SpEZialistNieuwsbrief voor verwijzers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SpEZialistNieuwsbrief voor verwijzers"

Transcriptie

1 Jaargang 12 Nummer 1 april 2013 SpEZialistNieuwsbrief voor verwijzers In deze uitgave: Redactioneel Kwalitatief goede diagnose beter dan snelle (overhaaste) uitspraak Grijze diagnose is inherent aan klinische pathologie Personalized medicine en de rol van de patholoog Toename DNA-analyses in Klinisch Chemisch Hematologisch Laboratorium Hielprikscreening en kerntaken van de huisarts Hemato-oncologische diagnostiek blijft zeer complex nieuwe spezialisten Veranderingen dr. Taco Gosens hoofdredacteur SpEZialist 2013 wordt het jaar van de unieke veranderingen. Zo vond onze koningin op haar 75ste verjaardag dat zij eindelijk haar pensioengerechtigde leeftijd had bereikt. Zij draagt daarom de vorstenkroon over aan haar zoon Willem-Alexander. Op 30 april vindt de troonswisseling plaats, een unieke plechtigheid want de vorige vond exact 33 jaar geleden plaats. Ook paus Benedictus vond dat zijn ambt te zwaar werd voor zijn respectabele leeftijd en dat hij niet - zoals vrijwel al zijn voorgangers - in het harnas wilde sterven. Dit is uniek, want de laatste keer dat een paus terug trad was in In aansluiting op deze unieke gebeurtenissen maak ik hierbij bekend dat ik na deze edititie stop als hoofdredacteur van de SpEZialist. Uiteraard staat mijn beslissing in geen enkele verhouding tot de keuzes die onze koningin en de paus hebben gemaakt. En zal mijn stap beslist niet worden opgenomen in de annalen van de werldgeschiedenis. Ik stop ook niet op grond van het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd. De reden dat ik niet verder ga als hoofdredacteur is het verleggen van prioriteiten. Zo word ik hoofdopleider orthopedie in het St. Elisabeth. Daarnaast is de houdbaarheid van een hoofdredacteur van de SpEZialist in mijn ogen minder lang dan die van een koningin of paus. Bovendien nadert de fusie tussen de Tilburgse ziekenhuizen met rasse schreden: dit zal ongetwijfeld gevolgen hebben voor de SpEZialist in de huidige vorm. Deze nieuwe weg kan in mijn ogen beter worden ingeslagen met en dr. Angela Kooij en Jeroen Stavast, klinisch pathologen Druk om snel tot een diagnose te komen wordt groter Kwalitatief goede diagnose beter dan snelle (overhaaste) uitspraak Pathologische anatomie bestaat al sinds ver voor Christus. Pas in 1850 echter is in ons land de Vereeniging ter beoefening van de Ziektekundige Ontleedkunde opgericht. Rond de eeuwwisseling (19de naar 20ste eeuw) ontstonden er leerstoelen in de pathologie. De huidige Nederlandse Vereniging Voor pathologie (NVVP, ontstaan uit de Nederlandsche Patholoog Anatomen Vereeniging) bestaat sinds In de beginjaren verrichtte de aloude patholoog anatoom zijn werk op den overleden mensch. Vooral de afgelopen decennia is er heel veel veranderd. Zijn werk is niet alleen veel vaker haar werk geworden, maar ook de werkzaamheden nemen in aantal en complexiteit toe. door een nieuwe hoofdredacteur. Ik maak dan ook graag gebruik van deze editorial om de redactieraad te bedanken voor het vertrouwen en de Naast de beoordeling van de gehele mens wordt de benodigde kennis steeds meer toegespitst op kleine onderdelen van organen en cellen, waardoor het vak steeds specialistischer wordt. De klinisch patholoog is nu niet meer weg te denken uit de hedendaagse geneeskunde, alwaar hij/zij een belangrijke rol vervult in de multidisciplinaire zorg. De druk om snel tot een diagnose te komen en aanvullende informatie te verstrekken wordt groter door toegenomen kennis en verzoeken van de patiënt. Daarnaast ontstaat er druk op snelheid via media, waarbij bekende Nederlanders hun kop verkopen om alles nog sneller te laten verlopen. Haast is dus geboden! Maar werkt dit wel? Ééndagsdiagnostiek Vooral in de oncologie ontstaat de behoefte aan ééndagsdiagnostiek (waarbij de patiënt s morgens bij de behandelend arts komt en s middags al een diagnose heeft) en wil men zo snel mogelijk een uitslag. Natuurlijk gaan ook wij, de pa- >>> hulp in de afgelopen jaren. De witte rook omtrent mijn opvolging is reeds in de maak, maar na de Barning wordt hier veel meer over bekend... ELISABETH TOPZORG ZEKER VOOR U

2 >>> vervolg pagina 1 thologen in het St. Elisabeth, daar zo veel mogelijk in mee, waarbij de kwaliteit wel altijd gewaarborgd dient te blijven. De huidige sneldiagnostiek, waarbij in ons laboratorium geldt dat er binnen twee à drie werkdagen een (voorlopige) uitslag is, onder meer bij mamma en prostaat, loopt al enige tijd. Daarnaast zijn wij zeker bezig nog efficiënter -zo veel mogelijk volgens Lean-principes- te gaan werken. Daardoor komen onder meer door herverdelen van de taken op het laboratorium de te beoordelen preparaten sneller bij de patholoog. Daarom ontstaat er minder onnodige vertraging in het proces. Op dit moment bepalen namelijk fixatietijd, ontwatering en impregnatie (doorvoerproces) voor het grootste deel de doorlooptijd van het materiaal. De fixatietijd van weefsel na afname is in de huidige situatie ten minste vier uur (kleine biopten) tot ten minste twaalf uur (grote preparaten) door formaldehyde. Nieuwste apparatuur We oriënteren ons op de nieuwste apparatuur om met zo kort mogelijke fixatie een zo optimaal mogelijk resultaat te bereiken. Er worden steeds meer doorvoerapparaten ontwikkeld met andere fixatieven, die een snellere procesgang beloven. Dit betekent dat er in een deel van ingezonden weefsel (klein materiaal, biopten) kan worden volstaan met een half uur fixatie. Deze ontwikkelingen hebben echter wel consequenties voor de logistiek binnen het laboratorium. Zij kunnen ook consequenties hebben voor de kwaliteit van onderzoek, vooral als er nog aanvullende technieken nodig zijn om tot een zekere diagnose te komen. Fixatie heeft namelijk een sterk effect op het weefsel en soms ook op de kwaliteit van het DNA. Voor een deel van de aanvullende onderzoeken kan dit een probleem opleveren. Bij aanschaf van nieuwe apparatuur kun je dus niet over één nacht ijs gaan. Een echt snelle uitslag krijg je wel bij vriescoupe-onderzoek, waarbij je bij min 20 graden Celsius vers (ongefixeerd) materiaal vriest en snijdt. Daarna kun je de coupe meteen kleuren en beoordelen (binnen twintig minuten tot een half uur). Een risico hierbij is sampling error (bij afname klein fragment door behandelend arts). Daarnaast geeft deze methode een minder goede morfologie, waardoor het weefsel minder goed te beoordelen is dan gefixeerd materiaal. Na de vriescoupe wordt het materiaal alsnog gefixeerd en doorgevoerd, zodat een goede definitieve beoordeling (achteraf) mogelijk is. Veelbelovend Ondanks alle veelbelovende ontwikkelingen op technisch gebied is dit helaas slechts een deel van ons vak. Zeker kun je in een groot deel van de gevallen volstaan met een snelle techniek en snelle blik. Echter, een diagnose is niet altijd eenduidig. Aanvullende diagnostiek, zoals onder meer immuunhistochemie (specifieke kleuringen, waarmee je bepaalde kenmerken van de cellen kunt aantonen) is vaak nodig om tot een conclusie te komen. Dit is een onderzoek dat ten minste één dag extra kost. Maar ook dan blijven er soms twijfels bestaan. Een mening van een collega, specialistisch panel of consult van een landelijk of mondiaal expert is soms noodzakelijk om tot een zo zeker mogelijke uitspraak te komen. De specialistische panels (zoals melanoompanel, weke delen panel en lymfoompanel) komen vaak slechts een of twee maal per maand bijeen. Voor een extern consult (waarbij coupes worden opgestuurd) kun je geen goede tijdsinschatting maken. Je bent dan afhankelijk van de persoon of instituut waar je het materiaal naar opstuurt. Een ontwikkeling die daar in de toekomst versnelling kan bieden is de digitalisering van de coupes door die in te scannen. Er kan dan dus ook op afstand externe consultatie of overleg met collega s ergens anders in het land plaatsvinden. Ook met betrekking tot deze ontwikkeling zijn er gesprekken en oriëntaties gaande. Voorbeeld Een voorbeeld, waarbij de diagnose ondanks snelle techniek en goede morfologie zeer lastig blijft is het volgende. Er worden melanoom metastasen van een in eerste instantie als benigne beschouwde (Spitz)nevus beschreven. Ondanks de problemen, die dit met zich meebrengt, leiden deze bevindingen tot een toename van kennis over deze lastige primaire laesies. Dit heeft onder meer bijgedragen tot de kennis, dat ook jonge mensen wel degelijk ook maligne melanomen kunnen ontwikkelen en dat de als benigne beschouwde kenmerken soms wolven in schaapskleren zijn. Dit is slechts een voorbeeld, maar dit geldt voor meerdere afwijkingen. Complexiteit Naarmate de kennis over en ervaring met bepaalde afwijkingen toeneemt, neemt ook de onzekerheid en complexiteit toe. Om patiënten niet onnodig leed te bezorgen of een adequate behandeling te onthouden is een correcte, weloverwogen conclusie (waarin soms ook onzekerheden doorschemeren) van groot belang. Hoe zeer de techniek zich (natuurlijk samen met onze kennis) zal ontwikkelen en hoe snel alle processen in de toekomst ook zullen zijn, voor ons staat kwaliteit nog steeds bovenaan! Een kwalitatief goede diagnose blijft beter voor patiënt en behandelend arts dan een snelle (overhaaste) uitspraak, die moet worden teruggedraaid of bijgesteld. 2

3 dr. Anneke van der Wurff, klinisch patholoog Oplossing voor een dergelijk probleem is even efficiënt als simpel: overleg Grijze diagnose is inherent aan klinische pathologie Pathologie behelst kennis van weefsels: het herkennen van een microscopisch patroon leidt tot een diagnose. Hoe simpel kan het zijn. Eeuwenlang zijn die patronen al beschreven, ontelbare boeken staan er vol mee. Ontstekingspatronen, tumorpatronen, goedaardig en kwaadaardig, vele nog met de eigennaam van de ontdekker. En toch, met al die kennis, komt het nog regelmatig voor dat we geen eenduidige diagnose kunnen stellen met histochemische en immunohistochemische kleuringen, zelfs met moleculair biologische technieken en dat is vaak moeilijk uit te leggen. De meeste problemen doen zich voor bij (te) kleine biopten. (Overigens kan een groot biopt ook een niet conclusieve uitslag geven als er bijvoorbeeld alleen maar spier- en bindweefsel in aanwezig is! Een klein biopt is daarom ook maar een relatief gegeven!) De architectuur van de afwijking is niet te beoordelen, immers het betreft hier maar een klein fragment. De aanwezige cellen zijn ieder voor zich te beschrijven, soms is ook een onderscheid in goedaardig of kwaadaardig te maken, maar classificering is dan lastig, niet op de laatste plaats omdat het materiaal uit het blokje is gesneden en er geen volledig immunohistochemisch profiel bekeken kan worden. De conclusie is een grijze diagnose. Oplossing De oplossing voor een dergelijk probleem is even efficiënt als simpel: overleg! De casuïstiek van de patiënten wordt telefonisch doorgesproken of tijdens een van de vele (multidisciplinaire) besprekingen. Multidisciplinair zijn de oncologie besprekingen op woensdag in het St. Elisabeth Ziekenhuis en donderdag in het TweeSteden ziekenhuis. Hierbij zijn de huisartsen altijd van harte welkom. Soms blijkt, waar een grijze diagnose gesteld is ( zou kunnen passen bij ), de kliniek overweldigend duidelijk. Bij zeldzame afwijkingen en lastige gevallen kunnen we de coupes ter consult versturen naar een expert in binnen- of buitenland. Veel casuïstiek bespreken we tegenwoordig ook in panels. Zo is er een melanoompanel, maar ook een mesothelioom-, lymfoom- en weke delen panel. De casus bediscussiëren we in deze panels met verschillende ter zake kundige collega s, om zo van moeilijke gevallen te leren en te komen tot uniformiteit. Duidelijke handvatten Een zwart-wit uitspraak doen op basis van een biopt (een eenduidige diagnose) geeft duidelijke handvatten aan de behandelend arts voor het te voeren beleid en de therapie en is het makkelijkst uit te leggen. De wereld en dus ook de wereld van de pathologie! - is echter helaas niet altijd eenduidig. Een grijze uitspraak is inherent aan het vak. Dat moge na het hierboven gestelde duidelijk zijn! Daarnaast blijft het voor pathologen lastig, dat wij geen patiënten zien. Wij hebben weliswaar toegang tot het elektronisch patiëntendossier met foto s, brieven en labuitslagen, maar de klinische blik van een patholoog is microscopisch gericht. Dus, als u een diagnose ontvangt die niet overeenkomt met wat u - met de patiënt voor ogen - denkt, is het belangrijk dat u even belt voor- jawel - OVERLEG. Laboratorium Klinische Pathologie Midden Brabant, (secretariaat). Ruth Fleischeuer, klinisch patholoog Hoe de moleculaire diagnostiek mede richting geeft aan therapiekeuze Personalized medicine en de rol van de patholoog Personalized medicine, oftewel therapie op maat, is een van de ontwikkelingen van de afgelopen jaren in de oncologie. Er zijn geneesmiddelen (onder meer herceptin, cetuximab en erlotinib) ontwikkeld, gericht tegen de zogenaamde drivermutaties. Deze mutaties zijn verantwoordelijk voor het maligne gedrag van de tumor. Bij een deel van deze medicijnen is het noodzakelijk om de mutatie in de tumor aan te tonen voordat je het medicijn mag geven. Dit doe je met moleculaire diagnostiek. Aan de hand van een aantal veel voorkomende maligniteiten lichten we een deel van de moleculaire diagnostiek bij de pathologie nader toe. >>> 3

4 >>> vervolg pagina 3 Mammacarcinoom Een van de eerste therapieën op maat was trastuzumab (herceptin) bij mammacarcinoom. Het HER2neu gen is geamplificeerd (vermeerderd) in 25 tot 30 procent van de mammacarcinomen. Dit leidt tot overexpressie van human epidermal growth factor receptor type 2 (HER2) in het celmembraan. Herceptin remt de effecten van overexpressie van HER2. Voordat je deze therapie mag geven, moet de overexpressie van HER2 aangetoond worden. Routinematig verrichten wij bij ons op het lab eerst immunohistochemie om HER2neu aan te tonen. De intensiteit van deze kleuring wordt gescoord: 0 en 1+ is negatief, 2+ dubieus, 3+ positief. Indien de score 2+ is, doen we aanvullend een in situ hybridisatie. Bij in situ hybridisatie door fluorescentie (FISH) worden chromosoomdelen (RNA en DNA) aangekleurd en onder fluorescentiemicroscoop bestudeerd. We kijken dan of er amplificatie is van het aantal HER2 genen in de tumorcellen. Indien dit boven een bepaalde range valt, duid je de tumor ook als positief. Colorectaal carcinoom Bij vijftig tot tachtig procent van de colorectale tumoren is er sprake van overexpressie van epidermale groeifactorreceptor (EGFR). Bij gemetastaseerd colorectaal carcinoom is EGFR een relevant target van EGFR-antilichamen (cetuximab, panitumumab). De KRAS-mutatiestatus heeft voorspellende waarde voor de effectiviteit van deze behandeling. Als KRAS gemuteerd is, leidt dit tot EGFR onafhankelijke activatie van tumorgroei. EGFR blokkeren door antilichamen heeft dan geen zin. Voor de mutatieanalyse selecteer je een stukje tumor op een coupe, geef je het tumorpercentage aan en verwerk je het. Uiteindelijk wordt na PCR door sequencing (= het bepalen van nucleotidenvolgorde van een stuk DNA) gekeken of er een mutatie is. De meest voorkomende mutaties van het KRAS-gen komen voor in codon 12 of 13 van exon 2 (zie fig. 1). Indien er geen mutatie wordt gevonden (zgn. wild type- KRAS) kan de tumor gevoelig zijn voor de EGFR-antilichamen. Helaas is de positief voorspellende waarde nog beperkt, want niet alle patiënten met wild-type KRAS hebben een respons op de therapie. Bij respons is verlenging van anderhalf jaar mogelijk. Niet kleincellig longcarcinoom Gerichte therapie bij longkanker is op dit moment geschikt voor een subset van deze tumoren, namelijk de adenocarcinomen en de grootcellig ongedifferentieerde carcinomen. Als ze maar geen plaveiselcel-differentiatie hebben, want dan blijkt gerichte therapie de prognose te verslechteren in plaats van te verbeteren. De therapie is gericht op de EGFR receptor. In tegenstelling tot het coloncarcinoom is er geen amplificatie aan het celoppervlak, maar is er een activerende mutatie van het EGFR-gen (in tien tot dertig procent van de longcarcinomen) wat leidt tot ongecontroleerde groei. Gericht hiertegen zijn zgn. EGFR-tyrosinekinaseremmers (EGFR-TKI s), zoals erlotineb (Tarceva). De mutaties die wijzen op gevoeligheid voor EGFR-TKI s zijn onder meer een deletie in exon 19 of een puntmutatie in exon 21. Er zijn ook mutaties die wijzen op resistentie tegen de EGFR-TKI s, namelijk op exon 20 de T790M mutatie. Door sequencing beoordelen we exon 18, 19, 20 en 21 van het EGFR-gen. Ook hier is de positief voorspellende waarde nog laag: een mutatie kan wijzen op gevoeligheid voor EGFR-TKI s maar is er niet bewijzend voor. Als therapie aanslaat dan is de mediane progressievrije overleving twaalf tot achttien maanden. Meestal is er tumorprogressie binnen twee jaar. Bij 25 procent van de longadenocarcinomen komt een KRAS-mutatie voor. Net als bij het colorectale carcinoom is dat een indicatie dat de EGFR-therapie niet zal aanslaan. Omdat de KRAS-mutatieanalyse sneller is, wordt deze vooraf aan de EGFRmutatieanalyse verricht. Als er dan sprake is van een KRAS mutatie, volgt er geen EGFR-mutatieanalyse meer omdat dan al duidelijk is dat anti-egfr-therapie niet zal werken. Dit zijn een drietal voorbeelden hoe we op dit moment via moleculaire diagnostiek mede een richting geven aan de therapiekeuze. Bij alle analyses is het van belang dat er voldoende tumormateriaal aanwezig is. Voor een betrouwbare analyse is minstens dertig procent tumorpercentage nodig in het materiaal. Bij resecties is dat meestal geen probleem, maar wel bij biopten of cytologisch materiaal, vooral als er voorafgaand aan de moleculaire diagnostiek op dat materiaal aanvullende kleuringen nodig zijn om een diagnose te stellen. In de (nabije) toekomst zullen er meer biomarkers bekend worden waarvoor een gerichte therapie ontwikkeld wordt. Deze toename zal ook effect hebben op de technieken binnen de moleculaire diagnostiek (next generation sequencing?), met als doel meer en snellere analyses, op zo weinig mogelijk tumormateriaal. Therapie op maat en moleculaire diagnostiek zijn een uitbreiding van de mogelijkheden tegen kanker, waarbij de ontwikkelingen elkaar in rap tempo opvolgen. 4

5 dr. Bernadette Jakobs, klinisch chemicus Snelle service van moleculaire diagnostiek voor eersteen tweedelijnszorg Toename DNA-analyses in Klinisch Chemisch Hematologisch Laboratorium Vaak worden wij gebeld over de opmerking: Graag nieuw materiaal insturen voor bevestigingsonderzoek. De diagnose is toch gesteld? Regel binnen de moleculaire diagnostiek is echter: Een gevonden afwijking moet bevestigd worden in een onafhankelijk monster. Per ziekenhuis verschilt de logistiek van het bevestigingsonderzoek. Wij vragen opnieuw bloed in te sturen om ook patiëntverwisseling uit te sluiten. DNA-diagnostiek ligt namelijk toch iets anders dan de routinematige chemische en hematologische analyses. In 1985 is het St. Elisabeth Ziekenhuis, als eerste perifere ziekenhuis, gestart met de basisdiagnostiek van erfelijke metabole ziekten. Hiervoor is het St. Elisabeth een samenwerkingsovereenkomst aangegaan met het Klinisch Genetisch Centrum Nijmegen (KGCN). Erfelijke metabole ziekten kun je op metabolietniveau aantonen in bloed, urine, feces en liquor. Alertheid van de dokter voor het verzamelen van urine en heparinebloed in een crisissituatie is daarbij van groot belang. Een aantal erfelijke metabole ziekten laat alleen in deze situatie een afwijkend metabolietpatroon zien. Zeldzame postzegels Erfelijke metabole ziekten worden gezien als zeldzame postzegels. Elk afzonderlijk zeer zeldzaam (geschat één op de tienduizend levend geboren kinderen). Echter de prevalentie van alle stofwisselingziekten is aanzienlijk (één op de zeshonderd kinderen). Slechts zeventien van de meer dan achthonderd stofwisselingsziekten worden gescreend in de neonatale screening. Moleculaire diagnostiek Gaandeweg heeft ook de moleculaire diagnostiek zijn plaats veroverd in het Klinisch Chemisch Hematologisch Laboratorium (KCHL). Puntmutaties, duplicaties en deleties op DNA-niveau kunnen we aantonen met PCR, gevolgd door verschillende detectiemethoden zoals smeltcurve analyse, restrictie-enzymen of sequencing. We spreken hier in termen van wildtype, homozygoot (beide chromosomen gemuteerd), heterozygoot (één chromosoom gemuteerd), compound heterozygoot (beide chromosomen zijn gemuteerd maar niet met dezelfde mutatie). Indien geïndiceerd, dit verschilt per analyse, kan familieonderzoek en genetic counseling wenselijk zijn. Dit advies vindt u terug in de eindbrief. Migratie De meest voorkomende genetische afwijkingen in de wereldbevolking zijn de hemoglobinopathieën en thalassemieën. Deze afwijkingen, gekenmerkt door microcytaire anemie, komen steeds frequenter voor in onze multiculturele samenleving. Hemoglobinopathieën worden veroorzaakt door een structurele afwijking van één of meerdere globineketens. Thalassemieën daarentegen kenmerken zich door afwezigheid of verminderde aanwezigheid van de globineketens. Het is belangrijk de juiste diagnose te stellen om verder medisch onderzoek of onjuiste behandeling, zoals ijzersuppletie met als gevolg secundaire ijzerstapeling, te vermijden. Trombose Een verhoogd risico op diep veneuze trombose wordt, als onderdeel van het trombofilie protocol, onderzocht door analyse van FactorII en FactorV Leiden mutaties. Evolutie Regelmatig krijgt u in de huisartsenpraktijk te maken met een sterke verdenking op lactose-intolerantie. Ook hiervoor is DNA-analyse beschikbaar. Van oudsher down-reguleert het MCM6-gen, na de lactatieperiode, de transcriptie van het lactase-gen. Echter doordat mensen vee zijn gaan houden en melkproducten zijn blijven gebruiken, is evolutionair in het MCM6-gen een polymorfisme ontstaan. Dit polymorfisme zorgt ervoor dat na de lactatieperiode de transcriptie van het lactase-gen intact blijft. Mensen met een polymorfisme in het MCM6-gen zijn lactosetolerant geworden. De behandeling van lactose-intolerantie kan bestaan uit het excluderen van lactose uit de voeding of toediening van het lactase-enzym in pilvorm na een lactoserijke maaltijd. Farmacotherapie Optimale farmacotherapie is niet eenvoudig omdat patiënten met eenzelfde diagnose een grote variatie in respons laten zien. Genetische analyses van Cytochroom- P450, TPMT, VKORC1 en DAT1 verklaren een deel van de interindividuele variatie in geneesmiddelmetabolisme. Genotypisch zijn te onderscheiden mensen met een normaal (EM: extensive metabolizer), een intermediar (IM: intermediate metabolizer), een vertraagd (PM: poor metabolizer) of een versneld metabolisme (UM: ultrarapid metabolizer) van medicatie. >>> 5

6 >>> vervolg pagina 5 In de Kaukasische bevolking is voor CytochroomP450 bekend dat vijf tot tien procent een vertraagd en twee tot drie procent een versneld metabolisme van medicatie heeft. Bij een trage medicatie metabolizeerder zou voor het gewenste klinische effect en verlaging van bijwerkingen als gevolg van intoxicatie een lagere dosering wenselijk zijn. Genotypering maakt betere afstemming van medicatie op de individuele patiënt mogelijk. Slechts een aantal DNA-analyses zijn de revue gepasseerd. Voor het totale pakket, waaronder aanvraagcode en tarieven, verwijzen wij u naar bepalingendatabase. Op korte termijn is hierop ook uitgebreide achtergrondinformatie beschikbaar van de afzonderlijke DNA-analyses. dr. Ralf Triepels, klinisch chemicus KCHL als regionaal screeningslaboratorium voor neonatale hielprikscreening Hielprikscreening en kerntaken van de huisarts In praktijk blijkt dat veel mensen niet weten dat het Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium (KCHL) van het St. Elisabeth Ziekenhuis al twintig jaar fungeert als één van de vijf neonatale hielpriklaboratoria van Nederland. Een prominente rol waarop wij op gepaste manier trots zijn. Daarnaast participeert het KCHL met regelmaat binnen landelijke trialstudies voor mogelijke kandidaatziekten en zijn wij betrokken bij landelijke adviescommissies neonatale screening. Jaarlijks worden binnen ons KCHL ruim pasgeborenen van de provincies Noord-Brabant en Limburg gescreend op tal van (erfelijke, metabole) aandoeningen. In 1968 is in de provincies Groningen en Friesland gestart met een trialonderzoek naar Phenylketonurie (PKU). De resultaten van dit onderzoek hebben geleid tot de invoering van de landelijke neonatale screening naar PKU. Vergelijkbare studies hebben er toe geleid dat het screeningspakket in 1981 is uitgebreid met congenitale hypothyreoïdie (CH) en in 2000 met het adrenogenitaal syndroom (AGS). Met ingang van 1 januari 2007 is de landelijke screening uitgebreid van drie naar zeventien aandoeningen. In 2008 heeft onze vakgroep meegedaan aan een proefbevolkingsonderzoek Cystic Fibrosis (CF). Deze zogenaamde CHOPINstudie (Cystic Fibrosis HielprikOnderzoek bij Pasgeborenen In Nederland), genoemd naar de welbekende Chopin die zelf leed aan CF, leidde in mei 2011 tot de landelijke invoering van screening op CF. In Nederland screenen we nu in totaal op achttien ziekten. Adequate interventies Het doel van de hielprikscreening is het opsporen van aandoeningen waarbij adequate interventies kort na de geboorte sterke voordelen hebben ten aanzien van het ziektebeloop en de kwaliteit van leven. Interventies zijn veelal het toedienen van geneesmiddelen of het geven van dieetinstructies. De hielprikscreening wordt als het succesvolste screeningsprogramma gezien. Het is een geoliede kettingreactie van acties die start bij de geboorte. Op de vijfde dag na de geboorte wordt 99.7 procent van de pasgeborenen geprikt. De laboratoriumuitslagen van de spoedeisende diagnostiek volgen kort daarop. Als praktiserend huisarts is de geschatte frequentie dat u met een afwijkende hielprikuitslag wordt geconfronteerd slechts twee maal gedurende de totale looptijd van uw carrière. Als huisarts wordt u dus niet snel ervaringsdeskundige. Laat staan dat u nog vanuit de studietijd weet wat van u verwacht wordt bij een verdenking op een 3-methylcrotonyl-CoA-carboxylase deficiëntie. Kerntaken De kerntaken van de huisarts bij een afwijkende uitslag zijn gedefinieerd in het draaiboek neonatale hielprikscreening (RIVM.nl). De huisarts dient zorg te dragen voor het consulteren, beoordelen, verwijzen en begeleiden van het kind (en de ouders). Hierin wordt hij/zij gesteund door de aanvrager van de hielprikscreening, de medisch adviseur. Deze BIG-geregistreerde arts meldt de afwijkende uitslag aan de huisarts, met adequate informatie over het ziektebeeld en verwijsregels. Ook wordt er passende informatie verstrekt aan de ouders. De huisarts dient deze met de ouders door te nemen. Hij beoordeelt of zij alles begrijpen. In overleg met de medisch adviseur wordt het verwijstraject besproken wat de huisarts in gang moet zetten. Cruciaal De verwijstijd kan cruciaal zijn. Daarom wordt de verwijsafspraak soms zonder afstemming met de huisarts gemaakt. De huisarts is dan tot snelle actie verplicht. Al met al een passage van acties die nooit gelegen komt en meestal botst met de dagelijkse werkzaamheden. 6

7 dr. Yvette Kluiters, klinisch chemicus, Anita Croonen, klinisch patholoog, dr. Ed van Wijk, klinisch chemicus Samenwerking betrokken laboratoria en hemato-oncoloog zeer belangrijk Hemato-oncologische diagnostiek blijft zeer complex U treft bij een routineonderzoek van een van uw patiënten een onverwacht afwijkend bloedbeeld aan met mogelijk bijpassend een afwijkende leukocytendifferentiatie. Dit zou kunnen wijzen op een onderliggende hematologische maligniteit. Hematologische maligniteiten kunnen ontstaan vanuit het beenmerg en vanuit lymfeklieren. Vanuit het beenmerg kan vanuit één van de bloedcelvormende voorlopercellen (blasten) een acute leukemie ontstaan, of vanuit één van de type/ leeftijd HL NHL MM MDS AML ALL <20 jaar jaar jaar >70 jaar HL=Hodgkin lymfoom, NHL=non-Hodgkin lymfomen, MM= multiple myeloom, MDS= myelodysplastisch syndroom, AML= acute myeloïde leukemie, ALL= acute lymfatische leukemie * IKNL, Aanvragen Aanvragen voor laboratoriumdiagnostiek van leukemieën en lymfomen komen voornamelijk van specialisten in de Tilburgse ziekenhuizen en een enkele keer van huisartsen. Sinds de jaren 70 van de vorige eeuw werken de laboratoria in Tilburg voor de regionale huisartsen en de specialisten uit zowel het TweeSteden ziekenhuis als het St. Elisabeth Ziekenhuis. uitrijpende (myeloïde of lymfoïde) cellen een chronische leukemie. Maligniteiten die in de lymfeklieren ontstaan zijn de lymfomen, maar gezien de nauwe verbondenheid met de bloedvaten kunnen die ook leukemisch worden en/of zich in het beenmerg lokaliseren. Met het ouder worden van de bevolking neemt ook het voorkomen van hematologische maligniteiten toe. In combinatie met gevoeligere laboratoriumtechnieken worden ze steeds vaker bij toeval ontdekt bij routine bloedonderzoek. Tabel 1: incidentie van hematologische maligniteiten in 2011 in Nederland (aantallen patiënten)* (Vervolg)diagnostiek van hematologische maligniteiten omvat de volgende onderzoeken: beoordeling van bloed- en beenmergmorfologie, immunofenotypering, M-proteïne onderzoek, morfologie en immunofenotypering van een lymfeklier en cytogenetisch onderzoek. Al deze onderzoeken worden uitgevoerd door de laboratoria van het Klinisch Chemisch Hematologisch Laboratorium (KCHL) en het Laboratorium Klinische Pathologie Midden Brabant, met uitzondering van de cytogenetica. Cytogenetische diagnostiek vindt plaats in de academische centra. Aanvragen vanuit Midden-Brabant worden doorgestuurd naar het Erasmus MC in Rotterdam. Multidisciplinair overleg Bij de diagnostiek zijn zowel het KCHL als de Klinische Pathologie betrokken, die gezamenlijk in multidisciplinair overleg de diagnostiek uitvoeren, beoordelen en interpreteren. Illustratief voor de gezamenlijke aanpak is de beenmergmorfologie. Analisten van beide laboratoria beoordelen de beenmerguitstrijk en komen tot een voorlopige conclusie. De klinisch chemicus en klinisch patholoog nemen vervolgens de beoordeling van de beenmergmorfologie mee in hun interpretatie. De uiteindelijke conclusie c.q. diagnose wordt daarbij gesteld op een combinatie van de verschillende onderzoeken. Het type hematologische afwijking bepaalt welke diagnostiek doorslaggevend is voor deze uiteindelijke conclusie. Zo zijn voor acute leukemie het aantal zeer jonge voorlopercellen, blasten, en de cytogenetische afwijkingen doorslaggevend. Immunofenotypering Bij de diagnostiek van non-hodgkin lymfomen levert immunofenotypering door flowcytometrie tegenwoordig een belangrijke bijdrage aan de diagnostiek: zo is het vaak mogelijk, al voordat de histologische coupes klaar zijn, monoklonaliteit vast te stellen. Bij immunofenotypering worden celspecifieke eiwitten op het membraan van de maligne cel aangetoond met zeer specifieke antilichamen. De antilichamen zijn van een fluorescerend label voorzien. Doordat gebruik wordt gemaakt van verschillende fluorescerende labels kunnen meerdere eiwitten op één cel worden aangetoond waardoor de maligne >>> 7

8 >>> vervolg pagina 7 cel(len) te onderscheiden zijn van de nog aanwezige gezonde cellen. FISH-techniek Als dit op deze manier niet lukt, wordt in toenemende mate ook gebruik gemaakt van moleculair pathologische technieken. Op dit moment is dit vooral de B-cel clonaliteitsanalyse. Binnenkort komt daar de FISH-techniek (fluorescent in situ hybridisation) bij. zijn we toch nog steeds aangewezen op ouderwetse morfologie gecombineerd met immunohistochemie. Zeer complex Ondanks alle ter beschikking staande hulpmiddelen, blijft de hemato-oncologische diagnostiek zeer complex en is het van groot belang dat de betrokken laboratoria nauw samenwerken met elkaar en met de hemato-oncoloog, om gezamenlijk tot een classificerende diagnose te komen. De meeste maligne lymfomen ontstaan namelijk door chromosoomdefecten of -translocaties, waardoor bepaalde suppressor- of helpergenen worden uitgeschakeld en de celdeling van de betrokken lymfocyt ontspoort. Met de FISH-techniek is het mogelijk bepaalde translocaties die hierbij een rol spelen op te sporen. Al deze technieken spelen in veel mindere mate, of helemaal geen rol bij de diagnostiek van Hodgkin lymfomen. Hierbij Fig. 1: Reed-Sternbergcel, kenmerkend voor Hodgkin lymfomen (bron: EMC Rotterdam, afdeling Hematologie). Colofon SpEZialist Uitgave van de Vereniging Medische Staf (VMS) van het St. Elisabeth Ziekenhuis Tilburg Hoofdredacteur dr. T. Gosens, orthopedisch chirurg Eindredacteur W. Pleunis, hoofd Communicatie Nieuwe SpEZialisten: naam : Irene van Echteld specialisme : reumatoloog aandachtsgebieden : reumatologie in volle breedte van het vak opleiding en : St. Elisabeth Ziekenhuis, UMC Maastricht laatste werkplek : en Atrium Medisch Centrum Heerlen naam : Mike Bemelman specialisme : chirurg/traumatoloog aandachtsgebieden : traumatologie; bekken- en acetabulumchirurgie; ribbreukchirurgie; rampengeneeskunde opleiding : UMC Utrecht, St. Antonius Ziekenhuis, Pennsylvania University (USA) laatste werkplek : UMC Utrecht Redactie F. Blessing, huisarts E. Schouten, revalidatie-arts F. van Tilborg, radioloog dr. J. Verzijl, ziekenhuisapotheker Redactiesecretariaat Mw. S. Meijer, ambtelijk secretaris bestuur VMS St. Elisabeth Ziekenhuis Postbus 90151, 5000 LC Tilburg tel Fotografie: Medische Fotografie St. Elisabeth Ziekenhuis Vormgeving: RAL, reclame-adviesbureau, Tilburg 8 naam specialisme aandachtsgebieden opleiding laatste werkplek : Koen Lansink : chirurg/traumachirurg : traumachirurgie; bekken- en acetabulumfracturen; polytraumapatiënten; letsels aan buik- en borstholte : AMC, Isala Klinieken Zwolle, Alfred Hospital Melbourne (Australia), UMC Utrecht : UMC Utrecht Lay-out/druk: DekoVerdivas, Tilburg Oplage: 450 exemplaren Artikelen of gedeelten uit SpEZialist mogen slechts overgenomen worden na toestemming van de redactie en met bronvermelding. ELISABETH TOPZORG ZEKER VOOR U

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Winand N.M. Dinjens Laboratorium voor Moleculaire Diagnostiek Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Universitair

Nadere informatie

Rol van de pathologische anatomie in de oncologie. 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV

Rol van de pathologische anatomie in de oncologie. 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV Rol van de pathologische anatomie in de oncologie 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV De oncologische patiënt Multidisciplinaire benadering: huisarts patholoog chirurg oncoloog

Nadere informatie

Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie. John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog

Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie. John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog Gebruik van nieuwe technieken in de moleculaire pathologie 1. Introductie moleculaire pathologie 2.

Nadere informatie

Afdeling II. Genetische onderzoeken. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde geneesheer vereist is :

Afdeling II. Genetische onderzoeken. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde geneesheer vereist is : De RODE markeringen gaan in voege vanaf 01/07/2011 (blz. 4) ART. 33 Afdeling II. Genetische onderzoeken. Art. 33. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde geneesheer

Nadere informatie

Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie

Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Informatiebrochure Afdeling Pathologie VU medisch centrum Amsterdam Inhoudsopgave Pagina Inleiding 3 Indicatiegebieden en bijbehorende Moleculaire Diagnostiek:

Nadere informatie

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33bis pag. 1 officieuze coördinatie

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33bis pag. 1 officieuze coördinatie GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33bis pag. 1 "Artikel 33bis. 1. Moleculaire Biologische testen op menselijk genetisch materiaal bij verworven aandoeningen." "K.B. 31.8.2009" (in werking 1.11.2009) "A." + "

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Sneldiagnostiek bij verdenking op kanker: de nieuwe norm?

Sneldiagnostiek bij verdenking op kanker: de nieuwe norm? Sneldiagnostiek bij verdenking op kanker: de nieuwe norm? Prof. dr. Paul J van Diest Hoofd afdeling Pathologie, UMC Utrecht p.j.vandiest@umcutrecht.nl De diagnostische keten in de oncologie Anamnese/lichamelijk

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de moleculaire pathologie. Werkgroep Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie. Morfologisch. Functioneel

Ontwikkelingen in de moleculaire pathologie. Werkgroep Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie. Morfologisch. Functioneel Ontwikkelingen in de moleculaire pathologie Moleculaire dag WMDP Carel van Noesel Utrecht, 29 januari 2010 Morfologisch Functioneel Werkgroep Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Opleiding tot klinisch

Nadere informatie

Kwaliteitscontrole binnen de moleculaire diagnostiek van hematologische maligniteiten

Kwaliteitscontrole binnen de moleculaire diagnostiek van hematologische maligniteiten Radboud University Medical Centre Nijmegen Centre for Molecular Life Sciences Kwaliteitscontrole binnen de moleculaire diagnostiek van hematologische maligniteiten Bert van der Reijden, PhD Laboratorium

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

10 e Post O.N.S. Meeting. Ted Goossens Verpleegkundig specialist Oncologie SJG Weert

10 e Post O.N.S. Meeting. Ted Goossens Verpleegkundig specialist Oncologie SJG Weert 10 e Post O.N.S. Meeting Ted Goossens Verpleegkundig specialist Oncologie SJG Weert 1 BIOMARKERS, PERSONALISED MEDICINE EN (BIOBANKING) 2 Indeling: Definitie Geschiedenis Plaats in diagnostiek en therapie

Nadere informatie

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B)

Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Nederlandse samenvatting Folliculair Lymfoom graad 3B (FL3B) Inleiding Een maligne lymfoom is een kwaadaardige woekering van witte bloedcellen die zich meestal manifesteert in lymfeklieren en zich verspreidt

Nadere informatie

Maligne hematologie. Asia Ropela, internist-oncoloog St.Jansdal ziekenhuis 22 maart 2014

Maligne hematologie. Asia Ropela, internist-oncoloog St.Jansdal ziekenhuis 22 maart 2014 Maligne hematologie Asia Ropela, internist-oncoloog St.Jansdal ziekenhuis 22 maart 2014 Indeling Leukemie acuut AML (acute myeloïde leukemie) ALL (acute lymfoïde leukemie) chronisch CML (chronische myeloïde

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Bloedwaarden. Wat zeggen ze en wat kunnen we er mee? Landelijke contactdag Stichting Hematon 11 oktober 2014. door Joost Lips

Bloedwaarden. Wat zeggen ze en wat kunnen we er mee? Landelijke contactdag Stichting Hematon 11 oktober 2014. door Joost Lips Bloedwaarden Wat zeggen ze en wat kunnen we er mee? Landelijke contactdag Stichting Hematon 11 oktober 2014 door Joost Lips Aanvraag bloedonderzoek Bloedafname Bewerking afgenomen bloed (1) Kleuren van

Nadere informatie

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt?

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Ies Nijman UMC Utrecht Dept of Genetics, Centre for Molecular Medicine Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT), Hartwig Medical Foundation 1994 DNA sequenties,

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

Presentatie over Longkanker voor het. Yvonne Berk, longarts CWZ December 2015

Presentatie over Longkanker voor het. Yvonne Berk, longarts CWZ December 2015 Presentatie over Longkanker voor het Yvonne Berk, longarts CWZ December 2015 De cijfers De onderzoeken De diagnose De behandeling De prognose Man: 2 e plaats; vrouw 3 e plaats Longkanker: de lelijke feiten

Nadere informatie

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker en uw DNA darmkanker nederland lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker Nederland Darmkanker Nederland wordt gesteund door een Raad van Advies. Deze bestaat uit specialisten

Nadere informatie

Moleculaire revolutie in de pathologie: next generation sequencing

Moleculaire revolutie in de pathologie: next generation sequencing Moleculaire revolutie in de pathologie: next generation sequencing John Hinrichs, klinisch moleculair bioloog in de pathologie UMC Utrecht, afdeling pathologie De (moleculaire) pathologie maakt op dit

Nadere informatie

BRAF rondzending SKML 2012

BRAF rondzending SKML 2012 BRAF rondzending SKML 2012 Presentatie van de resultaten op de deelnemersbijeenkomst 5 februari 2013 Riki Willems Patricia Groenen Willeke Blokx Adriaan van den Brule Casus 1 Langerhanscel histiocytose

Nadere informatie

Longkanker en nieuwe ontwikkelingen. Dr. SA Smulders longarts

Longkanker en nieuwe ontwikkelingen. Dr. SA Smulders longarts Longkanker en nieuwe ontwikkelingen Dr. SA Smulders longarts Indeling Cijfers over longkanker Een vlekje op de foto, en wat dan? - Diagnostiek - Stadiering - Behandelplan Behandelmogelijkheden Nieuwe ontwikkelingen

Nadere informatie

Kanker: klinisch beeld,

Kanker: klinisch beeld, Kanker: klinisch beeld, epidemiologie, biologie en pathofysiologie Prof. Patrick Schöffski, M.D., M.P.H. Dienst Algemene Medische Oncologie Universitair Ziekenhuis Gasthuisberg Leuvens Kanker Instituut

Nadere informatie

Sneldiagnostiek in de oncologische zorg

Sneldiagnostiek in de oncologische zorg Sneldiagnostiek in de oncologische zorg Tessa Bouwhuis, MSc en Martina Hoever, BSc 1 Inhoud presentatie Opdrachtformulering project sneldiagnostiek Werkwijze opzetten sneldiagnostiek Shared resources Uitwerking

Nadere informatie

Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing

Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing 2 Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing Algemene informatie Exoom Sequencing is een nieuwe techniek voor erfelijkheidsonderzoek. In deze folder vindt u informatie over

Nadere informatie

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1

Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie. Focused on What Really Matters 1 Focused on What Really Matters. Focused on What Really Matters. Gepersonaliseerde kankertherapie Focused on What Really Matters 1 Gepersonaliseerde kankertherapie - hoe het werkt nucleus met gezond DNA

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting nederlandse samenvatting Algemene inleiding Primair bot lymfoom is een zeldzame aandoening. Het is een extranodaal subtype van het grootcellig B non Hodgkin lymfoom, dat zich

Nadere informatie

Therapie op maat voor patiënt met Acute lymfatische Leukemie. Dr V. de Haas Kinderarts-oncoloog/hematoloog Hoofd SKION laboratorium

Therapie op maat voor patiënt met Acute lymfatische Leukemie. Dr V. de Haas Kinderarts-oncoloog/hematoloog Hoofd SKION laboratorium Therapie op maat voor patiënt met Acute lymfatische Leukemie Dr V. de Haas Kinderarts-oncoloog/hematoloog Hoofd SKION laboratorium Casus 8-jarig meisje wordt gezien door huisarts - Sinds een week bleek

Nadere informatie

Mijn pathologieverslag begrijpen

Mijn pathologieverslag begrijpen Mijn pathologieverslag begrijpen Deze brochure bevat zeker niet alle gedetailleerde informatie over uw pathologieverslag. We geven u vooral de belangrijkste en juiste informatie mee over de resultaten

Nadere informatie

Myeloproliferatieve aandoeningen (MPD)

Myeloproliferatieve aandoeningen (MPD) Myeloproliferatieve aandoeningen (MPD) van nieuwe inzichten naar nieuwe behandelingen Reinier Raymakers, internist-hematoloog UMC Utrecht Myeloproliferatieve aandoeningen Toename in bloedcelaanmaak Rode

Nadere informatie

Samenvatting voor niet ingewijden

Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Hematopoïese Bloedcellen worden in het beenmerg gevormd waar de moedercellen, de zogenaamde stamcellen, zich bevinden. Deze stamcel kan

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel BORSTKANKER Inhoud Wat is borstkanker?... 3 Vormen van kanker... 4 DCIS... 4 Ductaal carcinoom... 4 Lobulair carcinoom... 4 Erfelijke en familiare belasting...

Nadere informatie

Gastro-intestinale stromacel tumor: Risico classificatie en mutatie analyse door de patholoog. Dr. Judith V.M.G. Bovee Patholoog LUMC

Gastro-intestinale stromacel tumor: Risico classificatie en mutatie analyse door de patholoog. Dr. Judith V.M.G. Bovee Patholoog LUMC Gastro-intestinale stromacel tumor: Risico classificatie en mutatie analyse door de patholoog Dr. Judith V.M.G. Bovee Patholoog LUMC GastroIntestinale Stromacel Tumor 11-15 GISTen per 100.000 mensen (Scandinavië)

Nadere informatie

Reflecterend testen in de huisartsenpraktijk. Rein Hoedemakers / Peter van t Sant Klinisch chemici

Reflecterend testen in de huisartsenpraktijk. Rein Hoedemakers / Peter van t Sant Klinisch chemici Reflecterend testen in de huisartsenpraktijk Rein Hoedemakers / Peter van t Sant Klinisch chemici Wat kunt u verwachten? Wat is reflecterend testen? Waarom reflecterend testen? Voorbeelden uit de praktijk.

Nadere informatie

Leeswijzer diagnose mammacarcinoom binnen 5 dagen Publicatie: Leeswijzers. 1. Diagnose mammacarcinoom binnen vijf werkdagen

Leeswijzer diagnose mammacarcinoom binnen 5 dagen Publicatie: Leeswijzers. 1. Diagnose mammacarcinoom binnen vijf werkdagen Leeswijzer diagnose mammacarcinoom binnen 5 dagen Publicatie: Leeswijzers 1. Diagnose mammacarcinoom binnen vijf werkdagen 2. Externe verantwoording In het kader van de Kwaliteitswet Zorginstellingen leggen

Nadere informatie

Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen. Dr J Bromberg, prof M.J. van den Bent Neurologen Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam

Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen. Dr J Bromberg, prof M.J. van den Bent Neurologen Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen Dr J Bromberg, prof M.J. van den Bent Neurologen Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van gliomen Twee uitersten

Nadere informatie

Wat is een genetische test?

Wat is een genetische test? 12 Wat is een genetische test? Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald

Nadere informatie

In Situ Hybridisatie in de routine pathologie diagnostiek

In Situ Hybridisatie in de routine pathologie diagnostiek In Situ Hybridisatie in de routine pathologie diagnostiek Winand Dinjens Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Rotterdam Pathologendagen; 11 april 2007, Ede In Situ Hybridisatie

Nadere informatie

Basisbegrippen Oncologie

Basisbegrippen Oncologie Basisbegrippen Oncologie Tumor afmeting Diagnose periode Behandel periode Preventie/interventie periode Invasie interventie Tijd Detectie drempel Van normale naar kankercel Normale cel Van celkern naar

Nadere informatie

19 mei 2009 Jaarbeurs Utrecht. Longkanker. Nieuwe inzichten en aanpak. Annemieke Kreiter Nurse practitioner oncologie SKB Winterswijk

19 mei 2009 Jaarbeurs Utrecht. Longkanker. Nieuwe inzichten en aanpak. Annemieke Kreiter Nurse practitioner oncologie SKB Winterswijk 19 mei 2009 Jaarbeurs Utrecht Longkanker Nieuwe inzichten en aanpak Annemieke Kreiter Nurse practitioner oncologie SKB Winterswijk Met dank aan Diane Paolilli, Elizabeth Waxman en Cynthia Chernecky Cijfers

Nadere informatie

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Non Hodgkin lymfoom Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Uw hoofdbehandelaar is: hematoloog dr. Uw specialist is op werkdagen tussen 08.30 17.00 uur bereikbaar via de polikliniek Interne

Nadere informatie

Hematologie: werken in teamverband!

Hematologie: werken in teamverband! Hematologie: werken in teamverband! Hematologie Zeer intense samenwerking tussen clinicus, klinisch bioloog, anatomopatholoog en cytogeneticus is cruciaal Aan hand van twee casussen willen we het zorgpad

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

DNA/RNA extracties uit FFPE weefsel Dr. Sc. Elke Boone, H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen

DNA/RNA extracties uit FFPE weefsel Dr. Sc. Elke Boone, H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen H.-Hartziekenhuis Roeselare - Menen vzw Wilgenstraat 2-8800 Roeselare DNA/RNA extracties uit FFPE weefsel Dr. Sc. Elke Boone, H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen Belang van intacte DNA/RNA moleculen voor

Nadere informatie

Workshop DNA-schade. Erfelijkheidsonderzoek bij borstkanker: met welk doel? Dr. Jan C. Oosterwijk klinisch geneticus, UMCGroningen

Workshop DNA-schade. Erfelijkheidsonderzoek bij borstkanker: met welk doel? Dr. Jan C. Oosterwijk klinisch geneticus, UMCGroningen Workshop DNA-schade Erfelijkheidsonderzoek bij borstkanker: met welk doel? Dr. Jan C. Oosterwijk klinisch geneticus, UMCGroningen Erfelijkheidsonderzoek ging over Down syndroom, Duchenne spierdystrofie,

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 121 Dit proefschrift beschrijft een onderzoek naar nieuwe biomarkers voor het beter classificeren van rectumtumoren. Hoofdstuk 1 betreft een algemene inleiding. Rectum- of endeldarmkanker

Nadere informatie

Een patiente met acute leukemie Bloed en beenmerg Acute leukemie Chronische leukemie

Een patiente met acute leukemie Bloed en beenmerg Acute leukemie Chronische leukemie Thema: Leukemie Een patiente met acute leukemie Bloed en beenmerg Acute leukemie Chronische leukemie Prof.dr. Hanneke C. Kluin-Nelemans Afdeling Hematologie Samenstelling van onstolbaar gemaakt bloed Bloedcellen

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker

Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker Radiofrequente ablatie van lokaal doorgegroeide alvleesklierkanker lokale verbranding van de alvleeskliertumor Doel Het doel van de studie is te onderzoeken of radiofrequente ablatie (RFA) gevolgd door

Nadere informatie

Klinische Genetica. Erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting

Klinische Genetica. Erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting Klinische Genetica Erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting Klinische Genetica Inhoud Inleiding 3 Een verzoek om erfelijkheidsonderzoek en -voorlichting 3 Wachten op de uitslag 3 Kosten 4 Het doel van

Nadere informatie

HET SPECIALISME PATHOLOGIE Onderdeel opleidingsplan 2009

HET SPECIALISME PATHOLOGIE Onderdeel opleidingsplan 2009 HET SPECIALISME PATHOLOGIE Onderdeel opleidingsplan 2009 Inleiding Pathologie betekent ziekteleer. De klinische pathologie is het medisch specialisme dat zich bezighoudt met het stellen van diagnoses

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting Dikke darmkanker is wereldwijd de vierde meest voorkomende maligniteit na borstkanker, prostaat en longkanker. Alleen al in Nederland overleden in 2004 2.260 mannen

Nadere informatie

Versnelling verzending pathologisch materiaal bij een verwijzing

Versnelling verzending pathologisch materiaal bij een verwijzing Versnelling verzending pathologisch materiaal bij een verwijzing 1. Huidige situatie Beschrijving pathologische revisie Procesbeschrijving Digitale uitwisseling 2. Knelpunten pathologische verwijzing Procesverbetering

Nadere informatie

ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN

ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN NEDERLANDSE VERENIGING voor ONCOLOGIE ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN De Oncologiedagen worden georganiseerd door: NVvO, NKI-AVL en ERASMUS MC 1. Larynx- en hypofarynxafwijkingen 09-05-1970 2. Hormonen en

Nadere informatie

Algemene aspecten van erfelijkheid. Waarom is kennis over erfelijke aspecten van een ziekte belangrijk? Wanneer erfelijkheidsadvies/onderzoek?

Algemene aspecten van erfelijkheid. Waarom is kennis over erfelijke aspecten van een ziekte belangrijk? Wanneer erfelijkheidsadvies/onderzoek? Erfelijke nierziekten: algemene aspecten van erfelijkheid, overerving en erfelijkheidsadvies Nine Knoers Klinisch Geneticus Commissie Erfelijke Nierziekten NVN 4 november 2006 HUMAN GENETICS NIJMEGEN Inhoud

Nadere informatie

Erfelijkheidsonderzoek anno 2015. Lizet van der Kolk klinisch geneticus 11-06-2015

Erfelijkheidsonderzoek anno 2015. Lizet van der Kolk klinisch geneticus 11-06-2015 Erfelijkheidsonderzoek anno 2015 Lizet van der Kolk klinisch geneticus 11-06-2015 Erfelijkheidsonderzoek Bij wie, hoe en waarom? Consequenties en belang voor patiënt(e) en familieleden Nieuwe ontwikkelingen

Nadere informatie

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 officieuze coördinatie 1. CYTOGENETISCHE ONDERZOEKEN

GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 officieuze coördinatie 1. CYTOGENETISCHE ONDERZOEKEN GENETISCHE ONDERZOEKEN Art. 33 pag. 1 "K.B. 22.7.1988" (in werking 1.8.1988) "AFDELING II. Genetische onderzoeken." "Art. 33. 1. Worden beschouwd als verstrekkingen waarvoor de bekwaming van de in 2 bedoelde

Nadere informatie

Inleiding. Wat is longkanker?

Inleiding. Wat is longkanker? Inleiding U wordt onderzocht omdat u mogelijk longkanker hebt. Of er is longkanker bij u vastgesteld. Dit is voor u een onzekere tijd, waarin er veel op u afkomt. U krijgt in korte tijd veel informatie

Nadere informatie

ALLES VOOR DE DIAGNOSE

ALLES VOOR DE DIAGNOSE ALLES VOOR DE DIAGNOSE INTRODUCTIE Zoeken, denken en vinden Wat heb ik en wat maakt mij beter? Dat is vaak de kern van wat de patiënt van zijn huisarts of specialist wil weten. Bij het beantwoorden van

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 101 Chapter 7 SAMENVATTING Maligne tumoren van de larynx en hypopharynx ( keelkanker ) zijn de zesde meest voorkomende type kankers van het hele lichaam, en de meest voorkomende

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd. Sarina Kant & Rosanne van Velzen 27-09-2013

Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd. Sarina Kant & Rosanne van Velzen 27-09-2013 Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd Sarina Kant & Rosanne van Velzen 27-09-2013 Etiologisch onderzoek naar slechthorendheid op de kinderleeftijd Richtlijn Multidisciplinaire

Nadere informatie

Laboratoria Nieuwsbrief September 2011 Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium Medisch Microbiologisch Laboratorium

Laboratoria Nieuwsbrief September 2011 Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium Medisch Microbiologisch Laboratorium Laboratoria Nieuwsbrief September 2011 Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium Medisch Microbiologisch Laboratorium In dit nummer: ALLERGIERAPPORTAGE; DETECTIEGRENS VERLAAGD ANTISTOFFEN BIJ DIABETES

Nadere informatie

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg Borstcentrum Bernhoven Yvonne Paquay Chirurg Klachten van de borst? Verwijzing naar het borstcentrum voor analyse en zonodig behandeling 2 3 4 Verwijsredenen: > Knobbeltje voelbaar > BOBZ (de bus) > Controle

Nadere informatie

PD-L1 staining: een echte biomarker?

PD-L1 staining: een echte biomarker? PD-L1 staining: een echte biomarker? 10e NVMO Nascholing Targeted Therapy Donderdag 21 april 2016 Antropia, Driebergen Stefan M. Willems MD PhD Dept Pathology UMC Utrecht, Utrecht, The Netherlands Dept

Nadere informatie

Hemochromatose (ijzerstapeling) in de familie

Hemochromatose (ijzerstapeling) in de familie Hemochromatose (ijzerstapeling) in de familie Deze brochure is bedoeld als aanvulling op de gesprekken op bij de genetisch consulent en kan hier dus niet voor in de plaats komen. Algemene informatie wordt

Nadere informatie

23-11-2014. Verschillende soorten kanker & en de bijbehorende diagnostiek en behandeling. Wat is kanker? Kanker = kwaadaardig gezwel

23-11-2014. Verschillende soorten kanker & en de bijbehorende diagnostiek en behandeling. Wat is kanker? Kanker = kwaadaardig gezwel 2 Wat is kanker? Kanker = kwaadaardig gezwel Verschillende soorten kanker & en de bijbehorende diagnostiek en behandeling Prof.dr. Vivianne Tjan-Heijnen Hoofd afd Medische Oncologie 26 november 2014 3

Nadere informatie

vrijdag 18 maart 2016

vrijdag 18 maart 2016 9 e Nascholing Hematologie voor verpleegkundigen en andere disciplines PROGRAMMA vrijdag 18 maart 2016 Locatie: Onderwijscentrum Erasmus MC Dr. Molewaterplein 50 3015 GE Rotterdam Inlichtingen: Mevrouw

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Wat brengt 2015 voor de borstkliniek? Dr. Hetty Sonnemans Gynaecoloog 28-02-2015

Wat brengt 2015 voor de borstkliniek? Dr. Hetty Sonnemans Gynaecoloog 28-02-2015 Wat brengt 2015 voor de borstkliniek? Dr. Hetty Sonnemans Gynaecoloog 28-02-2015 Huisartsensymposium Borstkanker 35% van kankers bij vrouwen 1989-1993 5 jaars overleving borstkanker: 77% inmiddels 5 jaars

Nadere informatie

14 Oktober 2014 Sint-Jans Colloquia Dr. Ivo Vanden Berghe Dienst Pathologie AZ Sint-Jan, Brugge

14 Oktober 2014 Sint-Jans Colloquia Dr. Ivo Vanden Berghe Dienst Pathologie AZ Sint-Jan, Brugge Introduction of the hospital and pathology lab xx 14 Oktober 2014 Sint-Jans Colloquia Dr. Ivo Vanden Berghe Dienst Pathologie AZ Sint-Jan, Brugge Introduction of the hospital and pathology lab xx TO ISO

Nadere informatie

Vragen naar aanleiding van informatiebijeenkomsten

Vragen naar aanleiding van informatiebijeenkomsten UMC St Radboud bouwt gespecialiseerde MS-zorg af De afdeling Neurologie van het UMC St Radboud heeft besloten om de gespecialiseerde MS-zorg die we de afgelopen jaren boden af te gaan bouwen. MS zal geen

Nadere informatie

Naar een persoonlijke behandeling van kanker

Naar een persoonlijke behandeling van kanker Naar een persoonlijke behandeling van kanker We weten tegenwoordig ongelooflijk veel meer over hoe kanker werkt, maar helaas heeft dat nog niet geleid tot grote veranderingen in de manier waarop we kanker

Nadere informatie

3 e Up-to-date in erfelijke kanker. 14 maart 2013. Is het erfelijk? Oncologische themadag

3 e Up-to-date in erfelijke kanker. 14 maart 2013. Is het erfelijk? Oncologische themadag Oncologische themadag Is het erfelijk? Ewout Boesaard student 3 e Up-to-date in erfelijke kanker 14 maart 2013 Aanvang: 13.30 uur Locatie: Auditorium (route 296) UMC St Radboud Nijmegen De tijd staat niet

Nadere informatie

Jaarverslag SKML-sectie pathologie 2010

Jaarverslag SKML-sectie pathologie 2010 Jaarverslag SKML-sectie pathologie 2010 Heerhugowaard, juli 2011 Voorwoord Het is een wat bewogen jaar geweest met de overgang naar de SKML en het systeem Qbase. Door deze zaken is er een achterstand ontstaan

Nadere informatie

Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie

Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Winand Dinjens Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut Erasmus MC, Rotterdam w.dinjens@erasmusmc.nl Werkgroep Moleculaire

Nadere informatie

Pathologie: Kwaliteitsborging

Pathologie: Kwaliteitsborging Pathologie: Kwaliteitsborging De sporen Cytologie, histologie, immunohistochemie, moleculaire pathologie Diagnose Diagnose Behandeling Meer en meer: Pathologie: Diagnose A, diagnose B of diagnose C Behandeling

Nadere informatie

Medische Diagnostiek. Meer antwoord op uw vraag

Medische Diagnostiek. Meer antwoord op uw vraag Medische Diagnostiek Meer antwoord op uw vraag Unieke expertise brengt u verder Máxima Medisch Centrum Medische Diagnostiek is een vooraanstaand regionaal expertisecentrum voor een uitgebreid palet aan

Nadere informatie

Gepersonaliseerde aanpak bij longkanker

Gepersonaliseerde aanpak bij longkanker Gepersonaliseerde aanpak bij longkanker Dr. André VERSTRAETEN Dr. Elke GOVAERTS Dienst longziekten Pneumo-oncologie - Longkanker is de belangrijkste oorzaak van kankergerelateerde mortaliteit in beide

Nadere informatie

Dr. Asiong Jie. Hoe krijg ik als patiënt de beste zorg?

Dr. Asiong Jie. Hoe krijg ik als patiënt de beste zorg? Dr. Asiong Jie Hoe krijg ik als patiënt de beste zorg? Hoe krijg ik als patiënt de beste zorg? 1. Wat is beste zorg volgens dokters/ ziekenhuizen patiënten 2. Hoe kunnen we patiënten hierbij helpen? Patiëntenparticipatie:

Nadere informatie

VII. Inhoud. Algemeen

VII. Inhoud. Algemeen VII Inhoud I Algemeen 1 Kanker, diagnostiek en stadiëring............................................... 3 1.1 Inleiding............................................................................. 4 1.2

Nadere informatie

St. Anna Borstzorg (mammapoli)

St. Anna Borstzorg (mammapoli) St. Anna Borstzorg (mammapoli) Uw huisarts heeft u doorverwezen naar St. Anna Borstzorg (mammapoli), van het St. Anna Ziekenhuis. In deze folder geven wij u meer informatie over de werkwijze binnen St.

Nadere informatie

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is Auteur Soort studie Aantal patiënten Lee 2013 Qurashi Systematic review 1999-2011 Systematic review 1999-2011 Radiotherapie / Chirurgie (meestal gevolgd door ) 377 Conservatief waaronder Inclusiecriteria

Nadere informatie

Borstkanker en Erfelijkheid

Borstkanker en Erfelijkheid Borstkanker en Erfelijkheid Algemeen In Nederland wordt per ar bij ongeveer 10.000 vrouwen borstkanker vastgesteld. Het is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen: in Nederland krijgt 1 op de

Nadere informatie

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst het spijsverteringsstelsel en de werking van de spijsvertering uitgelegd. Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst

Nadere informatie

Hypereosinofiel syndroom

Hypereosinofiel syndroom Hypereosinofiel syndroom R. Fijnheer Meander Medisch Centrum/UMCUtrecht HES Incidentie: 2-4 per 1.000.000 per jaar Man> vrouw Leeftijd: 30-70 erg in belangstelling: glivec, mepolizumab etc. Lastig voor

Nadere informatie

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op Prostaatkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker bij mannen. Een op de zes mannen krijgt er last van. Maar het is ook een erg lastig op te sporen

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: BORSTKANKER Fase 1: validatie van de individuele resultaten Ziekenhuis 86

KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: BORSTKANKER Fase 1: validatie van de individuele resultaten Ziekenhuis 86 1 KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: BORSTKANKER Fase 1: validatie van de individuele resultaten Ziekenhuis 86 2 1. BESCHRIJVENDE STATISTIEK Tabel 1: Invasieve borstkanker en ductaal carcinoma in situ

Nadere informatie

Informatie voor patiënten en hun familie

Informatie voor patiënten en hun familie 16 Chromosoomafwijkingen Juli 2008 Vertaald door Mies Wits-Douw en Marloes Brouns-van Engelen, Erfocentrum, Woerden, Nederland. Gesteund door EuroGentest, NoE ( Network of Excellence ) contract nr.512148,

Nadere informatie

Targeted Therapy Casus Oesofaguscarcinoom. Dokter, dit is mijn tumor. Marion Stevense AIOS Interne Oncologie 31-3-2015

Targeted Therapy Casus Oesofaguscarcinoom. Dokter, dit is mijn tumor. Marion Stevense AIOS Interne Oncologie 31-3-2015 Targeted Therapy Casus Oesofaguscarcinoom Dokter, dit is mijn tumor Marion Stevense AIOS Interne Oncologie 31-3-2015 Disclosure Belangen (Potentiële) Belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Faaij, Claudia Margaretha Johanna Maria Title: Cellular trafficking in haematological

Nadere informatie

13-17 maart Programma

13-17 maart Programma 13-17 maart 2016 Programma ZONDAG 13 MAART 2016 18:45 19:15 Pubquiz Chemo gerelateerde onderwerpen Targeted therapies Immunotherapie Chirurgie Pathologie MAANDAG 14 MAART 2016 Tijd Lezingen Spreker(s)

Nadere informatie

Informatie over Exoom sequencing

Informatie over Exoom sequencing Informatie over Exoom sequencing Exoom sequencing is een nieuwe techniek voor erfelijkheidsonderzoek. In deze folder vindt u informatie over dit onderzoek. De volgende onderwerpen komen aan bod: Om de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden 1 Inleiding 2 Doel 3 Resultaten 4 Conclusies 5 Klinische en therapeutische implicaties - 189 - 1 Inleiding Kanker is tegenwoordig tweede meest voorkomende

Nadere informatie