Galactogogen zin en onzin

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Galactogogen zin en onzin"

Transcriptie

1 Galactogogen zin en onzin Een lezing door Gonneke van Veldhuizen-Staas, IBCLC Studiedag Mamaditi, voorjaar 2014 Samenvatting Galactogogen zijn producten die worden gebruikt voor het stimuleren van de melkproductie. In alle tijden en culturen hebben vrouwen gezocht naar wegen om hun melkproductie zeker te stellen en te voorzien in een ruime hoeveelheid melk, want de angst hun kind niet voldoende te kunnen voeden is universeel. In onze tijd en cultuur kunnen de galactogogen worden verdeeld in farmacologische 1 middelen en natuurlijke middelen, met name kruiden. Deze lezing geeft een overzicht van de middelen die werden en worden geadviseerd aan lacterende vrouwen en bespreekt de overeenkomsten en verschillen tussen de diverse remedies, met de nadruk op de verwachte en effectieve effecten op de fysiologie van de melkproductie. Inhoud 1. Overzicht van galactogogen door de geschiedenis en culturen heen 1.1. Onderzoek 2. Farmacologische galactogogen 2.1. soorten 2.2. werking en beperkingen 3. Rubricering van verschillende soorten galactogogen 3.1. algemeen versterkend 3.2. prolactine stimulerend 3.3. oxytocine stimulerend? 3.4. kliergroei stimulerend 4. Wat heeft welke moeder nodig? 4.1. Algemene maatregelen 4.2. Specifieke omstandigheden vroeggeboorte anatomische en hormonale variaties 5. Zin en onzin van galactogogen 1. Overzicht van galactogogen door de geschiedenis en culturen heen Zolang de mens bestaat en nadenkt hebben vrouwen gezocht naar manieren om hun melkproductie zeker te stellen. Niet genoeg melk is de meest genoemde reden voor het eerder dan gepland of aangeraden stoppen met borstvoeding geven. Het is niet waarschijnlijk dat niet genoeg melk elke keer dat dat wordt gerapporteerd ook werkelijk zo is. In de lactatiekundige literatuur komen we dan ook steeds vaker de term perceived insufficient milk syndrome (verondersteld te weinig melk syndroom) tegen. De drang om te zorgen voor een overvloedige melkproductie is kennelijk diep verankerd in de evolutionaire overlevingsmechanismen. Mogelijk heeft ook altijd het onbewuste besef meegespeeld dat alleen een moeder die zelf een goede voedingsstatus heeft, in staat is om voor voldoende melk van goede kwaliteit te zorgen en tegelijk zelf ook gezond te blijven. Middelen die werden en worden aangeraden omvatten een brede verzameling planten en plantaardige, maar soms ook dierlijke producten. Noten, zaden en pitten nemen een belangrijke plaats in. Kruiden die worden aangeraden zijn bijvoorbeeld anijs, venkel, fenegriek, gezegende of mariadistel, geitenkruid, vrouwenmantel, monnikspeper, hop, shatavari en vijf-in-eenkruid. Ook allerlei voedingsmiddelen worden aangeraden, waaronder haver, allerlei noten, 1 Ook kruidenmiddelen zijn letterlijk genomen farmacologische middelen, in de zin dat het geneesmiddelen kunnen zijn. Ik heb gekozen voor deze term om de allopathische, meestal fabrieksmatig vervaardigde middelen aan te geven, die over het algemeen door allopathische artsen worden voorgeschreven.

2 zaden en pitten, eieren, donker bier, speciale schotels met kruiden, vlees en vis. In een later hoofdstuk van deze presentatie kom ik terug op de manier waarop sommige van deze kruiden en voedingsmiddelen zouden kunnen werken. De meeste traditioneel aangeraden middelen zijn van generatie op generatie doorgegeven en gebaseerd op ondervinding. 1.1 Onderzoek Bij de keuze is waarschijnlijk niet nagedacht over oorzaken voor eventueel te weinig melk of over de specifieke werking van het middel op een specifiek aspect van de lactatie, maar op het opmerken van bepaalde uitwerkingen, zoals dat bij alle traditionele kruidengeneeskunde ging. Inmiddels wordt naar enkele kruidenremedies wel onderzoek gedaan, om er achter te komen of ze inderdaad werken en bij sommigen ook waarom ze zouden werken. Vooruitlopend op de bespreking van enkele van die onderzoeken kan al gesteld worden dat voor zover onderzocht kan worden bij veel remedies toch vooral moet worden gedacht aan placebo effecten. Deels komt dat omdat men van de geïsoleerde delen van de planten geen sluitend bewijs van werkzaamheid kan krijgen (als men al kan duiden welke van de bestanddelen de werkende bestanddelen zijn) en veel reguliere onderzoekers weinig oog hebben voor verschillen in werking tussen geïsoleerde bestanddelen en de effecten van het geheel van de plant en zijn samenstellende delen. Maar je kunt je ook afvragen of het zo erg is dat er veel op placebo effecten neer komt. Wil placebo niet eigenlijk zeggen dat men iets doet waardoor het lichaam tot zelfwerkzaamheid of zelfgenezing wordt aangezet? Een dat kan toch eigenlijk geen slecht ding zijn. Het enige wat dan eigenlijk nog rest is om te onderzoeken of het middel dat die werking heeft niet per ongeluk ook negatieve uitwerkingen heeft. Een uitgebreide studie door Mortel, gepubliceerd in de JHL in 2013 (Mortel & Mehta, 2013 ), was een literatuurstudie naar de meetbare effectiviteit van kruidenmiddelen te bevordering van de melkafscheiding. De onderzochte kruiden waren shatavari, torbangun, fenegriek, venkel, melkdistel, chaste berry (vitex agnus-castus), galega (geitenkruid, ook bekend als Franse Lelie), anijs, zwarte komijn (nigella sativa), karwij, koriander, dille, alfalfa, gezegende distel, brandnetel en rode klaver. Uiteindelijk bleven er maar zeven over waarover relevante onderzoeken waren gepubliceerd. Van de 63 gevonden studies waren maar zes RCT s. Van deze zes was er geen enkele waar geen bezwaren aan kleefden in de opzet of uitvoering van het onderzoek. Na intensieve bestudering van de onderzoeken en de resultaten komen de onderzoekers tot de conclusie dat er weinig hard bewijs is voor de veiligheid en werkzaamheid van de onderzochten kruiden. Zij stellen dat meer onderzoek nodig is, maar dat daaraan voorafgaand van de te onderzoeken kruiden eerst moet worden onderzocht wat de mogelijk werkzame stoffen zijn en hoe zij werken aan het vergroten van de hoeveelheid melk die een moeder maakt. De onderzoekers bevestigen de aanbeveling van de Academy of Breastfeeding Medicin (The Academy of Breastfeeding Medicine Protocol Committee, 2011) dat er onvoldoende wetenschappelijke grond is voor het adviseren van kruidengeneeskundige galactogogen. West en Marasco beschrijven in hun boek (West & Marasco, 2009) meerdere traditioneel gebruikelijke voedingsmiddelen en kruiden, waarbij ze zich baseren op culturele overlevering, kruidendeskundigen en wetenschappelijke onderzoeken. Hun aanpak ligt meer in de lijn van wat werkt, werkt zolang het geen kwaad doet. Zij benadrukken in het grotere eerste deel van het boek dan vooral het belang van het juist diagnosticeren van te weinig melkproductie en het indien de diagnose klopt, te achterhalen wat de oorzaak is en tegelijkertijd te werken aan het optimaliseren van beleid en techniek. Daarmee bevestigen zij de conclusie en aanbeveling van Mortel dat het nodig is te weten waarom en op welke manier planten en hun bestanddelen werken aan het vergroten van de hoeveelheid geproduceerde en uitgescheiden melk. 2 Farmacologische galactogogen 2.1 soorten Medicijnen die worden gebruikt voor het verbeteren of induceren van de melkproductie zijn over het algemeen medicijnen die off-lable worden gebruikt vanwege hun bijwerking. Die bijwerking is dan het stimuleren van de afscheiding van prolactine, waardoor het melkklierweefsel tot het synthetiseren van melk wordt aangezet. Men vindt deze medicijnen in de groepen psychofarmaca, maagmedicatie en suikermetabolisme controle. Over de werkzaamheid zijn deskundigen het niet eens, volgens de een werken ze beter, volgens de ander minder goed dan

3 kruidenmiddelen. Volgens West en Marasco (2009, p. 167) kan dit liggen aan de zorgvuldigheid van de indicering en de dosering. 2.2 werking en beperkingen Hoewel er meerdere psychofarmaca (medicatie voor psychische aandoeningen) zijn met als bijwerking het stimuleren van de melkproductie, is het over het algemeen geen goed idee om deze middelen daarvoor te gebruiken. MIddelen die invloed hebben op het bewustzijn en op de werking van de hersenen en de gemoedsgesteldheid zouden indien mogelijk moeten worden vermeden door vrouwen die borstvoeding geven, zeker wanneer ze niet voor de primaire doelen worden ingezet. Het middel metformine wordt normaliter gebruikt voor het reguleren van de suikerhuishouding bij dreigende of beginnende diabetes of hyperglykemie. Het is een middel dat de insulinereceptoren sensitiveert. Het wordt ook ingezet bij het behandelen van onvruchtbaarheid als gevolg van PCOS. Metformine is verwant aan galegine uit het kruid galega. In Nederland is het off-lable gebruik als galactogoog niet wijd bekend, terwijl dat van galega wel het geval is. De als galactogoog gebruikte maagmedicaties zijn metoclopramide en domperidon. Metoclopramide (Reglan ) stimuleert de afgifte van prolactine en stimuleert effectief de aanmaak van (meer) melk bij 66 à 100% van de gebruiksters. Het nadeel van dit middel is dat het de bloed-hersenbarrière passeert en daarmee storingen van het centraal zenuwstelsel kan veroorzaken als het langer dan 2-4 weken wordt gebruikt. De gevoeligheid voor de bijwerkingen, zoals vermoeidheidssyndroom en depressieve klachten, die daarmee gepaard gaan lijken vaker voor te komen bij vroeg-postpartum vrouwen dan bij gewone gebruikers. Het andere maagmiddel, domperidon (Motilium ) heeft een met metoclopramide vergelijkbare werking, maar passeert de bloed-hersenbarrière niet en heeft dus deze nadelen niet. Er is nu en dan onrust over dit medicijn, omdat het bij bepaalde groepen verhoogde kans op hartfalen geeft. Verder gezonde vrouwen in de reproductieve leeftijd vallen niet binnen deze risicogroep. Er zijn in de literatuur en bij behandelaars vooralsnog geen rapportages van ernstige bijwerkingen van domperidon bij voedende vrouwen of hun kinderen bekend. De dosering van domperidon staat bloot aan discussie. Thomas Hale bijvoorbeeld hanteert 3-4 keer etmaal mg (2012, pp ). Jack Newman begint ook met 3 keer 10mg, maar ziet geen bezwaar tegen opbouwen naar 4 keer 40mg per etmaal (Newman, 2009). 3. Rubricering van verschillende soorten galactogogen De voedingsmiddelen en kruiden die traditioneel worden aangeraden voor het verbeteren van de melkproductie hebben verschillende werkingen. Weten op welke manier een middel werkt is nodig om het juiste middel in de gegeven situatie in te kunnen zetten. Vrij veel galactogoge kruiden bevatten fyto-oestrogenen of hebben een licht oestrogene werking. Deze werken vrij zeker in op het eigen hormonale systeem, maar de precieze werking is niet bekend. Ander kruiden met fytooestrogenen, met name salie, kunnen juist een sterk melkproductie remmend effect hebben en gebruikt worden als sterke lactatieremmer. Salie is daarnaast ook vruchtafdrijvend en kan dus beter niet tijdens de zwangerschap worden gebruikt. Munt, vooral pepermunt, is ook licht lactatieremmend, evenals de vochtafdrijvende kruiden peterselie en selderij. 3.1 algemeen en versterkend Veel van de traditionele kraamvrouwen middelen zijn in feite niet alleen voor de melkproductie bedoeld, maar ook voor het herstel na zwangerschap en baring en het versterken van de weerstand. Hieronder vallen bijvoorbeeld speciale kraamvrouwen gerechten en schotels. Veelal bevatten die ingrediënten die ook aan zieken worden gegeven, bijvoorbeeld kippensoep, met extra kruiden voor het versterken van het bloed, of in sommige culturen voor het herstellen van de warm en koud balans of yin en yang. Belangrijk onderdeel van deze gerechten is ook dat ze voor de kraamvrouw worden klaargemaakt, dat er dus voor haar wordt gezorgd. Dit voorkomt dat de kraamvrouw zelf al aan de slag moet en het bevestigt haar gevoel van eigenwaarde (ze is het waard om voor gezorgd te worden). Dit zorgt

4 voor het behoud en herstel van energie en voor het buitenhouden van stress. Dit zorgt er samen voor dat zij zich kan richten op haar kind en het geven van borstvoeding. De Nederlandse tradities van kandeel en beschuit met muisjes vallen ook in die categorie, hoewel we met de kandeel moeten oppassen, want de alcohol erin (17%) kan juist zorgen voor een verminderde toeschietreflex. Sterk bier, zoals Trappist bijvoorbeeld, heeft hetzelfde bezwaar. Bij een aantal voedingsmiddelen en kruiden zit de werking in de aanwezigheid van bepaalde vitaminen of mineralen die een kraamvrouw extra nodig kan hebben. Als een kraamvrouw tekorten heeft van de B vitmines bijvoorbeeld of van ijzer, chroom of vitamine C is haar weerstand laag, staat zij makkelijker bloot aan infecties en voelt zij zich moe en soms uitgeput of lusteloos. Er zijn aanwijzingen dat een tekort aan essentiële vetzuren, met name omega 3, een factor is in postpartum depressie. Donker bier bevat bijvoorbeeld biergist en hop en daarmee vitamine B. De alcohol echter heeft een dempend effect op de toeschietreflex. Alcoholvrij donker bier ( Malt ) is daarom een betere optie. Noten, zaden en pitten zijn een rijke bron van vitmanie B, eiwitten en gezonde vetten en staan in veel culturen bekend als galactogoog. Eieren en vis bevatten goed opneembare eiwitten en gunstige vetzuren. Haver is de wonderdokter onder de granen. Het is glutenvrij, bevat veel vezels, waaronder een flink deel opneembare vezels die een gunstige invloed hebben op de cholesterol huishouding, hoge kwaliteit eiwitten en zeer gunstige vetten. In Noord Amerika is haver een veel aangeraden galactogoog voedingsmiddel. Bij algemeen versterkende kruiden worden gerekend bijvoorbeeld brandnetel (bevat kalk, ijzer, vitamine C en werkt gunstig in op de suiker- en watermetabolismen), goudsbloem (ontstekings-remmend), en kruiden die een goed gevoel geven zoals aromatische bloemen (lavendel, roos) en kalmeren (kamille, lindebloesem). Ook de vrouwenkruiden vallen in deze categorie. Het gaat daarbij om kruiden die een gunstige uitwerking hebben op de specifieke vrouwelijke organen en systemen, waaronder vrouwenmantel. De grootste groep traditionele galactogoge kruiden hebben een algemeen stimulerend of regulerend effect op het hormonale system. Veel ervan versterken elkaar en vaak hebben ze ook effecten op de waterhuishouding en het suikermetabolisme. De zogenoemde aromatische kruiden (anijs, venkel, karwij en dille) versterken elkaar en andere kruiden, maar hebben ook invloed op de darmfunctie, met name gasvorming en flatulentie. Van deze kruiden wordt aangenomen dat zij de aanmaak en de stroom van de melk stimuleren. 3.2 prolactine stimulerend Van enkele kruiden is vastgesteld dat zij de afscheiding van prolactine stimuleren. De bekendste van deze categorie is fenegriek. Minder bekend in onze contreien, maar veel gebruikt in Azië zijn shatavari (Asparagus racemosus) en torbangun (Plectranthus rotundifolius of Coleus amboinicus Lour, vijf-in-eenkruid).

5 3.3 oxytocine stimulerend? Behalve synthetische oxytocine in de vorm van en neusspray zijn er geen middelen die het laten stromen van de melk bewezen bevorderen. Moederkoorn zou een mogelijkheid zijn, maar dat is natuurlijke vorm giftig. (Moederkoorn is een door een schimmel geïnduceerde vergroeiing op de aren van tarwe of rogge. Het produceert giftige alkaloïden, zoals ergotamine, die kunnen leiden tot darmkrampen, doorbloedingsproblemen, waardoor vingers en tenen afsterven, en hallucinaties. Voor een volwassen persoon kan vijf tot tien gram moederkoorn dodelijk zijn. LSD is een stof die uitgaande van moederkoornalkaloïden kan worden gesynthetiseerd. In kleine doseringen kan het helpen barmoederbloedingen te stoppen door het opwekken van krachtige naweeën. tegenwoordig wordt daarvoor de veiligere synthetische oxytocine gebruikt, hoewel dat mogelijk een nadelig effect heeft op de natuurlijke afgifte van oxytocine. Er zijn wel kruiden waarvan wordt vermoed dat zij de melkstroom bevorderen. Dit zijn bijvoorbeeld de aromatische kruiden, zwarte komijn (Nigella Sativa) en framboosblad. Ook zilverkaars (Black Cohosh) wordt wel genoemd voor een betere melkstroom, maar over de werkzaamheid en de veiligheid zijn deskundigen het niet eens. Ondersteunende kruiden voor een goede toeschietreflex zijn de kalmerende en stress reducerende kruiden, bijvoorbeeld kamille en lindebloesem. 3.4 kliergroei stimulerend Van sommige kruiden wordt aangenomen dat ze de groei van het klierweefsel stimuleren. Met name Galega (geitenkruid, Goat s Rue) staat hier om bekend. Ook venkel heeft mogelijk klierweefselsgroei bevorderende eigenschappen, evenals rode klaver. Rode klaver bevat ook fyto-oestrogenen en werkt mogelijk positief in op een te traag werkende schildklier 4. Wat heeft welke moeder nodig? Voor er maar kan worden gedacht over het al dan net nodig zijn van enig galactogoog middel moet eerst worden vastgesteld of er inderdaad sprake is van een te lage melkproductie. Indien dat niet zo is, is counseling op zijn plaats. Als er inderdaad onvoldoende melk beschikbaar is voor de voedingsbehoefte van de baby, moet als eerste worden onderzocht waarom dit zo is. Is er sprake van een primaire of een secundaire oorzaak? Primair onvermogen tot lacteren of het maken van een adequate hoeveelheid melk voor de groei- en ontwikkelingsbehoefte van een kind is evolutionair zeldzaam. Door allerlei omstandigheden zijn er echter in onze tijd en plaats meer primaire oorzaken voor lactatie insufficiëntie, zoals hormonale verstoringen, borstoperaties, en zwangerschappen die onder natuurlijke omstandigheden niet tot stand zouden zijn gekomen. Secundaire lactatie insufficiëntie komt veel vaker voor en is vrijwel altijd terug te voeren op inefficiënt beleid en technieken. Ook anatomische variaties bij moeder of kind kunnen leiden tot inefficiënte technieken en zo tot een verstoorde opbouw van de melkproductie. 4.1 Algemene maatregelen Een galactogoog is, vanuit lactatiekundig oogpunt, over het algemeen niet het eerste middel dat wordt ingezet. In alle gevallen waarin klierweefsel aanwezig is en er voldoende hormonale functie die in principe lactatie mogelijk maken, moet om te beginnen worden ingezet op optimaal beleid en technieken, ofwel het versterken van de fysiologie. Een optimaal borstvoedingsbeleid gaat uit van voortdurende nabijheid van moeder en kind, met zoveel mogelijk huidcontact, voor zo veel mogelijk aanmaak en afgifte van prolactine en oxytocine, en zeer frequent voeden met goede technieken. Indien vaak en/of goed aanleggen door omstandigheden niet mogelijk is, moet worden gekolfd. Diverse onderzoeken tonen aan dat een combinatie van massage en met de hand kolven samen met afkolven met een dubbele

6 elektrische kolf het meeste resultaat geeft. Bij kolven moet altijd extra aandacht worden gegeven aan het opwekken van een toeschietreflex, liever nog meerdere toeschietreflexen per sessie. Ik noem met name frequent voeden en niet voeden op verzoek, omdat voeden op verzoek makkelijk tot een te lage frequentie kan leiden. Hiervoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen: het kind geeft weinig signalen of haakt snel af, of hij is niet in de buurt, zodat moeder ze niet opmerkt. Niet alle moeders zijn goed in het opmerken van hongersignalen of interpreteren ze als zuigbehoefte, vermoeidheid of andere afgeleiden. Moeders moeten leren dat elk signaal aan de borst kan worden voldaan. Tot slot kan er al een gewoonte zijn ontstaan van ver uiteen liggende voedingen (mogelijk de oorzaak voor het te kort aan melk) en geeft het kind geen signalen meer. Frequent voeden is een minimum van 12 voedingen per etmaal. Dat houdt in gemiddeld elke 2 uur, maar overdag mag dat gerust vaker zijn. Nachtvoedingen zijn het hele eerste levensjaar nog normaal en er is geen voedingskundige of opvoedkundige reden te streven naar doorslapen tussen 24:00 en 06:00 uur. Voor de melkproductie van de moeder is het zelfs zeer onverstandig om in de nachten langere tijd tussen de voedingen te laten. In de nacht is het basisniveau prolactine hoger dan overdag en het zou dwaasheid zijn daarvan geen gebruik te maken. Wanneer de productie problemen zijn opgelost, kan de frequentie wel weer worden teruggebracht tot een minimum van 8 keer per 24 uur. Moeders met een geschiedenis van lactatie insufficiëntie moeten daar echter zeer voorzichtig mee zijn. Het is goed mogelijk dat zij niet zo zeer leiden aan lactatie insufficiëntie, maar dat hun opslagcapaciteit het niet toe staat om in een periode van volledige borstvoeding onder een bepaald minimum aantal voedingen te komen. In gevallen waarin het tekort niet erg groot is, kan de terugkeer naar volledige productie worden ondersteund met bijvoorbeeld een gemengde kruidenthee. Bij ernstiger insufficiëntie of relactatie kunnen de algemene maatregelen vanaf het begin worden ondersteund met specifieke kruidenpreparaten of farmacologische galactogogen. In de beginfase kunnen middelen die de toeschietreflex bevorderen nuttig zijn om het lichaam te laten werken aan een geconditioneerde reflex. Wanneer de melkproductie zo laag is dat bijvoeding nodig is, werkt bijvoeden aan de borst als een krachtige galactogoog. Het stimuleert de borsten, zet daarmee aan tot melkaanmaak, verhoogt de aanmaak en afgifte van prolactine en oxytocine en spaart moeder veel tijd, door niet meer apart te hoeven voeden. Wanneer de moeder zelf al melk maakt, gaat de stroom daarvan voor op die uit de container van de hulpset. Een kind dat enkel aan de borst wordt gevoed heeft meer kans om zich een effectieve drinktechniek eigen te maken, waardoor het legen van de borst efficiënter gebeurt en de melkproductie verbeterd wordt. 4.2 Specifieke omstandigheden Er zijn allerlei speciale omstandigheden waarin de melkproductie ondersteuning nodig heeft, die niet kunnen afgeschreven op beleid en techniek. Geïnduceerde lactatie is daar een van, maar die zal in deze presentatie niet worden behandeld vroeggeboorte Te vroeg geboren kinderen komen met specifieke behoeften en uitdagingen. Heel kleine of zieke kindjes kunnen nog niet via de mond gevoed worden of ze missen nog de instincten, reflexen en kracht om zelf de borst voldoende te stimuleren om voldoende te kunnen eten. Hun moeders moeten daarom op andere manieren de melkproductie opbouwen. Deze kleine kindjes zijn nog extra gevoelig voor eventuele bijwerkingen, maar aan de andere kant is de hoeveelheid melk die ze drinken nog zo klein dat de hoeveelheid werkzame stoffen die zij binnen krijgen van medicijnen die hu moeder gebruikt ook heel gering zijn. Ook voor het met kolven op gang brengen van de melkproductie geldt ook dat er van de fysiologie moet worden uitgegaan. Dat houdt in dat er zoveel mogelijk huidcontact moet zijn tussen moeder en kind (dat is ook voor de gezondheid, groei en ontwikkeling van het kind heel erg goed (Bergman & Bergman, 2013), gelukkig) en dat de borsten frequent moeten worden gestimuleerd. Extra aandacht moet worden besteed aan de hoeveelheid. Een te vroeg geboren kindje drinkt per etmaal nog maar een paar millilitertjes melk, misschien enkele tientallen milliliters. Toch moet er gekolfd worden als of het voor een voldragen kind is. Dat heeft meerdere redenen. De eerste is dat de prolactine receptoren moeten worden aangelegd voor een potentiele volledige melkproductie van rond een liter per etmaal. De tweede is dat veel moeders na een poosje aan kolfmoeheid gaan leiden, waardoor de hoeveelheid melk

7 terug kan lopen. Een derde reden is dat een relatieve overproductie het mogelijk maakt het vettere deel van de melk te gebruiken voor vlottere rijping en betere groei, waardoor het gebruik van HMF (Human MIlk Fortifier, moedermelk versterker) kan worden verminderd of vermeden. Het melk makend vermogen van een te vroeg bevallen moeder is in principe gelijk aan dat van een aterme moeder. Stress en drukte kunnen met name het stromen van melk beïnvloeden. Bij ondersteuning kan dus vooral worden gedacht aan middelen die de toeschietreflex bevorderen of rustgevend en kalmerend zijn. Een thee van gemengde kruiden voldoet daar vaak aan. Eventueel kan een oxytocine neusspray als extra steun worden ingezet, met name in extra spannende tijden. Voor moeders die meer ondersteuning nodig hebben bij het kolven voor hun premature kindje kan domperidon worden ingezet anatomische en hormonale variaties Bij moeders met een hormonale stoornis, zal eerst door een arts moeten worden onderzocht waarin het probleem precies ligt. Verschillende hormoonsystemen houden vaak verband met elkaar. Zo kunnen de overigens relatief normale schildklierschommelingen het maken van voldoende melk moeilijk maken. Een goede instelling van schildklier medicatie kan dan al zorgen voor een verbetering van de melkproductie. PCOS kan zorgen voor problemen met de productie. In die gevallen zal de PCOS moeten worden behandeld om ook de melkproductie te kunnen reguleren. Achtergebleven placentaresten en overmatig bloedverlies tijdens en na de baring verstoren de hormoonhuishouding zodanig dat er onvoldoende melk kan worden gemaakt. Pas als die oorzaken zijn behandeld, kan worden gewerkt aan het opvoeren van de melkproductie. Anatomische variaties bij de moeder kunnen zijn veroorzaakt door operaties of aangeboren zijn. Bij sommige operaties is dermate veel klierweefsel verwijderd of beschadigd dat de moeder nooit tot een voldoende melkproductie zal komen. Medicinale ondersteuning kan helpen het potentieel optimaal te benutten. Pas wel op bij moeders met klierweefsel, maar zonder of met beperkte uitgangen naar de tepel. Zij kunnen door het opvoeren van de productie in grote problemen komen door verstoppingen en mastitis. Vrouwen die zijn geboren met minimale hoeveelheden of ontbrekend melkklierweefsel, kunnen proberen door middelen die de kliergroei stimuleren toch tot melkproductie te komen, maar de prognose daarvan is niet hoop gevend. 5. Zin en onzin van galactogogen Het vergroten van de melkproductie is een streven dat door de hele geschiedenis van de mensheid en onder alle volkeren voorkwam en komt. De drang om zeker te zijn van voldoende voeding voor het nageslacht zit diepgeworteld. Veel soorten voedingsmiddel en kruiden zijn daarvoor met wisselend succes aangeraden. Door betere onderzoeksmethodes en een beter begrip van de fysiologie van de melkproductie zijn we inmiddels beter in staat te begrijpen waarom sommige middelen werken en andere niet. Maar sommige dingen lijken te werken zonder dat het duidelijk is welk werkzaam bestanddeel daarvoor verantwoordelijk is. Het placebo effect bij galactogogen is bij sommige middelen meer dan bij andere voor de hand liggend. Het goed voor jezelf zorgen of door anderen verzorgd worden is een sterke impuls voor goed presteren en dat is niet fout. Lactatiekundigen moeten dat wel sterk in de gaten houden en nooit met galactogogen als eerste of zelfs enige middel aan te komen. Pas als alles is gedaan aan het optimaliseren van de fysiologie kunnen galactogogen bij overigens gezonde moeders en zuigelingen ingezet worden met dat specifieke doel. In bijzondere omstandigheden, waarbij de fysiologie zelf is beschadigd kunnen galactogogen waarvan de werking bekend en wetenschappelijk onderbouwd is, een belangrijke bijdrage leveren aan het behalen van de borstvoedingsdoelen van de moeder en haar kind.

8 Appendix Namen van genoemde plantaardige middelen. naam naam latijn andere namen opmerking anijs venkel fenegriek gezegende of mariadistel geitenkruid galega Franse Lelie vrouwenmantel monnikspeper hop shatavari vijf-in-eenkruid torbangun haver melkdistel vitex vitex agnus-castus chaste berry zwarte komijn (nigella sativa karwij koriander dille alfalfa rode klaver brandnetel salie lactatieremmer munt lactatieremmer peterselie lactatieremmer selderij lactatieremmer alcohol remt toeschietreflex Bibliografie Bergman, J., & Bergman, N. (2013). Koester je Kleintje. (M. Vanderveen-Kolkena, Trans.) Assen: Borstvoedingscentrum Panta Rhei. Hale, T. (2012). Medications and Mother's Milk (15 ed.). Amarillo, TX: Hale Publishing. Mortel, M., & Mehta, S. (2013 ). Systematic Review of the Efficacy of Herbal Galactogogues. J Hum Lact, 29: Newman, J. (2009). Domperidone, Getting Started. Retrieved 1 12, 2014, from breastfeedinginc: The Academy of Breastfeeding Medicine Protocol Committee. (2011). Protocol #9: Use of Galactogogues in Initiating or Augmenting the Rate of Maternal Milk Secretion. Mary Ann Liebert. doi: /bfm West, D., & Marasco, L. (2009). The breastfeeding mother's guide to making more milk. McGraw-Hill.

9 Tabellen Figuur 1Mortel M, and Mehta S D J Hum Lact 2013;29: Copyright by International Lactation Consultant Association

10 Figuur 2Mortel M, and Mehta S D J Hum Lact 2013;29: Copyright by International Lactation Consultant Association

Te weinig borstvoeding

Te weinig borstvoeding 1/5 Vrouw-kindeenheid Te weinig borstvoeding Inleiding Deze folder geeft u informatie over de oorzaken van te weinig borstvoeding en wat u daar zelf aan kunt doen. Voordelen van borstvoeding Borstvoeding

Nadere informatie

Te weinig borstvoeding

Te weinig borstvoeding 1/5 Kindergeneeskunde Te weinig borstvoeding Inleiding Deze folder geeft u informatie over de oorzaken van te weinig borstvoeding en wat u daar zelf aan kunt doen. De folder is zowel bedoeld voor moeders

Nadere informatie

De fysiologische basis van de melkproductie. Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC

De fysiologische basis van de melkproductie. Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC De fysiologische basis van de melkproductie Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC De fysiologische basis van de melkproductie Moedermelk; hoe? Moedermelk; hoeveel? Moedermelk; samenstelling? Aandachtspunten

Nadere informatie

12-11-2012. De fysiologische basis van de melkproductie. De fysiologische basis van de melkproductie. Hormonen tijdens lactatie

12-11-2012. De fysiologische basis van de melkproductie. De fysiologische basis van de melkproductie. Hormonen tijdens lactatie De fysiologische basis van de melkproductie Anita Badart, diëtist / lactatiekundige IBCLC Moedermelk; Aandachtspunten hoe? hoeveel? samenstelling? De fysiologische basis van de melkproductie Lactose Vetten

Nadere informatie

Afkolven van moedermelk

Afkolven van moedermelk Afkolven van moedermelk Folder: 651 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 Afkolven van Moedermelk Informatie voor moeders Uw baby is net geboren en u wilt borstvoeding

Nadere informatie

INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING

INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING INFORMATIEAVOND BORSTVOEDING Waarom kiezen voor borstvoeding Voordelen voor de baby Voordelen voor de moeder Nadelen?... Basis van borstvoeding Borstvoeding, een kwestie van hormonen: Toeschietreflex oxytocine

Nadere informatie

Borstvoeding geven aan uw te vroeg geboren baby. Vrouw - Moeder - Kind centrum

Borstvoeding geven aan uw te vroeg geboren baby. Vrouw - Moeder - Kind centrum 00 Borstvoeding geven aan uw te vroeg geboren baby Vrouw - Moeder - Kind centrum Borstvoeding Uit allerlei onderzoeken blijkt dat borstvoeding goed is voor alle baby s. Ook voor premature baby s (prematuur

Nadere informatie

Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s. Adviezen voor ouders en verzorgers. www.nwz.nl

Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s. Adviezen voor ouders en verzorgers. www.nwz.nl Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s Adviezen voor ouders en verzorgers www.nwz.nl Omdat uw kindje te vroeg geboren is, is het opgenomen op de afdeling neonatologie van de Noordwest Ziekenhuisgroep

Nadere informatie

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Het TweeSteden ziekenhuis wil kwalitatief goede zorg bieden ten aanzien van de borstvoeding. U kunt rekenen op de juiste begeleiding bij het aanleggen en het kolven.

Nadere informatie

H.367315.0514. Kolven

H.367315.0514. Kolven H.367315.0514 Kolven Inleiding U heeft besloten voeding te geven. Door omstandigheden heeft u advies gekregen om te gaan kolven. Wij informeren u graag over richtlijnen die u helpen bij het kolven. Waarom

Nadere informatie

borst en baan op de volgende pagina s zijn een aantal ontwerpen te bekijken > > >

borst en baan op de volgende pagina s zijn een aantal ontwerpen te bekijken > > > borst en baan Het boekje Borst en Baan is een boekje voor (aanstaande) moeders met informatie over het geven van borstvoeding in combinatie met werken. Het heeft als doel deze moeders te steunen en informeren.

Nadere informatie

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Afdeling verloskunde Patiënteninformatie Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Inhoudsopgave: 1 Inleiding 2 Vuistregels 3 Vragen 4 Nog even op een rijtje 1 Inleiding Deze folder

Nadere informatie

Kolven als uw baby is opgenomen op afdeling neonatologie. Moedermelk is de beste voeding die u aan uw baby kunt geven.

Kolven als uw baby is opgenomen op afdeling neonatologie. Moedermelk is de beste voeding die u aan uw baby kunt geven. Kolven als uw baby is opgenomen op afdeling neonatologie Moedermelk is de beste voeding die u aan uw baby kunt geven. 2 De verpleegkundige heeft u uitleg gegeven over de werkwijze van het afkolven. In

Nadere informatie

Welke voeding gaat u uw baby geven?

Welke voeding gaat u uw baby geven? Welke voeding gaat u uw baby geven? Inleiding Nu u zwanger bent, heeft u veel keuzes te maken. Zo gaat u bijvoorbeeld kiezen welke voeding u aan uw baby gaat geven. De beste voeding voor uw baby is borstvoeding.

Nadere informatie

ANTENATAAL KOLVEN 1090

ANTENATAAL KOLVEN 1090 ANTENATAAL KOLVEN 1090 Inleiding Deze folder bevat algemene informatie over het beleid met betrekking tot antenataal kolven. Het doel van antenataal kolven is het verzamelen van colostrum. Het voordeel

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Borstvoeding geven aan een tweeling

Borstvoeding geven aan een tweeling Borstvoeding geven aan een tweeling Afdeling gynaecologie en verloskunde Het krijgen van een tweeling geeft vaak veel vreugde, maar tegelijkertijd dienen zich veel vragen aan. Veel praktische zaken zullen

Nadere informatie

Signalen dat het kind niet goed is aangelegd Voeden: hoe lang en wanneer

Signalen dat het kind niet goed is aangelegd Voeden: hoe lang en wanneer Borstvoeding Als de baby zijn voeding uit de borst krijgt, noemen we dit borstvoeding. De voedingsstoffen in borstvoeding zijn precies afgestemd op wat de baby nodig heeft. Borstvoeding beschermt de baby

Nadere informatie

De samenstelling van moedermelk: suikers en vetten

De samenstelling van moedermelk: suikers en vetten Gonneke van Veldhuizen-Staas, lactatiekundige IBCLC Soortspecificiteit van zoogdierenmelk De melk van alle zoogdieren is afgestemd op de speciale behoeften voor groei en ontwikkeling van elke species 1,2.

Nadere informatie

Stuwing & mastitis. Folder: 871 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8

Stuwing & mastitis. Folder: 871 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 Stuwing & mastitis Folder: 871 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 Stuwing Iedere vrouw krijgt na de bevalling stuwing. Dit is hormonaal geregeld, doordat

Nadere informatie

Afkolven van moedermelk

Afkolven van moedermelk Afkolven van moedermelk Het afkolven van moedermelk Moedermelk wordt gemaakt op basis van vraag en aanbod. Om de melkproductie op gang te brengen en op peil te houden dient u net zo vaak te kolven als

Nadere informatie

Gezond zwanger... 2. Medicijnen... 4 Orgaanvlees... 4 Rauwemelkse producten... 4 Rauwe eieren... 4 Rauw vlees en kattenontlasting...

Gezond zwanger... 2. Medicijnen... 4 Orgaanvlees... 4 Rauwemelkse producten... 4 Rauwe eieren... 4 Rauw vlees en kattenontlasting... Contents Gezond zwanger... 2 DOEN!... 2 Drink veel vocht.... 2 Eet elke dag verse groenten en fruit.... 2 Slik dagelijks foliumzuur.... 2 Slik een multivitamine speciaal voor zwangeren.... 2 Zorg voor

Nadere informatie

Tips & tricks Kolven

Tips & tricks Kolven Tips & tricks Kolven Inhoud: 1) Wanneer kolven blz. 2 2) Lukt afkolven niet goed? Tips. blz. 2 3) Kolf productie verhogen: blz. 3 4) Doet kolven pijn? blz. 3 5) Kolf tijd. blz. 4 6) Bewaren moedermelk.

Nadere informatie

ja / nee O smak geluidjes O wakker worden En voeden op verzoek

ja / nee O smak geluidjes O wakker worden En voeden op verzoek Vitamine K:.. tijd: Dag: 1 - Datum: - van.. tot uur Gewichtsafname: Welke informatie 1 e 24 uur m.b.t. borstvoeding bijzonderheden Binnen 1 uur aangelegd na geboorte ja / nee Was er 1 uur ongestoord huidcontact

Nadere informatie

Het afkolven van moedermelk

Het afkolven van moedermelk Adriaen Brouwerstraat 6 7606 AM Almelo telefoon 0546-532004 www.verloskundingenpraktijk-almelo.nl Catharina Wilhelm Vronica Falkmann Gerda den Ouden- Zoer Hilde Lenferink- Booijink Ellen Pol Alie Kuiterman

Nadere informatie

Borstvoeding voor een prematuur geboren baby

Borstvoeding voor een prematuur geboren baby KRAAMAFDELING Borstvoeding voor een prematuur geboren baby 1. Inleiding Borstvoeding voor een prematuur geboren baby 2. De melkproductie op gang brengen na de bevalling Afkolven voor een premature baby

Nadere informatie

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens

Informatiefolder. Zwangerschap en kinderwens Informatiefolder en kinderwens Inhoudsopgave Algemeen 3 Kinderwens 3 Foliumzuur s- en ovulatietesten 5 Geneesmiddelen 6 Bostvoeding Medicatiebegeleiding Algemeen De vrouw maakt tijdens haar leven een aantal

Nadere informatie

Afdeling Verloskunde, locatie WKZ. Borstvoeding geven aan een meerling

Afdeling Verloskunde, locatie WKZ. Borstvoeding geven aan een meerling Afdeling Verloskunde, locatie WKZ Borstvoeding geven aan een meerling 1 Inleiding Voor u ligt de katern van de afdeling Verloskunde en Neonatologie van het UMC Utrecht. Dit katern geeft u informatie over

Nadere informatie

Contents Wat je moet weten over het geven van borstvoeding.

Contents Wat je moet weten over het geven van borstvoeding. Contents Wat je moet weten over het geven van borstvoeding.... 2 Moedermelk is niet alleen de beste voeding voor je kindje, het is ook altijd beschikbaar, kan niet bederven en geeft geen afval.... 2 De

Nadere informatie

Borstvoeding geven aan een meerling

Borstvoeding geven aan een meerling Borstvoeding geven aan een meerling Afdeling verloskunde Over Alrijne Zorggroep Het Diaconessenhuis Leiden en Rijnland Zorggroep (Rijnland Ziekenhuis en de verpleeghuizen Leythenrode en Oudshoorn) zijn

Nadere informatie

16. MOGELIJKE BORSTVOEDINGSPROBLEMEN: VOORKOMEN EN BEHANDELEN

16. MOGELIJKE BORSTVOEDINGSPROBLEMEN: VOORKOMEN EN BEHANDELEN 16. MOGELIJKE BORSTVOEDINGSPROBLEMEN: VOORKOMEN EN BEHANDELEN 16.1. Pijn aan de tepel en tepelkloven Pijn aan de tepel wordt altijd veroorzaakt door een verkeerde zuigtechniek van de baby. Wanneer je baby

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Alternatieve geneeswijzen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 5 Fytotherapie 9 Orthomoleculaire geneeskunde

Nadere informatie

Borstvoeding bij uw te vroeg geboren baby. Afdeling C3 / D3 IJsselland Ziekenhuis

Borstvoeding bij uw te vroeg geboren baby. Afdeling C3 / D3 IJsselland Ziekenhuis Borstvoeding bij uw te vroeg geboren baby Afdeling C3 / D3 IJsselland Ziekenhuis Inhoudsopgave Inleiding 1. Waarom borstvoeding bij te vroeg geboren baby s? 3 2. Kolven 5 3. Borstvoeding 8 4. Prematurenstappenplan

Nadere informatie

Zorg door alternatieve geneeswijzen

Zorg door alternatieve geneeswijzen Zorg door alternatieve geneeswijzen Alternatieve geneeswijzen Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 6 Fytotherapie 8 Orthomoleculaire geneeskunde 10 Advies 11 Alternatieve geneeswijzen is een verzamelnaam

Nadere informatie

Leefregels en adviezen voor de kraamvrouw

Leefregels en adviezen voor de kraamvrouw Leefregels en adviezen voor de kraamvrouw 2 Van harte gefeliciteerd met de geboorte van uw dochter of zoon. Voor het optimaal genieten van uw kraamperiode en voor een goed herstel van uw lichaam na de

Nadere informatie

Borstvoeding 1 Afkolven 1 Stappenplan voor borstvoeding bij een premature baby 2 Meer informatie 5 Tot slot 6 Belangrijke telefoonnummers 6

Borstvoeding 1 Afkolven 1 Stappenplan voor borstvoeding bij een premature baby 2 Meer informatie 5 Tot slot 6 Belangrijke telefoonnummers 6 Borstvoeding voor te vroeg geboren baby s Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Borstvoeding 1 Afkolven 1 Stappenplan voor borstvoeding bij een premature baby 2 Meer informatie 5 Tot

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN 2 INHOUDSTAFEL 1. Beste ouders 4 2. Waarom kiezen voor borstvoeding? 5 3. Prenatale lessen over borstvoeding 5 4. Op het Verloskwartier 6 5. Op de Kraamafdeling

Nadere informatie

Wat je moet weten over borstvoeding

Wat je moet weten over borstvoeding Wat je moet weten over borstvoeding Afdeling verloskunde en kinderkliniek gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Borstvoeding, een goede start 3 Anatomie van de borst 3 Hoe komt de melkproductie op gang? 4

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Voedselallergie en voedselintolerantie

Voedselallergie en voedselintolerantie DC 29 Voedselallergie en voedselintolerantie 1 Inleiding Bij voedselallergie of voedselintolerantie is er sprake van overgevoelige reacties op voedsel of bepaalde bestanddelen in voedsel. De informatie

Nadere informatie

Borstvoeding. de beste start. Informatiebrochure patiënten

Borstvoeding. de beste start. Informatiebrochure patiënten Borstvoeding de beste start Informatiebrochure patiënten 3 1. De beste start...4 2. Voordelen...4 2.1 Voor de baby...4 2.2 Voor de moeder...5 3. Samenstelling van borstvoeding...5 4. Starten met borstvoeding...6

Nadere informatie

Borstvoeding. Folder: 469 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-12

Borstvoeding. Folder: 469 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-12 Borstvoeding Folder: 469 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-12 2-12 Borstvoeding Voordelen voor moeder en kind Moedermelk wordt door het lichaam gemaakt met

Nadere informatie

Het afkolven en bewaren van moedermelk

Het afkolven en bewaren van moedermelk Het afkolven en bewaren van moedermelk Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Redenen om te starten met kolven 1 Beginnen met kolven 1 Voorbereiding bij het kolven 2 Vormen van borstmassage

Nadere informatie

Borstvoeding voor een couveusebaby

Borstvoeding voor een couveusebaby 1/5 Kindergeneeskunde Borstvoeding voor een couveusebaby Inleiding Een vroeggeboorte komt meestal onverwacht. Ook na een gewone zwangerschap kan het gebeuren dat uw kindje meteen na de geboorte in een

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Duphalac, stroop 667 mg /ml

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Duphalac, stroop 667 mg /ml BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Duphalac, stroop 667 mg /ml Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar deze bijsluiter, het kan

Nadere informatie

Anthozym Petrasch. aansterken na ziekte. bij verlies aan vitaliteit. ter bescherming van gezonde cellen en weefsels. stimuleert het immuunsysteem

Anthozym Petrasch. aansterken na ziekte. bij verlies aan vitaliteit. ter bescherming van gezonde cellen en weefsels. stimuleert het immuunsysteem Anthozym Petrasch Geconcentreerd sap van rode bieten en zwarte bessen met rechtsdraaiend melkzuur aansterken na ziekte bij verlies aan vitaliteit ter bescherming van gezonde cellen en weefsels stimuleert

Nadere informatie

Uw baby voeden. Speciale dieetvoeding. Borstvoeding

Uw baby voeden. Speciale dieetvoeding. Borstvoeding Uw baby voeden Speciale dieetvoeding Borstvoeding Flesvoeding De eerste paar dagen Beginnen met borstvoeding Beginnen met flesvoeding De dieetvoeding Het bereiden van de flesvoeding Etenstijd Wat moet

Nadere informatie

Afkolven van moedermelk

Afkolven van moedermelk Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie Het Slotervaartziekenhuis, een opmerkelijk en ambitieus ziekenhuis in Amsterdam. In een informele en vertrouwde omgeving werken wij aan innovatieve medische

Nadere informatie

Borstvoeding voor een twee- of meerling

Borstvoeding voor een twee- of meerling 1/6 Kindergeneeskunde Borstvoeding voor een twee- of meerling Inleiding Deze folder geeft u informatie over borstvoeding in het algemeen, en borstvoeding bij een twee- of meerling in het bijzonder. Voordelen

Nadere informatie

Het gedrag van een pasgeboren baby en borstvoeding

Het gedrag van een pasgeboren baby en borstvoeding Workshop Het gedrag van een pasgeboren baby en borstvoeding Elke baby is anders Elke moeder is anders Elke vader is anders Iedereen met zijn eigen behoeftes. Baby s laten op hun eigen manier zien als ze

Nadere informatie

Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s

Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s Uw kind is opgenomen op de intensive care neonatologie, de verpleegafdeling voor te vroeg geboren baby s (prematuren). Ook wanneer een kind te vroeg wordt geboren,

Nadere informatie

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Indicatoren Standaard 1 - Beleid, scholing, prenatale informatie en ketenzorg De tekst in licht grijs is niet

Nadere informatie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Schildklierafwijkingen en zwangerschap Afdeling Verloskunde/Gynaecologie In het kort Normaal gesproken werkt de schildklier naar behoren. Bij een abnormale werking kan de schildklier te snel werken (hyperthyreoïdie)

Nadere informatie

Kolven Inleiding Redenen om te kolven Met de hand kolven

Kolven Inleiding Redenen om te kolven Met de hand kolven Kolven Inleiding In deze folder vindt u informatie over (elektrisch), de werkwijze hiervan en het bewaren van moeder. Kolven is het op gang brengen en/of in stand houden van de productie door middel van

Nadere informatie

Onnodige twijfel Bijna iedere voedende moeder denkt

Onnodige twijfel Bijna iedere voedende moeder denkt 6 Te weinig melk Iedere voedende moeder heeft wel eens het gevoel niet voldoende melk te hebben. Als je te weinig melk hebt, is daar meestal wat aan te doen. In deze brochure meer over de oorzaken van

Nadere informatie

Kolfdagboekje (Aanvulling op folder 'Borstvoeding') Vrouw- Moeder-Kind centrum

Kolfdagboekje (Aanvulling op folder 'Borstvoeding') Vrouw- Moeder-Kind centrum 00 Kolfdagboekje (Aanvulling op folder 'Borstvoeding') Vrouw- Moeder-Kind centrum Inhoudsopgave Borstmassage voor en tijdens het Effectief Afkolfschema s Hygiëne richtlijnen Bewaarschema Opwarmen Verhuur

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Borstvoeding en diabetes

PATIËNTEN INFORMATIE. Borstvoeding en diabetes PATIËNTEN INFORMATIE Borstvoeding en diabetes Algemeen Door middel van deze folder informeert het Maasstad Ziekenhuis u over het geven van borstvoeding bij Diabetes Mellitus aan uw baby. Het geven van

Nadere informatie

BORSTVOEDING BIJ DE PREMATURE PASGEBORENE

BORSTVOEDING BIJ DE PREMATURE PASGEBORENE BORSTVOEDING BIJ DE PREMATURE PASGEBORENE 283 Voorwoord In deze folder vindt u informatie en adviezen over borstvoeding bij de premature (te vroege) pasgeborene. Stap voor stap wordt in deze folder uitgelegd

Nadere informatie

INHOUD BORSTVOEDING: PROBLEMEN 1. PROBLEEMSTELLING INLEIDING 25/11/13 BIJ HET AANHAPPEN, GEVOLGEN EN BEHANDELING. Inleiding

INHOUD BORSTVOEDING: PROBLEMEN 1. PROBLEEMSTELLING INLEIDING 25/11/13 BIJ HET AANHAPPEN, GEVOLGEN EN BEHANDELING. Inleiding BORSTVOEDING: PROBLEMEN BIJ HET AANHAPPEN, GEVOLGEN EN BEHANDELING Joke Muyldermans Vroedvrouw MSc, lactatiekundige IBCLC Vzw De Bakermat 2 Inleiding INHOUD Basisprincipes van het drinken aan de borst

Nadere informatie

Huid-op-huid contact; baby en borst rond de geboorte

Huid-op-huid contact; baby en borst rond de geboorte Huid-op-huid contact; baby en borst rond de geboorte Annet Helmsing lactatiekundige IBCLC verschil Huid-op-huidcontact Stichting Zorg voor Borstvoeding: Vuistregel 4: dat moeders binnen een uur na de geboorte

Nadere informatie

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Vitaminen en mineralen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Vitaminen en mineralen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Vitaminen 3 Mineralen 4 Voeding 4 Dagelijkse behoefte 4 Wanneer extra vitaminen gebruiken

Nadere informatie

borstvoeding, het gaat lukken Gertie Roberts lactatiekundige IBCLC

borstvoeding, het gaat lukken Gertie Roberts lactatiekundige IBCLC borstvoeding, het gaat lukken Gertie Roberts lactatiekundige IBCLC Belangrijke info waar kun je terecht met vragen: verloskundige, gynaecoloog kraamverzorgster jeugdgezondheidszorg (consultatiebureau)

Nadere informatie

IJZERVERRIJKTE VOEDING

IJZERVERRIJKTE VOEDING IJZERVERRIJKTE VOEDING 278 Inleiding We weten het allemaal van Popeye: van ijzer wordt een mens sterk. IJzer is een stof die een belangrijke functie in het lichaam vervult. Het is een bestanddeel van hemoglobine,

Nadere informatie

Informatiebrochure voor ouders. Borstvoeding. De beste start

Informatiebrochure voor ouders. Borstvoeding. De beste start Informatiebrochure voor ouders Borstvoeding De beste start 1. De beste start... 4 2. Voordelen... 4 2.1 Voor de baby 2.2 Voor de moeder 3. Samenstelling van borstvoeding... 4. Starten met borstvoeding...

Nadere informatie

Yunio Borstvoeding. Kolven van moedermelk. Yunio is onderdeel van.

Yunio Borstvoeding. Kolven van moedermelk. Yunio is onderdeel van. Yunio Borstvoeding Kolven van moedermelk Yunio is onderdeel van. Kolven van moedermelk Yunio ondersteunt (aanstaande) ouders in de ontwikkeling van hun kind. Moedermelk kan om verschillende redenen gekolfd

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inleiding... 1 Redenen om te kolven... 1 Met de hand kolven... 1 Borstmassage om de toeschietreflex te bevorderen...

Inhoudsopgave Inleiding... 1 Redenen om te kolven... 1 Met de hand kolven... 1 Borstmassage om de toeschietreflex te bevorderen... Kolven Inhoudsopgave Inleiding... 1 Redenen om te... 1 Met de hand... 1 Borstmassage om de toeschietreflex te bevorderen... 2 Starten met enkel- of dubbelzijdig elektrisch... 4 Gebruik van elektrische

Nadere informatie

Leren drinken. Moeder en Kind Centrum. Beter voor elkaar

Leren drinken. Moeder en Kind Centrum. Beter voor elkaar Leren drinken Moeder en Kind Centrum Beter voor elkaar 2 Inleiding U krijgt deze informatie omdat uw kind nog wat moeite heeft met leren drinken. Goed kunnen drinken vraagt een goede coördinatie van zuigen,

Nadere informatie

Afkolven van moedermelk

Afkolven van moedermelk Afkolven van moedermelk Patiënteninformatie Kolven van moedermelk Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Redenen waarom er afgekolfd moet worden 3 Hoe vaak en hoe lang kolven 4 Kolftechniek 5 Bewaren van moedermelk

Nadere informatie

Dubbelzijdig kolven bij te vroeg geboren baby's

Dubbelzijdig kolven bij te vroeg geboren baby's Kindergeneeskunde Neonatologie Dubbelzijdig kolven bij te vroeg geboren baby's i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Inleiding Uw kindje is opgenomen op de afdeling Neonatologie omdat het te vroeg

Nadere informatie

Borstvoeding en een hartafwijking. Conny Mooij

Borstvoeding en een hartafwijking. Conny Mooij 5 Borstvoeding en een hartafwijking Conny Mooij Inhoud presentatie Casus Klaasje Waarom borstvoeding? Kolven Early Feeding Skills Stellingen Werken naar ontslag Casus Klaasje wordt geboren na 41 weken

Nadere informatie

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015 1 5 KNOV-Visie Voeding van de pasgeborene Utrecht 015 6 1 7 8 9 10 11 1 1 1 15 16 17 18 19 0 1 5 6 7 8 9 0 1 5 6 7 8 9 0 CLIËNTE De cliënte en haar partner maken een geïnformeerde keuze over de voeding

Nadere informatie

Naam baby: Tijdstip geboorte:

Naam baby: Tijdstip geboorte: Hygiëne Als de afgekolfde melk gebruikt wordt om een te vroeg geboren of zieke baby te voeden, is hygiëne extra belangrijk om de groei van bacteriën te voorkomen. Moedermelk is onder andere door de aanwezigheid

Nadere informatie

AFKOLVEN VAN MOEDERMELK

AFKOLVEN VAN MOEDERMELK AFKOLVEN VAN MOEDERMELK 771 Inleiding In deze folder leest u informatie over het af van moedermelk. Er kunnen zich situaties voordoen waarbij het niet mogelijk is om direct borstvoeding te geven of waarbij

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Borstvoeding en diabetes

Borstvoeding en diabetes Borstvoeding en diabetes Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2015 pavo 1166 Inleiding In deze folder leest u adviezen over het geven van borstvoeding als u diabetes heeft. Deze adviezen kunnen u helpen

Nadere informatie

Schildklier en zwangerschap

Schildklier en zwangerschap Schildklier en zwangerschap SCHILDKLIER EN ZWANGERSCHAP Waarvoor dient de schildklier? De schildklier produceert schildklierhormoon, een hormoon dat verantwoordelijk is voor de snelheid van de stofwisseling.

Nadere informatie

kolven patiënteninformatie

kolven patiënteninformatie patiënteninformatie Moedermelk is de beste voeding voor uw kind. Soms is het niet mogelijk een baby aan de borst te laten drinken. Kolven is dan een goed alternatief. Wat is? En hoe werkt het? Dat en meer

Nadere informatie

borst voeding bij te vroeg geboren baby s

borst voeding bij te vroeg geboren baby s borst voeding bij te vroeg geboren baby s Uw kind is opgenomen op de intensive care neonatologie, de verpleegafdeling voor te vroeg geboren baby s (prematuren). Ook wanneer een kind te vroeg wordt geboren,

Nadere informatie

Borstvoeding. Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie. Informatie voor aanstaande moeders KRAAMAFDELING TELEFOON 020-512 45 42 KINDERAFDELING

Borstvoeding. Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie. Informatie voor aanstaande moeders KRAAMAFDELING TELEFOON 020-512 45 42 KINDERAFDELING Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie Het Slotervaartziekenhuis, een opmerkelijk en ambitieus ziekenhuis in Amsterdam. In een informele en vertrouwde omgeving werken wij aan innovatieve medische

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

Schildklierafwijkingen en zwangerschap

Schildklierafwijkingen en zwangerschap Schildklierafwijkingen en zwangerschap Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. De schildklier 1 Schildklierziekten 2 Onderzoek 2 Behandeling 3 Gevolgen en eventuele complicaties voor jezelf

Nadere informatie

Borstvoeding aan de rand prematuur

Borstvoeding aan de rand prematuur 1/7 Vrouw-kindeenheid Borstvoeding aan de rand prematuur Inleiding Met deze folder willen wij u informeren over borstvoeding bij de rand premature baby. Deze borstvoeding kan namelijk anders verlopen dan

Nadere informatie

Kind en jeugdafdeling / verloskunde Kolven

Kind en jeugdafdeling / verloskunde Kolven Kind en jeugdafdeling / verloskunde Kolven Allereerst van harte gefeliciteerd met uw kindje. Deze folder geeft u informatie over het kolven en stimuleren van de moedermelkproductie. Wij zijn blij dat u

Nadere informatie

Koken met bloemen kruiden en wilde planten

Koken met bloemen kruiden en wilde planten Koken met bloemen kruiden en wilde planten Geschiedenis van de koken met wilde planten kruiden- onkruid Het gebruik van kruiden om hun geneeskracht en om er mee te koken bestond waarschijnlijk meer dan

Nadere informatie

Borstvoeding. borstvoeding. Geachte (aanstaande) ouders,

Borstvoeding. borstvoeding. Geachte (aanstaande) ouders, Borstvoeding Geachte (aanstaande) ouders, U heeft één van de delen van de serie GroeiGids in handen. De GroeiGids bestaat uit zeven handzame boekjes: Kinderwens Zwanger Borstvoeding Kraam 0-4 jaar 4-12

Nadere informatie

Borstvoeding bij de premature pasgeborene

Borstvoeding bij de premature pasgeborene Borstvoeding bij de premature pasgeborene Inleiding In deze folder vindt u informatie over het geven van borstvoeding aan uw te vroeg geboren baby (prematuur), die opgenomen is op afdeling 2 West. Ook

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Bij seksueel actieve moeders die exclusief voeden met de borst (dus niet kolven) en amenorroisch zijn, is de kans op zwangerschap

Nadere informatie

Het afkolven van moedermelk kolfdagboek

Het afkolven van moedermelk kolfdagboek Het afkolven van moedermelk kolfdagboek Het afkolven van moedermelk Definitie: Afkolven is het verwijderen van de melk uit de borst op een andere manier dan door het drinken van de baby. (Omschrijving

Nadere informatie

7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis

7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis 7 Geheimen voor een gezond leven. Elizabeth Versluis 5 Schrijver: Elizabeth Versluis Coverontwerp: ISBN: 9789402129168 2014 Elizabeth Versluis 6 Medullaza 2 7 Geheimen voor een gezond leven. Inhoudsopgave:

Nadere informatie

Kraamafdeling. Vroegtijdige weeën. gebroken vliezen en vroeggeboorte

Kraamafdeling. Vroegtijdige weeën. gebroken vliezen en vroeggeboorte Kraamafdeling Vroegtijdige weeën gebroken vliezen en vroeggeboorte In deze folder leest u over de oorzaak, gevolgen en behandeling van vroegtijdige weeën. Een zwangerschap duurt gemiddeld 40 weken, maar

Nadere informatie

Inleiding. De eerste dagen. Voordelen voor de baby. Kolven. Voordelen voor de moeder. Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s.

Inleiding. De eerste dagen. Voordelen voor de baby. Kolven. Voordelen voor de moeder. Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s. Hoffelijke zorg Inleiding Uw baby is opgenomen op kinderafdeling Willem-Alexander van Bronovo omdat het te vroeg geboren is en daarvoor extra zorg nodig heeft. In deze folder geven wij u informatie over

Nadere informatie

Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang

Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang Borstvoeding binnen MAM's kinderopvang Borstvoeding is de beste voeding voor een pasgeboren baby. Maar ook na deze eerste weekjes raad WHO /Unicef het volgende aan: Advies: - Eerste 6 maanden exclusief

Nadere informatie

Intra-uteriene groeivertraging. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Intra-uteriene groeivertraging. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Intra-uteriene groeivertraging Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding U krijgt deze folder omdat u zwanger bent van een kind dat in verhouding te klein is voor uw zwangerschapsduur. Een groeivertraging

Nadere informatie

Kolven in de kraamperiode

Kolven in de kraamperiode Verloskunde Patiënteninformatie Kolven in de kraamperiode U ontvangt deze informatie, omdat u onlangs bent bevallen. Gefeliciteerd met de geboorte van uw kindje! U wilt uw kindje graag borstvoeding geven.

Nadere informatie

Borstvoeding bij de zieke of te vroeg geboren baby

Borstvoeding bij de zieke of te vroeg geboren baby Patiënteninformatie Borstvoeding bij de zieke of te vroeg geboren baby Informatie voor ouders over het geven van borstvoeding of moedermelk op de couveuse-unit wanneer de baby extra zorg nodig heeft Inhoudsopgave

Nadere informatie