Jubileumcongres 40 jaar ATN. Autisme: verleden, heden en toekomst. Donderdag 12 juni uur uur. Zuidlaren.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jubileumcongres 40 jaar ATN. Autisme: verleden, heden en toekomst. Donderdag 12 juni 2014. 09.30 uur - 17.00 uur. Zuidlaren."

Transcriptie

1 Jubileumcongres 40 jaar ATN Autisme: verleden, heden en toekomst Donderdag 12 juni uur uur Zuidlaren Locatie De Kimme

2 Inhoudsopgave Congrescommissie en programmacommissie 3 Voorwoord 4 Programma 6/7 Samenvattingen van de plenaire lezingen 8 Samenvattingen van de themarondes 12 Algemene informatie 19 Congrescommissie en programmacommissie Dr. I.D.C. van Balkom, kinder- en jeugdpsychiater, senior onderzoeker en directeur Jonx Lentis Drs. M.D. Oosterhoff, kinder- jeugdpsychiater, manager inhoudelijke zaken Jonx Autisme Lentis Drs. H. Noltes, kinder- en jeugdpsychiater, teamleider inhoudelijke zaken ATN Groningen, Jonx Autisme Lentis Mw. F. Beuving, teamleider algemene zaken ATN Groningen, Jonx Autisme Lentis Drs. A.M. Landlust, psycholoog bij het ATN Groningen, Jonx Autisme Lentis Dr. S. Piening, socioloog, maatschappelijk werker, senior onderzoeker bij het ATN Groningen, Jonx Autisme Lentis Drs. S.P. Dijkstra, orthopedagoog, gezondheidszorgpsycholoog en cognitief gedragstherapeut bij het ATN Groningen, Jonx Autisme Lentis Mw. M.M.E. Tuinsma, gespecialiseerd ambulant thuisbehandelaar bij het ATN Drachten en het ATN Leeuwarden, Jonx Autisme Lentis Mw. I.M. de Vries MSc, orthopedagoog bij het ATN Groningen, Jonx Autisme Lentis 2 3

3 Voorwoord Graag heten wij u welkom op het Jubileumcongres van het Autisme Team Noord-Nederland (ATN). Het ATN bestaat 40 jaar en dat willen we graag vieren! In de 40 jaar van haar bestaan ontwikkelde het ATN zich tot een deskundige en betrouwbare partner bij de diagnostiek, behandeling en begeleiding van mensen met Autisme Spectrum Stoornissen (ASS), hun familieleden en naastbetrokkenen. Het ATN is zich al die jaren goed bewust gebleken van haar verantwoordelijkheid om expertise te handhaven, te bevorderen, uit te breiden en toegankelijk te maken. Niet alleen voor mensen met ASS en hun familie, maar ook voor professionals in werkvelden binnen en buiten de GGZ. Met de toekenning van het keurmerk TOPGGZ werd deze topklinische expertise erkend. Naast innovatieve patiëntenzorg voldoet het ATN ook aan de kwaliteitseisen van toegepast wetenschappelijk onderzoek, kennisdeling en opleiding. Voor twee inspirerende middagpresentaties komen we weer bij elkaar: Dr. Peter Vermeulen breekt een lans voor een behandelvisie gericht op het bevorderen van positieve gevoelens en geluk voor mensen met autisme, Dr. Annelies Spek vraagt aandacht voor het feit dat de klinische verschijnselen van autisme bij vrouwen heel anders zijn dan bij mannen. De dag wordt vervolgens feestelijk afgesloten met een gezellige borrel waar u volop gelegenheid heeft voor contact en gesprek met andere geïnteresseerden. Namens de congrescommissie Dr. Inge van Balkom, kinder- en jeugdpsychiater, senior onderzoeker en directeur, Jonx Lentis. De rijke historie, de dynamische tegenwoordige tijd en de veelbelovende toekomst van het ATN worden door de key-note sprekers in het ochtenden middagprogramma vanuit hun eigen perspectief en beleving belicht. Prof. dr. Raoul Hennekam belooft een Gouden Eeuw voor nieuw wetenschappelijk onderzoek naar psychiatrische beelden en naar autisme, gebaseerd op de snelle ontwikkelingen in de moleculaire genetica. Prof. dr. Ina van Berckelaer-Onnes (em.) schetst de geschiedenis van autisme en besteedt aandacht aan de betekenis ervan in het dagelijks leven van mensen met autisme en hun omgeving. Nadat uw zintuigen op een verrassende manier geprikkeld zijn volgen twee themarondes met een uitgebreide keuze aan onderwerpen. Ga in op de uitnodiging van Birsen Basar, om kennis te maken met haar wereld met autisme! Laat u door collega s informeren over ontwikkelingen rond de thema s mindfulness, sociale psychiatrie, behandelingen, ouder worden, school en beroep, dwangklachten en vroegsignalering. 4 5

4 Programmaschema Programmaschema 9.30 uur Ontvangst met koffie - foyer, de Kimme Dagvoorzitter: Drs. H. Noltes uur Opening door Dr. I.D.C. van Balkom uur De Gouden Eeuw voor research in de psychiatrie Prof. dr. R.C.M. Hennekam uur Autisme van de wieg tot aan het graf: een uitdagende en fascinerende weg! Prof. dr. I.A. van Berckelaer-Onnes (Em) uur Sensorische illusie Dhr. Victor Mids uur Naar andere locaties + koffie uur Themaronde 1 Thema 1 Birsens wereld Mw. B. Başar uur Lunch - foyer, de Kimme uur Themaronde 2 Thema 1 Medicatie bij ASS Drs. A.M.M. van der Reijken uur: Naar de Kimme + thee uur ASS en geluk Dr. P. Vermeulen uur ASS bij vrouwen Dr. A. Spek uur: Afsluiting en borrel - foyer, de Kimme Thema 2 Mindfulness bij ASS Mw. J. Boekhout en Drs. F.A.M. v.d. Sande Thema 2 Beroepsopleidingen en ASS; KAIRO Drs. I. Visser en Mw. J.E. Drolinga Thema 3 ASS en sociale psychiatrie Drs. G.J.W. Prakken en Drs. M. Bloemendal Thema 3 EMDR bij ASS Drs. S.P. Dijkstra en Drs. M. Wildeman Thema 4 Behandeling van kinderen met ASS Mw. J. Havinga MSc en Mw. M.M.E. Tuinsma Thema 4 Bedwingen van dwang bij ASS Dr.W.J.P.J. van Hout en Drs. LJ.J. Vet Thema 5 ASS bij ouderen Drs. R.C.D. Davids Thema 5 Kiekeboe! Vroegsignalering en - stimulering bij jongen kinderen met (een vermoeden) van ASS Mw. I.M. de Vries MSc en Dhr. P.A. Mulder MSc 6

5 Samenvattingen plenaire lezingen De Gouden Eeuw voor research in de psychiatrie Prof. Dr. Raoul Hennekam is kinderarts en klinisch geneticus in het AMC in Amsterdam en Institute of Neurology in Londen. Zijn belangrijkste onderzoeksterreinen zijn verstandelijke handicap, moleculaire dysmorfologie en gedragsstoornissen, inclusief autisme. Hij publiceerde meer dan 450 wetenschappelijke artikelen en schreef meer dan 20 hoofdstukken in vakliteratuur. Sinds 2014 is hij verbonden aan het ATN. De vorderingen in de somatische geneeskunde zijn de laatste decennia enorm en dit vertaalt zich inmiddels ook in de zorg en in de resultaten van de zorg. De psychiatrie blijft relatief gezien hierin achter. Dit is niet verwonderlijk: de complexiteit van menselijk gedrag gaat die van de meeste somatische problemen vele malen te boven. Maar er zit verandering in de lucht. Die komt uit de moleculaire genetica, die geleidelijk aan in staat is voor een redelijke prijs alle genen van de mens in één enkel experiment (dmv Next Generation Sequencing [NGS]) te bepalen en daarna te bestuderen. Dit zal het onderzoek veranderen binnen de geneeskunde in het algemeen, maar die in de psychiatrie in het bijzonder. Tot nu toe werd bij onderzoek begonnen bij een groep mensen via regulier psychiatrisch onderzoek de diagnose te stellen en werd vervolgens alle onderzoek verricht bij mensen die dezelfde of gerelateerde diagnoses hadden. De resultaten bleken en blijken dan geregeld erg variabel, hetgeen te verklaren is uit het feit dat de onderzochte mensen niet echt dezelfde aandoening hadden (heterogeen). Dat bemoeilijkt het onderzoek zeer. In de nieuwe strategie zal andersom gewerkt worden. Eerst zal bij een groep mensen met psychiatrische problematiek na bloedafname dmv NGS alle genen bepaald worden. Daarna zal in de data van alle mensen gezocht worden naar veranderingen in genen. Mensen die veranderingen (mutaties) in dezelfde genen hebben zullen gegroepeerd worden, zodat men op deze manier een onderzoeksgroep krijgt die wel een en dezelfde hoofdoorzaak heeft voor de problemen (homogeen). Voor de variabiliteit in gedrag en andere kenmerken welke dan ongetwijfeld gevonden wordt, ook al hebben de mensen belangrijke veranderingen in dezelfde genen, kan dan gezocht worden naar beïnvloedende factoren van buiten af of kleinere variaties in andere genen (epigenetische invloeden). De kans dat daarna allerlei ander onderzoek succesvol is, wordt veel groter. Het toepassen in de klinische praktijk wordt makkelijker omdat NGS steeds sneller en goedkoper wordt. Natuurlijk zijn er nog een aantal haken en ogen, waarvan privacy en nevenbindingen niet de minste zijn. Maar de vooruitzichten voor de toekomst zijn uitstekend! Autisme van de wieg tot aan het graf: een uitdagende en fascinerende weg! Prof. Dr. Ina van Berckelaer-Onnes (Em.) is van huis uit orthopedagoog. Zij promoveerde in 1979 in Utrecht op het proefschrift Vroegkinderlijk autisme: een opvoedingsprobleem. In 1991 werd zij benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden, vervolgens in 2001 tot gewoon hoogleraar. Sinds haar emeritaat in 2007 is zij als gastmedewerker verbonden aan de Universiteit van Leiden, Universiteit van Padua, Italië en de Vrije Universiteit Brussel. Ze is actief betrokken bij een project voor kinderen met ontwikkelingsstoornissen in Lima, Peru. Het is precies 71 jaar geleden dat Leo Kanner zijn eerste artikel over autisme publiceerde. Hij lanceerde een nieuw syndroom dat hij een jaar later infantiel autisme noemt. Een zoektocht naar dit nieuwe fenomeen ging van start en is nog steeds gaande. Dat wil niet zeggen dat er sedert Kanner s ontdekking van infantiel autisme geen nieuwe inzichten in de aard van de stoornis zijn verworven of dat er geen behandelingen zijn geboden. De behandelingen waren aanvankelijk echter probeersels ondersteund door psychiatrische/ psychologische/pedagogische kennis, kennis gebaseerd op ander onderzoek, maar (nog) niet op autisme. Het was een voortdurende wisselwerking tussen wetenschappelijke en klinische inzichten, tussen theorie en praktijk, en aanvankelijk sterk gericht op kinderen. Nu wordt autisme in de DSM 5 gezien als een continuüm van de kindertijd en staan ook de volwassenen in de volle aandacht. In de afgelopen 71 jaar is heel veel gebeurd, maar het is nog steeds niet precies bekend hoe autisme tot stand komt, al is de kennis op dit terrein enorm toegenomen. In deze presentatie zal vooral aandacht worden besteed aan de vraag wat autisme doet met kinderen, adolescenten en volwassenen met ASS. Vervolgens hoe anderen, waaronder ouders, leerkrachten, clinici de inmiddels verworven kennis in hun dagelijks leven met mensen met autisme kunnen toepassen. Aangezien autisme zich kenmerkt door eenheid in verscheidenheid, lijkt dit haast een 8 9

6 onmogelijke opgave, maar in dit betoog zal echter aangegeven worden dat de eenheid veel groter is dan het lijkt. ASS en geluk Dr. Peter Vermeulen, orthopedagoog, werkt al meer dan 20 jaar in het werkveld autisme. Hij is educatief medewerker bij Autisme Centraal (Gent, België). Hij verzorgt lezingen, workshops en trainingen in meer dan 15 landen, binnen en buiten Europa. Wetenschappelijk onderzoek naar ASS heeft zich tot nu toe voornamelijk gefocust op meer objectieve factoren, zoals cognitief functioneren, scholingsniveau, werksituatie, woonsituatie, gezondheidsproblemen en gekwantificeerde metingen van autismesymptomen. Levenskwaliteit, zoals gedefinieerd in het Quality of Life concept van Schalock (1990), bevat naast deze meer objectieve elementen ook subjectieve factoren (Cummins, 2005; Schalock, 2002). Een belangrijke subjectieve factor is de algemene tevredenheid van de persoon en zijn/haar subjectieve gevoel van welzijn. Synoniem hiervoor is de meer gangbare term: geluk. De meeste studies van het welzijn van mensen met ASS hebben vooral ingezoomd op het gebrek aan emotioneel welbevinden, met andere woorden, de mentale gezondheidsproblemen. Deze studies brachten een verhoogd risico op mentale gezondheidsproblemen aan het licht, met vooral een risico op depressie en angststoornissen. Maar wat als we de kijker 180 graden zouden draaien en een meer positieve insteek zouden nemen, waarbij de nadruk niet zozeer ligt op preventie van negatieve gevoelens maar op het bevorderen van positieve gevoelens? Omdat, zoals Fredrickson en Joiner (2002) aantoonden in hun onderzoek, positieve gevoelens een opwaartse spiraal vormen naar emotioneel welzijn. Met andere woorden: wat zou het betekenen als we, geheel in de stijl van de positieve psychologie, in kaart zouden brengen wat mensen met autisme gelukkig maakt? Tijdens de lezing beschrijven we vier strategieën die gericht zijn op het bevorderen van geluk en emotioneel welzijn bij mensen met ASS. ASS bij vrouwen Dr. Annelies Spek is klinisch psycholoog en senior wetenschappelijk onderzoeker en gepromoveerd op ASS bij volwassenen. Ze is hoofd van het Autisme Kennis Centrum in Utrecht. Lange tijd was zij werkzaam bij GGZ Eindhoven. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar autisme bij vrouwen, maar de klinische praktijk laat duidelijk een ander beeld zien dan bij mannen met autisme het geval is. In deze lezing wordt besproken wat er vanuit onderzoek en de klinische praktijk bekend is over autisme bij vrouwen. Hierbij wordt toegelicht waarom er bij vrouwen met autisme zo vaak sprake is van co-morbiditeit. Er wordt ingegaan op differentiaaldiagnostiek bij vrouwen. Verder wordt aangegeven wat belangrijk is bij behandeling en begeleiding. Een en ander wordt geïllustreerd door filmpjes van vrouwen met autisme

7 Samenvattingen themarondes Themaronde 1 Birsen s wereld Mw. Birsen Basar, is schrijfster, spreekster en volgde na de havo de hboopleiding Management, Economie en Recht. Ze werkt bij de gemeente Breda. Sinds 2007 weet ze dat autisme heeft. Zij is in opleiding tot autisme deskundige. Mijn naam is Birsen, ik ben 28 jaar en sinds 2007 weet ik dat ik autisme heb. Ik ben in Nederland geboren maar ik ben van Turkse komaf. In mijn dagelijkse leven werk ik bij de gemeente Breda als controleur subsidies. Naast mijn werk houd ik mij bezig met mijn autismeactiviteiten. Ik volg een opleiding tot autismespecialist in België. Uiteindelijk wil ik een autoriteit op het gebied van autisme worden. Ik probeer bekendheid te geven aan autisme in Nederland, België en Turkije. Zo ga ik twee keer per jaar naar Turkije om daar voorlichting te geven. In deze presentatie wil ik u graag meenemen naar mijn wereld om u de stappen te tonen die ik onderneem om mijzelf te ontwikkelen oftewel de punten die ik moeilijk vind door mijn autisme. Voor mijn afstuderen onderzoek ik hoe Turkse en Marokkaanse mensen over autisme denken. Ook dit aspect zal ik in mijn presentatie meenemen. Verder zal ik u wat meer over mijn activiteiten vertellen. Al met al een veelzijdige presentatie waarbij ik u uitnodig in mijn wereld. Ik hoop u allen te verwelkomen. Mindfulness bij ASS Mw. Janny Boekhout is werkzaam bij het ATN Drachten, als ambulant begeleider en trainer. Drs. Francien van de Sande is als gezondheidszorgpsycholoog verbonden aan het ATN in Groningen. Een deelnemer verwoordde het effect van mindfulness als volgt: In het begin schrok ik van de hoeveelheid gedachten die ik heb. Nu ben ik me meer bewust van piekergedachten en kan ik gedachten gemakkelijker loslaten. Ik zie ze als wolkjes die voorbij komen drijven. Als ik de oefeningen heb gedaan voel ik mij rustiger in mijn hoofd. In deze themaronde komen de toepassingen en ervaringen van en met Mindfulness bij volwassenen met ASS aan de orde maar laten we het u vooral zelf ervaren. ASS en sociale psychiatrie Drs. Gerda Prakken is psychiater bij het ATN in Groningen en Hoogeveen. Zij coördineert daarnaast het team van de thuisbehandeling. Drs. Marianne Bloemendal is als verpleegkundig specialist GGZ verbonden aan het ATN in Groningen onder andere verbonden aan het thuisbehandelingsteam van het ATN in Groningen. In de sociale psychiatrie wordt uitgegaan van een wisselwerking tussen psychiatrische problematiek en de sociale omgeving. Ook in de behandeling van autisme speelt dit een belangrijke rol. ASS is ten slotte een chronische psychiatrische aandoening, die in meer of mindere mate tot een blijvende beperking in het functioneren leidt. Bij het ATN worden in de behandeling van ASS alle levensterreinen meegenomen, allereerst het welbevinden, maar ook de praktische kanten zoals wonen, dagbesteding, omgang met anderen, huishouden, zelfverzorging, financiën en administratie. In deze themaronde is aandacht voor de vormgeving hiervan met levensloopbegeleiding, sociaal psychiatrische begeleiding en FACT (function assertive community treatment) als uitgangspunten. Mindfulness is een aandachtsoefening gebaseerd op eeuwenoude oosterse meditatietradities. Aangepast aan westerse maatstaven (Jon Kabat-Zinn, 90) is het ook geschikt gebleken voor mensen met ASS. Mindfulness is zelfs één van de eerste trainingen voor volwassenen met ASS waarvan de effectiviteit in wetenschappelijk onderzoek is aangetoond

8 Behandeling bij kinderen met ASS Mw. Judith Havinga, MSc is als psycholoog (in opleiding tot gezondheidszorgpsycholoog) verbonden aan het kinderteam van het ATN in Drachten. Mw. Margot Tuinsma is gespecialiseerd ambulant thuisbehandelaar, vanaf de beginjaren verbonden aan het infant- en kinderteam van het ATN in Groningen. Zij is nu werkzaam vanuit de locaties Drachten en Leeuwarden. Essentieel bij de behandeling van kinderen met ASS is dat de behandeling op maat wordt geboden, in de leefomgeving plaatsvindt en in samenwerking met alle personen die in het dagelijks leven betrokken zijn bij het kind. Tijdens deze themaronde wordt dieper in gegaan op hoe dit er concreet uit kan zien en met welke factoren er rekening moet worden gehouden alvorens de behandeling in te zetten. Het belang van een eclectische, systeemgerichte benadering wordt besproken. De behandeling van kinderen met ASS vraagt daarnaast specifiek aandacht voor verschillende aspecten, zoals afstemming op de informatieverwerkingsproblematiek, generalisatieproblemen en het belang van ondersteunende communicatie. Tevens wordt er tijdens deze themaronde aandacht besteed aan het ontstaan van probleemgedrag bij kinderen met ASS. De theorie zal aan de hand van casuïstiek geïllustreerd worden. ASS bij ouderen Drs. Lineke Davids is als gezondheidszorgpsycholoog in opleiding tot Klinisch Neuropsycholoog verbonden aan het kinderteam en voor de ouderen verbonden aan het volwassenenteam aan het ATN in Groningen. Op dit moment doet ze onderzoek bij het ATN in samenwerking met de RUG naar de Cognitieve vaardigheden van volwassenen met ASS van 50 jaar en ouder. Daarnaast is ze werkzaam bij het Centrum voor Neuropsychiatrie van Lentis. In de afgelopen jaren is er veel onderzoek gedaan bij kinderen en jong volwassenen met ASS. Over het ouder worden bij mensen met ASS en de wijze waarop ASS zich manifesteert bij volwassenen van 50+ is nog weinig bekend. Hoe zien cognitieve veranderingen eruit bij ouderen met ASS? Hoe ontwikkelen de neurologische beelden die we zien bij de kinderen met ASS zich op een latere leeftijd? Graag heb ik het met u over wat er bekend is en wat we zien in de praktijk betreffende veroudering bij ASS. De vergrijzing neemt toe en het is in toenemende mate van belang om meer te weten over de cognitieve, lichamelijke, psychische en sociale veroudering bij mensen met ASS. Niet alleen voor henzelf, maar ook voor hun partners en andere betrokkenen. Accurate informatie over het neurocognitieve fenotype bij oudere volwassenen kan van belang zijn voor het diagnosticeren van ASS in deze leeftijdsgroep zodat zij de passende behandeling kunnen krijgen. Op basis van praktijkervaringen kan gesteld worden dat ook de groep ouderen met ASS heterogeen van aard is, met een zeer wisselende (klachten)presentatie en uiteenlopende gevolgen. In deze themaronde staat het actief uitwisselen van kennis en ervaring van begeleiding bij oudere volwassenen met ASS centraal. Ook de mogelijkheden en beperkingen van diagnostiek en behandelingen worden besproken op basis van regelvignetten en casuïstiek. Themaronde 2 Autisme en medicatie Drs. Ankie van der Reijken is psychiater bij Rivierduinen, Centrum Autisme en bij NIFP. Zij is specialist in ASS bij volwassenen en geïnteresseerd in de relatie tussen ASS en delinquent gedrag. Er bestaat al heel lang een behoefte aan medicijnen voor de behandeling van de kernsymptomen van autisme (de sociale communicatieproblemen en het repetitieve gedrag). Helaas zijn er maar weinig middelen die effectief zijn op deze gebieden en deze middelen werken lang niet bij iedereen op dezelfde manier. Het is dus altijd weer zoeken welk middel bij iemand effect heeft. In Amerika zijn inmiddels twee middelen (risperidone en aripiprazole) door de Food and Drug Administration geregistreerd om de prikkelgevoeligheid bij autisme te behandelen. Hoewel in Nederland geen enkel middel officieel geregistreerd is voor gebruik bij autisme, wordt in de praktijk toch vaak medicatie voorgeschreven. Er bestaat veel overeenstemming in ervaringen bij het voorschrijven. In deze inleiding zal verteld worden welke middelen in Nederland het meest gebruikt worden en wat de idee is achter dit voorschrijfbeleid. Ook zullen mogelijke bijwerkingen besproken worden en waar op gelet moet worden bij de afweging van de voor- en nadelen van het gebruik van medicatie bij autisme

9 Beroepsopleidingen en ASS; KAIRO Drs. Ilona Visser is als gezondheidszorgpsycholoog werkzaam bij het kinderteam van het ATN in Groningen. Drs. Janette Drolinga is als orthopedagoog verbonden aan het ATN in Drachten. EMDR bij ASS Drs. Sonja Dijkstra is orthopedagoog, gezondheidszorgpsycholoog en Cognitief gedragstherapeut bij het ATN in Groningen. Drs. Martine Wildeman is als gezondheidszorgpsycholoog werkzaam bij het volwassenenteam van het ATN in Groningen. Geslaagd!! Eindelijk heb je het middelbare schooldiploma op zak. Maar dan? Op weg naar KAIRO!! KAIRO staat voor Kennisontwikkeling Autisme Intergratie Regulier Onderwijs. Jongeren met ASS die na het behalen van hun middelbare school diploma de overstap maken naar een middelbare beroepsopleiding (MBO), geven aan dat die overgang best groot is. De jongeren vertellen vaak dat dit niet zozeer te maken heeft met de lesstof, maar wel met wat er allemaal bij komt kijken (zoals contact leggen met anderen, samenwerken, organiseren en plannen). Op de middelbare school is er soms nog veel begeleiding vanuit ouders, leerkrachten of bijvoorbeeld het rugzakje. Op het MBO is deze begeleiding niet altijd meer beschikbaar maar wordt er wel in toenemende mate een beroep gedaan op sociale vaardigheden, het vermogen tot reflectie, samenwerking en zelfstandig plannen. Deze vaardigheden zijn vooral voor jongeren met ASS vaak niet vanzelfsprekend met een hoger percentage schoolverlaters tot gevolg. Om deze jongeren te helpen een beroepsopleiding te volgen en af te maken is het KAIRO-project gestart. Het doel van KAIRO is om jongeren een stevige basis te bieden, voorafgaand aan en tijdens het volgen van een MBO. Dit doen we niet alleen door ons te richten op de vaardigheden die nodig zijn voor het behalen van een diploma (bijvoorbeeld plannen en organiseren), maar ook op het sociaal-emotioneel functioneren van de jongere. Tijdens deze themaronde krijgt u meer informatie over waar jongeren met ASS in de overstap naar het MBO precies tegen aanlopen, voor wie KAIRO is, wat KAIRO precies inhoudt, onze ervaringen tot dusverre en de ervaringen van de jongeren. Bij het ATN wordt EMDR (Eye Movement Desensitization and Reproccesing) aangeboden aan kinderen, jeugdigen en volwassenen met een ASS. Deze vorm van behandeling wordt toegepast wanneer traumatische ervaringen leiden tot klachten als herbelevingen, verhoogde prikkelbaarheid, vermijdingsgedrag, lichamelijke klachten, slaapproblemen, angsten of somberheid. In deze themaronde wordt stil gestaan bij de indicaties en contraindicaties van EMDR-behandeling bij mensen met ASS. Tevens zal aan bod komen op welke wijze EMDR aangepast wordt aan de manier van informatieverwerking en zintuiglijke prikkelverwerking, passend bij ASS. Afsluitend wordt gekeken naar de effecten en valkuilen van de EMDRbehandeling bij mensen met ASS. Bedwingen van dwang bij ASS Drs. Leonieke Vet is als klinisch psycholoog/gedragstherapeut en inhoudelijk teamleider verbonden aan de polikliniek voor dwangstoornissen voor kinderen en jeugdigen en volwassenen met dwang en ASS bij Jonx. Dr. Wiljo van Hout is als gezondheidszorgpsycholoog, cognitiefgedragstherapeut en onderzoeker verbonden aan de polikliniek voor Dwangstoornissen (ATN Groningen) en als universitair docent werkzaam bij de RUG. Mensen met een dwangstoornis ofwel een obsessief-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van steeds terugkerende dwanggedachten of dwanghandelingen. Veel voorkomende obsessies en compulsies zijn smetvrees en controledwang. Zonder adequate behandeling is het beloop van de OCS vaak ongunstig en krijgt de stoornis een chronisch karakter. Over de behandeling van dwangklachten bij kinderen en volwassenen met ASS is nog relatief weinig bekend. In deze themaronde wordt de huidige stand van zaken besproken en informatie geboden voor de dagelijkse praktijk. De meest effectieve gedragstherapeutische behandelwijze, namelijk exposure in vivo met responspreventie, wordt geïllustreerd aan de hand van boeiende casuïstiek

10 Algemene informatie Kiekeboe! Vroegsignalering & -stimulering bij jonge kinderen met een (vermoeden van) een Autisme Spectrum Stoornis Mw. Irene de Vries, MSc., is als orthopedagoog verbonden aan het kinderteam van het ATN in Groningen. Dhr. Paul Mulder MSc. is als orthopedagoog en promovendus verbonden aan het ATN in Groningen. Het promotieonderzoek betreft cognitie, autisme en zelfverwondend gedrag bij personen met het Cornelia de Lange syndroom. De laatste jaren is er steeds meer aandacht voor vroegsignalering van een ASS bij jonge kinderen in de leeftijd van 0-4 jaar. Door vroegsignalering is het mogelijk om daar waar gewenst vroegstimulering in te kunnen zetten om zo de ontwikkeling van het kind te optimaliseren. Gerichtheid op de omgeving (intersubjectiviteit), gedeelde aandacht (Joint Attention) en sociale motivatie zijn belangrijke voorwaarden om tot een goede sociaal-communicatieve ontwikkeling te komen. Bij het uitblijven van delen van aandacht en plezier in spel zullen ook de leermomenten voor het kind beperkt blijven. De sociaal-communicatieve ontwikkeling van het kind is goed te stimuleren door middel van vroegstimuleringsprogramma s. Deze bevatten gedragstherapeutische technieken om de gedeelde aandacht en interactie tussen ouder en kind te optimaliseren en zo de leermomenten voor het kind te vergroten. Tijdens de themaronde zal worden ingegaan op vroege signalen van ASS op mogelijkheden en beperkingen in zowel de diagnostiek als in de behandeling van jonge kinderen. Daarnaast komt de rol van de omgeving uitgebreid aan bod bij het bespreken van het Eclectisch Noord- Nederlands model (ENN model) voor vroegstimulering. Datum en tijd Donderdag 12 juni uur tot uur Locatie Accreditatie Schouwburg De Kimme Terrein Lentis E 70, 9471 KA Zuidlaren Is aangevraagd voor de volgende beroepsverenigingen: FGzP, Huisartsen, Specialisten ouderengeneeskunde & Artsen voor verstandelijk gehandicapten (ABC1-KNMG), NVO Orthopedagoog Generalist (OG), NIP, NIP Kinder- en Jeugdpsycholoog (K&J), NVK, NVvP, SRVB, VGCt en V&VN Kosten Professionals 195 Lentis professionals 150 (ex-) Patiënten van het ATN & hun familieleden 50 Aanmelden Inschrijven is mogelijk vanaf april tot 1 juni U kunt zich alleen online inschrijven via de website: Betaling Annulering Door middel van het afgeven van een eenmalige incasso of interne verrekening Bij ontvangst van uw schriftelijke annulering vóór 26 mei 2014 vindt restitutie plaats. Na deze datum kan geen restitutie meer plaatsvinden. Contactpersoon Ankie Procee - van der Ploeg Congresorganisatie Afd. Opleiding & Ontwikkeling, Lentis Tel. (050)

11 Routebeschrijving Vanaf Groningen A28 richting Assen, afslag N34 Zuidlaren /Emmen; N34 vervolgen tot afslag Zuidlaren/Tynaarlo. Aan het einde van de afrit linksaf. U rijdt het dorp Zuidlaren binnen. Ongeveer 150 meter na de eerste rotonde vindt u aan de rechterkant van de weg de ingang van het terrein. Volg verder de bordjes of de ballonen naar De Kimme. Vanaf Zwolle/Assen A28 richting Groningen, afslag Zuidlaren/Tynaarlo. Einde afrit linksaf richting Zuidlaren. Weg vervolgen tot u het dorp Zuidlaren binnenrijdt. Ongeveer 150 meter na de eerste rotonde vindt u aan de rechterkant van de weg de ingang van het terrein. Volg verder de bordjes of ballonen naar De Kimme. Voor reisinformatie Kijk op of ANWB routeplanner. Parkeren op het terrein is gratis.

ANGST, DWANG EN TICSTOORNISSEN BIJ KINDEREN

ANGST, DWANG EN TICSTOORNISSEN BIJ KINDEREN ANGST, DWANG EN TICSTOORNISSEN BIJ KINDEREN 10 maart 2015 CONGRES Regardz WTC Arnhem Angst, dwang en ticstoornissen Angst, dwang en tics komen bij meer dan 10% van alle kinderen en adolescenten voor. Maar

Nadere informatie

CONGRES 6 NOVEMBER 2014

CONGRES 6 NOVEMBER 2014 Prikkelverwerking CONGRES Prikkelverwerkingsstoornissen bij kinderen en adolescenten met ASS, ADHD, ODD, CD, OCD, angst en hoogbegaafdheid Postillion Bunnik Utrecht 6 NOVEMBER 2014 prof.dr. Pieter Duker

Nadere informatie

EXECUTIEVE FUNCTIES. Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014 JAARBEURS UTRECHT

EXECUTIEVE FUNCTIES. Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014 JAARBEURS UTRECHT EXECUTIEVE FUNCTIES Kinderen en adolescenten met problemen met inhibitie, cognitieve controle, emotieregulatie, werkgeheugen, motivatie en zelfregulatie thuis en op school Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een autismespectrum stoornis. Donderdag 23 januari 2014 Jaarbeurs Utrecht

Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een autismespectrum stoornis. Donderdag 23 januari 2014 Jaarbeurs Utrecht Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een autismespectrum Congres stoornis Donderdag 23 januari 2014 Jaarbeurs Utrecht Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een AUTISMESPECTRUMSTOORNIS

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline

EMOTIEREGULATIE. Jaarbeurs Utrecht. Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline EMOTIEREGULATIE Boosheid, verdriet en angst bij kinderen en adolescenten met ASS, ODD, ADHD, depressie en borderline Congres Dinsdag 26 november 2013 Jaarbeurs Utrecht prof.dr. Bram Orobio de Castro prof.dr.

Nadere informatie

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013 congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren dinsdag 4 juni 2013 www.voorzet.nl Programma congres 4 juni 2013 10.00-10.05 Opening Dagvoorzitter Dhr. Karel Bootsman Arbeidsdeskundige bij TATA

Nadere informatie

Prikkelverwerking. Problemen met (sensorische) informatieverwerking bij kinderen en adolescenten CONGRES DINSDAG 11 OKTOBER 2016 ANTROPIA DRIEBERGEN

Prikkelverwerking. Problemen met (sensorische) informatieverwerking bij kinderen en adolescenten CONGRES DINSDAG 11 OKTOBER 2016 ANTROPIA DRIEBERGEN Prikkelverwerking Problemen met (sensorische) informatieverwerking bij kinderen en adolescenten CONGRES DINSDAG 11 OKTOBER 2016 ANTROPIA DRIEBERGEN Prikkelverwerking Een goede prikkelverwerking is van

Nadere informatie

Vrijdag 14 juni 2013 Jaarbeurs Utrecht Mindfulness in de behandeling van angst, depressie, autisme, ADHD, psychose en borderline

Vrijdag 14 juni 2013 Jaarbeurs Utrecht Mindfulness in de behandeling van angst, depressie, autisme, ADHD, psychose en borderline Mindfulness in de praktijk Congres Vrijdag 14 juni 2013 Jaarbeurs Utrecht Mindfulness in de behandeling van angst, depressie, autisme, ADHD, psychose en borderline Mindfulness Mindfulness mag zich de laatste

Nadere informatie

leo kannerhuis nederland KAIRO Focus op het talent, niet de beperking ATN Jonx Lentis Noorderpoort

leo kannerhuis nederland KAIRO Focus op het talent, niet de beperking ATN Jonx Lentis Noorderpoort leo kannerhuis nederland KAIRO Focus op het talent, niet de beperking ATN Jonx Lentis Noorderpoort Met de lesstof heb ik geen probleem, dat lukt wel. Maar samenwerken, plannen en alle andere situaties

Nadere informatie

Kinderen met bijzondere breinen

Kinderen met bijzondere breinen Kinderen met bijzondere breinen CONGRES 19 NOV 2015 JAARBEURS UTRECHT Disharmonische intelligentie, zintuiglijke prikkelverwerking, hoogbegaafdheid, auditieve informatieverwerking en werkgeheugen: niet

Nadere informatie

UITNODIGING. Vierde Jaarcongres voor klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen. vrijdag 20 april 2012 Jaarbeurs Utrecht IV 5.

UITNODIGING. Vierde Jaarcongres voor klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen. vrijdag 20 april 2012 Jaarbeurs Utrecht IV 5. Vierde Jaarcongres voor klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen : UITNODIGING vrijdag 20 april 2012 Jaarbeurs Utrecht Accreditatie FGzP: 6 punten Voorwoord Geachte collega, In het voorjaar van

Nadere informatie

CONGRES DINSDAG 19 APRIL 2016 ANTROPIA DRIEBERGEN-ZEIST

CONGRES DINSDAG 19 APRIL 2016 ANTROPIA DRIEBERGEN-ZEIST Motivatie Wat weten we over de rol van motivatie bij kinderen en adolescenten met ADHD, ASS, gedragsproblemen, rekenproblemen en faalangst? CONGRES DINSDAG 19 APRIL 2016 ANTROPIA DRIEBERGEN-ZEIST motivatie

Nadere informatie

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging Onderzoek de Jeugdhulp! symposium dinsdag 5 april 2016 van 13.00-17.00 uur in Theater De Nieuwe Kolk, Weierstraat 1 in Assen Hoe wetenschap kinderen mee laat doen Goede jeugdhulp is van onschatbaar belang

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

WERKGEHEUGEN. Cogmed Braingame Brian Jungle Memory. Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen.

WERKGEHEUGEN. Cogmed Braingame Brian Jungle Memory. Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen. WERKGEHEUGEN Cogmed Braingame Brian Jungle Memory Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen Congres Dinsdag 1 april 2014 Jaarbeurs Utrecht WERKGEHEUGEN Training en ondersteuning

Nadere informatie

Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik

Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik Georganiseerd door NVvP Afdeling Ouderenpsychiatrie

Nadere informatie

Derde Jaarcongres Zorgprogramma-ontwikkeling en e-health door klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen UITNODIGING vrijdag 25 november 2011

Derde Jaarcongres Zorgprogramma-ontwikkeling en e-health door klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen UITNODIGING vrijdag 25 november 2011 Derde Jaarcongres voor klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen Zorgprogramma-ontwikkeling en e-health door klinisch psychologen en klinisch neuropsychologen UITNODIGING vrijdag 25 november 2011

Nadere informatie

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS ADOS-training Karakter organiseert een training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS. Wat is ADOS? Het Autisme Diagnostisch

Nadere informatie

Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten.

Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten. 1 Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten. Geachte heer, mevrouw, Bij u is na de intakeprocedure de diagnose obsessief-compulsieve

Nadere informatie

ZOMERCURSUS VOOR BEDRIJFS- EN VERZEKERINGSARTSEN

ZOMERCURSUS VOOR BEDRIJFS- EN VERZEKERINGSARTSEN ZOMERCURSUS VOOR BEDRIJFS- EN VERZEKERINGSARTSEN Woensdag 2 t/m vrijdag 4 september 2015 bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde Toelichting PAO Heyendael organiseert, samen met de SGBO op woensdag 2 tot

Nadere informatie

Psychisch letsel. medisch en juridisch belicht WERKGROEP ARTSEN ADVOCATEN. Vrijdag 21 november 2008 10.00 uur - 17.00 uur Media Plaza Utrecht

Psychisch letsel. medisch en juridisch belicht WERKGROEP ARTSEN ADVOCATEN. Vrijdag 21 november 2008 10.00 uur - 17.00 uur Media Plaza Utrecht Psychisch letsel medisch en juridisch belicht Vrijdag 21 november 2008 10.00 uur - 17.00 uur Media Plaza Utrecht WERKGROEP ARTSEN ADVOCATEN 5 Media Plaza Utrecht Deze bijzondere locatie is gelegen in de

Nadere informatie

Symposium EMDR; brede toepassingen in de praktijk. Eerder beoordeeld met een 8! Inschrijven via www.bsl.nl/emdr

Symposium EMDR; brede toepassingen in de praktijk. Eerder beoordeeld met een 8! Inschrijven via www.bsl.nl/emdr Eerder beoordeeld met een 8! Symposium EMDR; brede toepassingen in de praktijk Vrijdag 27 september 2013 Jaarbeurs Utrecht Bestemd voor beginnende EMDR therapeuten, therapeuten die regelmatig verwijzen

Nadere informatie

100 jaar neuro- en ouderen psychiatrie in de Valeriuskliniek:

100 jaar neuro- en ouderen psychiatrie in de Valeriuskliniek: Extra Valeriussymposium 3 november 2010 t.g.v. jubileum 100 jaar neuro- en ouderen psychiatrie in de Valeriuskliniek: samenhang tussen patiëntenzorg en onderzoek Inleiding Van oudsher bestaat in de Valeriuskliniek

Nadere informatie

Congres Behandeling van verstoorde

Congres Behandeling van verstoorde Congres Behandeling van verstoorde hechting Bij kinderen Donderdag 19 september 2013, Jaarbeurs Utrecht Met onderwerpen als: De laatste ontwikkelingen op het gebied van verstoorde hechting bij kinderen

Nadere informatie

Hilde Geurts, Wendy Peerlings, Reinout Wiers, Mariët van der Molen Saskia van der Oord en Walter Ma hys

Hilde Geurts, Wendy Peerlings, Reinout Wiers, Mariët van der Molen Saskia van der Oord en Walter Ma hys Slim maar... KINDEREN EN ADOLESCENTEN MET ZWAKKE EXECUTIEVE FUNCTIES CONGRES 16 JUNI 2015 ANTROPIA DRIEBERGEN Hilde Geurts, Wendy Peerlings, Reinout Wiers, Mariët van der Molen Saskia van der Oord en Walter

Nadere informatie

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk Workshop Spiegeltherapie in de praktijk vrijdag 15 april 2011 Erasmus MC, Rotterdam a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a

Nadere informatie

Kiezen voor Pillen of Praten?: Voorkeuren en Besluitvorming omtrent de Behandeling van Stemmings- en Angststoornissen

Kiezen voor Pillen of Praten?: Voorkeuren en Besluitvorming omtrent de Behandeling van Stemmings- en Angststoornissen Kiezen voor Pillen of Praten?: Voorkeuren en Besluitvorming omtrent de Behandeling van Stemmings- en Angststoornissen Een wetenschappelijk onderzoek naar behandelvoorkeuren, gezamenlijke besluitvorming

Nadere informatie

Post-hbo opleiding autismespecialist

Post-hbo opleiding autismespecialist Post-hbo opleiding autismespecialist mensenkennis De docente is duidelijk, enthousiast en motiverend. Ik heb inzicht gekregen in wat ik in mijn rol als hulpverlener kan doen en waar ik rekening mee moet

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe.

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe. Doelgroep Dit symposium is bedoeld voor psychiaters, arts-assistenten, onderzoekers, psychologen, verpleegkundigen, managers, beleidsmedewerkers en cliëntenraden van de noordelijke ggz-instellingen en

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Als er eentje anders is

Als er eentje anders is Lenteforum Als er eentje anders is Stimuleren van de ontwikkeling van jonge kinderen met een autismespectrumstoornis Woensdag 14 mei 2014 Forum staat voor marktplaats. Op deze forumdag willen we plaats

Nadere informatie

Congres: Kompas kinder- en jeugdpsychiatrie

Congres: Kompas kinder- en jeugdpsychiatrie Congres: Kompas kinder- en jeugdpsychiatrie Accreditatie Aangevraagd voor : Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie Accreditatie Bureau Cluster 1 (Huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde en artsen

Nadere informatie

Parallelsessies. Ronde 1 parallelsessies: 10.45 11.45 uur

Parallelsessies. Ronde 1 parallelsessies: 10.45 11.45 uur Parallelsessies Er zijn drie rondes met parallelsessies. U kunt vooraf inschrijven (via het online registratieformulier) voor drie sessies (een per ronde), het is dan handig om dit document bij de hand

Nadere informatie

Uitnodiging. Advance Care Planning in de zorg voor mensen met verstandelijke beperkingen. Symposium 28 november 2013

Uitnodiging. Advance Care Planning in de zorg voor mensen met verstandelijke beperkingen. Symposium 28 november 2013 Uitnodiging Annemieke Wagemans, arts verstandelijk gehandicapten bij Maasveld, een van de werkstichtingen van Koraal Groep, promoveert op 28 november aanstaande op het onderwerp Medische beslissingen rond

Nadere informatie

Ervaringen met Autisme

Ervaringen met Autisme GGzE centrum autisme volwassenen 3e Congres GGzE centrum autisme volwassenen Vrijdag 21 september 2012, Evoluon te Eindhoven Ervaringen met Autisme Ervaringen met Autisme I 1 De ontwikkelingen in de hulpverlening

Nadere informatie

Grenzen verleggen 10E PHRENOS PSYCHOSECONGRES ZWOLLE, 13 NOVEMBER 2014

Grenzen verleggen 10E PHRENOS PSYCHOSECONGRES ZWOLLE, 13 NOVEMBER 2014 Grenzen verleggen 10 E PHRENOS PSYCHOSECONGRES ZWOLLE, 13 NOVEMBER 2014 Programma 09.00 Ontvangst en registratie 09.45 Opening door dagvoorzitter dr. R. Bruggeman, psychiater, Universitair Centrum Psychiatrie

Nadere informatie

Uitnodiging. Congres: Het gezin centraal. Gezinsgericht werken vanuit de (gesloten) instelling

Uitnodiging. Congres: Het gezin centraal. Gezinsgericht werken vanuit de (gesloten) instelling Uitnodiging Congres: Het gezin centraal Gezinsgericht werken vanuit de (gesloten) instelling Datum: Donderdag 1 oktober 2015 Tijd: Plaats: 09.30-16.00 uur The colour kitchen, Utrecht Project: Gezinsgericht

Nadere informatie

* deel deze informatie met uw eigen social network via bovenstaande buttons!

* deel deze informatie met uw eigen social network via bovenstaande buttons! * deel deze informatie met uw eigen social network via bovenstaande buttons! ACCREDITATIE Accreditatiebureau Verpleegkundig Specialisten Register (VSR) 6 punten - Scholing verpleegkundig specialist acute

Nadere informatie

vrijdag 18 maart 2016

vrijdag 18 maart 2016 9 e Nascholing Hematologie voor verpleegkundigen en andere disciplines PROGRAMMA vrijdag 18 maart 2016 Locatie: Onderwijscentrum Erasmus MC Dr. Molewaterplein 50 3015 GE Rotterdam Inlichtingen: Mevrouw

Nadere informatie

MINDFULNESS PUBLIEKSSYMPOSIUM. voor patiënten, mantelzorgers, professionals en overige belangstellenden

MINDFULNESS PUBLIEKSSYMPOSIUM. voor patiënten, mantelzorgers, professionals en overige belangstellenden MINDFULNESS PUBLIEKSSYMPOSIUM voor patiënten, mantelzorgers, professionals en overige belangstellenden Zaterdag 30 augustus 2014 Toelichting Ook dit jaar organiseert het Radboud Universitair Medisch Centrum

Nadere informatie

Ga voor programma en inschrijven naar www.bsl.nl/sos

Ga voor programma en inschrijven naar www.bsl.nl/sos Congres S.O.S. Snelle opvang en behandeling van seksueel misbruik bij mensen met een verstandelijke beperking Vrijdag 4 oktober 2013 Beatrixgebouw Jaarbeurs, Utrecht Keynote spreaker Valerie Sinason over

Nadere informatie

LKPZ SYMPOSIUM 2012. Perinatale psychopathologie: voorkomen bevalt beter. 20 september 2012 NEMO, Amsterdam

LKPZ SYMPOSIUM 2012. Perinatale psychopathologie: voorkomen bevalt beter. 20 september 2012 NEMO, Amsterdam LKPZ SYMPOSIUM 2012 Perinatale psychopathologie: voorkomen bevalt beter 20 september 2012 NEMO, Amsterdam LKPZ symposium 2012 Perinatale psychopathologie: voorkomen bevalt beter De laatste jaren is er

Nadere informatie

Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker. Kinderen en jeugdigen

Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker. Kinderen en jeugdigen mensenkennis Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker Kinderen en jeugdigen De docente geeft duidelijk en methodisch les, vertaalt vanuit eigen ervaring complexe theorie naar praktijk. Nu zet ik

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Centrum Integrale Psychiatrie

Centrum Integrale Psychiatrie Centrum Integrale Psychiatrie Centrum Integrale Psychiatrie Het Centrum Integrale Psychiatrie (CIP) biedt ambulante zorg aan volwassenen met (zeer) complexe psychische en/of psychiatrische problemen.

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

GGzE centrum ouderenpsychiatrie. Autisme bij ouderen. Informatie over autisme en onze mogelijkheden. informatie voor cliënten >>

GGzE centrum ouderenpsychiatrie. Autisme bij ouderen. Informatie over autisme en onze mogelijkheden. informatie voor cliënten >> GGzE centrum ouderenpsychiatrie Autisme bij ouderen Informatie over autisme en onze mogelijkheden informatie voor cliënten >> Ervaring leert dat een aantal ouderen en hun naasten eerder een beroep hebben

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Uitnodiging congres. De rol van cognitie bij psychiatrische stoornissen: theorie en praktijk. Dinsdag 19 november 2013 8.30 16.

Uitnodiging congres. De rol van cognitie bij psychiatrische stoornissen: theorie en praktijk. Dinsdag 19 november 2013 8.30 16. Uitnodiging congres De rol van cognitie bij psychiatrische stoornissen: theorie en praktijk Dinsdag 19 november 2013 8.30 16.35 uur Van der Valk Hotel Ridderkerk Uitnodiging Bij psychiatrische stoornissen

Nadere informatie

TRAINING VOOR TRAINERS

TRAINING VOOR TRAINERS CONGRES ADHD PLUS! ALLES OVER ADHD IN COMBINATIE MET ANDERE STOORNISSEN Woensdag 4 juni 2014 Jaarbeurs Utrecht Gevolgen voor diagnostiek en behandeling Nieuwe resultaten weten schappelijk onderzoek Praktische

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

Kennis Delen? Bijzonder normaal!

Kennis Delen? Bijzonder normaal! Uitnodiging Kennis Delen? Bijzonder normaal! Specialistische zorg en behandeling in de ouderenzorg 26 september 2013 Evoluon, Eindhoven het gevoel van samen Waar Adres Evoluon Noord-Brabantlaan 1a 5652

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

congres dit IS adhd training werken Met ZELF PLANNEN Inschrijven via: www.lannoocampus-academie.nl Maandag 28 oktober 2013 Jaarbeurs Utrecht

congres dit IS adhd training werken Met ZELF PLANNEN Inschrijven via: www.lannoocampus-academie.nl Maandag 28 oktober 2013 Jaarbeurs Utrecht congres dit IS adhd RECENTE INZICHTEN IN BEHANDELING EN BEGELEIDING WEGENS SUCCES HERHAALD! Maandag 28 oktober 2013 Jaarbeurs Utrecht alles over: De nieuwste interventies en hun effectiviteit Praktische

Nadere informatie

Woensdag 16 juni 2010 De Eenhoorn, Amersfoort

Woensdag 16 juni 2010 De Eenhoorn, Amersfoort Wegens succes herhaald Beoordeling 7,7 Congres Pedagogische adviezen voor speciale kinderen Woensdag 16 juni 2010 De Eenhoorn, Amersfoort Met onderwerpen als: Goed pedagogisch vakmanschap ASS Hechtingsproblematiek

Nadere informatie

Pathologisch huidpulken

Pathologisch huidpulken Pathologisch huidpulken DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN PATHOLOGISCH HUIDPULKEN (SKIN PICKING DISORDER) BIJ EEN AUTISMESPECTRUMSTOORNIS EVA ENSCHEDE, PSYCHOLOOG IN OPLEIDING TOT GZ-PSYCHOLOOG Skin picking

Nadere informatie

Werkdocument wikidot. Fetije Shala 1BaTPB. Mevr. Neckebroek

Werkdocument wikidot. Fetije Shala 1BaTPB. Mevr. Neckebroek Werkdocument wikidot Fetije Shala 1BaTPB Mevr. Neckebroek 2012-2013 Inhoudsopgave 1.Informatie over artikel... 2 1.2 Vindplaats:... 2 1.3 Referentie:... 2 1.4 Vak tijdschrift:... 2 1.5 Samenvatting Artikel:...

Nadere informatie

Directieve Therapie. Cure & Care Development organiseert in samenwerking met de Stichting Directieve Therapie en Uitgeverij Boom het symposium

Directieve Therapie. Cure & Care Development organiseert in samenwerking met de Stichting Directieve Therapie en Uitgeverij Boom het symposium Cure & Care Development organiseert in samenwerking met de Stichting Directieve Therapie en Uitgeverij Boom het symposium Directieve Therapie 13 September 2012 t Zand te Maarssen 1/6 SYMPOSIUM Directieve

Nadere informatie

PAGE 1. Aandacht voor ADHD Hoe kunnen we effectief behandelen?

PAGE 1. Aandacht voor ADHD Hoe kunnen we effectief behandelen? Neurofeedback BrainGame Brian Mindfulness HealSeeker Psychosociale interventies Thin Bizzy PAGE 1 Aandacht voor ADHD Hoe kunnen we effectief behandelen? Medicatie Het Vollehoofdenboek Oudermediatie Leerkrachttraining

Nadere informatie

Congres Hartrevalidatie 2015 Morgen is vandaag begonnen! - Leefstijl en fysiek: praktijkvoorbeelden en innovaties -

Congres Hartrevalidatie 2015 Morgen is vandaag begonnen! - Leefstijl en fysiek: praktijkvoorbeelden en innovaties - Congres Hartrevalidatie 2015 Morgen is vandaag begonnen! - Leefstijl en fysiek: praktijkvoorbeelden en innovaties - Vrijdag 4 december 2015 De Reehorst, Ede Georganiseerd door de Commissie Cardiovasculaire

Nadere informatie

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN

LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN LICHTE COGNITIEVE STOORNISSEN Wel of geen diagnostiek? Wel of geen diagnose? BrainAgingMonitor Hoe oud is jouw brein? Donderdag 26 april 2012 www.brainagingmonitor.nl Toelichting PAO Heyendael organiseert

Nadere informatie

Klinische behandeling

Klinische behandeling Klinische behandeling voor kinderen met ASS informatie voor cliënten, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Klinische behandeling voor kinderen

Nadere informatie

Onderzoek, behandeling en ondersteuning van kinderen en jongeren tot 18 jaar

Onderzoek, behandeling en ondersteuning van kinderen en jongeren tot 18 jaar Onderzoek, behandeling en ondersteuning van kinderen en jongeren tot 18 jaar De specialisten van De Jeugdpraktijk geven kinderen en jongeren de persoonlijke en professionele aandacht die vereist is. De

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

Trots op je vak! Hoe ben je dat, blijf je dat en hoe word je dat? UITNODIGING

Trots op je vak! Hoe ben je dat, blijf je dat en hoe word je dat? UITNODIGING Trots op je vak! Hoe ben je dat, blijf je dat en hoe word je dat? UITNODIGING Dinsdag 10 november 2015 Vanaf 12.00 uur Grolsch Veste Colosseum 65 7521 PP ENSCHEDE (ingang kanaalzijde) Om kennis over de

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Omgaan met (on)macht in de acute intensieve zorg Leren van ervaringen Donderdag 14 oktober 2010 te Nijmegen Inleiding Iedere hulpverlener ervaart

Nadere informatie

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder locatie Nijmegen informatie voor jongeren, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme

Nadere informatie

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Centrum voor Neuropsychiatrie Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Specialistische hulp aan mensen met een Niet Aangeboren Hersenletsel Kliniek en deeltijdbehandeling Informatie Informatie voor verwijzers voor

Nadere informatie

NAJAARSSCHOOL. voor bedrijfs- en verzekeringsartsen. Woensdag 19 oktober t/m vrijdag 21 oktober 2016. bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde

NAJAARSSCHOOL. voor bedrijfs- en verzekeringsartsen. Woensdag 19 oktober t/m vrijdag 21 oktober 2016. bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde NAJAARSSCHOOL voor bedrijfs- en verzekeringsartsen Woensdag 19 oktober t/m vrijdag 21 oktober 2016 bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde Toelichting PAO Heyendael organiseert, samen met de SGBO op woensdag

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Inspiratiedag. De Basis GGz: Doen wat werkt. Zaterdag 13 september 2014 World Forum in Den Haag www.dagvandecgt.nl

Inspiratiedag. De Basis GGz: Doen wat werkt. Zaterdag 13 september 2014 World Forum in Den Haag www.dagvandecgt.nl Inspiratiedag De Basis GGz: Doen wat werkt Voor huisartsen, kaderhuisartsen GGz, praktijkondersteuners huisarts (POH GGz), psychologen werkzaam in de Basis GGz Zaterdag 13 september 2014 World Forum in

Nadere informatie

Uitnodiging. 2e Symposium neuropsychologie Nieuwe SVT s in de klinische praktijk. Wanneer vrijdag 3 juni 2016 Waar Pieter van Foreestzaal (015)

Uitnodiging. 2e Symposium neuropsychologie Nieuwe SVT s in de klinische praktijk. Wanneer vrijdag 3 juni 2016 Waar Pieter van Foreestzaal (015) 2e Symposium neuropsychologie Nieuwe SVT s in de klinische praktijk Locatie Alkmaar Wanneer vrijdag 3 juni 2016 Waar Pieter van Foreestzaal (015) Uitnodiging There s a method to his madness. Shakespeare

Nadere informatie

Vereniging EMDR Nederland. Informatie over opleiding en lidmaatschap

Vereniging EMDR Nederland. Informatie over opleiding en lidmaatschap Vereniging EMDR Nederland Informatie over opleiding en lidmaatschap Vereniging EMDR Nederland Een aparte vereniging voor EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) heeft een eigen theoretisch

Nadere informatie

Protocollaire behandelingen voor volwassenen met psychische klachten

Protocollaire behandelingen voor volwassenen met psychische klachten Cure & Care Development organiseert het symposium Protocollaire behandelingen voor volwassenen met psychische klachten 15 december 2011 t Zand te Maarssen SYMPOSIUM Protocollaire behandelingen voor volwassenen

Nadere informatie

27 november 2014 Groningen Congres Leiderschap in Transitie

27 november 2014 Groningen Congres Leiderschap in Transitie 27 november 2014 Groningen Congres Leiderschap in Transitie www.leiderschapintransitie.nl In allerlei sectoren van de samenleving zijn initiatieven gaande om transitie op gang te brengen. De (geestelijke)

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013

Cognitieve gedragstherapie bij autisme. Psycho-sociale problemen. Uitingsvormen autisme. Autisme? Coping? Of? 12-7-2013 Cognitieve gedragstherapie bij autisme "Het resultaat telt, de weg er naar toe nog meer! Behandelmethodieken bij ontwikkelingsstoornissen." GGNet, Apeldoorn, 27 juni 2013 Caroline Schuurman gz-psycholoog,

Nadere informatie

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 Ben jij een gedreven senior- of gespecialiseerd psychiatrisch verpleegkundige, werk je al geruime

Nadere informatie

BETER BIJ DE LES INFORMATIE

BETER BIJ DE LES INFORMATIE BETER BIJ DE LES INFORMATIE Training in executieve functies BROCHURE Beter bij de les is bedoeld voor kinderen op de basisschool vanaf 8 jaar en bestaat uit een Werkboek, een Handleiding en Trainingsmateriaal

Nadere informatie

Eten zonder angst. Nieuw in Nederland: Protocol Cognitieve gedragstherapie bij jongeren met een eetstoornis. Cursussen & Congressen

Eten zonder angst. Nieuw in Nederland: Protocol Cognitieve gedragstherapie bij jongeren met een eetstoornis. Cursussen & Congressen Dinsdag 20 september 2011 Jaarbeurs Utrecht Congres Eetstoornissen: Eten zonder angst Nieuw in Nederland: Protocol Cognitieve gedragstherapie bij jongeren met een eetstoornis Bestemd voor: (cognitieve-)

Nadere informatie

DE OUDERENPSYCHIATER 2.0. Een feestelijk symposium ter gelegenheid van de eerste ouderenpsychiaters nieuwe stijl

DE OUDERENPSYCHIATER 2.0. Een feestelijk symposium ter gelegenheid van de eerste ouderenpsychiaters nieuwe stijl DE OUDERENPSYCHIATER 2.0 Een feestelijk symposium ter gelegenheid van de eerste ouderenpsychiaters nieuwe stijl inleiding DE OUDERENPSYCHIATER 2.0 In het najaar van 2013 zullen de eerste aios in het aandachtsgebied

Nadere informatie

Congres Hechtingsproblemen en behandeling

Congres Hechtingsproblemen en behandeling Congres Hechtingsproblemen en behandeling Vrijdag 28 september 2012, Jaarbeurs Utrecht Met onderwerpen als: Inzicht in de oorzaken, gevolgen en behandelvormen Hechting en de hersenen Diagnostiek van verstoorde

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Opleiding voor de behandeling van PTSS en andere traumagerelateerde klachten bij kinderen. Trauma Focused Cognitive Behavior Therapy (TF-CBT)

Opleiding voor de behandeling van PTSS en andere traumagerelateerde klachten bij kinderen. Trauma Focused Cognitive Behavior Therapy (TF-CBT) Opleiding voor de behandeling van PTSS en andere traumagerelateerde klachten bij kinderen Trauma Focused Cognitive Behavior Therapy (TF-CBT) AMC-De Bascule organiseert opleidingen en trainingen speciaal

Nadere informatie

Geestdrift Symposium Lichaam, Geest en Gezondheid. 29 november 2012

Geestdrift Symposium Lichaam, Geest en Gezondheid. 29 november 2012 29 november 2012 Universiteit van Tilburg Geestdrift Symposium Lichaam, Geest en Gezondheid Lancering Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid GGz Breburg, en Kenniscentrum Lichaam en Geest Partners: GGz Breburg,

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

IEDEREEN GEBRUIKT TOCH?

IEDEREEN GEBRUIKT TOCH? Cure & Care Development organiseert het symposium IEDEREEN GEBRUIKT TOCH? Verslavingsproblematiek bij mensen met een lichte verstandelijke beperking 13 december 2012 Dominicanenklooster in Huissen 1/6

Nadere informatie

CONGRES ZATERDAG 14 MAART 2015. Het thema van dit jaar is: Het raakt je!

CONGRES ZATERDAG 14 MAART 2015. Het thema van dit jaar is: Het raakt je! CONGRES ZATERDAG 14 MAART 2015 Hierbij willen we je van harte uitnodigen voor het jaarlijkse VSD congres. Ook dit jaar hebben we weer erg ons best gedaan om een aantal inspirerende sprekers te vinden en

Nadere informatie

Post-mbo opleiding autisme

Post-mbo opleiding autisme Post-mbo opleiding autisme mensenkennis De docent zocht aansluiting bij onze wensen en dat is erg prettig. Post-mbo opleiding autisme Wie werkt met mensen met autisme, weet dat zij een heel eigen benadering

Nadere informatie