerd door de gynaecologenpraktijk Emmacare,

Nadere informatie

Tweelingen in de groei

Tweelingen in de groei Tweelingen in de groei Henriëtte A. Delemarre-van de Waal Zoals bekend ontstaat een twee-eiige tweeling wanneer tegelijkertijd twee eicellen worden bevrucht door twee zaadcellen. Beide embryo s hebben

Nadere informatie

Afwegingen bij de keuze voor ICSI. Polikliniek Gynaecologie Route 48

Afwegingen bij de keuze voor ICSI. Polikliniek Gynaecologie Route 48 Afwegingen bij de keuze voor ICSI Polikliniek Gynaecologie Route 48 0 De inhoud van deze voorlichtingsfolder is samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Deze folder

Nadere informatie

Oriënterend fertiliteitsonderzoek. Poli Gynaecologie

Oriënterend fertiliteitsonderzoek. Poli Gynaecologie 00 Oriënterend fertiliteitsonderzoek Poli Gynaecologie 1 De inhoud van deze voorlichtingsfolder is mede samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Deze folder is

Nadere informatie

Preventie van wiegendood bij zuigelingen

Preventie van wiegendood bij zuigelingen Preventie van wiegendood bij zuigelingen Edith Hesse Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 71

Nadere informatie

VOORTPLANTING BIJ DE MENS

VOORTPLANTING BIJ DE MENS VOORTPLANTING BIJ DE MENS 1 Vruchtbaarheid Alle levende wezens planten zich voort om niet uit te sterven. Mensen ook. Dat is één van de redenen waarom we voortplantingsorganen en seksuele gevoelens hebben.

Nadere informatie

KLINISCH-GENETISCHE DIAGNOSTIEK ROND DE TOEPASSING VAN ICSI. Versie 1.0

KLINISCH-GENETISCHE DIAGNOSTIEK ROND DE TOEPASSING VAN ICSI. Versie 1.0 KLINISCH-GENETISCHE DIAGNOSTIEK ROND DE TOEPASSING VAN ICSI Versie 1.0 Datum Goedkeuring 30-03-1996 Methodiek Consensus based Discipline Verantwoording nvog Introductie Op het gebied van de kunstmatige

Nadere informatie

BELEIDSNOTITIE ONDERZOEK NVOG

BELEIDSNOTITIE ONDERZOEK NVOG BELEIDSNOTITIE ONDERZOEK NVOG Mei 2003 ONDERZOEKSBELEID OP HOOFDLIJNEN; OBSTETRIE EN GYNAECOLOGIE IN NEDERLAND Inleiding Ons vakgebied kent veel onderzoeksthema s die alle op verschillende wijze benaderd

Nadere informatie

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 3 Thema 3 Voortplanting 3.1 Bevruchting = kernen van twee geslachtscellen smelten samen Mitose = gewone celdeling beide dochtercellen evenveel chromosomen als moedercel

Nadere informatie

Vruchtbaarheid. Gynaecologie

Vruchtbaarheid. Gynaecologie Vruchtbaarheid Gynaecologie Inhoudsopgave Wanneer bent u vruchtbaar? 5 Lichamelijke verschijnselen 5 Temperatuurcurve 5 Ovulatietesten 7 Bloedonderzoek 7 Vaginale echografie 8 Oorzaken vruchtbaarheidsproblemen

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

Met verdere vragen of voor meer concrete informatie over eicel- en spermadonatie kan u steeds terecht op onze website: www.demaakbaremens.

Met verdere vragen of voor meer concrete informatie over eicel- en spermadonatie kan u steeds terecht op onze website: www.demaakbaremens. Met verdere vragen of voor meer concrete informatie over eicel- en spermadonatie kan u steeds terecht op onze website: www.demaakbaremens.org ALGEMENE INFORMATIE Wat is eicel- of spermadonatie? Bij eicel-

Nadere informatie

Het opsporen van prostaatkanker

Het opsporen van prostaatkanker Het opsporen van prostaatkanker Welke informatie moet men de patiënt verschaffen alvorens een PSA-bepaling of een rectaal toucher uit te voeren? Prostaatkanker : natuurlijke evolutie kanker. Enkel een

Nadere informatie

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

afwegingen bij de keuze voor icsi

afwegingen bij de keuze voor icsi afwegingen bij de keuze voor icsi 2 Inhoud Inleiding 4 1 Wat zijn redenen voor ICSI 4 2 Hoe gebeurt ICSI 4 3 Gezondheidsrisico s voor de vrouw bij ICSI 4 4 Gezondheidsrisico s voor kinderen die na ICSI

Nadere informatie

Oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek

Oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek GYNAECOLOGIE Oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek ONDERZOEK Inhoudsopgave Uitblijvende zwangerschap 1 Hoe komt een zwangerschap tot stand? 1 Hoe groot is de kans op een spontane zwangerschap? 3 Oorzaken

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING NVOG Nederlandse Vereniging voor PATIËNTENVOORLICHTING Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen No 16 1998 NVOG, NVU Het copyright en de verantwoordelijkheid voor deze brochure berusten bij de Nederlandse Vereniging

Nadere informatie

Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap

Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap Alcoholgebruik voor, tijdens en na de zwangerschap Kencijfers van de Vlaamse geboortecohorte JOnG! Karel Hoppenbrouwers Dienst Jeugdgezondheidszorg KU Leuven Inhoud van de presentatie Wat is gekend i.v.m.

Nadere informatie

Infoblad. Chromosoomafwijkingen. Chromosoomafwijkingen, wat zijn dat eigenlijk? En waardoor ontstaan ze? Hierover lees je in dit infoblad.

Infoblad. Chromosoomafwijkingen. Chromosoomafwijkingen, wat zijn dat eigenlijk? En waardoor ontstaan ze? Hierover lees je in dit infoblad. Chromosoomafwijkingen Chromosoomafwijkingen, wat zijn dat eigenlijk? En waardoor ontstaan ze? Hierover lees je in dit infoblad. Chromosomen In het lichaam zitten heel veel cellen. De cellen zijn de bouwstenen

Nadere informatie

26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL

26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL 1.Inleiding 26. OPINIEPEILING INZAKE LUCHTVERVUILING IN BRUSSEL In het kader van de voorbereiding van het opstellen van een gewestelijk plan voor de bescherming van de luchtkwaliteit, werd in juli 1998

Nadere informatie

VRUCHTBAARHEID EN ONVRUCHTBAARHEID

VRUCHTBAARHEID EN ONVRUCHTBAARHEID VRUCHTBAARHEID EN ONVRUCHTBAARHEID HOE EN WAAROM? 2009 25 YEARS Leuven Institute for Fertility and Embryology L.I.F.E. Leuven Institute for Fertility and Embryology Voorwoord De geboorte van Louise Brown,

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van:

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: 1 CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE BIJ VROUWEN. 2 SENSIBILISATIE van de vrouw

Nadere informatie

Preventie van. Wat u moet weten over. baarmoederhalskanker. Deze brochure bevat informatie over baarmoederhalskanker,

Preventie van. Wat u moet weten over. baarmoederhalskanker. Deze brochure bevat informatie over baarmoederhalskanker, Preventie van baarmoederhalskanker Wat u moet weten over baarmoederhalskanker Deze brochure bevat informatie over baarmoederhalskanker, een ziekte die kan voorkomen worden. Spreek er over met uw arts,

Nadere informatie

Primaire geslachtskenmerken

Primaire geslachtskenmerken Puberteit Primaire geslachtskenmerken -Secundaire geslachtskenmerken -Puberteit -Hormonen -Hypofyse -Groeispurt Wat is het?: Geslachtskenmerken die je vanaf je geboorte hebt. Voorbeelden: Vagina en Penis

Nadere informatie

Vruchtbaarheidsstoornissen. Als zwanger worden niet vanzelf gaat

Vruchtbaarheidsstoornissen. Als zwanger worden niet vanzelf gaat Vruchtbaarheidsstoornissen Als zwanger worden niet vanzelf gaat 2 U heeft besloten een oriënterend vruchtbaarheids (fertiliteits) onderzoek te laten verrichten. In deze folder vindt u informatie over het

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE AFWEGINGEN BIJ DE ICSI

PATIËNTENINFORMATIE AFWEGINGEN BIJ DE ICSI PATIËNTENINFORMATIE AFWEGINGEN BIJ DE ICSI 2 Inhoudsopgave Wat zijn redenen voor ICSI... 4 Hoe gebeurt ICSI... 4 Gezondheidsrisico s voor de vrouw bij ICSI... 5 Gezondheidsrisico s voor kinderen die na

Nadere informatie

PERSBERICHT Stichting tegen Kanker Leuvensesteenweg 479 1030 Brussel 02/743 45 75 (communicatie)

PERSBERICHT Stichting tegen Kanker Leuvensesteenweg 479 1030 Brussel 02/743 45 75 (communicatie) AANTAL ROKERS STIJGT OPNIEUW: MEER MENSEN HERBEGINNEN, MINDER STOPPEN Brussel, 1 maart 2010. Het percentage rokers is in 2009 opnieuw significant gestegen, tot 32% dagelijkse rokers. Deze stijging doet

Nadere informatie

1.1 Meer en meer koppels hebben problemen om een. 2.2 Uit wie bestaat het IVF-team? 7. 4.2 Sla geen controle over 8. 4.3 De eisprong komt in zicht 8

1.1 Meer en meer koppels hebben problemen om een. 2.2 Uit wie bestaat het IVF-team? 7. 4.2 Sla geen controle over 8. 4.3 De eisprong komt in zicht 8 Inhoudstafel 3 Inhoudstafel 1. Inleiding 4 1.1 Meer en meer koppels hebben problemen om een zwangerschap te bekomen 4 1.2 Welke onderzoeken dienen uitgevoerd te worden? 4 2. In vitro fertilisatie, wat

Nadere informatie

Aspirine Pijnstiller - Risico op sterfte tijdens geboorte - Laag geboortegewicht - Tragere motorische ontwikkeling

Aspirine Pijnstiller - Risico op sterfte tijdens geboorte - Laag geboortegewicht - Tragere motorische ontwikkeling Drugs/medicijnen Op voorschrift Invloed van teratogenen Middel Gebruik Effect Latere effecten?? Thalidomide (Softenon) Kalmeermiddel - Misvormingen van ledematen - Misvormingen van oren, hart, nieren,

Nadere informatie

Resultaten voor België Roken Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Roken Gezondheidsenquête, België, 1997 6.1.1. Inleiding Het tabaksgebruik is een van de voornaamste risicofactoren voor longkanker, ischemische hartziekten en chronische ademhalingsaandoeningen (1). Men schat dat er in Europa niet minder dan

Nadere informatie

Dragerschap en erfelijke belasting

Dragerschap en erfelijke belasting Dragerschap en erfelijke belasting VSOP 17 mei 2010 Martina Cornel Hoogleraar Community Genetics & Public Health Genomics Quality of Care EMGO Institute for Health and Care Research Nieuwe technologische

Nadere informatie

BAARMOEDERHALSKANKER Wat u moet weten over baarmoederhalskanker

BAARMOEDERHALSKANKER Wat u moet weten over baarmoederhalskanker 2007 VAC 47 VU : GlaxoSmithKline, Rue du Tilleul 13, 1332 Genval BAARMOEDERHALSKANKER Wat u moet weten over baarmoederhalskanker Wenst U hierover meer te weten, contacteer Uw arts of surf naar : BAARMOEDERHALSKANKER

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad Samenvatting Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad In Nederland wordt naar schatting een half miljoen werknemers met enige regelmaat blootgesteld aan organische oplosmiddelen.

Nadere informatie

VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek

VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek 1 Naam en geboortedatum VRAGENLIJST vrouw Oriënterend Fertiliteit Onderzoek 2 Persoonsgegevens dd mm jaar Wat is uw geboortedatum? - Wat is uw lengte?. cm Wat is uw gewicht?. kg Vragen over uw vruchtbaarheid

Nadere informatie

Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen en vrouwen

Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen en vrouwen Vruchtbaarheidsproblemen bij mannen en vrouwen Inhoudsopgave: 1. Belangrijke informatie 1.1 Inleiding 1.2 Informatie over de afdeling en de artsen 1.3 Belangrijke telefoonnummers 2. De diagnose 2.1 Inleiding

Nadere informatie

5.1. Impact van de wijzigingen van het nationaliteitswetboek

5.1. Impact van de wijzigingen van het nationaliteitswetboek 5. Verkrijgen en toekennen van de Belgische nationaliteit 1 5.1. Impact van de wijzigingen van het nationaliteitswetboek Sinds het ontstaan van het Koninkrijk stijgt het aantal vreemdelingen dat Belg wordt

Nadere informatie

ALS ZWANGER WORDEN MOEILIJK IS

ALS ZWANGER WORDEN MOEILIJK IS ALS ZWANGER WORDEN MOEILIJK IS 17794 Inleiding Veel mensen willen graag een kind. Sommigen lukt dit zonder problemen, terwijl anderen daar jarenlang op moeten wachten. Soms lijkt het ook helemaal niet

Nadere informatie

HIV. en zwangerschapswens

HIV. en zwangerschapswens HIV en zwangerschapswens Tekst en illustraties: Drs. E. van Leeuwen, arts onderzoeker Dr. K. Boer, gynaecoloog Dr. M. H. Godfried, internist Prof. dr. F. van der Veen, gynaecoloog Artsen en apothekers

Nadere informatie

Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo

Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo Biologie Voortplanting en ontwikkeling Havo D O C E N T : A. S E W S A H A I H E N R Y N. H A S S A N K H A N S C H O L E N G E M E E N S C H A P L E L Y D O R P ( HHS- S G L ) Boek: 4H Doelstellingen

Nadere informatie

Oriënterend fertiliteitsonderzoek

Oriënterend fertiliteitsonderzoek Oriënterend fertiliteitsonderzoek Informatie voor patiënten F0186-3415 september 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

ARTERIELE HYPERTENSIE

ARTERIELE HYPERTENSIE ARTERIELE HYPERTENSIE Wat u moet weten - Patiëntinformatie - Hypertensie is de medische term voor hoge bloeddruk. Dat is de druk waaraan de arteriële bloedvaten of slagaders in het lichaam blootgesteld

Nadere informatie

3 e Post EAUN Meeting

3 e Post EAUN Meeting 3 e Post EAUN Meeting Carmen Sommers Verpleegkundig Specialist Urologie Canisius Wilhelmina Ziekenhuis Chirurgische uitdagingen bij urologische afwijkingen Hydrokèle Varicocèle Phimosis Casus hydrokèle

Nadere informatie

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden?

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? 1.Mechanistische inzichten in belang van lage dosissen 1.1Carcinogenese berust op accumulatie van mutaties 1.2 Dosis-antwoord voor

Nadere informatie

Sterilisatie bij de man (vasectomie)

Sterilisatie bij de man (vasectomie) Centrumlocatie Er zijn verschillende mogelijkheden om ongewenste zwangerschap te voorkomen, bijvoorbeeld de anticonceptiepil, het condoom, het spiraaltje of sterilisatie. In overleg met uw behandelend

Nadere informatie

Kanker: klinisch beeld,

Kanker: klinisch beeld, Kanker: klinisch beeld, epidemiologie, biologie en pathofysiologie Prof. Patrick Schöffski, M.D., M.P.H. Dienst Algemene Medische Oncologie Universitair Ziekenhuis Gasthuisberg Leuvens Kanker Instituut

Nadere informatie

Vruchtbaarheidsonderzoek

Vruchtbaarheidsonderzoek Gynaecologie Vruchtbaarheidsonderzoek Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Uw huisarts heeft u doorverwezen naar de gynaecoloog omdat u een kinderwens

Nadere informatie

V OEDING. De juiste keuzes. om de risico s te verminderen EN KANKER

V OEDING. De juiste keuzes. om de risico s te verminderen EN KANKER V OEDING EN KANKER De juiste keuzes om de risico s te verminderen Een studie van het Documentatie- en Informatiecentrum van de Tiense Suikerraffinaderij I N H O U D Waarom kanker? Wat is kanker eigenlijk?

Nadere informatie

J.C.M. Dumoulin Hoofd Laboratorium voor Voortplantingsgeneeskunde Maastricht Universitair Medisch Centrum

J.C.M. Dumoulin Hoofd Laboratorium voor Voortplantingsgeneeskunde Maastricht Universitair Medisch Centrum Het melden van ernstige voorvallen, bijwerkingen en calamiteiten bij de toepassing van gameten en/of embryo s tijdens de laboratoriumfase van geassisteerde voortplanting J.C.M. Dumoulin Hoofd Laboratorium

Nadere informatie

Zaaddonatie Radboud universitair medisch centrum

Zaaddonatie Radboud universitair medisch centrum Zaaddonatie Zaaddonatie is het afstaan van zaadcellen door een man (donor) met als doel bij een vrouw, de wensmoeder (acceptor), een zwangerschap mogelijk te maken. Deze zaadcellen kunnen via verschillende

Nadere informatie

Fertiliteitscentrum AZ Nikolaas Afspraken 03/760.23.65 (ZH) 03/296.44.19 (Privé) Fertiliteitsverpleegkundige 0473/54.01.38 Website www.aznikolaas.

Fertiliteitscentrum AZ Nikolaas Afspraken 03/760.23.65 (ZH) 03/296.44.19 (Privé) Fertiliteitsverpleegkundige 0473/54.01.38 Website www.aznikolaas. Fertiliteitscentrum AZ Nikolaas Afspraken 03/760.23.65 (ZH) 03/296.44.19 (Privé) Fertiliteitsverpleegkundige 0473/54.01.38 Website www.aznikolaas.be VERWIJSDOCUMENT FERTILITEITSCENTRUM Verwijzende arts:

Nadere informatie

Verklarende Woordenlijst

Verklarende Woordenlijst 12 Verklarende Woordenlijst Gebaseerd op een woordenlijst die werd ontwikkeld door Londen IDEAS Genetic Knowledge Park aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door Mies Wits-Douw en

Nadere informatie

Subfertiliteit NHG standaard 2010. Bernadet Westrek Huisartsenpraktijk de Watertoren Borne

Subfertiliteit NHG standaard 2010. Bernadet Westrek Huisartsenpraktijk de Watertoren Borne Subfertiliteit NHG standaard 2010 Bernadet Westrek Huisartsenpraktijk de Watertoren Borne Landelijke Netwerkrichtlijn 2010 samenwerkingverband tussen - het Nederlands Huisartsen Genootschap(NHG) - de Nederlandse

Nadere informatie

Inleiding. verbindingen in tegenstelling tot exocriene secretie die een afscheiding is uit het lichaam, zoals bij zweet.

Inleiding. verbindingen in tegenstelling tot exocriene secretie die een afscheiding is uit het lichaam, zoals bij zweet. Inleiding Sinds de jaren 1950 zijn honderdduizenden chemische stoffen in grote hoeveelheden in het milieu terecht gekomen. Mens en dier worden nog steeds via de voeding, de lucht, het water, of zelfs via

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Geschreven door Diernet Team zaterdag, 11 december 2010 15:44 - Laatst aangepast vrijdag, 17 december 2010 13:16

Geschreven door Diernet Team zaterdag, 11 december 2010 15:44 - Laatst aangepast vrijdag, 17 december 2010 13:16 Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Chronische diarree is een verandering in de frequentie, consistentie, of het volume van de stoelgang (ontlasting) voor meer

Nadere informatie

Preïmplantatie Genetische Diagnostiek

Preïmplantatie Genetische Diagnostiek Preïmplantatie Genetische Diagnostiek (bijlage bij de brochure IVF) in samenwerking met 1 Inhoud Voor wie is PGD? 3 Hoe verloopt een PGD-behandeling? 3 Wat zijn de kansen? 5 Wat kan er onderzocht worden?

Nadere informatie

Tricho. J.T. Lumeij, DVM, PhD. Division of Zoological Medicine. Dipl ECZM, (Avian) Department of Clinical Sciences of Companion Animals

Tricho. J.T. Lumeij, DVM, PhD. Division of Zoological Medicine. Dipl ECZM, (Avian) Department of Clinical Sciences of Companion Animals Universiteit Utrecht Tricho Feather Pterotillomania Pecking Picking J.T. Lumeij, DVM, PhD Dipl ECZM, (Avian) Division of Zoological Medicine Department of Clinical Sciences of Companion Animals Zoobiquity,

Nadere informatie

Gezond omgaan met de menopauze. 20 vragen, 20 antwoorden over hormoongebruik

Gezond omgaan met de menopauze. 20 vragen, 20 antwoorden over hormoongebruik Gezond omgaan met de menopauze 20 vragen, 20 antwoorden over hormoongebruik In deze brochure leest u antwoorden op de meest gestelde vragen over hormoongebruik tijdens de menopauze. Als voorbereiding op

Nadere informatie

Het oriënterend fertiliteitsonderzoek (OFO)

Het oriënterend fertiliteitsonderzoek (OFO) Het oriënterend fertiliteitsonderzoek (OFO) Albert Schweitzer ziekenhuis Juli 2012 Pavo 0949 Inhoudsopgave Inleiding 2 Hoe groot is de kans op spontane zwangerschap? 2 Wat houdt het OFO in? 3 1. Anamnese

Nadere informatie

Toen vrijen niet meer nodig was lukte het genieten ook niet meer De seksualiteit van het koppel tijdens een fertiliteitsbehandeling

Toen vrijen niet meer nodig was lukte het genieten ook niet meer De seksualiteit van het koppel tijdens een fertiliteitsbehandeling Toen vrijen niet meer nodig was lukte het genieten ook niet meer De seksualiteit van het koppel tijdens een fertiliteitsbehandeling Bachelorproef aangeboden tot het verkrijgen van het diploma bachelor

Nadere informatie

Ontwikkelingsbiologie

Ontwikkelingsbiologie Ontwikkelingsbiologie In vitro fertilisatie Bij in vitro fertilisatie (IVF) worden eicellen buiten het lichaam bevrucht door spermacellen. Een bevruchte eicel ontwikkelt zich en wordt vervolgens meestal

Nadere informatie