WONEN EN GEZONDHEID. (3 de editie) Gerrit TILBORGHS Dirk WILDEMEERSCH Koen DE SCHRIJVER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WONEN EN GEZONDHEID. (3 de editie) Gerrit TILBORGHS Dirk WILDEMEERSCH Koen DE SCHRIJVER"

Transcriptie

1 WONEN EN GEZONDHEID (3 de editie) Gerrit TILBORGHS Dirk WILDEMEERSCH Koen DE SCHRIJVER

2

3

4

5 1. VOORWOORD Het vinden van beschutting is een basisvereiste voor alle leven, ook voor dat van de mens. De woning is een bepalende factor voor gezondheid en kwaliteit van het leven. De fysieke omgeving in besloten ruimten, waarvan de chemische, fysische en biologische kwaliteit voor het lichamelijk en geestelijk functioneren van de mens van belang is wordt binnenmilieu genoemd (64). De hinder door tekortkomingen in het binnenmilieu, de effecten op de gezondheid en de economische schade door verminderde arbeidsprestaties en ziekteverzuim zijn aanzienlijk. De gezondheid van een gebouw wordt vooral bepaald door het gedrag van de gebruikers. Verder zijn constructies en installaties niet altijd even makkelijk te gebruiken. Daarenboven blijkt een steeds groter deel van de bevolking allergisch te reageren. Vooral jonge kinderen zijn gevoelig voor allergische en chemische sensibilisering van het immuunsysteem. Gebouwen werden ook steeds luchtdichter, er wordt steeds beter geïsoleerd en slechter geventileerd, waardoor de concentratie van de contaminanten toeneemt. Dit alles in een omgeving waar de mensen een kwalitatief goed leefmilieu verwachten en van de overheid eisen dat er wordt ingegrepen voordat verontrustende zaken aan de orde zijn. Het belang van een goede kwaliteit van het binnenmilieu is in het jaar 2000 nogmaals bevestigd door de wereldgezondheidsorganisatie (WGO) The control of indoor air quality is often inadequate, one reason being the poor articulation, appreciation and understanding of basic principles underlying policies and actions related to indoor air quality (109). Dit resulteerde in negen basisbeginsels voor het recht op een gezond binnenmilieu. (cf box 1) De Vlaamse overheid heeft zich in het kader van het milieugezondheidsbeleid altijd tot doel gesteld de kwaliteit van het binnenmilieu te bevorderen. Tegelijk groeide het maatschappelijke bewustzijn dat omgevingsfactoren erg belangrijk zijn voor de gezondheid van de mens, niet alleen het leefmilieu of het arbeidsmilieu, maar ook het binnenmilieu. De Vlaamse Regering nam dan ook het initiatief om, in uitvoering van het preventie decreet, een binnenmilieubesluit uit te vaardigen (57, 59). Reeds in 1987 verscheen bij de Vlaamse Gezondheidsinspectie de brochure Wonen en Gezondheid waarin een gezond binnenmilieu in woningen centraal stond. In 2003 werd deze brochure geactualiseerd en aangepast aan de toen geldende normen. De huidige, derde editie integreert de normen uit het binnenmilieubesluit. 5 Bij de Vlaamse Gezondheidsinspectie is kennis verzameld op het gebied van de relatie bouwen, wonen en gezondheid. Deze kennis werd opgedaan in de loop der jaren door individuele gezondheidsklachten van bewoners en uitgevoerde inspecties van binnenmilieu en hygiëne. Deze onderzoeken betroffen zowel eengezinswoningen en appartementen als scholen, crèches en dies meer. In deze brochure hebben de auteurs getracht de diverse informatie die over dit onderwerp circuleert te verzamelen en te analyseren. Vermits het onderwerp erg moeilijk is af te lijnen impliceert dit dat sommige items vrij uitvoerig behandeld zijn terwijl andere dan weer meer oppervlakkig benaderd zijn. Het is sowieso onmogelijk voor alle doelgroepen op hun niveau een tekst te ontwerpen die voldoet aan de basisverwachtingen van de

6 vakexperten. Verder zal men op het terrein waar men in gespecialiseerd is net de aanvullende informatie niet vinden. In de mate van het mogelijke werd daar dan aan tegemoet gekomen door te werken met aanvullende literatuurverwijzingen en internetadressen. Op de eerste plaats werd een selectie gemaakt op niveau van items die gezondheids- of ziekteverwekkende implicaties hebben. Bij het opstellen van de brochure hebben we rekening gehouden met de behoeften van gezondheidswerkers, huisartsen en verpleegkundigen. Verder hebben we getracht dat de tekst leesbaar blijft voor een doorsnee persoon die een authentieke interesse heeft voor deze materie. Beginselen verbonden aan het recht op gezonde binnenlucht (WGO-Werkgroep - Bilthoven 2000) 1. Krachtens het beginsel van het recht op gezondheid, heeft iedereen het recht een gezonde binnenlucht in te ademen. 2. Krachtens het beginsel van het zelfbeschikkingsrecht, heeft iedereen het recht op adequate informatie over potentieel gevaarlijke blootstellingen, en op effectieve middelen voor de beheersing van ten minste een deel van zijn of haar blootstelling binnenshuis. 3. Krachtens het beginsel van het niet berokkenen van schade, zal geen stof worden vrijgegeven in de binnenlucht aan een concentratie die een verhoogd onnodig risico inhoudt voor de gezondheid van de blootgestelden. 4. Krachtens het heilzaamheidsbeginsel, draagt ieder individu, groep en organisatie gerelateerd aan een gebouw, zowel privaat als openbaar, de verantwoordelijkheid een aanvaardbare luchtkwaliteit voor de gebruikers te bepleiten of te bewerkstelligen. 5. Krachtens het gelijke kansenbeginsel, zal de socio-economische status van de gebruikers geen invloed hebben op de toegang tot gezonde binnenlucht, maar zal integendeel rekening worden gehouden met de gezondheidsstatus van bepaalde groepen die aanleiding geeft tot speciale noden Krachtens het aansprakelijkheidsbeginsel, moet iedere verantwoordelijke instantie duidelijke criteria hanteren bij inschatting en evaluatie van de binnenluchtkwaliteit en zijn invloed op de gezondheid van mens en omgeving. 7. Krachtens het voorzorgsbeginsel, wanneer er risico is op blootstelling aan gevaarlijke producten, zal de onzekerheid over de schadelijkheid niet worden gebruikt als reden voor het uitstellen van kosteneffectieve maatregelen om blootstelling te voorkomen. 8. Krachtens het beginsel de vervuiler betaalt, is de vervuiler aanspreekbaar voor iedere schade aan de gezondheid en/of het welzijn als gevolg van blootstelling aan ongezonde binnenlucht. Bijkomend is de vervuiler ook verantwoordelijk voor milderende maatregelen en sanering. 9. Krachtens het duurzaamheidsbeginsel, kunnen gezondheids- en milieuzorg niet van elkaar worden gescheiden, en de beschikbaarheid van gezonde binnenlucht mag noch de globale of lokale ecologische integriteit in het gedrang brengen, noch de rechten van volgende generaties. Box 1 : WGO-beginselen voor een gezonde binnenlucht (109)

7 Bijdrage van de woonsituatie aan (on)gezondheid van de bevolking is moeilijk vast te stellen. Verantwoord wetenschappelijk onderzoek uitvoeren in de dagelijkse praktijk van het wonen is lastig door de vele gerelateerde factoren die allemaal een effect op de gezondheid kunnen hebben. Het is ook quasi onmogelijk alle factoren afzonderlijk te beoordelen omdat ze niet losgekoppeld kunnen worden. De ene factor is niet apart te bestuderen van de andere. Blootstelling aan geluidshinder, luchtverontreiniging en onveilige omgeving kunnen immers tegelijkertijd optreden. Bij onderzoek van de woning wordt de actuele mate van blootstelling geëvalueerd en het actuele risico voor de gezondheid van de bewoners ingeschat. De aard en concentratie van een contaminant geven een indruk van de mate van verontreiniging en, samen met de evaluatie van de blootstellingstijd, een idee van de potentiële effecten ervan op de bewoners. Een beschrijving van de lokale verontreinigingssituatie geeft inzicht in de mate van en de mogelijkheid tot verspreiding binnen de woning en de mate van contact tussen contaminant en bewoner. Op basis van deze parameters kan de saneringsnoodzaak worden beoordeeld. Een beschrijving van het woninggebruik geeft bijkomend een zicht op de saneringsurgentie. Toetsingsniveau s zijn de richtwaarden en advieswaarden en de interventiewaarden of maximale advieswsaarden. De advieswaarde is de gemiddelde achtergrondwaarde, bij overschrijding moeten maatregelen worden overwogen. De interventiewaarde is het maximaal toelaatbaar risiconiveau, vanaf deze waarde bestaat er ernstig gevaar voor de gezondheid van de bewoner, bij overschrijding is dus sanering nodig (grenswaarde). Verwaarloosbaar Pragmatisch Maximaal toelaatbaar risico Geen risico of achtergrond-waarde Streefwaarde 7 Richtwaarde Grenswaarde Ontoelaatbare risico s milieuschade Figuur 1 : Samenhang tussen risiconiveaus en milieukwaliteitsdoelstellingen (99)

8 Conclusie Bij de studie van de gezondheidsaspecten van het binnenmilieu komen tal van aspecten aan bod die op korte of lange termijn een invloed kunnen hebben op onze gezondheid. Niet alle items zijn even belangrijk. Sommige zijn erg zeldzaam of andere zijn erg aspecifiek. Een afweging maken naar frequentie en relevantie is steeds even makkelijk. Toch is het duidelijk dat een beperkt aantal risico s nog steeds doorwegen. Voor de risico s die met chemicaliën verbonden zijn, is de koolstofmonoxide problematiek die nog steeds verantwoordelijk is voor een substantieel aantal overlijdens. Mits het nemen van evidente voorzorgen qua kwaliteit van verwarmingstoestellen, schoorstenen en ventilatie kunnen tientallen levens gespaard worden. Als voorbeeld van fysische problemen staan binnenklimaatproblemen nog steeds voorop. Alle mogelijk varianten van klimaatverstoring (temperatuur, vochtigheid, en ventilatie) passeren hierbij de revue. Ze gaan niet zo zeer gepaard met acute ernstige risico s maar zijn een frequente bron van hinder en ongenoegen. Onvoldoende ventilatie of overisolatie vormen de belangrijkste oorzaken van deze problemen. Als biologische factor primeert de schimmelproblematiek. Die is rechtstreeks gelieerd met de vochtproblematiek. Op die manier worden allergische ziekten, maar ook andere chronische ziekten bevorderd. Ook hier is een combinatie van over en onderisolatie verantwoordelijk. Ten slotte vormen woningongevallen en tuinongevallen nog steeds een groep van prima te vermijden leed dat gepaard gaat met ernstige verwikkelingen en sterfte. Opmerkelijk is dat de tijd maar in een beperkte mate een invloed heeft gehad op de expressie van deze risico s. Dat betekent dus dat er in de preventie van woninggebonden problemen nog heel wat groei zit en dat deze problematiek meer dan ooit de moeite loont om verder uitgediept en ontwikkeld te worden. 8

9 2. INLEIDING 2.1. Introductie Wanneer mensen praten over ons leefmilieu bedoelen ze meestal de natuur. Bossen, polders, weiden, meren en oceanen, maar ook de stad zijn daar dan onderdelen van. Het milieu houdt echter niet op aan de drempel van onze woning. Ook in huis is er sprake van een milieu, het binnenmilieu. De gemiddelde Vlaming brengt meer dan 90 procent van zijn tijd binnenshuis door. Zo ongeveer 17,6 uur per dag thuis (73%), plus nog eens 4,4 uur per dag elders (18%), bijvoorbeeld op het werk, op school, in het ziekenhuis. Spijtig genoeg ligt de vervuilingsgraad op die plaatsen meestal hoger dan buiten. De kwaliteit van ons binnenmilieu is dan ook vaak belangrijker voor onze gezondheid dan die van het buitenmilieu, vooral dan voor de zwakkeren zoals jonge kinderen, ouderen, zieken (immuundeficiënten) en zwangeren, de zogenaamde YEPI s of young, elderly, pregnant and immunodeficient. Deze groepen zijn en gevoeliger en verblijven meer dan gemiddeld binnen. De woning betekent voor de mens zowel zijn individuele vrijheid als zijn maatschappelijke betrokkenheid. Naargelang zijn levenswijze zullen de eisen gesteld aan die woning anders worden ingevuld. Menswaardige woonomstandigheden zijn een noodzaak en een universeel recht van iedereen. Zonder adequate huisvesting kan de mens zich niet evenwichtig en gezond ontwikkelen. Al is het duidelijk dat iedereen moet kunnen beschikken over een huis van goede kwaliteit en voldoende grootte waarin hij zich thuis voelt, blijft toch de vraag wat dit precies inhoudt, wat moet worden aangepast en hoe. Gezonde woningen kunnen met andere woorden zowel worden gezien vanuit het perspectief van de individuele mens als ruimer maatschappelijk. In deze laatste optiek zijn ze voor het beleid een belangrijke factor die de gezondheid van grote delen van de bevolking beïnvloedt. 9 Volksgezondheid is wat wetenschappelijk mogelijk is toepassen binnen het beleid, met als doel de ongelijkheid aan gezondheid weg te werken en een zo goed mogelijke gezondheid te garanderen aan zoveel mogelijk mensen. Box 2 : WGO-definitie volksgezondheid (110)

10 Door alle inspanningen om energie te sparen is de ventilatiegraad de laatste jaren enorm gezakt. Goed voor de energiebalans, alleen accumuleert de vervuiling binnenshuis. Ook al is het op zich onbelangrijk, de ziekte-effecten van binnen- en buitenluchtverontreiniging zijn niet gelijk, dit door een verschillend aanbod aan contaminanten. Zo wordt de buitenlucht behoorlijk beïnvloed door het verkeer, de binnenlucht door het roken. Het binnenmilieu omvat niet alleen alle fysische, chemische en biologische aspecten in een gebouw, maar ook alle psychosociale aspecten die invloed hebben op de gezondheid en het welzijn van zijn gebruikers. Wij hebben dan ook getracht alle facetten op dit brede veld in meer of mindere mate onder de aandacht te brengen. Ook interacties in woonwijken, tussen bewoners van gebouwen in dezelfde buurt spelen een gezondheidsbeïnvloedende rol, doch worden hier grotendeels buiten beschouwing gelaten. De kwaliteit van de binnenlucht wordt vooral bepaald door chemische factoren zoals bouwmaterialen, samenstelling van de buitenlucht, invloeden van het menselijk lichaam en menselijke activiteiten, meubilair en gebruiksproducten. Biologische factoren, beïnvloed door vocht of het slechte onderhoud van verwarmings-, ventilatie- of luchtbehandelingsapparatuur, interfereren eveneens (zie tabel 2). Minimale woningvereisten : 10 aangepaste - verwarming - verlichting - ventilatie - sanitaire voorzieningen - ruimten - gezinssamenstelling Box 3 : Voorwaarden voor een goede woning Er zijn verschillende mogelijkheden om orde te scheppen in deze veelheid aan beïnvloedende factoren. Wij hebben gekozen voor een indeling op basis van chemische, fysische, biologische en psycho-sociale aspecten van het binnenmilieu met daarbinnen een verdere onderverdeling naar oorsprong van de contaminant. Contaminanten zijn zowel van chemische als van biologische oorsprong. Bij de chemische agentia vindt men anorganische en organische verbindingen. Agentia die vooral in de buitenlucht voorkomen zijn zwaveloxiden (SO x ), ozon (O 3 ), lood (Pb), cadmium (Cd) en pollen, vooral in de binnenlucht komen radon (Rn), ammoniak (NH 3 ), arseen (As), kwik (Hg), asbest, formaldehyde, nicotine, acroleïne, allergenen en infectieuze organismen voor. In beide compartimenten zijn stikstofoxiden (NO x ), koolstofmonoxide (CO), vluch-

11 tige organische stoffen (VOS), polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK), stof, vocht en schimmelsporen belangrijk Factoren die de kwaliteit van het binnenmilieu beïnvloeden Bij de bespreking van de kwaliteit van het binnenmilieu moet men rekening houden met een aantal aspecten die invloed uitoefenen op de gezondheidsvoorwaarden van een gebouw, de belangrijkste zijn : Luchtkwaliteit De belangrijkste elementen die de luchtkwaliteit in onze woningen bepalen zijn de emissies uit (bouw)materialen en voorzieningen, verbrandingsproducten, tabaksrook, voedselbereiding, bewoners, huisdieren, huisstofmijten, schimmels en, last but not least, ventilatie. De luchtkwaliteit is binnen een woning meestal het element dat de meeste aandacht behoeft. De gezondheidseffecten hangen af van de bron. Onze leefruimte bevindt zich als geheel in het buitenmilieu, waarvan de vervuiling schommelt in tijd en ruimte. Hierdoor is er steeds een respons van de lucht in de woning op de veranderingen van de luchtverontreiniging buiten (zwaveloxiden, ozon, lood, roet). Ook tal van menselijke activiteiten geven aanleiding tot een niet te vermijden vervuiling van de lucht. Voorbeelden zijn verwarming, voedselbereiding, schoonmaken, roken, onderhoud, tot zelfs gewoon rondlopen. Aanvullende vervuiling kan geleverd worden door bouwmaterialen, vooral in nieuwe of recent verbouwde woningen; door nieuwe meubilering of decoratie (behang, verf); via gasemissie of straling; of door huisdieren. Sommige van deze emissies zijn kankerverwekkend, denken we maar aan radon of asbest. Eén van de sterkste binnenluchtvervuilers is roken. Tabaksrook leidt tot irritatie van neus, keel en ogen tot verhoogd voorkomen van kanker, ook bij passief roken. Tevens is er een zeer duidelijke beïnvloeding van de allergische symptomatologie. Verschillende componenten zullen verdwijnen of veranderen door reacties met andere stoffen. Voorbeelden hiervan zijn de afbraak van ozon; omzetting van zwaveldioxide tot sulfaten en zwavelzuuraërosol; opwaaien en afzetting op stofdeeltjes; adsorptie of absorptie van gassen en dampen in en op oppervlakken. 11 Ventilatie is het proces waarbij frisse lucht van buiten naar binnen wordt aangevoerd en bedorven lucht van binnen naar buiten wordt afgevoerd. Omdat de concentraties van verontreinigingen meestal in de binnenlucht hoger zijn dan in de buitenlucht heeft dit meestal een sanerend effect. Vanuit gezondheidsstandpunt erg interessant omdat zo door ventilatie kan worden voorkomen dat hinderlijke of schadelijke stoffen die in de woning worden gevormd zich in de binnenlucht ophopen. De isolatiemaatregelen omwille van energiebesparing hebben een belangrijk effect op de ventilatiewaarden, zo is er meer ventilatie bij mooi weer, en minder bij slecht weer. Het belang van een goede ventilatie is nog niet volledig doorgedrongen bij een groot deel van de bevolking.

12 Meteorologische omstandigheden, samen met de doorlaatbaarheid van de materialen en de ventilatiemaatregelen hebben door opdrijving van de uitwisselingssnelheid een secundair effect door de beïnvloeding van de relatie binnen versus buiten. De temperatuur beïnvloedt het doordringen en de oplosbaarheid van de vervuilingsdeeltjes. Bij gebruik van de verwarming ontstaat binnen een onderdruk. Ook bij wind ontstaan drukverschillen, wat effect heeft op de luchtuitwisseling. Vocht, door factoren binnen of buiten, heeft een effect op de relatieve doorlaatbaarheid en luchtuitwisseling (onder andere via het zwellen van ramen en deuren). De doorlaatbaarheid van de materialen beïnvloedt het binnendringen van buitenlucht en het ontsnappen van binnenlucht. Door energiebesparende maatregelen wordt de doorlaatbaarheid tot een minimum beperkt Thermisch comfort Thermisch comfort draait rond de behaaglijkheid van de woning, te warm, te koud. Comfort is echter een subjectief begrip dat behalve door het binnenklimaat (temperatuur, vocht, tocht, tot koude voeten toe) ook wordt bepaald door kleding, activiteit, leeftijd, constitutie en gezondheid. Het thermisch comfort wordt bepaald door de som van luchten stralingstemperatuur, koudebronnen, luchtsnelheid, luchtvochtigheid, temperatuurverschillen, kleding en activiteiten. Ook de constructie van het gebouw laat zijn invloed gelden. Veel glas geeft meer kans op oververhitting Geluid Geluidshinder in woningen wordt vooral veroorzaakt door geluid afkomstig van buiten, uit aangrenzende woningen of intern geluid door binnenhuisinstallaties en het geluid geproduceerd door de bewoners en door medebewoners. Het geluid dat de bewoner zelf produceert stoort dan weer alleen de buren en de medebewoners Licht Daglicht is belangrijk voor de gezondheid. De biologische klok van de mens die het slaap- en waakritme regelt, wordt geregeld via het melatonine, een hormoon dat wordt aangemaakt onder invloed van licht. Goede belichting heeft ook een belangrijke invloed op het algemeen welbevinden van de mens. (UV-licht staat in voor oxidatie van organische verbindingen zoals reductie van bacteriën.) Anderzijds kan ongewenst licht (lichtreclame, tuinbouw, sportstadions, ) dat `s nachts woonruimten binnendringt storend werken Privacy en veiligheid Privacy is een basisbehoefte van de mens. Naarmate mensen dichter op mekaar leven toont zich dit duidelijker.

13 Het aantal en de afmeting van de beschikbare ruimtes heeft zijn invloed op het gevoel van privacy en veiligheid in een gezonde omgeving. Onder het aspect veiligheid vallen ook elementen zoals het aantal ongevallen thuis, de veiligheid van gas- en elektrische installaties, maar ook gezondheidsaspecten die samenhangen met de drinkwaterinstallatie (loden leidingen) en de kwaliteit van het geleverde water (chemisch, microbiologisch) Ligging en inrichting De ligging van het gebouw bepaalt mee de beleving en de waardering van het gebouw. Aspecten als kwaliteit van de buitenlucht, bodemkwaliteit, windhinder, bezonning, zicht op de omgeving en dergelijke oefenen directe invloed uit op het binnenmilieu. De inrichting speelt niet alleen een rol bij de ruimtelijke visuele beleving van de woning, maar ook bij items als stofophoping en ergonomie. - Opteer voor duurzame producten. - Zorg voor voldoende ventilatie. - Zorg voor voldoende lichtinval. - Beperk het gebruik van houtbeschermers. - Zorg voor voldoende afvoer van verbrandingsgassen. - Minimaliseer het gebruik van vluchtige oplosmiddelen. - Huisdieren horen maar slechts matig thuis in een woning. - Een woning is geen dierenhok. - Een woning is geen serre. Box 4 : Raadgeving voor een gezonde woning 13

14 2.3. Toezicht op de kwaliteit van het binnenmilieu Ieder mens wil vrij kunnen beslissen of hij het gevaar opzoekt of niet, of hij er een ongezonde levensstijl op nahoudt of net niet. Tegelijkertijd verwachten de burgers van de overheid dat die zorgt voor een veilige en gezonde omgeving. Alleszins is er meer en meer vraag naar advisering van woningen en publiek toegankelijke gebouwen waarvan wordt vermoed dat ze ongezond zijn Preventiedecreet en binnenmilieubesluit Bevordering en bescherming van de gezondheid was vroeger altijd direct op de mens zelf gericht en speelde zich strikt af binnen de grenzen van de gezondheidszorg. Buiten de mens zijn er echter tal van andere facetten uit onze omgeving met invloed op onze gezondheid. Daarom creëerde het Vlaams Parlement de mogelijkheid initiatieven te nemen die buiten het domein van de gezondheidszorg vallen, maar die de gezondheid ten goede komen doordat ze zich richten op gezondheidsbepalende of -bedreigende factoren, bronnen van gevaar, die zich buiten de mens bevinden. Het geeft de overheid ondermeer de mogelijkheid op te treden bij gezondheidsklachten veroorzaakt door het verblijf in gebouwen. Ook kunnen voor milieuvervuilende stoffen grenswaarden in de mens worden vastgelegd waarboven een maatschappelijk onaanvaardbaar gezondheidsrisico bestaat en ingrijpen noodzakelijk wordt. 14 In uitvoering van dit preventiedecreet nam de Vlaamse regering dan ook een initiatief rond huisvesting, het binnenmilieubesluit. Waar onderzoekers zich tijdens woninginspecties vroeger moesten richten op visueel vaststelbare en blijvende, structurele gebreken, wordt nu ook de mogelijkheid geschapen voor onderzoek rond (lucht)kwaliteit. Naast informatie en advies, op basis van bestaande kwaliteitsnormen binnen de Vlaamse wooncode, worden richtwaarden geïntroduceerd voor gezondheidsbedreigende factoren in het binnenmilieu. Desnoods kan zelfs politioneel worden opgetreden wanneer de gezondheid van bewoner of gebruiker in onmiddellijk gevaar verkeert. Hiervoor zijn interventiewaarden vastgesteld, normen voor maximum concentraties van giftige, levensbedreigende stoffen. Ook publiek toegankelijke openbare gebouwen zoals scholen vallen onder dit besluit. Bedoeling van het binnenmilieubesluit is de gezondheid te vrijwaren binnen de besloten ruimte die ons binnenmilieu is, door aandacht te schenken aan de kwaliteit van deze fysieke omgeving. De tuin of de buurt vallen buiten de doelstelling. De omgevingskwaliteit van zowel woningen als publiek toegankelijke openbare plaatsen zoals scholen, kinderdagverblijven en buurtcentra komen wel aan bod. De mens brengt behoorlijk wat tijd door op deze plaatsen en ongerustheid, klachten en vragen over mogelijks gezondheidsbedreigende situaties komen regelmatig voor. Het binnenmilieu van kantoren, werkplaatsen of fabrieken wordt afdoende beschermd via de wetgeving op de arbeidsbescherming en zit dus niet vervat in dit besluit. Het vrijwaren van de gezondheid van ons binnenmilieu is niet alleen de verantwoordelijkheid van de bewoner, de gebruiker of de eigenaar. Ook architecten, aannemers of onder-

15 houdstechnici dragen een belangrijke verantwoordelijkheid. Inspelend op onvoorspelbare gevolgen die nieuwe materialen en technieken met zich mee kunnen brengen, wordt het voorzorgsprincipe, beschreven in het preventiedecreet, ook toegepast op de kwaliteit van het binnenmilieu. Indien wetenschappelijke onzekerheid bestaat over het risico van ernstig of onomkeerbaar letsel, moeten alternatieven worden gebruikt. Een belangrijk knelpunt bij de risico-analyse van binnenmilieupollutie is het ontbreken van blootstellingsgegevens binnenshuis. Zo ontbreken gegevens over het voorkomen van elektromagnetische velden en vele chemische polluenten. Toch zijn voor die stoffen waarvan gegevens bekend zijn en waarover wetenschappelijke consensus bestaat, richt- en/of interventiewaarden opgenomen. Bij het besluit hoort een lijst met milieufactoren waarvoor in nationale en internationale studies frequent wordt gewaarschuwd. Zij worden ingedeeld in twee klassen. De waarden die algemeen maatschappelijk worden beschouwd als een aanvaardbaar risiconiveau voor de kwaliteit van het binnenmilieu worden gecatalogeerd als richtwaarden. Wanneer om gezondheidskundige redenen de aanwezige concentratie te hoog is en, in de literatuur, wordt gezien als een ontoelaatbaar risico, wordt ze gecatalogeerd als interventiewaarde. Aangezien wetenschappelijke inzichten in continue ontwikkeling zijn, is het nodig dat de lijst vlot kan worden aangepast aan nieuwe of geëvolueerde kennis. Het binnenmilieubesluit laat dan ook toe dat de minister bevoegd voor het gezondheidsbeleid, deze lijst kan vervolledigen of de aangegeven concentraties aanpassen Wie onderzoekt? De onderzoeken van woningen en openbare gebouwen worden uitgevoerd door de medisch milieukundigen bij de Logo s (Lokaal Gezondheidsoverleg). Zij zijn het aanspreekpunt en zorgen voor de registratie, opvang, behandeling, informatie, advies en opvolging van klachten. Zij hebben een vangnetfunctie en vormen een lage drempel voor vragen en klachten van intermediairen zoals gemeentelijke huisvestingsambtenaren of huisartsen, en van de bevolking, rond woonhygiëne. Om te verhinderen dat deze dienst zou worden betrokken bij conflicten tussen huurder en eigenaar of bij toewijzing van sociale woningen, werd een drempel ingebouwd. Burgers zelf kunnen alleen onrechtstreeks beroep doen op hun dienstverlening via gemeentebesturen, gemeentelijke huisvestingsambtenaren, Vlaamse ambtenaren uit de huisvestings- of milieuadministratie, en last but not least, door huisartsen en gezondheidswerkers. 15 Ook de Vlaamse gezondheidsinspectie van de administratie Gezondheidszorg, vindt in deze nieuwe regelgeving een opdracht. De Vlaamse gezondheidsinspectie is historisch vertrouwd met de materie. Al lang immers wordt, voor de gezondheidsaspecten verbonden met wonen, een beroep gedaan op deze dienst. De gezondheidsinspectie staat in voor meer gespecialiseerd onderzoek. Zo kunnen artsen rechtstreeks bij de Vlaamse gezondheidsinspectie terecht, omdat zij het best geplaatst zijn om een inschatting te maken van de relatie woning-gezondheid. De Vlaamse gezondheidsinspectie zal de gegevens van de medisch milieukundigen bij de Logo s samen met de eigen data, ieder jaar publiceren in een verslag dat een overzicht geeft van de problematiek.

16 Het onderzoek Het woningonderzoek heeft als bedoeling te trachten om logische verklaringen te vinden voor de door de bewoners geuite klachten, nadien wordt overwogen of er mogelijk metingen zullen volgen. Allereerste bedoeling is klachtenoplossend te werken. Er wordt wel verondersteld dat voorafgaandelijk medisch onderzoek wijst in de richting van blootstelling in de woning en andere mogelijke invloeden heeft uitgesloten. Het onderzoek, ook mogelijke technische analyses, zijn in principe gratis. Afhankelijk van de noden en de budgettaire mogelijkheden kunnen, in afspraak met de bewoners, metingen of laboratoriumkosten ten laste komen van betrokken derden. Aangezien derden het onderzoek vragen, is wel de schriftelijke toestemming vereist van de bewoners. Een woning waar de interventiewaarden worden overschreden is een acuut gevaar voor de gezondheid van de bewoner en is dus onbewoonbaar. Aan de burgemeester zal in dat geval worden gevraagd deze woning onbewoonbaar te verklaren. Het betreft stoffen die een duidelijk en groot gezondheidsgevaar inhouden. Overschrijdingen van de interventiewaarden zijn meestal accidenteel. In Vlaanderen vormen vooral koolstofmonoxide en benzeen een probleem. Zo eist koolstofmonoxide jaarlijks nog een twintigtal levens door een slechte werking van verbrandingstoestellen of schoorstenen man vrouw totaal Figuur 2: Overlijdens door CO-intoxicatie (Vlaanderen, )

17 Indien wordt vastgesteld dat gebruikers van publiek toegankelijke openbare gebouwen mogelijk een gezondheidsrisico lopen, worden in een rapport aanbevelingen gegeven om aan deze gevaarlijke toestand zo snel mogelijk een einde te stellen. Mogelijk kan zelfs de opdracht worden gegeven een gedeelte van het gebouw, tijdelijk, af te sluiten voor het publiek. Wanneer de volksgezondheid in gevaar wordt gebracht zal ook de burgemeester en de minister een kopie krijgen van het rapport en van de opdracht. Zonodig is de bekendmaking mogelijk van het rapport in de media. Dankzij het binnenmilieubesluit is voorzien in een wettelijke en structurele aanpak van gezondheidsbedreigende woonsituaties door vervuilende stoffen. Een milieu-inspectie aan huis behoort tot de mogelijkheden bij gezondheidsproblemen. Via gemeenten, huisvestingsdiensten, huisartsen of andere gezondheidswerkers, kan een milieu-huisbezoek aangevraagd worden. Als bij mensen thuis een vervuiling wordt vastgesteld die slecht is voor hun gezondheid, wordt werk gemaakt van mogelijke oplossingen. 17

18 3. CHEMISCHE ASPECTEN 3.1. Inleiding Farmacologen en toxicologen bestuderen de invloed van vreemde stoffen op de gezondheid. Tal van studies werden gewijd aan de gevolgen van medicatie op de mens. Ook de effecten van giftige stoffen die gebruikt worden bij moord of zelfmoord of wel eens accidenteel ingenomen worden, worden uitgebreid bestudeerd. Telkens gaat het hier om studies over de invloed van vrij hoge concentraties die, meestal eenmalig, ingeademd of ingenomen worden. Vele toxische stoffen die in het verloop van de tekst uitgebreid aan bod komen, werden bestudeerd in de bedrijfstoxicologie. Hier bestudeert men de blootstelling aan minder hoge concentraties gedurende langere tijd. Bestudeerde stoffen zijn onder andere stikstofoxiden (NO x ), zwaveldioxide (SO 2 ), koolstofmonoxide (CO) en ozon (O 3 ). Voor verschillende stoffen werd een dosis-effectcurve opgesteld (figuur 3). Bij het vermijden van schadelijke gevolgen wil men het laagste punt kennen, het snijpunt met de abcis of de dosis waar onder geen effect merkbaar is (lijn 2 in figuur 3). Beroepshalve worden arbeiders in principe maximum 8 uur per dag, 40 uur per week en 40 jaar per mensenleven blootgesteld (assumptie bij berekening van de TLV (1)). Arbeiders vormen in die mate een geselecteerde groep dat zij als gezond kunnen beschouwd worden, het zogenaamde healthy workers -effect. Als men dan spreekt over de effecten van erg lage dosissen die iedereen (ziek, gezond, jong, oud) quasi continu kan ontvangen, zitten we op het terrein van de buitenluchtvereffect 1 - effectcurve zonder drempel effectcurve met drempel minimale dosis dosis Figuur 3 : Schematische weergave van een dosis-effectcurve

19 ontreiniging (macromilieu) of op het terrein van de woonomgeving (micromilieu). Over de effecten van deze dosissen op de gezondheid zijn er nog onduidelijkheden. Al te zeer werden op grond van extrapolatiestudies aanvechtbare conclusies getrokken. Waar vroeger al vlug werd gesteld dat er veeleer sprake was van hinder dan wel van schade ontstaat er nu stilaan een bewustzijn dat de weerslag op de gezondheid meer wetenschappelijke aandacht verdient. De macrosamenstelling van de lucht binnen- of buitenshuis is in essentie dezelfde wat de aanwezigheid betreft van zuurstof, stikstof, enz., doch kwantiteiten op microvlak en contaminanten verschillen binnenshuis soms opvallend tot deze van buiten. Door binnenhuisactiviteiten en gebruikte materialen kunnen in de woning concentraties optreden die normaal buitenshuis niet voorkomen (o.a. radon, formaldehyde, tabaksrook). De toename van isolatie heeft de verschillen tussen de lucht in en buiten de woning nog verscherpt. Verschillende normen zijn ingevoerd voor de bescherming van de buitenlucht, de bescherming van de binnenlucht is echter nog een braakliggend terrein. Dit is onder meer te wijten aan het feit dat veel vervuilingscomponenten het gevolg zijn van een bepaalde levensstijl en specifieke gewoonten, zoals onder meer koken en roken. Deze gewoonten situeren zich binnen de persoonlijke vrijheid van ieder individu, dat zelf deels het risico bepaalt dat het wil lopen. Een goede voorlichting over deze risico s is dus een must. Het moet zo worden aangeboden dat iedereen de boodschap begrijpt. Voorlichting veronderstelt een goede research naar de verschillende contaminanten met hun gezondheidseffecten, bepaling van de emissies en risicoberekening bij blootstelling. Blootstelling kan hierdoor tot een minimum herleid worden, doch hieruit moeten dan bepaalde voordelen voortvloeien voor de verschillende betrokkenen (ontwerpers, bouwers, handelaars, gebruikers). Kortom, het moet technologisch mogelijk en economisch haalbaar zijn. 19

20 3.2. Bouwmaterialen Vluchtige organische stoffen (VOS) Constructiematerialen, maar ook het meubilair, produceren een breed spectrum aan vluchtige organische stoffen. De hoogste emissierates worden genoteerd in nieuwe en pas gerenoveerde woningen. Omwille van het brede scala - er zijn meer dan 800 organische verbindingen in woningen aangetoond (10) - verwijzen wij naar de gespecialiseerde literatuur voor verdere informatie. Belangrijk is de outgassing (µg/h of µg/m²/h) in combinatie met het ventilatievoud of de concentratie in de binnenlucht (µg/m³). De meeste organische stoffen in verband met de constructie vallen onder de categorie van de oplosmiddelen, vluchtige vloeistoffen, gebruikt voor het oplossen en verdunnen van verf, lak, lijm. De hoge vluchtigheid van oplosmiddelen is vanuit technisch oogpunt vaak nodig, doch stelt hygiënisch gezien juist het grootste gevaar, omdat er dan hoge concentraties in de inademingslucht ontstaan. Alle organische oplosmiddelen hebben door hun vetoplossend vermogen een specifieke voorkeur voor vethoudende weefsels zoals huid-, borst- en zenuwweefsel. Op de huid ziet men ofwel een irritatief beeld, gekenmerkt door roodheid, schilfering en jeuk (orthoërgische dermatitis) ofwel stelt men dezelfde symptomen vast, echter met een meer uitgesproken vochtvorming of oedeem (allergische dermatitis). Een allergische dermatitis ontstaat door een specifieke sensibilisatie, een orthoërgische dermatitis via aspecifieke inwerking van prikkelende producten. 20 Materiaal Lijm Afdichtingskit Tapijt Spaanplaat Draperie Vloer- en muurbedekking Verf Lak Vinylbehang Contaminanten alcoholen, amines, benzeen, decaan, dimethylbenzeen, ethylbenzeen, formaldehyde, limoneen, octaan, tolueen, xyleen alcoholen, alkanen, amines, benzeen, decaan, dimethylbenzeen, ethylbenzeen, methylethylketoon, xylenen n-dodecaan, 2-ethylhexanol, formaldehyde, 4-methylethylbenzeen, n-propylbenzeen, styreen, 1,2,3-trimethylbenzeen, n-undecaan amines, 3-careen, ethylbenzeen, formaldehyde, n-hexaan, limoneen, pentanol, propanol, propanone, propylbenzeen, terpeen tolueen, formaldehyde amines, alkanen, C3-benzeen, C4-benzeen, butanol, 2-butanol, diethylbenzeen, ethylacetaat, formaldehyde, isopropylbenzeen, methylstyreen, xyleen C4-benzeen, 2-ethoxyethanol, 2-ethoxyethylacetaat, isopropylbenzeen, limoneen, propylbenzeen, tolueen, xyleen amines, benzeen, decaan, formaldehyde, heptaan amines, decaan, formaldehyde, 1,2,3-trimethylbenzeen, xylenen Tabel 1 : Samenvatting emissies enkele constructiematerialen (88)

Binnenluchtkwaliteit. Infoavond 18 november 2010 - Mortsel

Binnenluchtkwaliteit. Infoavond 18 november 2010 - Mortsel Binnenluchtkwaliteit Infoavond 18 november 2010 - Mortsel Logo Antwerpen vzw Borstkanker Roken Vaccinaties Ongevallen Geestelijke gezondheid Voeding & beweging Milieu & Gezondheid Goed of fout? Binnen

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt.

Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor je gezondheid. Op je werk, maar ook thuis zijn veel meer gevaarlijke stoffen dan je denkt. Giftig Een stof is giftig als deze

Nadere informatie

Gezond Wonen. Binnenmilieu en gezondheid. Ad Dilven Monique Scholtes

Gezond Wonen. Binnenmilieu en gezondheid. Ad Dilven Monique Scholtes Gezond Wonen Binnenmilieu en gezondheid Ad Dilven Monique Scholtes Stichting Futura November 2010 Inhoud Bureau: voorstellen Binnenmilieu en gezondheid Wat doet Bureau GMV? Casuïstiek (5X) Samenwerking?

Nadere informatie

Ventilatie van woningen

Ventilatie van woningen Ventilatie van woningen Ventileren betekent: Verse buitenlucht naar binnen, Vervuilde binnenlucht naar buiten! Goed ventileren is 24 uur per dag ventileren 13 december 2012 Veel gestelde vragen zijn: Kan

Nadere informatie

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Pieter Logghe, Departement Gezondheid en Binnenhuisvervuiling, Leefmilieu Brussel Ventilatie hangt onlosmakelijk

Nadere informatie

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor!

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Vlaamse NME-dag Workshop Gezond Binnen 20 oktober 2009 Dieter Deplancke Nel Van lent Medisch milieukundigen bij de Logo s 1 2 Aandacht: Binnenmilieu

Nadere informatie

voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel

voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel ventileren goede ventilatie... voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel is beter voor uw gezondheid bespaart energie Ventilatie is: gebruikte lucht eruit en frisse lucht erin. Goed ventileren

Nadere informatie

Ventileren. Antwoorden op de meest gestelde vragen. Tel. 050/32.33.40 - Fax. 050/32.33.27 - E-mail info@airflux.be - www.airflux.

Ventileren. Antwoorden op de meest gestelde vragen. Tel. 050/32.33.40 - Fax. 050/32.33.27 - E-mail info@airflux.be - www.airflux. Ventileren Antwoorden op de meest gestelde vragen 1. Waarom deze brochure? Goed ventileren is enorm belangrijk. Niet alleen omdat frisse en schone lucht in huis prettig is, maar vooral omdat het gezond

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

giftig doelorgaan - toxisch acuut toxisch

giftig doelorgaan - toxisch acuut toxisch Algemene gegevens CAS nr: 50-00-0 EU-etikettering: R-zinnen: 23/24/25-34-40-43 S-zinnen: (1/2)-26-36/37/39-45-51 giftig CLP(EU-GHS): Signaalwoord: GEVAAR H: 351-331-311-301-314-335-317 acuut toxisch doelorgaan

Nadere informatie

I Ventilatiesystemen principes :

I Ventilatiesystemen principes : I Ventilatiesystemen principes : Types A, B, C van ventilatie technieken: Ventilatiesysteem A : Het natuurlijke ventilatieconcept, genaamd ventilatiesysteem A, gebruikt het schoorsteenprincipe om de luchtstroming

Nadere informatie

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Op basis van Nanotechnologie Luchtreiniging met licht Hygiëne Actieve luchtverfrissing Easy to Clean eigenschappen Inhoud Introductie Nano Green World...

Nadere informatie

Vocht, schimmels & gezondheid

Vocht, schimmels & gezondheid Vocht, schimmels & gezondheid Ongeveer 15 procent van de woningen in Nederland is vochtig. Te veel vocht vermindert de kwaliteit van de binnenlucht. Dit kan luchtweg- en andere gezondheidsklachten bij

Nadere informatie

licht ontvlambaar licht ontvlambaar

licht ontvlambaar licht ontvlambaar Tipkaart 22.5 1,2-dichloorethaan (C2H4Cl2) Algemene gegevens CAS nr: 107-06-2 EU-etikettering: R-zinnen: 45-11-22-36/37/38 S-zinnen: : 53-45 licht ontvlambaar zeer giftig CLP(EU-GHS): Signaalwoord: GEVAAR

Nadere informatie

Vragen en Antwoorden over asbest

Vragen en Antwoorden over asbest Vragen en Antwoorden over asbest 2 augustus 2012 1. Wat is asbest? Asbest is een verzamelnaam voor een aantal mineralen, die zijn opgebouwd uit microscopisch kleine, naaldachtige vezels. Asbest is een

Nadere informatie

ventileren wonen met karakter

ventileren wonen met karakter ventileren wonen met karakter goede ventilatie... voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel is beter voor uw gezondheid bespaart energie Ventilatie is: gebruikte lucht eruit en frisse lucht

Nadere informatie

Milieu en Gezondheid in Genk-Zuid. Dirk Wildemeersch Vlaamse Gezondheidsinspectie

Milieu en Gezondheid in Genk-Zuid. Dirk Wildemeersch Vlaamse Gezondheidsinspectie Milieu en Gezondheid in Genk-Zuid Dirk Wildemeersch Vlaamse Gezondheidsinspectie Inhoud Probleemstelling Giftigheid Algemeen Specifiek voor de verhoogd gemeten stoffen Richtwaarden en normen versus Genk

Nadere informatie

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding In het dagelijks leven kunnen we niet meer zonder chemische stoffen.

Nadere informatie

maart 2008 BENZEEN VGWM Gezondheid Veiligheid Welzijn A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert!

maart 2008 BENZEEN VGWM Gezondheid Veiligheid Welzijn A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert! maart 2008 VGWM A WAY OF LIVING Veiligheid Gezondheid Welzijn Milieu VGWM Standaards voor professionals, wees alert! Werk veilig of werk niet Voor werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen zijn,

Nadere informatie

Asbest. Nieuwsbrief 62 Herfst deel 1 2012

Asbest. Nieuwsbrief 62 Herfst deel 1 2012 Nieuwsbrief 62 Herfst deel 1 2012 Asbest Asbestmineralen mogen sinds het KB van 23 oktober 2001 niet langer vervaardigd, gebruikt of op de markt gebracht worden. Tot die periode kende asbest een grote

Nadere informatie

Ventileren en verluchten. Woon gezond, geef lucht aan je huis! Ventileer 24 uur op 24 en verlucht aanvullend Tips voor gezonde binnenlucht

Ventileren en verluchten. Woon gezond, geef lucht aan je huis! Ventileer 24 uur op 24 en verlucht aanvullend Tips voor gezonde binnenlucht Ventileren en verluchten Woon gezond, geef lucht aan je huis! Ventileer 24 uur op 24 en verlucht aanvullend Tips voor gezonde binnenlucht 1 Waarom ventileren en verluchten? Binnen is de lucht meestal slechter

Nadere informatie

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad

Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad Samenvatting Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad In Nederland wordt naar schatting een half miljoen werknemers met enige regelmaat blootgesteld aan organische oplosmiddelen.

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

Gassen in containers Rol arbeidsgeneesheer EDPBW. Dr. Edelhart Kempeneers Wetenschappelijk adviseur Preventieadviseur-Arbeidsgeneesheer

Gassen in containers Rol arbeidsgeneesheer EDPBW. Dr. Edelhart Kempeneers Wetenschappelijk adviseur Preventieadviseur-Arbeidsgeneesheer Gassen in containers Rol arbeidsgeneesheer EDPBW Dr. Edelhart Kempeneers Wetenschappelijk adviseur Preventieadviseur-Arbeidsgeneesheer 5 februari 2010 Inhoud 1. 2. 3. 4. Situering Mogelijke stoffen Rol

Nadere informatie

Afgelopen nacht heeft er een brand gewoed. Hierbij is rook en asbest vrijgekomen. Hieronder leest u het antwoord op de meest voorkomende vragen.

Afgelopen nacht heeft er een brand gewoed. Hierbij is rook en asbest vrijgekomen. Hieronder leest u het antwoord op de meest voorkomende vragen. Asbestbrand Vragen en Antwoorden Veelgestelde vragen rook en asbest Afgelopen nacht heeft er een brand gewoed. Hierbij is rook en asbest vrijgekomen. Hieronder leest u het antwoord op de meest voorkomende

Nadere informatie

Uw woning van Zayaz en asbest

Uw woning van Zayaz en asbest Uw woning van Zayaz en asbest Uw woning van Zayaz en asbest Algemene informatie over asbest 4 Veelgestelde vragen over asbest 7 Wat doet Zayaz? 9 Waar in uw woning kan asbest voorkomen? 10 Asbest en uw

Nadere informatie

GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN

GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN Waar ligt de grens? Is een grens te bepalen? Grenzen: België-Nederland GEZONDHEIDSKUNDIG ONDERBOUWDE GRENSWAARDEN Hoe deden/doen we het in de GBBS van de Gezondheidsraad?

Nadere informatie

Tipkaart 22.2 H 6. Benzeen (C 6. Algemene gegevens CAS nr: 71-43-2 EU-etikettering: R-zinnen: 45-46-11-36/8-48/23/24/25-65 S-zinnen: 53-45

Tipkaart 22.2 H 6. Benzeen (C 6. Algemene gegevens CAS nr: 71-43-2 EU-etikettering: R-zinnen: 45-46-11-36/8-48/23/24/25-65 S-zinnen: 53-45 Benzeen (C 6 H 6 ) Algemene gegevens CAS nr: 71-43-2 EU-etikettering: R-zinnen: 45-46-11-36/8-48/23/24/25-65 S-zinnen: 53-45 Licht ontvlambaar Schadelijk CLP (EU-GHS): Signaalwoord: GEVAAR H: 225-350-340-372***-304-319-315

Nadere informatie

Overzicht vragen en klachten gesteld aan de Logo s

Overzicht vragen en klachten gesteld aan de Logo s Overzicht vragen en klachten gesteld aan de Logo s 2011 1 Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid Toezicht Volksgezondheid 28-11-2012 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Vragen en klachten van burgers... 4 2.1. Algemeen

Nadere informatie

VGWM A WAY OF LIVING BENZEEN. Standaards voor professionals, wees alert!

VGWM A WAY OF LIVING BENZEEN. Standaards voor professionals, wees alert! VGWM A WAY OF LIVING Standaards voor professionals, wees alert! Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan gesloten installaties en systemen zijn strikte procedures van kracht. Er bestaat immers een

Nadere informatie

gas onder druk Als het gas vrijkomt, bereikt het zeer snel een concentratie in de lucht die gevaarlijk is voor de gezondheid.

gas onder druk Als het gas vrijkomt, bereikt het zeer snel een concentratie in de lucht die gevaarlijk is voor de gezondheid. Algemene gegevens CAS nr: 7803-51-2 EU-etikettering: R-zinnen: 12, 17, 26, 34, 50 S-zinnen: (1/2), 28, 36/37, 45, 61, 63 licht ontvlambaar zeer giftig milieugevaarlijk CLP(EU-GHS): Signaalwoord: GEVAAR

Nadere informatie

Veilig openen van gegaste zeecontainers

Veilig openen van gegaste zeecontainers Veilig openen van gegaste zeecontainers Informatie voor medewerkers In deze brochure wordt omschreven hoe men op veilige wijze kan omgaan met (mogelijk) gegaste containers. Belangrijk: Het openen van mogelijk

Nadere informatie

FORMATION BÂTIMENT DURABLE : SANTE ET CONFORT OPLEIDINGBOUW DUURZAME GEBOUWEN : GEZONDHEID EN COMFORT 1

FORMATION BÂTIMENT DURABLE : SANTE ET CONFORT OPLEIDINGBOUW DUURZAME GEBOUWEN : GEZONDHEID EN COMFORT 1 OPLEIDINGBOUW DUURZAME GEBOUWEN : GEZONDHEID EN COMFORT 1 Gezondheidsproblemen// in/verband/met/de/bouw// en/de/bewoning/ van/een/gebouw/ Voordracht in het kader van de opleiding Duurzaam gebouw : GEZONDHEID

Nadere informatie

Glasvezel producten. Versie 1.0 Herzieningsdatum 21.10.2015 Printdatum 21.10.2015

Glasvezel producten. Versie 1.0 Herzieningsdatum 21.10.2015 Printdatum 21.10.2015 PARAGRAAF 0. ALGEMENE INFORMATIE Deze producten zijn items die vallen onder artikel 3.3 van verordening (EG) nr. 1907/2006 (REACH). Ze bevatten geen bestanddelen die vrijkomen onder normale of redelijkerwijs

Nadere informatie

RISICOZINNEN (R-ZINNEN)

RISICOZINNEN (R-ZINNEN) RISICOZINNEN (R-ZINNEN) R-code R-zin 1 In droge toestand ontplofbaar. 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur

Nadere informatie

Spuitasbest. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Spuitasbest. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Spuitasbest Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Spuitasbest Asbest bestaat uit kleine vezels die kanker kunnen veroorzaken als ze worden ingeademd. Sind 1 juli 1993 is het verboden asbest of

Nadere informatie

Gezonde binnenlucht op school? Van belang voor je gezondheid!

Gezonde binnenlucht op school? Van belang voor je gezondheid! Gezonde binnenlucht op school? Van belang voor je gezondheid! www.airatschool.be www.mmk.be/onderwijs www.vlaamselogos.be www.zorg-en-gezondheid.be www.vigez.be Gezonde binnenlucht op school? Belang voor

Nadere informatie

Samenvatting. Invloeden op de gezondheid en op het cognitief functioneren

Samenvatting. Invloeden op de gezondheid en op het cognitief functioneren Samenvatting Het kabinet stelde in 2008 dat de kwaliteit van het binnenmilieu op basisscholen te wensen overlaat. Het gaat dan vooral om de luchtkwaliteit tijdens het stookseizoen, de temperatuur in de

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Gevaarlijke stoffen die tijdens een calamiteit vrijkomen in de lucht kunnen de gezondheid van mensen in het omringende gebied bedreigen. Zulke gassen of dampen kunnen ontsnappen

Nadere informatie

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN :

Bijlage IX AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : Bijlage IX R 1 : In droge toestand ontplofbaar AARD DER BIJZONDERE GEVAREN TOEGESCHREVEN AAN GEVAARLIJKE STOFFEN EN PREPARATEN : R 2 : Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken

Nadere informatie

Persconferentie van Evelyne Huytebroeck 25 november 2008 Een instrument voor de strijd tegen binnenluchtvervuiling : de "groene ambulance"

Persconferentie van Evelyne Huytebroeck 25 november 2008 Een instrument voor de strijd tegen binnenluchtvervuiling : de groene ambulance Persconferentie van Evelyne Huytebroeck 25 november 2008 Een instrument voor de strijd tegen binnenluchtvervuiling : de "groene ambulance" 1. De volksgezondheid staat op het spel De kwaliteit van de binnenlucht

Nadere informatie

Cleaneo plafondsystemen 05/2007. Cleaneo akoestische designplaten absorberen geluid en zuiveren de lucht

Cleaneo plafondsystemen 05/2007. Cleaneo akoestische designplaten absorberen geluid en zuiveren de lucht Cleaneo plafondsystemen 05/2007 Cleaneo akoestische designplaten absorberen geluid en zuiveren de lucht Knauf, uw partner in afbouw Knauf is een producent voor innoverende afbouwmaterialen en systemen

Nadere informatie

TGG 8 uur mg/m 3 (ppm) Zuurstof*** 19 21%

TGG 8 uur mg/m 3 (ppm) Zuurstof*** 19 21% Tipkaart 7 Grenswaarden In deze tabel zijn de grenswaarden 1 opgenomen van gevaarlijke gassen die je in zeecontainers kunt aantreffen. Een deel van deze gassen heeft een wettelijke grenswaarde. Voor stoffen

Nadere informatie

Milieu & Gezondheid stappenplan: ontstaan, mogelijkheden en beperkingen

Milieu & Gezondheid stappenplan: ontstaan, mogelijkheden en beperkingen Milieu & Gezondheid stappenplan: ontstaan, mogelijkheden en beperkingen medische milieukunde in Vlaanderen aan de hand van binnenhuisverontreiniging In de praktijk Alumni KULeuven 20 mei 2006 Heel wat

Nadere informatie

Uw huis saneren Allergische prikkels Niet-allergische prikkels Saneren

Uw huis saneren Allergische prikkels Niet-allergische prikkels Saneren Saneren Uw huis saneren Astma kan de kwaliteit van leven behoorlijk beïnvloeden. Om te zorgen dat u of uw kind zo min mogelijk klachten hebben is uw eigen inzet van het grootste belang! Naast het juist

Nadere informatie

1. IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN DE ONDERNEMING

1. IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN DE ONDERNEMING Vidol GreaseCare A 100 3 1. IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN DE ONDERNEMING HANDELSNAAM Vidol GreaseCare A 100 3 SOORT GEBRUIK Smeervet LANDELIJKE FABRIKANT/IMPORTEUR Onderneming Vidol Trading

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen)

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten (R-zinnen) Document Milieu-, Natuur- en Energiebeleid Koning Albert II-laan 20 bus 8 1000 Brussel Tel 02 553 03 55 - Fax 02 553 80 06 beleid@lne.vlaanderen.be Onderwerp Status versie datum auteur R-zinnen en S-zinnen

Nadere informatie

40. DE RICHTLIJNEN VOOR DE LUCHTKWALITEIT VAN DE WERELDGEZONDHEIDSORGANISATIE

40. DE RICHTLIJNEN VOOR DE LUCHTKWALITEIT VAN DE WERELDGEZONDHEIDSORGANISATIE 1. Inleiding 40. DE RICHTLIJNEN VOOR DE LUCHTKWALITEIT VAN DE WERELDGEZONDHEIDSORGANISATIE De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) benadert de gezondheidsproblemen in hun ruimste zin, namelijk met inbegrip

Nadere informatie

Gezondheid en Milieu in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC)

Gezondheid en Milieu in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Gezondheid en Milieu in de beleids- en beheerscyclus van gemeenten en OCMW s (BBC) Gezondheid en Milieu in de BBC Situering Milieufactoren zoals fijn stof, geluid en tabaksrook hebben een belangrijke invloed

Nadere informatie

Ventileren. Alles wat u moet weten over ventilatie in uw woning

Ventileren. Alles wat u moet weten over ventilatie in uw woning Ventileren Alles wat u moet weten over ventilatie in uw woning Ventileren voor uw gezondheid Is het vaak drukkend in uw woning? Zijn uw ramen vaak beslagen? Dit zijn de eerste tekenen dat er teveel vocht

Nadere informatie

Ventilatie is het proces waarbij verse lucht van buiten naar binnen wordt toegevoerd en gebruikte lucht van binnen naar buiten wordt afgevoerd.

Ventilatie is het proces waarbij verse lucht van buiten naar binnen wordt toegevoerd en gebruikte lucht van binnen naar buiten wordt afgevoerd. VENTILEREN Ventilatie is het proces waarbij verse lucht van buiten naar binnen wordt toegevoerd en gebruikte lucht van binnen naar buiten wordt afgevoerd. Met ventilatie kan worden voorkomen dat hinderlijke

Nadere informatie

MIRA-T wil een antwoord geven op de vraag of we op goede weg zijn om het milieu en de natuur in Vlaanderen te beschermen:

MIRA-T wil een antwoord geven op de vraag of we op goede weg zijn om het milieu en de natuur in Vlaanderen te beschermen: Milieu & Gezondheid in het Milieurapport Vlaanderen 24 Ten geleide Het jaarlijkse milieurapport MIRA-T van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) beschrijft de ontwikkelingen in de toestand van het leefmilieu

Nadere informatie

Lucht- en asbestlaboratorium

Lucht- en asbestlaboratorium Lucht- en asbestlaboratorium Translab doet onderzoek naar de aanwezigheid van asbest in lucht, in water, puin, afval, pasteuze stoffen en andere. Translab is tevens gespecialiseerd in het inspecteren van

Nadere informatie

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen

Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: R-zinnen 1 van 8 Rzinnen & S zinnen Datum: 18032013 Aard der bijzondere gevaren toegeschreven aan gevaarlijke stoffen en preparaten: Rzinnen R 1 R 2 R 3 R 4 R 5 R 6 R 7 R 8 R 9 R 10 R 11 R 12 R 14 R 15 R 16 R 17

Nadere informatie

HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS H HSE guidelines januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

Wat betekent dit voor. van omwonenden?

Wat betekent dit voor. van omwonenden? Emissies van chemische stoffen door ThermPhos Wat betekent dit voor de gezondheid van omwonenden? dr Joost van Rooij - toxicoloog joost.vanrooij@caesar-consult.nl Informatiebijeenkomst omwonenden 1 December

Nadere informatie

Leukemie door het gebruik van PX-10?

Leukemie door het gebruik van PX-10? Auteurs: Kuilenburg, I.E. van Schram-Bijkerk, D. Publiekssamenvatting van het rapport: Schram-Bijkerk, D.; Tongeren, M. van; Vermeulen, R.C.H. (ed.). Exposure to toxic substances and potential health effects

Nadere informatie

Asbest, uw en onze zorg

Asbest, uw en onze zorg Asbest, uw en onze zorg Asbest, uw en onze zorg Nijestee wil voor al haar huurders een gezonde woonomgeving. Daarom vinden we het belangrijk om u te informeren over asbest. Asbest is helaas nog steeds

Nadere informatie

Gezondheid & Milieu medische milieukunde

Gezondheid & Milieu medische milieukunde medische milieukunde Jasmien Pauwels Medisch milieukundige Logo Gezond+ Logo Op de agenda Logo = Lokaal gezondheidsoverleg Logo de medisch milieukundige (= MMK )? Milieugezondheidsfactoren in Vlaanderen

Nadere informatie

Checklist 7. Chemicaliën. School:... Datum:... Vestiging:... Ingevuld door sectie / docent / TOA:... Vak:... Lokaal / kabinet:... in orde d.d.

Checklist 7. Chemicaliën. School:... Datum:... Vestiging:... Ingevuld door sectie / docent / TOA:... Vak:... Lokaal / kabinet:... in orde d.d. Checklist 7 Chemicaliën School:... Datum:... Vestigg:... Ingevuld door sectie / docent / TOA:... Vak:... Lokaal / kabet:... Nr Aandachtspunt Omschrijvg Opmerkg 7.1 Veiligheid en structie 7.1.1 Bij het

Nadere informatie

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN

Gevaarlijke stoffen PREVENTIEMAATREGELEN (ook producten met gevaarlijke eigenschappen genoemd) zijn terug te vinden in alledaagse producten zoals schoonmaakmiddelen en verf. We zijn er zo aan gewend geraakt dat we er niet meer bij stilstaan dat

Nadere informatie

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. Enkelvoudige R-zinnen 1 In droge toestand ontplofbaar 2 Ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken. 3 Ernstig ontploffingsgevaar door schok, wrijving, vuur of andere ontstekingsoorzaken.

Nadere informatie

De BIM gegevens : "Lucht - Basisgegevens voor het Plan" November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS

De BIM gegevens : Lucht - Basisgegevens voor het Plan November 2004 INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS 5. DE INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN EN DE GEVOLGEN ERVAN INZAKE VERSCHAFFING VAN GEGEVENS DE POLLUENTEN OPGEVOLGD IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST 1.Meting van de luchtkwaliteit.1.1.inleiding De internationale

Nadere informatie

Bijlage 3: INFORMATIEVE TEKST ASBEST

Bijlage 3: INFORMATIEVE TEKST ASBEST Bijlage 3: INFORMATIEVE TEKST ASBEST Asbest is een minerale vezel die in de vrije natuur voorkomt en destijds ontgonnen werd (asbestmijnen) om te verwerken in materialen, waaronder heel wat bouwmaterialen.

Nadere informatie

GEZOND GROEN OP DE WERKPLEK. Gezondheidseffecten van planten op de werkplek

GEZOND GROEN OP DE WERKPLEK. Gezondheidseffecten van planten op de werkplek GEZOND GROEN OP DE WERKPLEK Gezondheidseffecten van planten op de werkplek Droge keel? Branderige ogen? Vaak hoofdpijn? Verbeter het werkklimaat met planten! Binnenklimaat Het is niet makkelijk om op kantoor

Nadere informatie

Toolbox-meeting Adembescherming

Toolbox-meeting Adembescherming Toolbox-meeting Adembescherming Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding Via de ademhalingsorganen kan vergiftiging plaatsvinden door zeer

Nadere informatie

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19

INHOUD. Voorwoord 13. Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 23 1. Inleiding

Nadere informatie

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden?

Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? Waarom kunnen omgevingsfactoren een belangrijk risico op kanker inhouden? 1.Mechanistische inzichten in belang van lage dosissen 1.1Carcinogenese berust op accumulatie van mutaties 1.2 Dosis-antwoord voor

Nadere informatie

Klasse 8: Bijtende stoffen

Klasse 8: Bijtende stoffen Klasse 8: Bijtende stoffen De bijtende stoffen (zuren en basen) kunnen afhankelijk van hun oorsprong (organisch of anorganisch) worden onderverdeeld in de volgende groepen: - anorganische zuren, zoals

Nadere informatie

Productnaam Zône Brandspiritus 85%

Productnaam Zône Brandspiritus 85% 1. Identificatie van het product Productnaam : Brandspiritus 85% Tel.nr.voor noodgevallen : Nationaal Vergiftigingen Centrum Tel.nr: 030-2748888 (Uitsluitend voor een behandelend arts bij vergiftiging)

Nadere informatie

VEILIGHEIDS INFORMATIE BLAD

VEILIGHEIDS INFORMATIE BLAD VEILIGHEIDS INFORMATIE BLAD Montage vet op waterbasis, 90 ml Datum herziening: 23-06- 2015 Afdruk datum: 23-06- 2015 Datum eerste versie: 28/07/2014 Versie nummer: 02 Rubriek 1. Identificatie van de stof

Nadere informatie

Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum

Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum Unit Medische Milieukunde, GGD Zuid Limburg, Geleen, september 2015 Seksuele Gezondheid, Infectieziekten

Nadere informatie

VRAAG & ANTWOORDLIJST

VRAAG & ANTWOORDLIJST Algemene opmerking: VRAAG & ANTWOORDLIJST Maart 07 Sanering van asbestdraailingen en gezondheid Op 26 maart 2007 startte de OVAM (Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij) met de verwijdering van asbestcementdraailingen

Nadere informatie

Zeer licht ontvlambaar

Zeer licht ontvlambaar Blauwzuurgas (HCN) Algemene gegevens CAS nr: 74-90-8 EU-etikettering: R-zinnen: 12-26-50/53 S-zinnen: (1/2), 7/9-16-36/37-38-45-60-61 Zeer licht ontvlambaar Zeer giftig Milieugevaarlijk CLP (EU-GHS): Signaalwoord:

Nadere informatie

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 Bij het toepassen van verven met ontvlambare oplos- en verdunningsmiddelen in besloten ruimten, zijn er twee risico's waartegen de nodige voorzorgsmaatregelen moeten worden

Nadere informatie

VEILIGHEIDS- INFORMATIE- BLAD

VEILIGHEIDS- INFORMATIE- BLAD VEILIGHEIDS- INFORMATIE- BLAD COLORSIL VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD 1.- IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN VAN DE VENNOOTSCHAP/ONDERNEMING 1.1 Productbenaming: COLORSIL 1.2 Fabrikant: COSENTINO

Nadere informatie

Veel voorkomende asbesttoepassingen Industrial. Imtech Health & Safety Centre 1

Veel voorkomende asbesttoepassingen Industrial. Imtech Health & Safety Centre 1 Veel voorkomende asbesttoepassingen Industrial Imtech Health & Safety Centre 1 Inhoud Wat is asbest? Wat zijn de risico s van asbest? Voorkomen is beter Asbest herkennen kan niet! Asbesttoepassingen in

Nadere informatie

ISOPA PRODUCTBEHEERPROGRAMMA S. Walk the Talk DIVERSE CHEMICALIËN. Het lezen van het (e)sds van uw leverancier is een MUST, omdat dit informatie bevat

ISOPA PRODUCTBEHEERPROGRAMMA S. Walk the Talk DIVERSE CHEMICALIËN. Het lezen van het (e)sds van uw leverancier is een MUST, omdat dit informatie bevat ISOPA PRODUCTBEHEERPROGRAMMA S Walk the Talk DIVERSE CHEMICALIËN Het lezen van het (e)sds van uw leverancier is een MUST, omdat dit informatie bevat over het veilig omgaan met chemicaliën. In geval van

Nadere informatie

Glasvezelfilamentgaren producten

Glasvezelfilamentgaren producten PARAGRAAF 0. ALGEMENE INFORMATIE Deze producten zijn items die vallen onder artikel 3.3 van verordening (EG) nr. 1907/2006 (REACH). Ze bevatten geen bestanddelen die vrijkomen onder normale of redelijkerwijs

Nadere informatie

Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen:

Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen: Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen:. Een OPS patiënt. Wat is OPS en klachtenlijst? Oorzaken van OPS. Waar komt dat gif terecht? Natuurlijke ontgifting. Bioresonantie

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD 1 IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN DE ONDERNEMING Format Dit Veiligheidsinformatieblad is opgesteld in overeenstemming met Verordening (EG) 1907/2006 (REACH) Handelsnaam RPI-S Isolatieschaal

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Pagina 1

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD Pagina 1 Pagina 1 1. Identificatie van de stof of het preparaat en van de vennootschap / onderneming Productbenaming: Plasticrète deel A : P- Cast A02 Gebruik: Diverse industriële toepassingen. Verantwoordelijke

Nadere informatie

Meten is weten (wat te doen) Gezondheid in woningen, scholen en kinderdagverblijven. Presentatie 3e kennisdag Bouwfysica 14 mei 2009

Meten is weten (wat te doen) Gezondheid in woningen, scholen en kinderdagverblijven. Presentatie 3e kennisdag Bouwfysica 14 mei 2009 Meten is weten (wat te doen) Gezondheid in woningen, scholen en kinderdagverblijven ir. Henk Versteeg Presentatie 3e kennisdag Bouwfysica 14 mei 2009 Lichtveld Buis & Partners BV Raadgevende ingenieurs

Nadere informatie

Muren en plafonds binnenshuis

Muren en plafonds binnenshuis PRODUKTNAAM : MAGNEETVERF 1. IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN VAN DE VENNOOTSCHAP/ONDERNEMING Productnaam: Onderneming: Chemische naam/typering: Toepassing: Magneetverf MagneetVerf, Veldhunten.

Nadere informatie

brandbare stof zuurstof ontstekingsbron

brandbare stof zuurstof ontstekingsbron DE VUURDRIEHOEK Bijna iedereen onderschat de verwoestende kracht van vuur. Een brand moet je in eerste instantie proberen te voorkomen. Als je weet hoe een brand kan ontstaan, ben je al een hele stap verder.

Nadere informatie

Voorlichting & Training. Gevaarlijke Stoffen

Voorlichting & Training. Gevaarlijke Stoffen Voorlichting & Training Gevaarlijke Stoffen Inleiding Introductie Leerdoelen Definities Blootstellingstandaard Besmetting & gezondheidseffecten Identificaties en etiketten Persoonlijke beschermingsmiddelen

Nadere informatie

Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht. onderhouden+verbouwen. Ventilatie Onderhoud. eigen huis magazine

Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht. onderhouden+verbouwen. Ventilatie Onderhoud. eigen huis magazine onderhouden+verbouwen eigen huis magazine Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht Ventilatie Onderhoud 32 eigen huis magazine jan 2013 31 24 uur per dag frisse lucht Ventileren

Nadere informatie

Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo

Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo Steenwijk, 8 maart 2016 Inleiding Aanleiding van het onderzoek Naar aanleiding van vragen en zorgen van een aantal deelnemers en vrijwilligers

Nadere informatie

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS S HSE guidelines mei 2012 AARDGASCONDENSAAT HSE LIFE THE NATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL

ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL Inleiding Het binnenmilieu in woningen en gebouwen krijgt steeds meer aandacht van zowel de consumentenorganisaties,

Nadere informatie

Toolbox. Gevaarlijke stoffen

Toolbox. Gevaarlijke stoffen Toolbox Gevaarlijke stoffen Stichting Arbouw 2009. Alle rechten voorbehouden Hoe herken je een gevaarlijke stof? Gevaarlijke stoffen herken je aan het etiket: gevaarsymbolen; R-zinnen; S-zinnen. 2 Gevaarsymbolen

Nadere informatie

HSE guidelines. januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS

HSE guidelines. januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS HSE guidelines H januari 2012 BENZEEN HSE LIFE THE INTERNATIONAL OIL&GAS INDUSTRY STANDARD FOR PROFESSIONALS Werk veilig of werk niet Bij werkzaamheden aan installaties en systemen zijn strikte procedures

Nadere informatie

VENTILEREN. Goed ventileren is 24 uur per dag ventileren, met verstand!

VENTILEREN. Goed ventileren is 24 uur per dag ventileren, met verstand! VENTILEREN Goed ventileren is enorm belangrijk. Niet alleen omdat frisse en schone lucht in huis prettig is, maar vooral omdat het gezond is. Een vochtige en ongezonde lucht in huis veroorzaakt tal van

Nadere informatie

STEEDS MEER VLAMINGEN ISOLEREN HUN SPOUWMUUR.

STEEDS MEER VLAMINGEN ISOLEREN HUN SPOUWMUUR. Regionaal Woonbeleid Noord-Pajottenland Interlokale vereniging Affligem, Liedekerke, Roosdaal & Ternat p/a Gemeentehuis Opperstraat 31 1770 Liedekerke Tel. 053 64 55 57 Fax 053 64 55 59 E-mail: wonen@liedekerke.be

Nadere informatie

28 november 1995 95.23074 jjb/ipw 5 070 3 499 558 Toetsing haalbaarheid voorgestelde MAC-waarde (wettelijke grenswaarde) voor minerale kunstvezels

28 november 1995 95.23074 jjb/ipw 5 070 3 499 558 Toetsing haalbaarheid voorgestelde MAC-waarde (wettelijke grenswaarde) voor minerale kunstvezels Subcommissie MAC-waarden Bezuidenhoutseweg 60 Postbus 90405 2509 LK Den Haag Tel. : 070-3 499 499 Fax.: 070-3 832 535 Aan geadresseerde (branche-iorganisatie MAC/860 152-45 Den Haag: Ons kenmerk: Bijlage(n):

Nadere informatie

Veel gestelde vragen over asbest

Veel gestelde vragen over asbest Veel gestelde vragen over asbest In onderstaand overzicht staan vragen en antwoorden over asbest. Staat uw vraag er niet bij? Neem dan contact met ons op via info@wsbergh.nl of via (0316) 66 29 68. Feiten

Nadere informatie