ZonMw Onderzoeksagenda Zwangerschap en Geboorte

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ZonMw Onderzoeksagenda Zwangerschap en Geboorte"

Transcriptie

1

2

3 ZonMw Onderzoeksagenda Zwangerschap en Geboorte Prioriteiten in kennisontwikkeling ten behoeve van een gezonde moeder, een gezonde zwangerschap en een gezond kind 17 juni 2010

4

5 Colofon ZonMw is de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. Als intermediair tussen maatschappij en wetenschap werkt ZonMw aan de verbetering van preventie, zorg en gezondheid door het stimuleren en financieren van onderzoek, ontwikkeling en implementatie. ZonMw staat voor kennisvermeerdering, kwaliteit en vernieuwing in het gezondheidsonderzoek en de zorg. De organisatie bestrijkt het hele spectrum van fundamenteel gezondheidsonderzoek tot en met de praktijk van de (preventieve) zorg. ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VWS en NWO. Voor meer informatie over deze Onderzoeksagenda kunt u contact opnemen met het secretariaat via of telefoon (070) juni /06/2010/2 ZonMw Laan van Nieuw Oost Indië 334 Postbus AE Den Haag Tel. (070) Fax (070)

6 6

7 Inhoudsopgave Voorwoord 9 Samenvatting Aanleiding voor deze onderzoeksagenda Achtergrondinformatie over perinatale sterfte en morbiditeit in Nederland Afbakening en randvoorwaarden Kennislacunes 19 Bronnen 23 Bijlage 1: geïnterviewden maart-april Bijlage 2: deelnemers expertmeeting 21 april

8 8

9 Voorwoord In december 2009 heeft de door de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ingestelde externe stuurgroep Zwangerschap en Geboorte een advies uitgebracht met voorstellen om de zorg rond zwangerschap en geboorte te optimaliseren. Naast aanbevelingen voor de organisatie van de zorg, adviseert de stuurgroep om de toegang tot kennis te verbeteren en een breed gedragen beroepsoverstijgend onderzoeksprogramma te ontwikkelen. Ter voorbereiding van de onderzoeksagenda heeft ZonMw opdracht gegeven voor een Signalementstudie Zwangerschap en Geboorte. Dit Signalement inventariseert de kennis(lacunes) op het gebied van de perinatale gezondheid en gezondheidszorg en stelt op grond daarvan prioriteiten voor wetenschappelijk onderzoek op dit terrein. Ook hebben in 2009 de Wetenschapscommissie Verloskunde van de Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV) de Kennisagenda Fysiologische Verloskunde opgesteld en de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (NVK) de Kennisagenda Perinatale Zorg. Op 21 april 2010 vond bij ZonMw de expertmeeting Zwangerschap en Geboorte plaats. De deskundigen uit de verschillende beroepsgroepen hebben met elkaar vastgesteld welke kennis als eerste moet worden vergaard om de zorg rond zwangerschap en geboorte te optimaliseren en om vermijdbare sterfte en ziekte van kind en moeder te voorkomen. Er blijkt dringend behoefte te zijn aan onafhankelijk, beroeps- en lijnoverstijgend onderzoek naar gezondheidsbevordering en interventies in de zorg en zorgstructuur. Op grond van de bovengenoemde drie documenten en de uitkomsten van de expertmeeting heeft ZonMw de Onderzoeksagenda Zwangerschap en Geboorte opgesteld. Ik hoop dat deze Onderzoeksagenda zal leiden tot initiatieven om in goede samenwerking tussen beleid, praktijk en onderzoek en met de verschillende disciplines onderzoek uit te voeren ten behoeve van een gezonde en goede start van een nieuw leven. Langs deze weg wil ik alle experts bedanken die een bijdrage hebben geleverd aan het Signalement, deze Onderzoeksagenda en de voor deze agenda gehouden interviews en expertmeetings. Henk J. Smid directeur ZonMw 9

10 10

11 Samenvatting In Nederland is de maatschappelijke betrokkenheid van het publiek en de politiek bij de perinatale zorg groot. De relatief ongunstige positie van Nederland in de Europese perinatale sterftecijfers heeft daarom ieders aandacht. Waarom Nederland minder goed dan andere Europese landen de perinatale sterfte omlaag heeft weten te brengen, is niet duidelijk. Daarnaast zijn er grote verschillen tussen bevolkingsgroepen. In het bijzonder in de grote steden zijn er verontrustende uitkomsten - niet alleen onder allochtone, ook onder autochtone bevolkingsgroepen. Behalve sterfte is ook morbiditeit (ziekte) van belang. Aan beide liggen grotendeels dezelfde determinanten ten grondslag en de cijfers volgen hetzelfde patroon. Veel meer dan in het verleden werd gedacht, blijken diverse gezondheidsproblemen rond de geboorte ook te leiden tot gezondheidsproblemen als de baby s ouder, zelfs volwassen zijn. Dat kan ook het geval zijn als de aanvankelijke behandeling succesvol lijkt te zijn. Daarom betekent het verbeteren van de perinatale uitkomsten ook werken aan de gezondheid van huidige en toekomstige generaties. Het terugdringen van problemen rond de geboorte, met aandacht voor verschillen tussen groepen, draagt ook bij aan het terugdringen van gezondheidsverschillen tussen die bevolkingsgroepen in het latere leven. Veruit het grootste deel van de perinatale sterfte (85,2 procent) in Nederland hangt samen met de aanwezigheid van één of meer van de volgende risicofactoren: congenitale afwijking, premature geboorte, laag geboortegewicht voor de betreffende zwangerschapsduur en een lage Apgar-score 1 na de geboorte (na 5 minuten). Dit noemen we de Big4 aandoeningen. Het voorkómen, vroeg opsporen en behandelen van deze aandoeningen is daarom van groot belang. De verschillende beroepsgroepen hebben geconstateerd dat naast veranderingen in de zorg, zoals aangegeven in het advies van de Stuurgroep, ook onderzoek dat tot doel heeft de perinatale mortaliteit en morbiditeit van kind en moeder te verlagen, van groot belang is. Die verlaging kan plaatsvinden door zowel het gunstig beïnvloeden van risicofactoren en het vroeg opsporen en behandelen daarvan als ook door het verbeteren van factoren die de zorg beïnvloeden. Bij de selectie van de onderzoeksprioriteiten zijn accenten gelegd op basis van de inschatting van de mogelijke bijdrage die zulk onderzoek heeft op de vermindering van sterfte en morbiditeit. Hoge prioriteit gaat naar praktijkgericht onderzoek en zorgexperimenten die bijdragen aan verbeteringen op de korte termijn. Dit onderzoek moet zoveel mogelijk lijnoverstijgend superscript (0 de,1e-, 2e-, en 3e-lijnszorg) en beroepsoverstijgend plaatsvinden. Vernieuwingen in de zorg dienen gepaard te gaan met een goede, wetenschappelijke evaluatie. Daarnaast is een blijvende investering nodig voor fundamenteel onderzoek; dus investeringen in kennis ter verbetering van de resultaten op de langere termijn. Deze onderzoeksagenda geeft specifieke en intensieve aandacht aan (aanstaande) ouders in achterstandssituaties. Hoofdthema Het hoofdthema waarop het onderzoek rondom zwangerschap en geboorte zich in de komende jaren moet richten, is de aanpak van de belangrijkste oorzaken van perinatale sterfte en morbiditeit (vroeggeboorte, groeivertraging, congenitale afwijkingen en asfyxie bij het kind). Leidend daarbij zijn het voorkómen van (een cumulatie van) risicofactoren en de vroege opsporing daarvan om te komen tot een vroege (preventieve) behandeling. De kennislacunes die er op dit brede thema geïdentificeerd zijn, worden hieronder kort en in hoofdstuk 4 uitgebreider toegelicht. 1 De Apgar-score is een test, waarmee een snelle indruk van de algemene toestand van een pasgeboren baby verkregen kan worden. De test wordt door de verloskundige, gynaecoloog of kinderarts gescoord één minuut, vijf minuten en tien minuten na de geboorte en geeft inzicht in de conditie van de baby op vijf vitale criteria (ademhaling, pols- en hartslag, spiertonus, kleur van de huid en reactie op prikkels). Op ieder criterium kan 0, 1 of 2 punten worden gescoord. De meeste baby's komen ter wereld met een Apgar-score tussen 7 en 10 punten. Bij minder dan 4 punten is onmiddellijk ondersteunende hulp vereist. 11

12 Kennislacunes Deze Onderzoeksagenda formuleert kennislacunes, gegroepeerd in thema s, waarop onderzoek dringend nodig is. De thema s zijn: gezondheidsvoorlichting & gezondheidsbevordering; risicoselectie & screening; organisatie & concentratie van de zorg; etnische, culturele & sociaaleconomische gezondheidsverschillen; ethische aspecten & cliëntperspectief; en oorzaken van perinatale en maternale sterfte en morbiditeit. Onderzoeksprioriteiten (zie ook hoofstuk 4) De prioriteiten voor onderzoek op deze thema s zijn aangeven in hoofdstuk 4. Enkele voorbeelden worden hieronder weergegeven. Onderzoek naar de(kosten)effectiviteit en implementatie van bestaande best practices van gezondheidsvoorlichting en gezondheidsbevordering en onderzoek naar organisatie en samenwerking tussen zorgverleners. Onderzoek gericht op het opsporen, voorkómen en behandelen van vroeggeboorte, perinatale asfyxie, groeivertraging en congenitale afwijkingen en complicaties bij bevalling; en ontwikkeling, evaluatie van (kosten)effectiviteit en implementatie van screeningsinstrumenten naar leefstijl-, psychosociale en andere factoren, afwijkingen, groeivertraging, aandoeningen moeder. Onderzoek naar mogelijkheden voor verbetering van de kwaliteit en de organisatie van de zorg en samenwerking in de zorgketen. Onderzoek naar het opheffen van de gecumuleerde risico s bij vrouwen in achterstandssituaties; en onderzoek naar de oorzaken van onderbehandeling van allochtone en achterstandsgroepen. Onderzoek naar maatschappelijk relevante ethische kwesties rondom screening en onderzoek naar wensen, voorkeuren, overwegingen en verwachtingen van cliënten. Onderzoek naar ethische aspecten rondom bestaande en nieuwe technieken van prenatale screening. Onderzoek naar dwang en drang rondom gezondere leefstijl bevorderen. Onderzoek naar de nog onbekende oorzaken voor de hoge sterfte bij a terme kinderen en onderzoek naar de gevolgen voor het kind van perinatale problemen en interventies op zowel korte als langere termijn. Consortia De experts pleiten voor vorming van lijnoverstijgende consortia. Hoewel er ook vraagstukken zijn die in enkelvoudig verband te beantwoorden zijn, vormt samenwerking de sleutel tot succes. Monitoring Om effecten op langere termijn te kunnen volgen en beter inzicht te verkrijgen in het verloop van de gezondheid van moeder en kind en de determinanten hiervan, is het opbouwen en gebruik kunnen maken van de gegevens van (bestaande) cohorten en andere registraties een voorwaarde. Er dient aangestuurd te worden op gezamenlijke dataverzameling en opbouw van databestanden en uniformiteit in (presentatie van) verzamelde gegevens. 12

13 1. Aanleiding voor deze onderzoeksagenda Nederland heeft een gemiddeld genomen ongunstige positie in de Europese perinatale sterftecijfers volgens het EURO-PERISTAT-II rapport 1. De perinatale sterfte daalde ook in Nederland de afgelopen decennia, maar minder snel dan in andere landen 1. In Nederland bevallen ieder jaar ongeveer vrouwen. Jaarlijks overlijden er ongeveer kinderen rond de geboorte. Daarnaast overlijden er ook jaarlijks tien tot vijftien vrouwen aan de complicaties rond zwangerschap en geboorte. Naast deze perinatale en maternale sterfte is er ook sprake van morbiditeit van kind en moeder ten gevolge van de zwangerschap of de geboorte. Een goed onderbouwde verklaring voor de slechtere positie van Nederland ten opzichte van andere Europese landen ontbreekt 2,3. Niet alleen het gemiddelde niveau van de perinatale uitkomst is in Nederland ongunstig, er zijn ook grote verschillen tussen bevolkingsgroepen en verschillen naar woonplaats. Zwangere vrouwen die wonen in de grote steden hebben vaker een ongunstige perinatale uitkomst dan vrouwen die elders wonen. Dit heeft een duidelijke relatie met een oververtegenwoordiging van allochtone vrouwen, vrouwen met een lage sociaaleconomische positie, vrouwen die wonen in zogenoemde achterstandswijken en andere specifieke risico s die verbonden zijn aan het wonen in een grote stad 3. Het is zorgwekkend dat het daarbij vaak niet gaat om één afzonderlijk risico maar om een cumulatie van risico s. Sinds begin 2008 staat het verder laten dalen van perinatale sterfte én het voorkómen van morbiditeit bij moeder en kind hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Hoe is het mogelijk dat wij, gezien het niveau van de zorg in Nederland, relatief slecht presteren ten opzichte van de ons omringende landen? In december 2009 heeft een door de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aangestelde externe stuurgroep Zwangerschap en Geboorte een advies uitgebracht aan de minister met voorstellen om de zorg rond zwangerschap en geboorte te optimaliseren. Naast aanbevelingen over de organisatie van de zorg, adviseert de Stuurgroep ook om, gezien de vele kennislacunes, een onderzoeksagenda op te stellen die gedragen wordt door het hele veld. ZonMw heeft de taak op zich genomen de ontbrekende kennis over perinatale sterfte en morbiditeit in kaart te brengen en prioriteiten te stellen. Het resultaat hiervan is deze Onderzoeksagenda Zwangerschap en Geboorte, die is opgesteld in samenwerking met de verschillende beroepsgroepen en experts. Waarom een onderzoeksagenda? Omdat resultaten van onderzoek de noodzakelijke aanknopingspunten kunnen leveren voor (kosten)effectieve interventies op het gebied van preventie en zorg. Ook kan onderzoek de onderbouwing leveren voor noodzakelijke veranderingen in de zorg om perinatale en maternale sterfte en morbiditeit terug te dringen. Het is van belang om het onderzoek dat hier het meeste aan bijdraagt te identificeren. Werken aan betere perinatale uitkomsten is investeren in de gezondheid van huidige en toekomstige generaties. Dit levert naar verwachting ook een bijdrage aan het terugdringen van grote verschillen in gezondheid in het latere leven. Ambitie en doelstellingen De leidraad voor deze Onderzoeksagenda Zwangerschap en Geboorte is een gezonde moeder, een gezonde zwangerschap en een gezond kind. Deze onderzoeksagenda heeft de ambitie in kaart te brengen welke kennis de komende jaren ontwikkeld moet worden om een belangrijke bijdrage te leveren aan het terugdringen van vermijdbare sterfte en ziekte bij moeder en kind tijdens de zwangerschap en rond de bevalling. Een hoge prioriteit ligt daarbij op het snel verkrijgen van die onderzoeksresultaten die hieraan het meest kunnen bijdragen. Daarbij vraagt het veld nadrukkelijk aandacht voor het verloop van de normale fysiologische zwangerschap en niet alleen te concentreren op de pathologie, de afwijkende bevalling. 13

14 De doelstellingen van de Onderzoeksagenda zijn: Het stimuleren van beroeps- en lijnoverstijgend onderzoek gericht op de ontwikkeling, evaluatie en implementatie van interventies ter preventie van vermijdbare perinatale en maternale sterfte en morbiditeit. Het ontwikkelen van een perinataal multidisciplinair preventiekader gericht op gezondheidsbevordering (zoals voorlichting over roken en overgewicht) en ziektepreventie, waarbij het bereik van risicogroepen een belangrijk aandachtspunt is. Het stimuleren van onderzoek om bij te dragen aan een praktijk die meer is gestoeld op een wetenschappelijk bewezen aanpak (evidence based). Het centraal stellen van het cliëntperspectief: moeder en kind in de hoofdrol. Werkwijze ZonMw heeft begin 2009 opdracht verleend aan het Eramus MC voor het opstellen van een Signalementstudie waarin de actuele stand van zaken rond zwangerschap en geboorte wordt gegeven en een overzicht van kennis en kennislacunes. Het ErasmusMC heeft in december 2009 een concept van dit Signalement Zwangerschap en Geboorte gepresenteerd. De KNOV (Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen) en de NVK (Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde) hebben beide eind 2009 ook een onderzoeksagenda opgesteld 4,5. De Signalementstudie en de onderzoeksagenda s zijn in december 2009 besproken tijdens een door ZonMw georganiseerde expertmeeting. Op grond van deze documenten is een concept van een onderzoeksagenda opgesteld. Het concept van de onderzoeksagenda is aangevuld door een consultatie van vertegenwoordigers van de verschillende betrokken beroepsgroepen en instanties (zie bijlage 1). Deze gesprekken zijn in maart en april 2010 gevoerd. Op 21 april 2010 werd in een gezamenlijke expertbijeenkomst (zie bijlage 2) het concept van de onderzoeksagenda besproken wat heeft geresulteerd in de definitieve versie van deze Onderzoeksagenda Zwangerschap en Geboorte. Tevens is het Signalement verder bewerkt en in juni 2010 gepubliceerd. 14

15 2. Achtergrondinformatie over perinatale sterfte en morbiditeit in Nederland Dit hoofdstuk gaat kort in op de belangrijkste feiten over de Nederlandse situatie rond perinatale en maternale sterfte en morbiditeit. Veruit het grootste deel van de perinatale sterfte (85,2 procent) in Nederland hangt samen met de aanwezigheid van één of meer van de volgende vier risicofactoren (de Big4 aandoeningen): - premature geboorte - congenitale afwijking - laag geboortegewicht voor de betreffende zwangerschapsduur - lage Apgar-score 5 minuten na de geboorte 2. Deze noemen we de Big4 aandoeningen. Big4 aandoeningen komen voor bij één op de zes zwangerschappen (16 procent) en gezamenlijk zijn deze verantwoordelijk voor 85 procent van de perinatale sterfte. Laat men de lage Apgar-score buiten beschouwing, dan spreken wij van de Big3 aandoeningen. Big3 aandoeningen veroorzaken 82 procent van de sterfte 2. De meeste kinderen met Big4 hebben slechts één Big4 aandoening (97 procent, in totaal 14,2 procent van alle zwangerschappen). De rest (in totaal 2,1 procent van alle zwangerschappen) heeft meer dan één Big4 aandoening en dat vergroot het risico op sterfte aanzienlijk. 80 Procent van de perinatale sterfte vindt plaats bij de 2 procent van de kinderen die een combinatie van twee of meer van de Big4 aandoeningen hebben. De sterftekans is bij een gecombineerde Big4 gemiddeld 39 procent tegen slechts 0,4 procent bij de kinderen met een enkelvoudige Big4 aandoening. Kinderen die als enige probleem een te laag geboortegewicht hebben (één van de Big4 aandoeningen), hebben een nog lagere sterfte (0,03 procent). Dat cijfer is echter misleidend. Een te laag geboortegewicht - veroorzaakt door groeivertraging - geeft vooral aanleiding tot doodgeboorte vóór de 37ste week van de zwangerschap. De baby s die een groeivertraging hebben, maar uiteindelijk toch op tijd worden geboren, zijn relatief gezond 2. Uit de meest recente getallen uit 2007 blijkt dat in Nederland ongeveer tweederde van de perinatale sterftegevallen foetale sterfte betreft: 46 procent van de sterfte vindt plaats vóór de geboorte en 21 procent tijdens de baring. Het resterende deel van de sterfte betreft levend geboren kinderen die in de eerste zeven levensdagen overlijden. In totaal overleden in kinderen na een zwangerschapsduur van 37 weken of meer (dat is ongeveer 25 procent van het totaal aantal jaarlijkse perinatale sterfgevallen) 2. Nederland kent grote verschillen in perinatale uitkomsten, zowel tussen steden onderling als binnen steden. De uitkomsten van de zwangerschap zijn aanzienlijk slechter in achterstandswijken, voor zowel allochtone als autochtone vrouwen. Etniciteit, culturele verschillen en een lage sociaaleconomische status hebben effect op de uitkomst van de zwangerschap 3. Overgewicht, slechte voeding, roken en alcoholgebruik stimuleren in belangrijke mate de vier belangrijkste oorzaken voor perinatale sterfte en morbiditeit. Ongeveer 30 procent van de Nederlandse vrouwen in de vruchtbare periode (15-44 jaar) rookt en ongeveer 5 procent is probleemdrinker. Slechts een heel klein percentage van de vrouwen voldoet aan de aanbevelingen uit de Richtlijnen goede voeding en ongeveer 40 procent van de vrouwen heeft een matig tot ernstig overgewicht 3. Het gebruik van foliumzuur daalt (vlak na de voorlichtingscampagne lag dat op 70% voor autochtone vrouwen). Het bereik van perinatale zorg en prenatale screening is onvoldoende. In de grote stad zijn autochtone vrouwen in ongeveer driekwart van de gevallen voor de 14 e week van de zwangerschap bij de zorgverlener geweest 3. Het wonen in een achterstandswijk gaat gepaard met een verhoogd risico op perinatale mortaliteit en morbiditeit. Waarop dat effect rust is maar gedeeltelijk bekend. Duidelijk is dat een opeenstapeling van risico s gezamenlijk leidt tot slechtere uitkomsten 3. 15

16 De hoge perinatale sterfte in verhouding tot die van andere Europese landen kan niet uitsluitend verklaard worden door de bijdrage van de reeds bekende oorzaken voor slechtere zwangerschapsuitkomsten, zoals consanguïniteit (geboorte uit twee bloedverwanten), de leeftijd van de moeder (tienerzwangerschap en boven de 40 jaar), een meerlingzwangerschap, het beperkte bereik van de prenatale screening (zoals een test op het syndroom van Down) en het medisch beleid bij onvoldragen zwangerschappen in Nederland (24-26 weken) 2,3. Kinderen die intensieve neonatale zorg nodig hebben gehad, hebben een verhoogd risico op ontwikkelingsstoornissen in de loop van hun leven. Dat geldt voor zowel te vroeg geboren kinderen als voor kinderen die op tijd worden geboren. Van de te vroeg geboren kinderen (bij een zwangerschapsduur korter dan 32 weken) heeft 40 procent op tweejarige leeftijd een mentale of een motorische achterstand. Bij sommige van deze kinderen ontwikkelen zich gedragstoornissen, ADHD, autisme en psychiatrische ziektebeelden. Kinderen met een groeiachterstand die ook te vroeg geboren zijn, vertonen meer complexe neurologische en ontwikkelingsstoornissen. Intra-uteriene (in de baarmoeder) groeiachterstand wordt ook geassocieerd met hart- en vaatziekten en diabetes op volwassen leeftijd. Op tijd geboren kinderen met een groeiachterstand hebben in vergelijking met kinderen met een normaal geboortegewicht, een verhoogde kans op leerproblemen en op lagere intellectuele vermogens op jong volwassen leeftijd. Kinderen met een ernstige vorm van zuurstoftekort rond de geboorte, ongeacht de zwangerschapsduur, hebben vaker een slechte intellectuele, neuropsychologische en motorische ontwikkeling. Maternale sterfte wordt vooral veroorzaakt door aandoeningen die verband houden met hoge bloeddruk, trombose, infecties en bloedingen (8 uit zwangeren). De belangrijkste oorzaak voor maternale sterfte is eclampsie en HELLP-syndroom. Etniciteit heeft een belangrijke invloed op de sterfte van de moeder. De oorzaak daarvan is onvoldoende bekend. Maternale morbiditeit komt voor bij 7 van de zwangere vrouwen. Er zijn aanwijzingen dat bloedingen daarbij een grote rol spelen. Tevens kunnen zorgfactoren hierin een rol spelen 2. De vormgeving van het Nederlandse verloskundige systeem is uniek. Nergens kent men in de verloskunde het onderscheid in nulde, eerste- tweede en derdelijn, twee professionals (huisarts en verloskundige) in de eerste lijn en een professionele kraamzorg. De basis onder het functioneren van dit systeem is een adequate risicoselectie in zowel de eerste als de tweede lijn. Die risicoselectie kan beter. Bij ongeveer een derde van de zwangerschappen met een Big4 aandoening, begint de bevalling in de eerste lijn 3. Daarnaast is adequate communicatie en informatie-uitwisseling tussen alle zorgverleners essentieel. Immers, ruim 80% van de zwangere vrouwen heeft op enig moment tijdens de zwangerschap te maken met meerdere zorgprofessionals 2,3. Zoals uit deze korte opsomming blijkt, is al veel bekend over de mogelijke oorzaken van de relatief slechte zwangerschapsuitkomsten in Nederland. Ook is duidelijk dat er nog diverse kennishiaten bestaan. De werkelijke oorzaken van een niet goed verlopende zwangerschap zijn lang niet altijd bekend en er is nog veel onduidelijk over hoe deze risicofactoren kunnen worden voorkomen en hoe er vroeg kan worden ingegrepen als ze zich voordoen. Kennis over effectiviteit, doelmatigheid en implementatievoorwaarden van interventies ontbreekt. Verder is er nog veel onduidelijkheid over hoe de overdracht tussen de lijnen geoptimaliseerd kan worden. Ook is niet bekend wat de (kosten)effectiviteit, de implementatievoorwaarden en implicaties van (soms reeds in gang gezette) zorginnovaties zijn. Ten behoeve van landelijk invoering is evaluatie hiervan noodzakelijk. 16

17 3. Afbakening en randvoorwaarden Periode waarop de onderzoeksagenda betrekking heeft Een gezonde zwangerschap begint al voor de conceptie. Veel problemen kunnen worden voorkomen door gezond te beginnen aan de zwangerschap. De Onderzoeksagenda begint daarom bij de preconceptiefase en heeft óók betrekking op de lange termijn morbiditeit als gevolg van complicaties rond de geboorte voor zowel moeder en kind. We gaan daarbij uit van een fasering in zes fasen: 1. Preconceptiefase 2. Vroege zwangerschap tot 22 weken 3. Late Zwangerschap vanaf 22 weken 4. Baring 5. Eerste 6 weken van de moeder (eerste controle) en de eerste zeven dagen van het kind 6. De periode van het kind tot jongvolwassen leeftijd (de periode waarop lange termijn effecten van een slechte start zich kunnen openbaren) De Onderzoeksagenda legt de aandacht vooral op de start van het leven en op een levensloopperspectief: een ongunstige perinatale uitkomst dient te leiden tot vervolgaandacht voor dit kind. En ook voor de ouders, zowel wat hun eigen gezondheid betreft als die van een eventueel volgend kind. Definities Onder perinatale sterfte verstaan wij in deze agenda sterfte van het kind vanaf een zwangerschap van 22 weken tot 7 dagen na de geboorte (de optelsom van de foetale sterfte en de vroeg neonatale sterfte). Maternale sterfte is de dood van de moeder als gevolg van complicaties gedurende de zwangerschap of de baring. Onder morbiditeit bij moeder en kind verstaan we die complicaties die op korte en lange termijn ontstaan bij moeder of kind ten gevolge van complicaties die optraden tijdens de zwangerschap of de baring. Type onderzoek Het veld pleit voor betere toepassing van bestaande kennis. Bij de uitvoering van de Onderzoeksagenda zou de nadruk moeten liggen op toegepast en praktijkgericht onderzoek, op de evaluatie en implementatie van bestaande (kosten)effectieve interventies en waar nodig op de ontwikkeling van nieuwe effectieve interventies. Belangrijk is dat als er sprake is van een innovatie in de zorg dit wordt begeleid met evaluatie- en implementatieonderzoek. Maar er zijn ook andere vormen van onderzoek nodig, zoals fundamenteel-strategisch onderzoek en epidemiologisch onderzoek, dit om de juiste bouwstenen aan te leveren voor het toegepast onderzoek. Uitgangspunt is dat dit onderzoek moet bijdragen aan het terugdringen van de perinatale en de maternale sterfte en morbiditeit. Het moet aan de onderzoekers worden overgelaten welk type onderzoek zij passend achten bij de onderzoeksvraag. Juist voor het onderzoek naar de effectiviteit van interventies is verbreding en flexibilisering van de te hanteren designs nodig, mits goed onderbouwd. Hoewel het optimale bewijs van effectiviteit kan worden verkregen door een randomized controlled trial (RCT) zijn er verschillende redenen denkbaar waarom toepassing van dit design niet altijd mogelijk of geëigend is. Een voorbeeld daarvan is de evaluatie van een interventie in de wijk. Ook kan randomisatie om verschillende redenen, zoals ethische en politieke, lastig zijn. Het gekozen onderzoeksdesign moet vanzelfsprekend wel passen bij de onderzoeksvraag. Aantonen of de interventie het beoogde effect heeft, moet uiteindelijk altijd de doelstelling van het onderzoek zijn. 17

18 Onderzoek in consortia en zorgexperimenten Kennisontwikkeling moet gericht zijn op het vergroten van de kans op een gezonde zwangerschap en op een goede uitkomst voor moeder en kind. Hierin spelen verschillende professionals in de 0 e,1 e,2 e en 3 e lijn een rol. Gezamenlijke ontwikkeling van kennis bevordert de samenwerking en de onderlinge afstemming van zorg. De ontwikkeling van kennis moet bij voorkeur plaats vinden in multidisciplinaire,lijnoverstijgende, consortia. Dergelijke samenwerkingsverbanden van ziekenhuizen, verloskundige centra en praktijken, huisartsen, universiteiten en hogescholen, zijn bij uitstek geschikt om praktijkgericht onderzoek uit te voeren en de resultaten van het onderzoek direct toe te passen in de praktijk. Het ontwikkelen van de infrastructuur die hiervoor nodig is, heeft ondersteuning nodig. In deze consortia kunnen ook nieuwe organisatie- en samenwerkingsvormen worden onderzocht in zorgexperimenten. In een consortium moeten diverse lijnen tot ontwikkeling worden gebracht. Ook kan in een consortium meer aandacht zijn voor het beleid van gemeenten en andere overheden. Uiteraard moet er bij de uitvoering van de onderzoeksagenda wel oog blijven voor kleinere noodzakelijke experimenten die wat hun uitvoering betreft niet passen binnen een groter consortium. Participatie en cliëntperspectief De afgelopen jaren dringt steeds meer het besef door dat participatie van cliënten essentieel is om vooruitgang te boeken. Onder participatie verstaat ZonMw het betrekken van belanghebbenden bij het bereiken van de doelstellingen van de onderzoeksagenda. Met betrekken wordt bedoeld het raadplegen, advies inwinnen, samenwerken of laten (mee)beslissen van belanghebbenden bij het subsidiëren van projecten en bij de werkzaamheden in de projecten. Participatie kan bijdragen aan een betere kwaliteit van onderzoek, ontwikkeling en implementatie en nieuwe inzichten daarvoor. Daarnaast bevordert participatie dat onderzoeksvragen aansluiten bij de behoeften van cliënten en daarmee ook de implementatie van de resultaten van onderzoek. Internationaal perspectief In het buitenland wordt kennis ontwikkeld die ook voor Nederland relevant kan zijn. Andersom is Nederlands onderzoek van grote waarde voor het buitenland. Het veld dringt erop aan ervoor zorg te dragen dat het internationale perspectief bij de uitvoering van de onderzoeksagenda niet ontbreekt. Registratie Bij de uitvoering van een Onderzoeksprogramma Zwangerschap en Geboorte wordt ervan uitgegaan dat het ministerie van VWS zorg draagt voor eenduidige adequate registratie van perinatale en maternale sterfte- en morbiditeitscijfers. Er is onder andere behoefte aan een internationale synchronisatie van de cijfers ten behoeve van een goede vergelijking met het buitenland. Multidisciplinaire normen en richtlijnen Deze agenda richt zich op onderzoek en niet op de ontwikkeling van richtlijnen. De regierol voor het ontwikkelen van multidisciplinaire normen en richtlijnen wordt nadrukkelijk overgelaten aan het nog op te richten College Perinatale Zorg. Het veld wijst erop dat bij het oprichten van zo n College Perinatale Zorg wel moet worden gestreefd naar verbinding tussen het College en een Onderzoeksprogramma Zwangerschap en Geboorte. 18

Healthy Pregnancy 4 All vroege start, lang profijt. Adja Waelput. 8 juni 2015, UMCG

Healthy Pregnancy 4 All vroege start, lang profijt. Adja Waelput. 8 juni 2015, UMCG Healthy Pregnancy 4 All vroege start, lang profijt Adja Waelput 8 juni 2015, UMCG Gezond ouder worden gebeurt in de baarmoeder en die verschillen zijn er al vanaf de geboorte Perinatale sterfte 2000-2008

Nadere informatie

Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Kamervragen 19 februari 2008

Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Kamervragen 19 februari 2008 De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 0018 00 EA Den Haag Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Kamervragen 19 februari 008 Hierbij

Nadere informatie

Nederlandse perinatale sterfte daalt

Nederlandse perinatale sterfte daalt Concept persbericht 23052013 EMBARGO TOT MAANDAG 27 MEI 2013 00.01 UUR De internationale positie verbetert: Nederlandse perinatale sterfte daalt MAASTRICHT, 26 mei 2013 De perinatale sterfte (sterfte rond

Nadere informatie

Grootstedelijke perinatale gezondheid Aanvalsplan Perinatale Sterfte Rotterdam

Grootstedelijke perinatale gezondheid Aanvalsplan Perinatale Sterfte Rotterdam Grootstedelijke perinatale gezondheid Aanvalsplan Perinatale Sterfte Rotterdam Eric A.P. Steegers, Verloskunde en Prenatale Geneeskunde, Erasmus MC, Rotterdam Rotterdam circa 9000 zwangeren per jaar 5000

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 2955 Vragen van het lid

Nadere informatie

ONDERZOEK. Verloskunde Academie Rotterdam

ONDERZOEK. Verloskunde Academie Rotterdam ONDERZOEK Verloskunde Academie Rotterdam Kennispoort 3 februari 2012 Hanneke Torij & Adja Waelput Inhoud Introductie en achtergrond Academische Werkplaats als organisatiestructuur / platform voor onderzoek

Nadere informatie

2 E NATIONAAL CONGRES PRECONCEPTIEZORG

2 E NATIONAAL CONGRES PRECONCEPTIEZORG 2 E NATIONAAL CONGRES PRECONCEPTIEZORG 18 september 2009 10.00 16.30 uur NBC Nieuwegein INLEIDING Er wordt op veel plaatsen hard gewerkt aan de implementatie van preconceptiezorg: sinds het vorige congres

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

De aanpak van perinatale sterfte in Nederland

De aanpak van perinatale sterfte in Nederland Perspectief De aanpak van perinatale sterfte in Nederland Uitkomsten van een systematisch expert-onderzoek Jashvant Poeran, Eric A.P. Steegers en Gouke J. Bonsel In 2009 kondigde de toenmalige minister

Nadere informatie

The Lancet Midwifery Series

The Lancet Midwifery Series The Lancet Midwifery Series Een artikelenreeks over de invloed van verloskundigenzorg op vrouwen en hun pasgeborenen, gezinnen, families en gemeenschappen Joke Klinkert, verloskundige, MPH, directeur EVAA

Nadere informatie

Opzet. Methode. Inleiding. Resultaten. Conclusie. Martine Eskes, Adja Waelput, Sicco Scherjon, Klasien Bergman en Anita Ravelli

Opzet. Methode. Inleiding. Resultaten. Conclusie. Martine Eskes, Adja Waelput, Sicco Scherjon, Klasien Bergman en Anita Ravelli Martine Eskes, Adja Waelput, Sicco Scherjon, Klasien Bergman en Anita Ravelli Een kwart van de aterme perinatale sterfte betreft SGA (

Nadere informatie

Bijlage bij brief: CZ/EKZ-2907532. WERKPLAN externe Stuurgroep zwangerschap en geboorte

Bijlage bij brief: CZ/EKZ-2907532. WERKPLAN externe Stuurgroep zwangerschap en geboorte Bijlage bij brief: CZ/EKZ-2907532 WERKPLAN externe Stuurgroep zwangerschap en geboorte INHOUDSOPGAVE 1 PROJECTDEFINITIE...1 1.1 AANLEIDING...1 1.2 UITDAGING EN DOEL(EN)...1 1.3 AFBAKENING...1 1.4 RESULTAAT...2

Nadere informatie

Plan van Aanpak Taskforce Rookvrije Start. 29 juni 2016

Plan van Aanpak Taskforce Rookvrije Start. 29 juni 2016 Plan van Aanpak Taskforce Rookvrije Start 29 juni 2016 Taskforce Rookvrije Start 29 juni 2016 Een rookvrije start begint bij een vrouw die zwanger wil worden en daarom stopt met roken. Haar embryo ontwikkelt

Nadere informatie

Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde De 20-weken echo

Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde De 20-weken echo Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde De 20-weken echo Prenatale diagnostiek Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde Inleiding In deze folder leest u meer over de 20-weken echo. De informatie is bedoeld voor

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen

Richtlijn JGZ-richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen Richtlijn JGZ-richtlijn Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen Inleiding Aanleiding In Nederland werden in 2008 in totaal 13.649 kinderen (7,7% van alle pasgeborenen) te vroeg (zwangerschapsduur

Nadere informatie

Zorgpaden voor niet-medische risicofactoren in de verloskundige zorg

Zorgpaden voor niet-medische risicofactoren in de verloskundige zorg Zorgpaden voor niet-medische risicofactoren in de verloskundige zorg Preconception Care and Risk Assessment during pregnancy Amber A. Vos arts-onderzoeker afdeling Verloskunde en Gynaecologie Erasmus MC

Nadere informatie

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap 2008-2012 Nickie van der Wulp, MSc 12, Ciska Hoving, PhD 2, Wim van Dalen, MSc 1, & Hein de Vries, PhD 2 1 Nederlands

Nadere informatie

KLAAR VOOR EEN KIND KLAAR VOOR EEN KIND. Rapportage Perinatale gezondheid in Rotterdam. www.klaarvooreenkind.nl. Nulmeting periode 2000-2007

KLAAR VOOR EEN KIND KLAAR VOOR EEN KIND. Rapportage Perinatale gezondheid in Rotterdam. www.klaarvooreenkind.nl. Nulmeting periode 2000-2007 Rapportage Perinatale gezondheid in Rotterdam KLAAR VOOR EEN KIND Nulmeting periode 2000-2007 Jashvant Poeran Erwin Birnie Semiha Denktas Eric A.P. Steegers Gouke J. Bonsel www.klaarvooreenkind.nl KLAAR

Nadere informatie

Organisatie en uptakevan. naar downsyndroom en ernstige foetale afwijkingen. Marian Bakker

Organisatie en uptakevan. naar downsyndroom en ernstige foetale afwijkingen. Marian Bakker Organisatie en uptakevan de prenatale screening naar downsyndroom en ernstige foetale afwijkingen Marian Bakker Organisatie van de prenatale screening Ingevoerd in 2007 Niet gericht op preventie of behandeling,

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Healthy Pregnancy 4-All 2 Kraamzorg onderzoek

Healthy Pregnancy 4-All 2 Kraamzorg onderzoek Healthy Pregnancy 4-All 2 Kraamzorg onderzoek Dag van de kraamzorg 08-09-2015 drs. J Lagendijk, arts-onderzoeker Inhoud Sociale geneeskunde Het onderzoek Healthy Pregnancy 4 All 1 & 2 Het kraamzorg project

Nadere informatie

Samenvatting. De foetus als patiënt?

Samenvatting. De foetus als patiënt? Samenvatting Sinds de Gezondheidsraad in 1990 advies uitbracht over invasieve diagnostiek en behandeling van de foetus hebben zich op dit terrein belangrijke ontwikkelingen voorgedaan, vooral door het

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 9 oktober 2014 Betreft beantwoording Kamervragen

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 9 oktober 2014 Betreft beantwoording Kamervragen > Retouradres: Postbus 20350, 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 29 323 Prenatale screening Nr. 17 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Perinatale sterfte verschillen naar zorgregio s in Nederland

Perinatale sterfte verschillen naar zorgregio s in Nederland Perinatale sterfte verschillen naar zorgregio s in Nederland Anita CJ Ravelli, AMC afdeling Klinische Informatiekunde Mede namens: Martine Eskes, Jan Jaap HM Erwich, Hens AA Brouwers, Erna Kerkhof, Joris

Nadere informatie

Gezonde start. Elk kind heeft recht op zo gezond mogelijke ouders. Prof. Dr. S.Pauline Verloove-Vanhorick Preventieve gezondheidszorg voor kinderen

Gezonde start. Elk kind heeft recht op zo gezond mogelijke ouders. Prof. Dr. S.Pauline Verloove-Vanhorick Preventieve gezondheidszorg voor kinderen Gezonde start Elk kind heeft recht op zo gezond mogelijke ouders Prof. Dr. S.Pauline Verloove-Vanhorick Preventieve gezondheidszorg voor kinderen Amersfoort, 20 november 2014 De trap des levens Anonymus,

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Samenvatting. Keuze voor à terme sterfte. Hoe werkt perinatale audit in de praktijk?

Samenvatting. Keuze voor à terme sterfte. Hoe werkt perinatale audit in de praktijk? Samenvatting In 2003 blijkt uit de eerste Peristatstudie dat de perinatale sterfte in 1998 2000 in Nederland het hoogst is binnen de toenmalige Europese Unie. In 2004 is de sterfte in Nederland gedaald

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Dubbel : geen. 4 geselecteerd

Dubbel : geen. 4 geselecteerd Interventies specifiek gericht op het terugdringen van gezondheidsverschillen en verbeteren van de zwangerschapsuitkomsten bij allochtone vrouwen van niet-westerse afkomst; Cornel Kirpestein, project De

Nadere informatie

2 E NATIONAAL CONGRES PRECONCEPTIEZORG

2 E NATIONAAL CONGRES PRECONCEPTIEZORG VOORLOPIG PROGRAMMA 2 E NATIONAAL CONGRES PRECONCEPTIEZORG 18 september 2009 10.00 16.30 uur NBC Nieuwegein INLEIDING Na het succes van het 1 e Nationale Congres Preconceptiezorg in 2008 zal op 18 september

Nadere informatie

Overeenkomst Regionaal Centrum Prenatale Screening en praktijk voor counseling

Overeenkomst Regionaal Centrum Prenatale Screening en praktijk voor counseling Overeenkomst Regionaal Centrum Prenatale Screening en praktijk voor counseling Partijen, Het Regionaal Centrum prenatale screening (naam) WBO vergunninghouder in het kader van landelijke organisatie van

Nadere informatie

Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down

Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down Albert Schweitzer ziekenhuis polikliniek Gynaecologie april 2012 Pavo 0530 Inleiding Iedere ouder wenst

Nadere informatie

Over de grenzen van de eigen praktijk 1 Hoe geeft de verloskundige cliëntgericht werken vorm met de hele keten?

Over de grenzen van de eigen praktijk 1 Hoe geeft de verloskundige cliëntgericht werken vorm met de hele keten? Over de grenzen van de eigen praktijk 1 Hoe geeft de verloskundige cliëntgericht werken vorm met de hele keten? De Inspectie voor de Gezondheidszorg spreekt in haar recente rapport (juni 2014) 2 haar waardering

Nadere informatie

Perinatale audit. Verpleegkundig Obstetrie symposium in Beweging UMCG 13 april 2011 Jan Jaap Erwich, gynaecoloog-perinatoloog

Perinatale audit. Verpleegkundig Obstetrie symposium in Beweging UMCG 13 april 2011 Jan Jaap Erwich, gynaecoloog-perinatoloog Perinatale audit Verpleegkundig Obstetrie symposium in Beweging UMCG 13 april 2011 Jan Jaap Erwich, gynaecoloog-perinatoloog UMCG Stichting Perinatale Audit Nederland filosofie van perinatale audit de

Nadere informatie

(potentiële) belangenverstrengeling. Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld. Nee

(potentiële) belangenverstrengeling. Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld. Nee Disclosure belangen Marie-Louise Essink-Bot (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële)

Nadere informatie

Gezondzwangerworden. be PASCALE MOKANGI, ILSE DELBAERE, HANS DE STEUR

Gezondzwangerworden. be PASCALE MOKANGI, ILSE DELBAERE, HANS DE STEUR Gezondzwangerworden. be PASCALE MOKANGI, ILSE DELBAERE, HANS DE STEUR Hoe word je gezond zwanger? De eerste 8 weken van de zwangerschap zijn cruciaal Alle organen vormen en ontwikkelen zich in deze periode

Nadere informatie

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade

Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade Factsheet Nieren en nierschade deel 5 Vroeg opsporen en voorkomen achteruitgang chronische nierschade In Nederland hebben 1,7 miljoen mensen chronische nierschade. Dit is in veel gevallen het gevolg van

Nadere informatie

Midwifery Science. onderzoeksprogramma AVM. Marianne Nieuwenhuijze RM MPH

Midwifery Science. onderzoeksprogramma AVM. Marianne Nieuwenhuijze RM MPH Midwifery Science onderzoeksprogramma AVM Marianne Nieuwenhuijze RM MPH Kennis van de fysiologische verloskunde Zwangerschap en baring bij vrouwen met overgewicht en obesitas Kennis van de fysiologische

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 1 Algemene inleiding De algemene inleiding beschrijft de context en de doelen van de huidige studie. Prenatale screening op aangeboren afwijkingen wordt sinds 2007 in Nederland aan alle zwangere

Nadere informatie

Dring onnodige babysterfte in Nederland terug!

Dring onnodige babysterfte in Nederland terug! PvdA-plan Dring onnodige babysterfte in Nederland terug! Den Haag, 28 januari 2006 Khadija Arib, PvdA Tweede-Kamerlid I AANLEIDING Vele malen is in de Tweede Kamer gesproken over perinatale zorg. Perinatale

Nadere informatie

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015 1 5 KNOV-Visie Voeding van de pasgeborene Utrecht 015 6 1 7 8 9 10 11 1 1 1 15 16 17 18 19 0 1 5 6 7 8 9 0 1 5 6 7 8 9 0 CLIËNTE De cliënte en haar partner maken een geïnformeerde keuze over de voeding

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Opleiden voor Public Health Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Public Health = alles wat we doen om de volksgezondheid te verbeteren Cellen > individuen -> maatschappij Preventie Effectiviteit

Nadere informatie

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Definitieve versie 13-3-2007 1 INHOUD 1. Wat leest u in deze brochure? 2. Onderzoek naar Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen 2.1 Onderzoek

Nadere informatie

6 a 8 controles afhankelijk van professionele noodzaak en/of behoefte vrouw. -Er is aandacht gegeven aan medische en psychosociale.

6 a 8 controles afhankelijk van professionele noodzaak en/of behoefte vrouw. -Er is aandacht gegeven aan medische en psychosociale. Time task matrix zorgproces SSRI gebruik in de zwangerschap Versie 10 maart 2015 Alles in rood is specifiek voor gebruik SSRI, alles in zwart is gebruikelijke zorg voor iedere zwangere (voor de meest recente

Nadere informatie

CHAPTER 9. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 9. Nederlandse samenvatting CHAPTER 9 Nederlandse samenvatting Chapter 9 138 Nederlandse samenvatting Dit proefschrift beoogt bij te dragen aan de kennis over prenataal zorggebruik van zwangere vrouwen die eerstelijns verloskundige

Nadere informatie

in de Perinatale Sterfte Signalementstudie Zwangerschap en Geboorte 2010

in de Perinatale Sterfte Signalementstudie Zwangerschap en Geboorte 2010 Signalementstudie Zwangerschap en Geboorte 2010 L i j n e n in de Perinatale Sterfte Gouke J. Bonsel Erwin Birnie Semiha Denktas, Jashvant Poeran Eric A.P. Steegers a a a a a a a a a a a a a a a a a a

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016 Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020 Workshop 18 februari 2016 Programma 9.30 uur Welkom Toelichting VTV 2014 en Kamerbrief VWS landelijk gezondheidsbeleid Concept Positieve Gezondheid Wat is integraal gezondheidsbeleid?

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Ingezonden poster Truus Vanlier-prijs 2013

Ingezonden poster Truus Vanlier-prijs 2013 Patiëntveiligheid of Centraal veneuze catheter Petri Mansvelt-van der Werf, mede namens Inge Arnts UMC St. Radboud Neonatologie Q1a Preventie catheter-gerelateerde sepsis bij de perifeer ingebrachte centraal

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED

NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1 GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1. Achtergrond 2.

Nadere informatie

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen. Algemene informatie

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen. Algemene informatie Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Algemene informatie Inhoud Wat leest u in deze brochure? Onderzoek naar Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Onderzoek naar Downsyndroom

Nadere informatie

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Aanleiding voor de werkconferenties Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) brengt in het najaar van 2006 een tweede Preventienota

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 32 279 Zorg rond zwangerschap en geboorte Nr. 63 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A, ook wel Mexicaanse griep genoemd, geeft

Nadere informatie

DO NOT COPY. Chronische ziekten. Inhoud. De maatschappelijke opgave. Wat is er aan de hand? Wat doen we er aan? Rol overheid. Preventie in de zorg

DO NOT COPY. Chronische ziekten. Inhoud. De maatschappelijke opgave. Wat is er aan de hand? Wat doen we er aan? Rol overheid. Preventie in de zorg Chronische ziekten De maatschappelijke opgave Inhoud Wat is er aan de hand? Wat doen we er aan? Rol overheid Preventie in de zorg Aanpak diabetes 25 oktober 2007 Eric Koster Toename chronische aandoeningen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 279 Zorg rond zwangerschap en geboorte Nr. 6 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Bron: Nederlandse vereniging van Obstetrie en Gynaecologie Inhoud 1. Achtergrond 2. Als u zwanger wilt worden 3. Als u zwanger

Nadere informatie

Call Gebiedsgerichte gezondheidsaanpakken fase 1 voor Programma Gezonde Toekomst Dichterbij

Call Gebiedsgerichte gezondheidsaanpakken fase 1 voor Programma Gezonde Toekomst Dichterbij Call Gebiedsgerichte gezondheidsaanpakken fase 1 voor Programma Gezonde Toekomst Dichterbij Aanleiding Fonds NutsOhra heeft met het programma Gezonde Toekomst Dichterbij de ambitie om de gezondheidsachterstanden

Nadere informatie

Waarom een zorgpad voor zwangeren met sociale risicofactoren:

Waarom een zorgpad voor zwangeren met sociale risicofactoren: Inleiding Zorgpad In Hoogeveen hebben wij een relatief hoog percentage achterstandsgebieden, vergelijkbaar met Rotterdam (60%). Het verschil met Rotterdam is dat het in Hoogeveen gaat om een autochtone

Nadere informatie

Voorwoord 13. Hoofdstuk 1 Fysiologisch en anatomisch rappel 15

Voorwoord 13. Hoofdstuk 1 Fysiologisch en anatomisch rappel 15 Inhoudstafel Voorwoord 13 Hoofdstuk 1 Fysiologisch en anatomisch rappel 15 1.1 Menstruele cyclus 15 1.1.1 Ovulatie 15 1.1.2 Menstruele cyclus ter hoogte van het endometrium 17 1.2 Gametogenese 18 1.3 De

Nadere informatie

www.prenatalescreening.nl

www.prenatalescreening.nl Downsyndroom In dit informatieblad leest u meer over Downsyndroom. De informatie is bedoeld voor aanstaande ouders die meer willen weten over deze aandoening, omdat zij overwegen de combinatietest te laten

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Auteur: dr. J.J. Duvekot namens de werkgroep SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed. 2012 NVOG Het

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Perinatale Zorg in Nederland

Perinatale Zorg in Nederland Perinatale Zorg in Nederland 2002 Inhoud Proloog 5 Introductie 6 Leeswijzer 7 Hoofdstuk 1 Vrouwen bevallen in 2002 9 Tabel 1.1 Bevallen vrouwen naar eenling/meerling en pariteit in 2002 11 Tabel 1.2 Bevallen

Nadere informatie

Vrouwen die zwanger zijn van een meerling hebben een verhoogde kans op vroeggeboorte

Vrouwen die zwanger zijn van een meerling hebben een verhoogde kans op vroeggeboorte Samenvatting Vrouwen die zwanger zijn van een meerling hebben een verhoogde kans op vroeggeboorte in vergelijking met vrouwen die zwanger zijn van een eenling. Ongeveer 5-9% van de eenlingen wordt te vroeg

Nadere informatie

Patiënteninformatie locatie Blaricum. Diabetes mellitus bij kinderwens. Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes

Patiënteninformatie locatie Blaricum. Diabetes mellitus bij kinderwens. Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes Patiënteninformatie locatie Blaricum Diabetes mellitus bij kinderwens Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes Inhoudsopgave Bladzijde Welke soorten diabetes zijn er? 4 Is diabetes erfelijk?

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP

NVOG Voorlichtingsbrochure GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP NVOG Voorlichtingsbrochure GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP 1. Inleiding 2. Wat zijn groep B streptokokken (GBS)? 3. Hoe vaak komen GBS voor bij zwangeren? 4.

Nadere informatie

Kick-Off Netwerk Geboortezorg Noordwest Nederland goed bezocht!!

Kick-Off Netwerk Geboortezorg Noordwest Nederland goed bezocht!! Kick-Off Netwerk Geboortezorg Noordwest Nederland goed bezocht!! Special, Netwerk Geboortezorg Noordwest Nederland juni 2013 Het Netwerk Geboortezorg Noordwest Nederland heeft als doel het optimaliseren

Nadere informatie

Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind!

Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind! Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind! Samen verder, samen beter! Iedere vrouw heeft recht op professionele geboortezorg die haar en haar gezin in het proces van kinderwens, zwangerschap,

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1 BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1. In het kort 2. Wat zijn benzodiazepinen? 3. Als u zwanger wilt

Nadere informatie

Nationaal Programma Ouderenzorg

Nationaal Programma Ouderenzorg Betere zorg voor ouderen met complexe hulpvragen Nationaal Programma Ouderenzorg Geen symbolische vertegenwoordiging, maar serieus luisteren naar kwetsbare ouderen. Hannie van Leeuwen (85), lid programmacommissie

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie NVOG - KWALITEITSNORM richtlijnen Prenatale screening op foetale afwijkingen 1 INLEIDING Prenatale screening heeft als doel de zwangere vrouw en haar partner te informeren over de kans op een aangeboren

Nadere informatie

Screening van pasgeborenen

Screening van pasgeborenen Screening van pasgeborenen Algemeen en prenataal Arjan Lock, arts M&G 6 november 2014 Disclosure belangen spreker (Potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Wat werkt voor de oudere werknemers?

Wat werkt voor de oudere werknemers? Wat werkt voor de oudere werknemers? Hoe houdenwe mensenlangergezondaanhet werk Drs Wendy Koolhaas Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) Disciplinegroep Gezondheidswetenschappen, Sociale Geneeskunde

Nadere informatie

www.prenatalescreening.nl

www.prenatalescreening.nl Open ruggetje en open schedel In dit informatieblad leest u meer over een open ruggetje en een open schedel. Dit zijn zogenoemde neurale-buisdefecten. De informatie is bedoeld voor aanstaande ouders die

Nadere informatie

Datum 18 september 2015 Betreft Kamervragen over het informeren van familie bij erfelijke aanleg voor kanker

Datum 18 september 2015 Betreft Kamervragen over het informeren van familie bij erfelijke aanleg voor kanker > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Niet invasieve prenatale testen: stand van zaken in Nederland. Lidewij Henneman, senior onderzoeker

Niet invasieve prenatale testen: stand van zaken in Nederland. Lidewij Henneman, senior onderzoeker Niet invasieve prenatale testen: stand van zaken in Nederland Lidewij Henneman, senior onderzoeker Symposium Eurocat / SPSNN 26 september 2014 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Dr. Olga Damman Dr. Maaike van den Haak Nina Bogaerts, Msc Amber van der Meij, Bsc Prof.dr. Danielle Timmermans Quality of Care EMGO Institute for

Nadere informatie

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht akkoord stichting jongeren op gezond gewicht De stichting Jongeren Op Gezond Gewicht en haar partners verbinden zich met dit akkoord gezamenlijk, elk vanuit de eigen verantwoordelijkheid, in de periode

Nadere informatie

Groep B streptokokken en zwangerschap

Groep B streptokokken en zwangerschap Patiënteninformatie Groep B streptokokken en zwangerschap Informatie over een infectie met groep B streptokokken bij zwangerschap Inhoudsopgave Pagina Wat zijn groep B streptokokken (GBS)? 4 Hoe vaak

Nadere informatie

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Combinatietest Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Aangeboren aandoeningen komen relatief weinig voor: 96 van de 100 zwangerschappen eindigen in de geboorte van een volkomen gezond kind.

Nadere informatie

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Vitale Vaten Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Dé Gezonde regio: waar? Dé Gezonde regio: wie? Verleiden Opbouw presentatie Inleiding hart- en vaatziekten Project Vitale Vaten Gorinchem

Nadere informatie

mw.dr. J. Dijs-Elsinga (PRN), mw. C. de Vries (PRN) mw.dr. E. de Miranda (KNOV), mw.dr. A.C.J. Ravelli (AMC), dhr. P.

mw.dr. J. Dijs-Elsinga (PRN), mw. C. de Vries (PRN) mw.dr. E. de Miranda (KNOV), mw.dr. A.C.J. Ravelli (AMC), dhr. P. Betreft: Perinatale Zorg in Nederland Auteur Redactie Tabellen, figuren en bijlagen Stichting Perinatale Registratie Nederland dhr.dr. H.A.A. Brouwers (NVK), dhr.prof.dr. H.W. Bruinse (NVOG), mw.dr. J.

Nadere informatie

Dragerschap en erfelijke belasting

Dragerschap en erfelijke belasting Dragerschap en erfelijke belasting VSOP 17 mei 2010 Martina Cornel Hoogleraar Community Genetics & Public Health Genomics Quality of Care EMGO Institute for Health and Care Research Nieuwe technologische

Nadere informatie

Kwaliteitsprofiel Verloskundige Echoscopist maart 2011

Kwaliteitsprofiel Verloskundige Echoscopist maart 2011 Kwaliteitsprofiel Verloskundige Echoscopist maart 2011 Inleiding Door het toenemende belang van echoscopisch onderzoek in de zwangerschap en de invoering van prenatale screening in Nederland, wordt het

Nadere informatie

1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes

1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes Kabinet Jo Vandeurzen Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 11 oktober 2010 1 jaar Zoet Zwanger: Vlaanderen in actie tegen diabetes Het project Zoet Zwanger moet vrouwen die zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

6 10 weken 10-13 weken 14-18 weken 18-20 weken 24 26 weken 27 32 weken 32 36 weken 37-40 weken 41 42 weken

6 10 weken 10-13 weken 14-18 weken 18-20 weken 24 26 weken 27 32 weken 32 36 weken 37-40 weken 41 42 weken Time task matrix zorgproces bij risico op dragerschap GBS 10 maart 2015 Alles in rood is specifiek voor zwangeren risicofactoren op GBS ziekte bij pasgeborene, alles in zwart is gebruikelijke zorg voor

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

PRENATALE SCREENING OP FOETALE AFWIJKINGEN

PRENATALE SCREENING OP FOETALE AFWIJKINGEN PRENATALE SCREENING OP FOETALE AFWIJKINGEN Versie 1.0 Datum Goedkeuring 01-11-2005 Methodiek Evidence based Discipline Verantwoording NVOG 1. Inleiding Prenatale screening heeft als doel de zwangere vrouw

Nadere informatie

Veranderende zorgvraag - de visie van VWS

Veranderende zorgvraag - de visie van VWS 1 Veranderende zorgvraag - de visie van VWS Congres DiabeteszorgBeter 3 oktober 2008, Zeist Fred Krapels Hoofd Eerstelijns- en Ketenzorg, tvs plv. Directeur Curatieve Zorg Ministerie van VWS Toename chronische

Nadere informatie

Nationaal Congres Organisatie Verloskundige Zorg

Nationaal Congres Organisatie Verloskundige Zorg Nationaal Congres Organisatie Verloskundige Zorg - 2 december 2011 Nationaal Congres Organisatie Verloskundige Zorg Vrijdag 2 december 2011, 9:00 17:00 uur Educatorium Universiteit Utrecht Met als plenaire

Nadere informatie

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd oinleiding 1 c Gewichtsstijging ontstaat wanneer de energie-inneming (via de voeding) hoger is dan het energieverbruik (door lichamelijke activiteit). De laatste decennia zijn er veranderingen opgetreden

Nadere informatie