Stijve harken, angsthazen en brokkenmakers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stijve harken, angsthazen en brokkenmakers"

Transcriptie

1 Stijve harken, angsthazen en brokkenmakers Sensorische integratie stoornissen en cranio-sacraal therapie Jeannette van Yperen, 2011 Versie JvY

2 Inhoudsopgave: Hoofdstuk 1: Inleiding p. 3-4 Hoofdstuk 2: Wat is sensorische integratie en welke 3 hoofdstoornissen kunnen optreden? P. 5-9 Hoofdstuk 3: De ontwikkelingsstadia van sensorische integratie: de 4 niveaus p Hoofdstuk 4: de 5 stadia van motorische ontwikkeling p Hoofdstuk 5: Sensorische integratie en het centrale zenuwstelsel p Hoofdstuk 6: De primaire reflexen en sensorische integratie p Hoofdstuk 7: Mogelijke oorzaken van een sensorische integratiestoornis p Hoofdstuk 8: Het was heel anders dan met de anderen p Hoofdstuk 9: Cranio-sacraal therapie ter ondersteuning van de behandeling van sensomotorische integratie stoornissen bij volwassenen p Hoofdstuk 10: Nawoord p. 47 Bijlage: bronnen en inspiratiebronnen p. 48 2

3 Hoofdstuk 1: Inleiding Iedereen kent ze wel, van die mensen die bij de roltrap aarzelend op de trede stappen, die met gymnastiek niet worden uitgekozen omdat ze steen vast de score naar beneden halen, die zich maar niet normaal in het verkeer kunnen bewegen, die tegen dingen oplopen en van alles uit de handen laten vallen. Mensen waarbij iets mis kan zijn met de sensomotorische integratie. Ik ben één van die mensen en pas rond mijn 50 e kreeg dat wat ik zelf nooit goed begreep, een naam. Mijn zus en ik waren bezig met de voorbereidingen van het kerstdiner toen ik haar vertelde dat ik me zorgen maakte over de mogelijkheid om de opleiding tot cranio-sacraal therapeut voort te zetten. Ik legde haar uit dat mijn motoriek het nog wel eens af laat weten Ze keek me aan en stelde mij een aantal vragen. Mijn antwoorden maakten dat ze zei: dat ik hier nooit bij stil heb gestaan! Jij zou eens een afspraak kunnen maken met een motorisch remedial teacher voor een test. Het zou me niet verbazen als jij een sensorische integratie stoornis hebt.. Zo gezegd, zo gedaan. En ja hoor, ik was een duidelijk geval. Tegenwoordig worden kinderen in de onderbouw van het basisonderwijs goed in de gaten gehouden door hiervoor geschoolde leerkrachten. Hoe eerder de stoornis die vele variaties kent- wordt ontdekt, des te groter is de kans dat deze geheel of bijna geheel kan worden opgelost. Omdat de stoornis alles te maken heeft met de werking van het centrale zenuwstelsel, ruggenmerg en de hersenen, ben ik ervan overtuigd dat cranio-sacraal therapie een waardevolle aanvulling kan zijn op motorisch remedial teaching en heb ik mij zelf laten behandelen bij 2 van de docenten. Ook is het vrijwel zeker dat elke cranio-sacraal therapeut vroeger of later een kind of volwassene op de tafel krijgt waarbij sensorische integratieproblemen een rol spelen. Immers: bij maarliefst 1 op de 10 kinderen spelen deze problemen in meer of mindere mate. Wat zou het fijn zijn als dit dan wordt onderkend en cranio-sacraal therapie wordt ingezet ter ondersteuning van de therapie vanuit de ergotherapie of fysiotherapie! Om bovenstaande redenen heb ik niet lang geaarzeld met de keuze van mijn onderwerp. Met dit epistel wil ik de lezer bekender maken met sensorische integratie, de stoornis en mijn visie op de ondersteunende rol die cranio-sacraal therapie kan spelen. Omdat het onderwerp immens breed is, moet ik mij helaas beperken. Dit heb ik gedaan door, na een algemene introductie, in te zoomen op problemen met de sensorische integratie die zich vooral motorisch uiten (zoals bij mij) en deze variant te beschrijven vanuit fysiek, biologisch en psychisch perspectief. Vervolgens zoom ik in op de mogelijke rol van cranio-sacraal therapie bij de diagnose tijdens 3

4 volwassenheid. Dit neemt niet weg dat veel informatie zeer bruikbaar is voor de behandeling van kinderen. Ik nodig iedereen van harte uit om niet alleen dit verhaal te lezen, maar ook om de literatuurlijst te raadplegen voor verdiepingsinformatie. Ook worden er geregeld workshops aangeboden om leerkrachten en andere geïnteresseerden wegwijs te maken in sensorische integratie en het herkennen van stoornissen in de ontwikkeling hiervan. In mijn tijd, zo n 50 jaar geleden, was je niet meer dan een stijve hark, een angsthaas of een brokkenmaker (of allemaal tegelijkertijd!). Gelukkig is die tijd voorbij en kunnen wij als beroepsgroep bijdragen aan het fysiek en psychisch welzijn van cliënten die een dergelijke stoornis ondervinden. 4

5 Hoofdstuk 2: Wat is sensorische integratie en welke 3 hoofdstoornissen kunnen optreden? Sensorische integratie is kortweg de neurologische procedure die zorgt voor de organisatie van de informatie die we krijgen vanuit de buitenwereld en vanuit ons eigen lichaam. Dit gebeurt langs de lijn van sensorische input. Dit is het neurologisch proces waarbij we boodschappen ontvangen van interne receptoren (binnenoor, spieren, gewrichten, organen) en externe receptoren (reuk, zicht, gehoor, smaak en tast). Dit wordt gevolgd door organisatie van de prikkels door de hersenen (neurologische organisatie) en motorische output, waarbij de hersenen het lichaam instructies geven om te doen wat het geacht wordt te doen. Dit is bijvoorbeeld lopen, klimmen, praten en slapen. De activiteiten op zichzelf leiden ook weer tot meer sensorische input, die dezelfde cyclus weer op gang brengen. Een voorbeeld: Sensorische input: je bent op weg van het station Naarden-Bussum naar de PCSA en hebt nog lekker even je favoriete muziekje op de oren. Je wilt 5

6 oversteken en kijkt goed naar links en rechts, besluit dat het veilig is en wilt oversteken. Tijdens je eerste stap van het trottoir hoor je getoeter. Je gehoorzintuig ontvangt de prikkel en stuurt deze naar je hersenen. Neurologische organisatie: je favoriete muziekje en omgevingsgeluiden verdwijnen naar de achtergrond en hoor je even niet meer, want je hersenen moeten eerst het nieuwe geluid analyseren, het interpreteren als een waarschuwingssignaal en de informatie klaarzetten voor de vervolgstap. Motorische output: je hersenen vertellen je wat er motorisch gedaan moet worden, namelijk als de sodeju terugspringen op de stoep. En dat doe je dan ook! Dit alles speelt zich af in misschien een fractie van een seconde en deze processen spelen zich 24 uur per dag af en in talloze variaties. Sensorische integratie komt tot stand dankzij een ingenieus samenspel tussen het zenuwstelsel, het ruggenmerg en de hersenen. Het is een continu, dynamisch en cyclisch gebeuren waarbij meer dan 80% van het zenuwstelsel is betrokken! De hersenen kunnen worden gezien als een soort sensorische informatieverwerkingsmachine. Als de hersenen de prikkels netjes verwerken, dan hebben we geen enkel probleem met zaken als spelen, leren, bewegen en intermenselijk contact. Bij sensorische integratie is sprake van veel verschillende gelijktijdige processen, namelijk: ontvangen, waarnemen, integreren, moduleren, sensorische discriminatie, posturale reacties en praxie. Deze processen zullen later nader worden toegelicht. De ontwikkeling van de sensorische integratie verloopt in fases en elke fase bouwt voort op de vorige fase. De allerbelangrijkste tijd voor sensorische integratie is de kindertijd, van zuigeling tot ongeveer het 5 e levensjaar. Als in die periode sensorische integratieproblemen niet worden onderkend en opgelost is de kans steeds kleiner dat dit nog gaat lukken. De basis voor het sensorische integratieproces wordt echter al gelegd vóór de geboorte, en daarom zal hieraan bij de beschrijving van de ontwikkeling van hersenen en zenuwstelsel aandacht worden besteed, evenals bij de beschrijving van mogelijke oorzaken van problemen bij de sensorische integratie. Bij een sensorische integratiestoornis is er iets mis met de manier waarop de hersenen de sensorische informatie opnemen, organiseren en gebruiken. Hierdoor heeft iemand moeite met het effectief functioneren in zijn of haar omgeving. Er zijn 3 hoofdstoornissen te onderscheiden: de sensorische modulatiestoornis, de sensorische discriminatiestoornis en de sensomotorische 6

7 stoornis. Deze kunnen onafhankelijk van elkaar bestaan of gelijktijdig en kunnen variëren van zeer licht tot ernstig. Bij een sensorische modulatiestoornis heeft iemand problemen met de timing van het centrale zenuwstelsel. Als alles goed functioneert dan kan het centrale zenuwstelsel gelijktijdige sensorische boodschappen (prikkels) synchroniseren en is er een gebalanceerde remming van de prikkels. Bij een modulatiestoornis worden alle receptoren of overprikkelt of onderprikkelt. Degene die hiermee behept is reageert op alle prikkels overdadig of onderkoeld ongeacht of deze prikkel nu belangrijk of onbelangrijk is, positief of negatief. De één reageert met bekende vecht, vlucht of bevries reactie, de ander met negeren of het juist opzoeken van meer en meer prikkels. Weer anderen reageren met op één van de genoemde reacties, afhankelijk van de situatie. Op dit moment ligt er een 11 weken oude kitten op mijn schoot, volledig uitgeteld van alle avonturen die het leven biedt. Als zij iets nieuws ziet loopt ze er meestal nieuwsgierig naar toe en snuffelt zij het af, betast het en verliest naar enige tijd haar belangstelling. Als zij ineens het gordijn ziet opbollen van de wind of een andere kat achter haar ziet, dan gaan al haar haren overeind en dat kleine ruggetje en staartje worden zo groot mogelijk gemaakt. Als het gevaar is geweken dan trekt het weer bij en wijdt ze zich weer aan andere zaken. Als zij bij alle nieuwe kennismakingen een dergelijk gedrag zou vertonen of zich juist zou verstoppen om maar niets nieuws meer te ontdekken, dan zou de kans groot zijn dat zij een sensorische modulatiestoornis ontwikkelt. Gelukkig is dat niet het geval! De vergelijking gaat natuurlijk niet helemaal op, al was het alleen maar dat het menselijk vermogen om te denken een extra dimensie geeft aan de sensorische ontwikkeling. Een andere sensorische integratiestoornis is een sensorische discriminatiestoornis. In die situatie heeft iemand moeite met het onderscheiden van prikkels omdat het centrale zenuwstelsel de prikkels foutief verwerkt. Iemand met dit probleem kan het belang van ervaringen en voorwerpen niet goed inschatten en heeft moeite met taken waarbij de combinatie van zien en ruimtelijk perspectief van belang zijn. Er schort bijvoorbeeld vaak iets aan het lichaamsbewustzijn en alles waarvoor het evenwicht wordt gebruikt kan problemen geven. Vaak kan een persoon met dit probleem ook zijn of haar kracht niet goed afpassen op de situatie of wordt er tegen van alles opgebotst omdat er niet goed opgelet wordt. Een derde probleem dat kan optreden bij een sensorische integratiestoornis is de sensomotorische stoornis. In dit geval is het vrijwel zeker dat degene die het betreft de sensorische informatie van vestibulaire (binnenoor) en 7

8 proprioceptieve (spieren en gewrichten)prikkels over waar je lichaam zich in de ruimte bevindt en wat het doet, niet goed worden verwerkt. Dit komt voor als tijdens de ontwikkeling er iets is misgegaan met de ontwikkeling van tweezijdigheid. Dit wordt bilaterale integratie genoemd, het neurologisch proces waarbij prikkels van beide kanten van het lichaam met elkaar in verbinding worden gebracht. Later zal worden toegelicht dat dit een natuurlijke stap is voordat er een voorkeurskant wordt ontwikkeld. Personen met een sensomotorische stoornis bakken als kind bijvoorbeeld vaak niet veel van fietsen, touwtje springen, koprollen en handstand en vinden deurknoppen, kranen onhandige dingen. Een andere variant is het onvermogen tot motorische planning bij kinderen in ontwikkeling. In de overdracht van de informatie over aanraken, bewegen en lichaamspositie tussen de hersenen en de spieren gaat iets niet goed, terwijl er (meestal) niets mis is met de intelligentie en spieren van het kind. Mocht het nog niet duidelijk zijn: ik ben de stijve hark, angsthaas en brokkenmaker uit de titel. Dat alles komt vooral omdat mijn sensomotoriek ergens onderweg in de reis naar dit leven of in de eerste dagen van dit leven niet goed tot ontwikkeling is gekomen. Met andere woorden: ik heb een sensomotorische stoornis. Terwijl ik dit schrijf vraag ik me af: hoe erg was en is dit nu allemaal? En ik realiseer me dat het me misschien als kind een beetje een buitenbeentje maakte maar dat ik door deze onvolkomenheid juist andere talenten heb ontwikkeld en ik een ster ben geworden in het vermijden van de omstandigheden die lastig zijn. Totdat ik ongeveer 4 jaar geleden gevangen werd door de schoonheid van cranio-sacraal therapie! Moest ik maar wegrennen omdat ik geconfronteerd werd met wat ik steeds zo zorgvuldig had vermeden? Het was geen keuze: ik moet ermee dealen om dat de doen wat ik intens graag doe: cranio-sacraal sessie geven. Ik wil jullie vragen om je het volgende voor te stellen. Je hebt gestaan op het dek van een varende boot en stapt aan wal. Ken je het gevoel dat je kunt krijgen als je aan wal stapt? Dat is het gevoel dat ik kan hebben terwijl ik mijn ogen dicht heb of lopend naar beneden kijk. Hoe zou het zijn als je lichaam, terwijl je ogen dicht zijn, van grote en vorm verandert en soms de ruimte om je heen dat ook lijkt te doen? Dit kan mij soms gebeuren, bijvoorbeeld als mijn denken op een laag toerental komt. Hoe zou het voor je zijn dat je weet dat je een pen ontspannen in je hand kunt houden maar iets wat niet te controleren is maakt dat je pen bijna tot moes wordt geknepen of simpelweg uit je hand valt, ook al geef je jezelf de opdracht om hem gewoon vast te pakken? Vooral als ik vermoeid ben of gespannen, dan kan dit zijn wat ik meemaak. 8

9 Dit is ondanks de sensorisch remedial teaching sessies die ik lange tijd heb gevolgd en de cranio-sacraal sessies bij docenten. Ik ben gaan geloven dat mijn onvolkomenheid - door deze te kunnen benoemen, begrijpen, onder ogen te zien en te accepteren- juist iets kan toevoegen aan behandelingen die ik geef. Ik ben zeer gevoelig voor wat ik via de externe zintuigen (vooral aanraking) aan signalen (prikkels) binnen krijg. Dat de neuronale verbindingen in het centrale zenuwstelsel niet goed werken maakt dat de uitwisseling tussen de sensorische input en de motorische output niet altijd optimaal werkt. Dat gebeurt bijna altijd op het moment dat zich bij de cliënt een verandering voltrekt en/of een ontlading plaatsvindt. Mijn grootste vijand was (en soms ben) ik zelf als het gaat om het geven van een plek van mijn fysieke reacties tijdens een behandeling. Verder, wetend dat 1 op de 10 personen in min of meerdere mate een sensorisch integratieprobleem heeft, maakt dat ik nú de kans heb om bij te dragen aan begrip en ondersteuning voor deze groep als zij daarvoor belangstelling hebben. Lees dus alstublieft nog even door. Ik heb nu zeer kort uitgelegd wat sensorische integratie is en welke verstoringen daarin kunnen optreden. In het volgende hoofdstuk gaan we kijken naar ontwikkelingsstadia van sensorische integratie. 9

10 Hoofdstuk 3: De ontwikkelingsstadia van sensorische integratie: de 4 niveaus Als een baby ter wereld komt is het goedbeschouwd nog maar een hulpeloos wezentje. Daar waar veel andere zoogdieren wankel maar snel op eigen benen staan, klauteren en vast voedsel tot zich kunnen nemen, is er voor een baby nog een hele weg te gaan. In hoofdstuk IV zal worden uitgelegd dat dit nauw samenhangt met de ontwikkeling van de hersenen. Hoe het ook zij, het is duidelijk dat er op ouders en verzorgers een enorme verantwoordelijkheid rust om het sensorische integratieproces op een goede wijze te ondersteunen. Als dit niet gebeurt dan zal het kind met of zonder stoornis- later ongemak of erger ondervinden in zijn of haar leven. Als alles naar behoren verloopt dan doorloopt een kind 4 niveaus van leren om de sensorische integratie te laten bloeien. Deze niveaus worden ook wel bouwstenen genoemd en volgen op elkaar. Is er dus in (of voor) een van de niveaus een probleem, dan beïnvloedt dat direct het volgende niveau. De 4 niveaus worden hieronder beschreven. Niveau 1: primaire sensorische systemen Net op de wereld en al helemaal in actie. De basis wordt gelegd voor alle toekomstige leerprocessen dankzij het ontvangen van sensorische informatie. De huid (het grootste orgaan en het tastzintuig), de zwaartekracht en beweging (vestibulair zintuig) en de spieren (proprioceptieve zintuig) zorgen ervoor dat vooral het visuele en auditieve zintuig maar ook andere zintuigen volop in actie zijn. De baby zuigt aan tepel (of fles), wordt geknuffeld en gewiegd en wordt hopelijk bevestigd en gestimuleerd in zijn (of haar) ontdekkingstocht. De baby ontvangt informatie over zijn bewegingen, probeert nieuwe bewegingen uit en merkt gaande weg dat dit met wat inspanning allemaal lukt! Hij leert langzaam met zijn ogen te reageren op de omgeving, gaat voorwerpen onderscheiden en bewegende mensen en dingen. Hij leert het hoofdje op te heffen en te draaien als hij een vertrouwde stem hoort. En tenslotte leren vestibulaire prikkels die de baby via het binnenoor ontvangt hem dat hij is verbonden met de aarde. Wie denkt dat een baby alleen maar piest, poept, eet en slaapt heeft het volledig mis! Er wordt hard gewerkt! Niveau 2: perceptief-motorische grondslagen Met dit eenmaal onder de knie, is er geen ruimte voor uitrusten. Nu gaat de baby hard werken aan de ontwikkeling van zijn lichaamsbewustzijn en bilaterale integratie. Wat betekent dit? De baby krijgt een beeld van zijn lichaamsdelen, waar ze zijn, hoe ze onderling samenhangen en hoe ze 10

11 bewegen. Het eigen lijfje wordt aan een intensief onderzoek ontworpen en het gaat de baby lukken om houdingen aan te nemen, de hals stabiel te houden en hoofd en romp op te tillen om eens goed om zich heen te kijken. Omdat hij dit nu kan, kan hij ook de ogen richting op een bepaald punt. Dat is niet onbelangrijk want daardoor kan hij ook zijn motorische controle verbeteren. Naarmate de ogen beter samenwerken kan de baby steeds beter het doel bepalen waar hij heen wil, en daar dan ook heen gaan. Het moment van kruipen is dus aangebroken! Daar komen de bilaterale integratie en coördinatie dubbel en dwars om de hoek kijken. Eerst leert een baby om beide kanten van zijn lichaam symmetrisch, tegelijkertijd en soepel gecoördineerd te gebruiken. Pas daarna kan hij namelijk een handvoorkeur ontwikkelen en leren om bijvoorbeeld een rammelaar van de ene hand in de andere hand over te nemen. De bilaterale coördinatie wordt enorm gestimuleerd door kruipen. Bij het kruipen gebruikt de baby als het goed is zijn handen en benen om en om en gebruikt zo beide hersenhelften. Maar dat is nog niet alles want in deze fase gaat dit wondertje zich ook bezig houden met motorische planning: bijvoorbeeld van de buik op de rug rollen is een hele toer maar na wat oefenen wordt ook dit een fluitje van een cent. De kleine, die zich van baby naar peuter ontwikkelt, kan zich steeds beter concentreren en bouwt al de emotionele zekerheid op die zo broodnodig is om elke keer een stapje verder te kunnen gaan. Niveau 3: perceptief-motorische vaardigheden Inmiddels is de baby een peuter geworden en begrijpt hij de informatie die via de zintuigen binnen komt steeds beter en kan de peuter steeds beter met de buitenwereld communiceren omdat de sensorische discriminatie steeds beter wordt. Hij kan steeds beter horen, taal begrijpen en contact maken via taal. Hij snapt steeds beter waar hij is ten opzichte van anderen en voorwerpen en kan alles waarvoor een oog hand coördinatie voor nodig is steeds beter doen. Een eenvoudige tekening maken, op een stoel klimmen, zelf iets inschenken, een eenvoudige puzzel maken, kralen aan een groot koord rijgen en iets opvangen; met wat oefening wordt dit allemaal eigen gemaakt. Sta er maar eens even bij stil wat een ongelofelijke prestatie dit eigenlijk is. Niveau 4: sensorische integratie OK Als kleuter gaat het kind gewoon verder met het ontwikkelen en bekrachtigen van alles wat hij geleerd heeft, zodat hij uiteindelijk een succesvolle sensorische integratie op de rails heeft. Wat betekent dit? Hij kan abstract en logisch denken, kan ingewikkelde motorische handelingen uitvoeren, kan zijn aandacht ergens op richten, kan zijn gedrag organiseren, 11

12 kan zich een voorstelling van dingen maken, kan beide lichaamshelften en hersenhelften ontwikkelen en gebruiken, heeft zelfrespect en heeft zelfbeheersing geleerd. Ogen en oren worden de belangrijkste leermeesters en hij kan op een gezonde manier reageren op allerhande prikkels die op zijn weg komen. Hij kan met zijn grove en fijne motoriek omgaan en bijvoorbeeld rennen en springen maar ook zijn eigen veters strikken en de knopen van zijn jas dichtdoen. Hij kan leren lezen en schrijven en kan communiceren en vriendschappen aangaan. Hij kan leren fietsen, herinneringen ophalen en zich verheugen op wat er komen gaat. Hij is er klaar voor om naar school te gaan en zijn plek in de grote wereld in te nemen. Natuurlijk zijn er nog duizenden andere voorbeelden te geven bij de 4 niveaus van ontwikkeling. Maar het mag duidelijk zijn uit bovenstaande beschrijving dat de eerste 5 jaar uit een mensenleven cruciaal zijn voor het normaal kunnen functioneren in de wereld. Het zal ook duidelijk zijn dat sensorische stoornissen dan ook allemaal zichtbaar worden tijdens deze levensfase. Helaas was vroeger niet bekend wat er nu toch mis was, noch bij ouders, nog bij begeleiders, laat staan bij de kleine zelf. Ik herinner me dat ik vroeger flink in verwarring kon raken omdat bepaalde dingen mij eenvoudigweg niet lukte. En natuurlijk gaf ik het vaak op een gegeven moment maar op. Met touwtje springen draaide ik wel aan het touw want een juiste timing om in het draaiende touw te springen zat er niet in. Met rolschaatsen gaf ik het startsein wel, een koprol of handstand maken vond ik gewoon stom, puzzelen vond ik gedoe en tekenen wilde ik alleen op mijn manier doen. Mijn vader is zondag na zondag met me wezen fietsen, want elk Nederlands kind moet toch kunnen fietsen? Kind, zeggen mijn ouders, het heeft bij jou wel 4 keer langer geduurd dan bij de 5 anderen. En toen je eenmaal kon fietsen durfde je eigenlijk het verkeer niet in... Om over zwemmen maar helemaal te zwijgen. Uiteindelijk zwom ik uit angst zo snel, dat de instructeur een wedstrijdzwemster in me zag Het geluk was en is met me. Alles wat ik wel kon werd gestimuleerd en gewaardeerd: aandacht, een rijke fantasie, liefde voor muziek en een goed stel hersenen konden mijn kleine mankement met gemak compenseren. Van mijn remedial teacher en uit de literatuur blijkt dat dit helaas niet altijd het geval is en dat een sensorische integratiestoornis je leven flink overhoop kan halen. Hierover later meer. De meeste mensen rijden auto. Ik niet want dat vraagt wel heel veel van je sensomotoriek. De lezer rijdt hoogstwaarschijnlijk wel auto. Stap de volgende keer eens bewust in de auto en realiseer je alle handelingen en zintuigen die 12

13 nodig zijn om het portier te openen, te gaan zitten, de auto te starten, in je spiegel te kijken en weg te rijden. Een sensorisch hoogstandje! 13

14 Hoofdstuk 4: De 5 stadia van motorische ontwikkeling In de vorige 2 hoofdstukken hebben we een toelichting gehad op de 3 hoofdsoorten sensorische integratiestoornissen en de 4 fases van ontwikkeling. Zoals in de inleiding is aangegeven, zal ik het accent leggen bij de sensomotorische ontwikkeling, omdat dit het proces is waarbij in mijn geval iets niet is gegaan zoals je dat voor je kind wel wenst. In dit hoofdstuk wordt dan ook dieper ingegaan op de 5 stadia van motorische ontwikkeling. Stadium 1: De asymmetrische motoriek Deze motoriek is de oudste en meest primitieve motoriek. Bij deze motoriek gaat het om de links/rechts antagonisme van de spieren. Met andere woorden: als spieren zich in de ene romphelft samentrekken, dan ontspannen automatisch de spieren in de tegenovergestelde romphelft. Het betreft de loopbewegingen, buigen en draaien naar links en rechts en draaibewegingen. In deze bewegingen doet het kind ervaringen op betreffende ruiken, voelen, horen en zien. Het kind zelf is het middelpunt van de beweging en de beweging is gebonden aan een onderlaag, grond onder de voeten. Taal wordt vooral geleerd doordat een beweging of ervaring wordt toegelicht. Bijvoorbeeld: de begrippen vastpakken en geven wordt geleerd doordat er in beweging wordt gezegd: pak maar vast, ik geef het aan jou. Als een kind in deze fase blijft hangen, deze fase niet goed of volledig afmaakt dan spreekt men van een persisterende asymmetrische fase of slurffase. Mijn zus kan mij dan ook liefkozend slurfje noemen als ik weer eens onhandig ben. Stadium 2: De symmetrische motoriek In het volgende stadium leert een kind los van de onderlaag te bewegen en ervaren. De ervaringen worden van 2 naar 3 dimensionaal. De bewegingspatronen veranderen omdat het kind leert om spieren in beide lichaamshelften dorsaal samen te trekken terwijl de ventrale spieren in beide romphelften zich ontspannen (of visa versa). Dus in dat geval is elke beweging in de ene lichaamshelft het spiegelbeeld van dezelfde beweging in de andere lichaamshelft. Het kind leert taal en leert iets te begrijpen door voelend te bewegen. Het onderzoekt en voelt bijvoorbeeld een bal en voelt nu zelf wat rond betekent, het pakt een veertje en ervaart wat licht betekent, tegenover zwaar omdat hij zijn blokken oppakt. Om de symmetrische motoriek te ontwikkelen is een synchroniteit van het centrale zenuwstelsel een must en moeten er verbindingen van en naar beiden 14

15 hersenhelften worden ontwikkeld zodat boodschappen naar beide zijden worden gestuurd. Als dit niet naar behoren verloopt dan spreekt men van een ineffectieve symmetrische fase. In veel gevallen uit zich dit in problemen met schrijven of begripsvorming (wat je niet hebt gevoeld of ervaren gaat niet voor je leven ) Stadium 3: Lateralisatie Apen en mensen onderscheiden zich van andere zoogdieren door het proces van lateralisatie. Bij andere zoogdieren worden overeenkomstige spieren van de romphelften uitsluitend gelijktijdig gebruikt, hetzij asymmetrische, hetzij symmetrisch. Mensen en apen ontwikkelen de mogelijkheid om het meebewegen van de andere ledemaat te onderdrukken. Deze onderdrukking kan pas worden geleerd als een kind de voorste ledematen (armen en handen, benen en voeten) gaat ervaren als verschillend in relatie tot de buitenwereld. Lateralisatie is, voor wat de motoriek betreft, vooral te zien aan de functie van de handen. Eén hand zal zich functioneel ontwikkelen als vertegenwoordiger van beide handen. De fijnere beweging van hand en vingers wordt geleerd, en de (vingers van de) ene hand kan iets anders doen dan de andere en kan onafhankelijk functioneren. Je kunt bijvoorbeeld je vingers hun eigen rol geven bij het vasthouden van een pen en schrijven, je kunt met de ene hand een voorwerp vasthouden en daar met de andere hand iets mee doen (bijvoorbeeld een deksel van een potje draaien). Als dit stadium niet goed wordt ontwikkeld dan spreekt men van kunstmatige of artificiële lateralisatie. Dit gebeurt door het niet goed of lang genoeg doorlopen van het voorgaande stadium bijvoorbeeld door het onvoldoende oefenen van grove en fijne motoriek of door terugval in een eerder stadium doordat plotseling in de beginfase van lateralisatie een groot beroep wordt gedaan uit vaardigheden uit de symmetrie fase. Tenslotte kan dyslateralisatie optreden. Dit ontstaat als een kind niet overgaat tot het gebruik van de voorkeurshand. Dit kan zijn omdat deze had gewond is in het stadium waarin deze normaal gesproken deze functie zou nemen of omdat zoals helaas vroeger veel voorkwam- men gedwongen wordt om rechtshandigheid te ontwikkeling terwijl de natuurlijke aanleg linkshandig is. Stadium 4: Oppositie van de duim Oppositie van de duim, de plaatsing van de duim ten opzichte van de andere vingers, is eigenlijk geen stadium maar wel een voorwaardelijke ontwikkeling om het stadium van dominantie ongeschonden te bereiken. 15

16 Daarom bespreek ik dit afzonderlijk. Als de motorische (en sensorische) ontwikkeling van de duim t.o.v. de rest van de hand niet goed verloopt dan kan er ook geen echte eenhandigheid ontstaan. Bij de behandeling van de hersenen in het volgende hoofdstuk zullen we zien dat er op het motorisch schors al vanaf de geboorte een relatief groot deel is gereserveerd voor de duim, waaruit ook vanuit anatomisch perspectief het belang van de duim wordt onderschreven. Om maar even terug te komen op het kitten op mijn schoot: zij loopt qua snelheid van ontwikkeling in veel opzichten voor op een mensenkind, maar dit vermogen is voor haar niet weggelegd. Stadium 5: Dominantie Bij de geboorte is er al sprake van cerebrale dominantie. Er is een duidelijke relatie tussen het kunnen spreken en de controle over spraak en het gebied van Broca in de linker hersenhelft. Dominantie is feitelijk dat met de ene hersenhelft meer bepaalde informatie wordt verwerkt en activiteiten worden verricht dan met de andere. Als de vorige stadia goed zijn verlopen is dit een natuurlijke laatste stap, ervan uitgaande dat ook de hersenbalkfunctie normaal ontwikkeld is. 16

17 Hoofdstuk 5: Sensorische integratie en het centrale zenuwstelsel In de vorige hoofdstukken hebben we gekeken naar wat sensorische integratie is, welke hoofdstoornissen er zijn en op welke niveaus sensorische integratie wordt ontwikkeld. Vervolgens is extra aandacht besteed aan de 5 stadia van ontwikkeling van de motoriek. In dit hoofdstuk wordt ingezoomd op de rol van het centrale zenuwstelsel bij sensorische integratie. Het centrale zenuwstelsel is de spil voor het verwerken van de informatie uit de interne en externe zintuigen en de vertaalslag daarvan in bewegen en handelen. Tenslotte zal een korte toelichting worden gegeven op de spierwerking zodat we een redelijk goed overzicht krijgen van het samenspel tussen het centrale zenuwstelsel en de spieren, de spillen in sensomotoriek. Het centrale zenuwstelsel: neuronen, ruggenmerg en de hersenen 1. De neuronen De neuronen (ook zenuwcellen genoemd) zijn de structurele en functionele eenheden van het zenuwstelsel. Neuronen worden na ongeveer 18 maanden na de geboorte niet meer aangemaakt. Ze zorgen ervoor dat we weten wat er binnen en buiten ons lichaam gebeurt. Er zitten al snel 100 miljard neuronen in de hersenen! Ieder zijn ze opgebouwd uit een cellichaam met kern, dendrieten en een lange axon. Dankzij de dendrieten worden boodschappen en impulsen ontvangen die de dendrieten vervolgens naar het cellichaam overbrengen. De dendrieten ontvangen en sturen signalen door zich naar andere neuronen uit te strekken. De axon, die lijkt op een stam met wortels, zorgt ervoor dat de impulsen van het cellichaam naar de dendrieten van een andere neuron wordt gestuurd. De 2 soorten neuronen die de hersenen en het ruggenmerg verbinden met de rest van het lichaam zijn de sensorische en motorische neuronen. 17

Stijve harken, angsthazen en brokkenmakers

Stijve harken, angsthazen en brokkenmakers Stijve harken, angsthazen en brokkenmakers Sensorische integratie stoornissen en cranio-sacraal therapie Jeannette van Yperen, 2011 Versie 1.0-2011JvY Inhoudsopgave: Hoofdstuk 1: Inleiding p. 3-4 Hoofdstuk

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

Sensorische Integratie. Betere interactie met jezelf en omgeving door juiste waarneming én beweging. www.stichtingnovo.nl

Sensorische Integratie. Betere interactie met jezelf en omgeving door juiste waarneming én beweging. www.stichtingnovo.nl Sensorische Integratie Betere interactie met jezelf en omgeving door juiste waarneming én beweging www.stichtingnovo.nl Inleiding Deze folder is bedoeld voor ouders, verzorgers en begeleiders van mensen

Nadere informatie

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam.

H2 Bouw en functie. Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. Soorten zenuw cellen Neuronen H2 Bouw en functie Alle neuronen hebben net als gewone cellen een gewone cellichaam. De informatie stroom kan maar in een richting vloeien, van dendriet naar het axon. Dendrieten

Nadere informatie

Sensorische informatieverwerking

Sensorische informatieverwerking Sensorische informatieverwerking Algemeen De zintuigen spelen in de ontwikkeling een grote rol. Ieder mens ontvangt door middel van zijn zintuigen informatie over de buitenwereld en over het eigen lichaam.

Nadere informatie

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest.

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest. Biologie SE4 Hoofdstuk 14 Paragraaf 1 Het zenuwstelsel kent twee delen: 1. Het centraal zenuwstelsel bevindt zich in het centrum van het lichaam en bestaat uit de neuronen van de hersenen en het ruggenmerg

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68.

Het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifere zenuwstelsel. Figuur 3.7 boek p. 68. 1 Elke gedachte/ gevoel/ actie komt op de één of andere manier door het zenuwstelsel. Ze kunnen niet voorkomen zonder het zenuwstelsel. is een complexe combinatie van cellen (functie: zorgen dat organismen

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie

Anatomie / fysiologie Anatomie / fysiologie Zenuwstelsel 3 FHV2009 / Cxx56 5+6 / Anatomie & Fysiologie - Zenuwstelsel 3 1 De motorische homunculus heeft een grote duim. De reden hiervan is dat de duim altijd dikker is dan de

Nadere informatie

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch Paragraaf 8.1 en 8.2 perifere zenuwstelsel Uitlopers van zenuwcellen buiten de hersenen en het ruggenmerg centrale zenuwstelsel Zenuwcellen en uitlopers in hersenen en ruggenmerg autonome zenuwstelsel

Nadere informatie

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut

ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut ZIN IN ZINTUIGEN? Marjon Kat, ergotherapeut Zin in zintuigen Waarnemen Sensomotorische informatieverwerking Ervaren De zintuigen Alertheid Verstoorde informatieverwerking Het kind met syndroom van down

Nadere informatie

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1

Anatomie / fysiologie. Zenuwstelsel overzicht. Perifeer zenuwstelsel AFI1. Zenuwstelsel 1 Anatomie / fysiologie Zenuwstelsel 1 FHV2009 / Cxx56 1+2 / Anatomie & Fysiologie - Zenuwstelsel 1 1 Zenuwstelsel overzicht Encephalon = hersenen Spinalis = wervelkolom Medulla = merg perifeer centraal

Nadere informatie

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training 1 Inhoudsopgave 1. Introductie... 3 2. Je goed voelen om niets... 5 2.1 Gevoel trainen... 6 2.2 Strategie goed voelen... 7 3. Goede beslissingen nemen... 9 3.1 Strategie goede beslissingen nemen... 10

Nadere informatie

Baby-lichaamstaal. Albert Schweitzer ziekenhuis kinderafdeling december 2003 pavo 0301

Baby-lichaamstaal. Albert Schweitzer ziekenhuis kinderafdeling december 2003 pavo 0301 Baby-lichaamstaal Albert Schweitzer ziekenhuis kinderafdeling december 2003 pavo 0301 Inleiding Via deze folder vertellen we u wat over de lichaamssignalen die uw baby geeft: baby-lichaamstaal is méér

Nadere informatie

Spreekbeurt menselijk lichaam. Door Lara Sieperda.

Spreekbeurt menselijk lichaam. Door Lara Sieperda. Spreekbeurt menselijk lichaam. Door Lara Sieperda. Inleiding. Ik hou mijn spreekbeurt over het menselijk lichaam. Omdat ik later kinderarts wil worden en ik het heel interessant vind. Ons lichaam. Het

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel.

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel. Regeling Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: (1) Zenuwstelsel (2) Hormoonstelsel Verschillen in bouw en functie: bestaat uit functie

Nadere informatie

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten

Grijze stof wordt gevormd door de cellichamen van de neuronen en de. Witte stof wordt gevormd door de met myeline omgeven neurieten If the brain were so simple we could understand it, we would be so simple we couldn t - Lyall Watson Bart van der Meer theorieles 15 GOI Met bijzonder veel dank aan Ellen Brink, Rita Dijk Bewerkt door

Nadere informatie

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl Lage rugklachten Introductie De lage rug is het gebied ter hoogte van de onderste 5 lendenwervels (lumbale wervels) en de overgang met het heiligbeen (lumbo-sacrale overgang). De lendenwervelkolom bestaat

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen: Samenvatting Thema 6: Regeling Basisstof 1 Zenuwstelsel regelt processen: - regelen werking spieren en klieren - verwerking van impulsen van zintuigen Zintuigcellen: - staan onder invloed van prikkels

Nadere informatie

Wat baby s zien. Visuele Cortex

Wat baby s zien. Visuele Cortex Wat baby s zien Wanneer een baby naar een voorwerp kijkt, komt er gereflecteerd licht door de lens van het oog en dit licht valt vervolgens op het netvlies aan de achterkant van de ogen. Het netvlies stuurt

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

Allereerst moeten we de letters kunnen zien

Allereerst moeten we de letters kunnen zien Leren lezen doe je met je lijf We hebben vroeger allemaal met meer of minder moeite leren lezen. We gaan ervan uit dat ieder mens met een normale intelligentie kan leren lezen. Toch zijn er in ons land

Nadere informatie

Een kijkje in je hersenen

Een kijkje in je hersenen Brein in beeld Een kijkje in je hersenen Je brein ziet eruit als een uit de kluiten gewassen walnoot, niet veel groter dan twee gebalde vuisten tegen elkaar. Wat de hersenen doen, het is teveel om op te

Nadere informatie

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling Leerlijn 1.1. Emotioneel 1.2. Sociaal Stamlijn Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar een

Nadere informatie

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde Bijlage 3 Symptomen van de eerste orde Stoornissen in het kortetermijngeheugen* De persoon met dementie onthoudt de recente gebeurtenissen niet meer, of beter: slaat de nieuwe indrukken steeds moeilijker

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose

Libra R&A locatie Blixembosch. Multiple Sclerose Libra R&A locatie Blixembosch MS Multiple Sclerose Deze folder is bedoeld voor mensen met multiple sclerose (MS) die worden behandeld bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch. Tijdens uw

Nadere informatie

Zenuwstelsel a3. Wat kun je hier intekenen wat goed weergeeft waar dit hoofdstuk over gaat?

Zenuwstelsel a3. Wat kun je hier intekenen wat goed weergeeft waar dit hoofdstuk over gaat? Zenuwstelsel a3 Wat kun je hier intekenen wat goed weergeeft waar dit hoofdstuk over gaat? Bewustwording 1 Wanneer wordt een mens zich bewust van prikkels? A Als de prikkels worden omgezet in impulsen.

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Informatie en instructies voor patiënten met een zenuwletsel

Informatie en instructies voor patiënten met een zenuwletsel Centrumlocatie U bent onlangs geopereerd vanwege een zenuwletsel. Daarvoor bent u onder behandeling op de afdelingen Plastische Chirurgie en Revalidatie. In deze folder geven we u informatie over wat een

Nadere informatie

E book Angst. Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl

E book Angst. Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl E book Angst Praktijk Meta Bosheuvel 5 5683 AS Best info@praktijkmeta.nl E-Book Angst Waarom zijn wij bang? Wat is precies de functie van angst? We hebben er allemaal bijna dagelijks mee te maken, maar

Nadere informatie

Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten?

Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten? DE VERENIGING VAN MENSEN MET CEREBRALE PARESE Jouw kind heeft cerebrale parese: wat staat jullie te wachten? Jouw zoontje of dochtertje heeft cerebrale parese. Je zit vast vol vragen over wat er nu met

Nadere informatie

Wat is een normale ontwikkeling?

Wat is een normale ontwikkeling? Wat is een normale ontwikkeling? Van een normale ontwikkeling is sprake als een kind alle fasen doorloopt naar de volwassenheid op het gebied van fijne en grove motoriek, groei, sociale emotionele vaardigheden

Nadere informatie

Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden

Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden Breinvoeding voor beïnvloeding Hersenen, emotie en gedrag beïnvloeden Bekijk de onderstaande twee figuren. Bij welke figuur is de lange lijn precies doormidden gedeeld? Tekening: Patrick Maitimo Meet de

Nadere informatie

Een kleine baby in mijn handen

Een kleine baby in mijn handen FYSIOTHERAPIE Een kleine baby in mijn handen ADVIES Een kleine baby in mijn handen Een kindje dat te vroeg geboren is, reageert anders op aanraking en prikkels dan een voldragen baby. Het is belangrijk

Nadere informatie

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen?

Kan dat? Ook als je het van huis uit niet zo hebt meegekregen? Omdat je je kennis wilt delen, nieuwe klanten wilt werven, politiek of maatschappelijk gezien een boodschap wilt overbrengen, je onderneming wilt promoten. Redenen genoeg om een sterke spreker te willen

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

Fysiotherapie bij te vroeg geboren baby's. Afdeling Fysiotherapie Route 59

Fysiotherapie bij te vroeg geboren baby's. Afdeling Fysiotherapie Route 59 00 Fysiotherapie bij te vroeg geboren baby's Afdeling Fysiotherapie Route 59 1 Wanneer spreekt men van prematuur? Prematuur betekent te vroeg geboren. Kinderen die eerder geboren worden dan 37 zwangerschapsweken,

Nadere informatie

BAAS over uw emoties

BAAS over uw emoties BAAS over uw emoties Vind de werkelijke oorzaak van uw problemen. Verwijder alles wat u tegenhoudt om te groeien als mens. Groei als mens, zonder remmingen, overwin trauma s, angsten en pijn. Word werkelijk

Nadere informatie

Les 20 Zenuwstelsel 3. Piramidebaan. Piramidaal versus extrapiramidaal. Hetero en homolateraal, liquor cerebro spinalis, reflexen, reciproke remming

Les 20 Zenuwstelsel 3. Piramidebaan. Piramidaal versus extrapiramidaal. Hetero en homolateraal, liquor cerebro spinalis, reflexen, reciproke remming Les 20 Zenuwstelsel 3 Hetero en homolateraal, liquor cerebro spinalis, reflexen, reciproke remming ANZN 1e leerjaar - Les 20 - Matthieu Berenbroek, 2000-2011 1 Piramidebaan Psychomotorische banen kruisen

Nadere informatie

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil!

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil! Cerebrale Visuele Stoornissen Weet bij jij kinderen wat ik zie? Weet jij wat ik zie? Jij maakt het verschil! Studiedag Carantegroep 20-05-2011 Even voorstellen Marieke Steendam ergotherapeut VVB-team Koninklijke

Nadere informatie

Drukke kinderen en storend gedrag Prikkelverwerking in het kort

Drukke kinderen en storend gedrag Prikkelverwerking in het kort Drukke kinderen en storend gedrag Prikkelverwerking in het kort Niet kunnen ophouden met praten Potloden en/of krijtjes breken Extreem veel gapen Schoenen uittrekken De oren bedekken Wapperen met de armen

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie

Fysiotherapie voor kinderen. Afdeling Fysiotherapie 00 Fysiotherapie voor kinderen Afdeling Fysiotherapie 1 Spelenderwijs ontwikkelen kinderen hun zintuigen en motoriek. Meestal gaat dat goed en bijna ongemerkt. Maar bij sommige kinderen duurt het langer

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

In balans door. centreren

In balans door. centreren In balans door centreren Centreren Om je lichaam en geest op een lijn te brengen is centreren een belangrijke vaardigheid. In eerste instantie is centreren je aandacht naar je een punt 3 tot 5 centimeter

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Dyslexie (woordblindheid)

Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie (woordblindheid) Dyslexie is een complex probleem dat zijn oorsprong vindt in de elementaire hersensystemen die een mens in staat stellen taal te begrijpen en te uiten. Wetenschappers hebben ontdekt

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen.

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. In de TA wordt gesproken over het begrip strook. Een strook is een eenheid van erkenning. Mensen hebben een sterke

Nadere informatie

5 senses strategy BTC guide to more focus

5 senses strategy BTC guide to more focus 5 senses strategy BTC guide to more focus Veel professionals maken de fout geen onderscheid te maken in fysieke rust en mentale rust. Ze nemen vooral rust door even te stoppen met hun acties. Maar als

Nadere informatie

Sarkow. revalidatiehulpmiddelen. ExMocise therapeutisch kaartspel. Ter stimulering van de gezondheid van kinderen

Sarkow. revalidatiehulpmiddelen. ExMocise therapeutisch kaartspel. Ter stimulering van de gezondheid van kinderen ExMocise therapeutisch kaartspel Ter stimulering van de gezondheid van kinderen Gebrek aan lichaamsbeweging resulteert in fysieke, mentale en emotionele immobiliteit. Pasgeborenen hebben 230 miljoen stappen,

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Affirmaties, welke passen bij mij?

Affirmaties, welke passen bij mij? Affirmaties, welke passen bij mij? Veel mensen maken gebruik van affirmaties, om hun gevoel, zelfbeeld en gedachten positief te beïnvloeden. Regelmatig hoor ik van cliënten, dat hoe vaak ze ook affirmeren,

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

Fenomenen die bij een whiplash een rol spelen.

Fenomenen die bij een whiplash een rol spelen. . Bij een whiplash kun je een drietal typische fenomenen onderscheiden. Deze fenomenen kun je verklaren als je whiplash beschouwt als een aandoening van de hersenstam, om precies te zijn het peri-aquaductale

Nadere informatie

Oefening buikademhaling

Oefening buikademhaling Omgaan met stress Oefening buikademhaling Adem langzaam in gedurende drie tellen (door je neus) Adem langzaam uit gedurende vijf tellen (door je mond) Leg je hand op je buik om te voelen of je buik beweegt:

Nadere informatie

Begeleidend schrijven bij de cursus "Het tillen van jonge kinderen"

Begeleidend schrijven bij de cursus Het tillen van jonge kinderen Begeleidend schrijven bij de cursus "Het tillen van jonge kinderen" Inleiding Het uitgangspunt van de tilinstructie is de belasting voor de ouders/verzorgers zo gering mogelijk te houden, zodat rugklachten

Nadere informatie

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en Peuters spelender wijs! Een praktische verdiepingscursus voor pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven De ontwikkeling van jonge kinderen gaat snel. Ze zijn altijd op ontdekkingstocht

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Het Dansende dierenbos

Het Dansende dierenbos Het Dansende dierenbos Kinder-yoga op muziek Jasper Merle & Hester van Toorenburg SPECTRUM over yoga, kinderen & dit boek In Het dansende dierenbos komen dieren, muziek en yoga samen. Er kan worden gedanst,

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

9-2-2016. Het volgen en ontwikkelen van de kleine motoriek. Wat heb je met de kleine motoriek? MOTORISCHE ONTWIKKELING. Breda 2 februari 2016

9-2-2016. Het volgen en ontwikkelen van de kleine motoriek. Wat heb je met de kleine motoriek? MOTORISCHE ONTWIKKELING. Breda 2 februari 2016 MOTORISCHE ONTWIKKELING Wat heb je met de kleine motoriek? Het volgen en ontwikkelen van de kleine motoriek Breda 2 februari 2016 Hans Stroes Voorkennis? Hoe volg jij de kleinmotorische ontwikkeling? En

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Docent: A. Sewsahai Thema: Zintuigelijke waarneming

Docent: A. Sewsahai Thema: Zintuigelijke waarneming HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai Thema: Zintuigelijke waarneming De student moet de verschillende typen

Nadere informatie

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT

Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT Neurorevalidatie ITON IN VOGELVLUCHT ITON ITON: instituut voor toegepaste neurowetenschappen Hoofddocent: Dr. Ben van Cranenburgh Inhoud presentatie Cijfers t.a.v. CVA Anatomie,informatieverwerking e.d.

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

1.1 Mijn kind under construction

1.1 Mijn kind under construction 1.1 Mijn kind under construction bij sessie 1 Mijn kind pubert - Wat is er gaande? Het overvalt je of misschien heb je al met spanning uitgekeken naar de eerste tekenen. Puberen, wat gebeurt er? Onder

Nadere informatie

10 Met haptonomie agressie voorkomen

10 Met haptonomie agressie voorkomen 10 Met haptonomie agressie voorkomen AGRESSIE Praktijkinformatie Gevoel voor grenzen Bewust aanraken Bewust bewegen EN Met haptonomie agressie voorkomen Agressief gedrag van de cliënt is niet altijd alleen

Nadere informatie

dit ben ik Mijn naam is: Ik ga op (datum) naar de basisschool.

dit ben ik Mijn naam is: Ik ga op (datum) naar de basisschool. (logo peuterspeelzaal) OVERDRACHT PEUTER - KLEUTER Mijn naam is: dit ben ik Ik ga op (datum) naar de basisschool. Ik speel het liefst met..(speelgoed, binnen / buiten) en ik heb veel belangstelling voor..

Nadere informatie

Bijlage 4: Leidraad taxatie ontwikkelingsproblemen kleuters: Motorische ontwikkeling

Bijlage 4: Leidraad taxatie ontwikkelingsproblemen kleuters: Motorische ontwikkeling Bijlage 4: Leidraad taxatie ontwikkelingsproblemen kleuters: Motorische ontwikkeling Syntheseblad Zijn er op vlak van de motorische ontwikkeling aanwijzingen voor o Leeftijdsadequaat functioneren o Een

Nadere informatie

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Verkeerde lichaamshoudingen veroorzaken klachten. Eén van de meest voorkomende verkeerde houdingen, wordt veroorzaakt door een naar vorend hangend hoofd,

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

SI bij SMs ontwikkeling

SI bij SMs ontwikkeling SI bij SMs ontwikkeling De zintuigen. 1) Ruiken, olfactorisch 2) Zien, visuele systeem 3) Horen, auditieve systeem 4) Proeven, gustatorisch 5) Voelen, tactiele systeem 6) Evenwichtorgaan, vestibulaire

Nadere informatie

De Puk-poster. Goed voorbeeldgedrag. Een baby ontwikkelt zich razendsnel. Vaak lijkt. dit vanzelf te gaan. Toch is het belangrijk om ook

De Puk-poster. Goed voorbeeldgedrag. Een baby ontwikkelt zich razendsnel. Vaak lijkt. dit vanzelf te gaan. Toch is het belangrijk om ook Ontwikkeling van baby s stimuleren met de Puk-poster Auteur: Natasja van Lier Een baby ontwikkelt zich razendsnel. Vaak lijkt dit vanzelf te gaan. Toch is het belangrijk om ook de ontwikkeling van baby

Nadere informatie

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten?

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten? Ik doe mijn spreekbeurt over ALS. Ik ga dadelijk uitleggen wat ALS is. Waarom doe ik mijn spreekbeurt over ALS? Mijn opa is aan deze ziekte overleden en daarom wil ik jullie hier iets over vertellen en

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces?

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces? Het hechtingsproces bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar Kindergeneeskunde In deze brochure leest u meer over de hechtingsprocessen bij baby s in de leeftijd van 0 tot 12 maanden. Daar waar ouders staat

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

13/11/12. General Movements. posturale reacties >4-5m primitieve reflexen <4-6m

13/11/12. General Movements. posturale reacties >4-5m primitieve reflexen <4-6m Is mijn kind normaal dokter? Knipperlichten en alarmsignalen tijdens de ontwikkeling Symposium 15 jaar kinderneurologie Jessa Ziekenhuis Dr. W. Werckx General Movements spontane motoriek van foetus en

Nadere informatie

Pychiatrische dagbehandeling voor moeder en kind

Pychiatrische dagbehandeling voor moeder en kind Centrumlocatie Naar aanleiding van de intake op onze polikliniek blijkt dat u in aanmerking komt voor de dagbehandeling voor vrouwen met psychiatrische problemen en hun baby s tot 1 jaar. In deze folder

Nadere informatie

Fysiotherapie. Ontwikkelingspolikliniek. Beter voor elkaar

Fysiotherapie. Ontwikkelingspolikliniek. Beter voor elkaar Fysiotherapie Ontwikkelingspolikliniek Beter voor elkaar Gefeliciteerd met de geboorte van uw kindje! Omdat uw kindje te vroeg geboren is worden u en uw kindje begeleid door de kinderfysiotherapeut tijdens

Nadere informatie

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen.

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen. Onderbouwrapport In het onderbouwrapport waarderen wij alle genoemde aspecten ten opzichte van de leeftijd. Een waardering wordt uitgedrukt in een cijfer. U kunt via de beknopte omschrijvingen in het rapport

Nadere informatie