Een delictvrije toekomst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een delictvrije toekomst"

Transcriptie

1 Een delictvrije toekomst

2 2

3 Een delictvrije toekomst Methode voor het begeleiden van delinquente jongeren Ineke Heemskerk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011

4 2011 Uitgeverij Coutinho b.v. Alle rechten voorbehouden. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, stichting-pro.nl/). Uitgeverij Coutinho Postbus AH Bussum Omslag: Ronald Boiten, Amersfoort Noot van de uitgever Wij hebben alle moeite gedaan om rechthebbenden van copyright te achterhalen. Personen of instanties die aanspraak maken op bepaalde rechten, wordt vriendelijk verzocht contact op te nemen met de uitgever. ISBN NUR 740 4

5 Voorwoord Zij worden van pijn en regelmaat rijp gehavend en groot Lucebert Dit boek is een uitvloeisel van het werk dat tussen september 2009 en juni 2010 vanuit het lectoraat Reclassering en Veiligheidsbeleid (R&V) van het Expertisecentrum Veiligheid van Avans Hogeschool voor en samen met medewerkers van Tussenvoorziening De Sluis in Tilburg is verricht ten behoeve van de doorontwikkeling van de reeds bij De Sluis gehanteerde methode. Als eerste wil ik daarom de medewerkers van De Sluis bedanken voor hun bereidheid om actief mee te denken over knelpunten en positieve punten in de dagelijkse begeleiding. Even belangrijk was de bereidwilligheid van bewoners om zich te laten interviewen over hun leven, de delicten die zij hebben gepleegd en hun toekomstwensen en -verwachtingen. Artie van Tuijn, bestuursvoorzitter van de RIBW Midden-Brabant, heeft toestemming gegeven om het resultaat van de doorontwikkeling van de Sluismethode te gebruiken als basis voor dit studieboek. Mijn speciale dank gaat uit naar Bas Vogelvang, lector R&V, die mij grootmoedig heeft laten delen in zijn deskundigheid op het gebied van jeugdcriminaliteit en jeugdreclassering. In dit boek zijn met name de delen over de criminogene factoren, de desistancebenadering en het communicatiemodel gerelateerd aan eerder door hem geschreven teksten. De concepttekst is nauwkeurig gelezen en van inhoudelijk commentaar voorzien door John Bassant, vanuit zijn jarenlange ervaring als SPH-docent aan de Hogeschool Amsterdam; Frank Philippart, docent bij de opleiding Sociale Studies van Avans Hogeschool; en Katja van der Linden, vierdejaars- 5

6 student aan dezelfde opleiding. Zij hebben mij gewezen op inconsequenties en al te grote gedachtesprongen, en adviezen gegeven ter verbetering van de inhoud. Anke Korbee en Stan Wempe bedank ik voor de moeite die zij hebben genomen om vanuit een buitenstaandersperspectief de tekst met een rood potlood door te nemen op leesbaarheid en helderheid. Ineke Heemskerk Januari

7 Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1 Op zoek naar balans 1.1 Balansmodel: risicofactoren en beschermende factoren Balansmodel voor jongeren Allochtone jongeren en maatschappelijke kwetsbaarheid 1.2 Criminogene factoren Criminogene factoren: een indeling 1.3 De situatie na detentie Sociaal isolement Nazorg of niet? Verwerkingsopdrachten Hoofdstuk 2 Op weg naar verandering 2.1 Desistance: afzien van criminaliteit Wat houdt desistance in? De drie fasen van het desistanceproces Het desistanceproces: drie ontwikkelingstrajecten 2.2 Competentiemodel Leertheorieën en het competentiemodel Vaardigheden en ontwikkelingstaken Algemene technieken van het competentiemodel 2.3 Individuele Rehabilitatie Benadering Wat is rehabilitatie? Integrale en Individuele Rehabilitatie: twee benaderingen Het competentiemodel en de IRB 2.4 Communicatiemodel Interactiedoelen Interactiemiddelen Communicatievormen 2.5 Samenvatting Verwerkingsopdrachten Hoofdstuk 3 Het re-integratietraject 3.1 Aanmelding en intake 3.2 Fasering begeleidingstraject Fase 1 Kennismaking, oriëntatie en gewenning Fase 2 Training Fase 4 Nazorg Verwerkingsopdrachten 7

8 Hoofdstuk 4 De praktijk: begeleidersrollen 4.1 Professionele relatie Basishouding Samenwerkingsrelatie 4.2 Situationeel leidinggeven Taakvolwassenheid en situationeel leidinggeven Taakvolwassenheid en gewenste begeleidingsstijl 4.3 Begeleidersrollen Verwerkingsopdrachten Hoofdstuk 5 Het communicatiemodel: kracht geven, ordening bieden en ingrijpen 5.1 Interactie: doelen en middelen Doelen Middelen Middelen 5.2 Kracht geven Meeleven: Kracht geven x Aansluiten bij de leefwereld Aanmoedigen: Kracht geven x Aan groei appelleren Expressief zijn: Kracht geven x Persoonspresentatie 5.3 Ordening bieden Kaders stellen: Ordening bieden x Aansluiten bij de leefwereld Aanleren: Ordening bieden x Aan groei appelleren Aanleren: Ordening bieden x Aan groei appelleren 5.4 Ingrijpen Corrigeren: Ingrijpen x Aansluiting zoeken Aanspreken: Ingrijpen x Aan groei appelleren Zelfcontrole tonen: Ingrijpen x Persoonspresentatie Verwerkingsopdrachten Hoofdstuk 6 MOVE: motiveren tot verandering 6.1 Motivatie 6.2 Fasen van gedragsverandering 6.3 Motiverende gespreksvoering Algemene principes Basistechnieken van motiverende gespreksvoering: ORBS Weerstand Verandertaal Mogelijke valkuilen voor de begeleider 6.4 Samenvatting gesprekstechnieken Verwerkingsopdrachten Literatuurlijst 8

9 Bijlage1 De bouwstenenmethode Bijlage 2 Opbouw en versterking sociaal netwerk Bijlage 3 Voorbeeld Scoreformulier Ontwikkelingstaak Bijlage 4 Doelen stellen en uitwerken Bijlage 5 Jongeren met een lichte verstandelijke beperking Register Over de auteur 9

10 10

11 Inleiding Kevin, net achttien geworden, heeft een halfjaar vastgezeten wegens drugshandel. Zijn straf zit er binnenkort op en hij heeft zich voorgenomen om niet terug te gaan naar het drugscircuit. Hij heeft genoeg van de spanning van het straatleven, van het altijd om moeten kijken of de politie je niet op de hielen zit, of dealers. Hij wil opnieuw beginnen, maar hoe? Hij heeft geen woning en geen werk. Terug naar zijn ouders zit er ook niet in. Die zijn gescheiden en zijn vader neemt het hem zeer kwalijk dat hij het criminele pad opgegaan is. Zijn moeder heeft een nieuwe vriend met wie hij niet goed op kan schieten. Hij wil echt niet terug naar zijn oude leven, maar het is moeilijk, want, aldus Kevin: Hoe je het ook wendt of keert, het was wel makkelijk geld verdienen. Hij weet zeker dat hij niet meer terug zal vallen in de criminaliteit, al heeft hij nog geen idee hoe hij dit aan gaat pakken. Zijn persoonlijk begeleider in de justitiële inrichting heeft Kevin in het laatste gesprek verteld dat hij zich kan aanmelden voor een re-integratietraject bij een terugkeervoorziening : begeleid wonen en werken aan een nieuwe toekomst. Een nieuwe start In een terugkeervoorziening kunnen jongeren zoals Kevin na een verblijf in detentie tijdelijk wonen en de vaardigheden opdoen die nodig zijn om maatschappelijke aansluiting te vinden. Vaardigheden op het gebied van werken, omgaan met geld, het voeren van een eigen huishouden, sociale contacten en vrijetijdsbesteding nemen hierbij een centrale plaats in. Een tweede, net zo belangrijk, doel is het voorkomen van recidive en het versterken van het psychologische losmakingsproces uit het criminele milieu. 11

12 Inleiding Daarbij kan er ook plaats zijn voor jongeren die niet in detentie hebben gezeten, maar wel een groot risico lopen om verstrikt te raken in de wereld van de criminaliteit en die om uiteenlopende redenen geen veilige thuisbasis hebben. Voor beide groepen geldt dat er een dreiging is van (nieuw) delinquent gedrag en een drempel bij het vinden van een gewaardeerde plaats in de samenleving; daarbij kan het om allerlei redenen op dat moment geen optie zijn om bij de ouders of zelfstandig te wonen. Velen van hen hebben een achterstand op het gebied van hun persoonlijke en sociaalmaatschappelijke ontwikkeling, vergeleken bij leeftijdsgenoten. De schoolprestaties en het schoolniveau zijn laag (Harder e.a., 2006). Er is veelal geen zicht op werk, en de sociale contacten zijn beperkt of problematisch. Zij vragen expliciet of impliciet om handvatten en sturing bij het heropbouwen van hun leven. Ook hebben zij ondersteuning nodig bij het opbouwen of versterken van een steunend sociaal netwerk en bij praktische zaken als schuldhulpverlening of het regelen van verzekeringen. Een rustige en overzichtelijke woon- en leefomgeving is daarbij noodzakelijk om weer perspectief en greep op hun leven te krijgen. Een terugkeervoorziening of halfway house, waarvan er een aantal zijn in Nederland, kan juist deze jongeren de benodigde ondersteuning bieden bij de re-integratie. De selectiecriteria kunnen uiteenlopen, maar meestal wordt een leeftijdsgrens van 16 tot 23 jaar gehanteerd en wordt bij aanmelding een duidelijk uitgesproken motivatie tot actieve deelname aan het traject verwacht. De jongere kan in de tussenvoorziening rekenen op een veilige woonplek, dagstructuur, een ontwikkelingsplan met specifieke, toekomstgerichte doelen en een persoonsgerichte benadering waarin de begeleiding consequent de kaders en grenzen hanteert, maar ook vertrouwen uitstraalt dat verandering mogelijk is en dat het goed kan komen. In dit studieboek wordt een methode uitgewerkt voor de begeleiding van jongeren die los willen komen uit het criminele milieu en opnieuw willen beginnen. De basis van deze methode is de desistancebenadering, een stroming binnen de criminologie die zich richt op vraagstukken rondom het bewust, gewild en actief afzien van criminaliteit en daar ook werk van maken door een andere invulling te geven aan je leven (Geenen, 2010). Vragen die hierbij spelen, zijn: waarom, onder welke voorwaarden en hoe komen mensen ertoe om te stoppen met het plegen van delicten en een nieuw, recidivevrij leven op te bouwen? Binnen het denken over desistance wordt gesteld dat het niet alleen gaat om uiterlijke gedragsverandering, maar ook en juist om een verinnerlijking van de motivatie om een ander, recidivevrij, leven op te bouwen. Een ander leven met een nieuwe identiteit: als werknemer, collega, partner; en met een daarbij behorend nieuw verhaal waarmee hij 12

13 Inleiding (NB: voor de leesbaarheid wordt in dit boek de mannelijke vorm aangehouden) voor de dag kan komen. Dit veranderingsproces gaat veelal gepaard met periodes van vooruitgang, twijfels, weerstand en nieuwe hoop en vergt een intensieve begeleiding. Om het desistanceproces tot ontwikkeling te laten komen zijn drie factoren van groot belang (Weaver & McNeill, 2007; Vogelvang, 2009): het opbouwen van menselijk kapitaal hierbij gaat het om de vaardigheden die een individu nodig heeft om zich als zelfstandig persoon te kunnen invoegen en handhaven in de samenleving; het opbouwen van sociaal kapitaal, in de vorm van een steunend sociaal netwerk in de privésfeer (familie, vrienden, kennissen) en sociaalmaatschappelijke ankers (werk, opleiding, vrijetijdsbesteding); de versterking van de identiteit en motivatie om te veranderen, gericht op grotere zelfsturing en het opbouwen van een recidivevrije toekomst. De desistancebenadering vormt de basis voor het re-integratietraject in de terugkeervoorziening. Dit traject is verdeeld in een aantal fasen: oriëntatie, training en verzelfstandiging. De deelnemer werkt in oplopende graad van zelfstandigheid aan competentievergroting en aan verheldering van zijn eigen toekomstwensen. Met de desistancebenadering als ankerpunt wordt bij het opbouwen van kapitaal en van een nieuwe, delictvrije identiteit gebruikgemaakt van de ontwikkelingstaken uit het competentiemodel van Slot & Spanjaard (2009) en van elementen van de Individuele Rehabilitatie Benadering. Voor de interacties wordt een communicatiemodel ingezet waarin groeibevorderende ( kracht geven ), structurerende ( ordening bieden ) en begrenzende ( ingrijpen ) doelen een plaats hebben (Vogelvang, 2009). Een uitgebreide toelichting op deze methode is te vinden in hoofdstuk 2. Hoe is dit boek ontstaan? In het voorjaar van 2009 stelde de Regionale Instelling Beschermende Woonvormen (RIBW) Midden-Brabant aan het lectoraat Reclassering en Veiligheidsbeleid van Avans Hogeschool de vraag om samen met het team van Terugkeervoorziening De Sluis de daar gehanteerde methode een combinatie van het competentiemodel en de Individuele Rehabilitatie Benadering (IRB) door te ontwikkelen. De Sluis was een jaar daarvoor gestart als nieuwe voorziening binnen de RIBW, bedoeld voor jongeren die uit detentie kwamen of het risico liepen in de criminele wereld terecht te komen. 13

14 Inleiding Gedurende het daaropvolgende jaar zijn bij de doorontwikkeling twee sporen gevolgd: de methode is vanuit het lectoraat aangevuld met de desistancebenadering en het communicatiemodel en vervolgens in sessies met het team van De Sluis doorgenomen en vergeleken met praktijkervaringen van begeleiders; in de wekelijkse teamvergaderingen hebben begeleiders eigen casussen ingebracht, via de bouwstenenmethode een manier om interventies te verzamelen en te ordenen. Deze casussen werden telkens gezamenlijk uitgediept en gekoppeld aan het communicatiemodel, waarbij elke week één type interventie centraal stond. Zo zijn de nieuwe elementen van de methode voorzien van een praktijktoets (wat werkt wel, wat werkt niet in de dagelijkse begeleiding?) en is het communicatiemodel ingeoefend. Het resultaat is een op maatschappelijke participatie gericht veranderingsmodel voor de begeleiding van delictgevoelige jongeren. De methode is niet af. Voeding vanuit de praktijk kan leiden tot aanvullingen en tot verdere aanscherping, waarbij we als doelen voor ogen houden dat de toekomstige desisters zich steeds meer gesteund weten bij het hervinden van maatschappelijke aansluiting en dat recidive en overlast voor de samenleving worden teruggedrongen. Dat zijn mooie doelen om na te streven. Opzet van dit boek Dit boek is bedoeld als studieboek voor beroepsbeoefenaars die (willen) werken in instellingen waar jeugdige (ex-)delinquenten worden begeleid bij de voorbereiding op maatschappelijke re-integratie en participatie. Hoofdstuk 1 begint met het balansmodel, waarin risicofactoren en beschermende factoren in de opvoeding bijeengezet zijn. Na een uitweiding over maatschappelijke kwetsbaarheid en specifieke risicogroepen volgt een opsomming van criminogene factoren, die de kans op herhaling van delictgedrag kunnen verhogen. Ten slotte schetsen we in dit hoofdstuk de situatie na detentie en de verschillende begeleidingsmogelijkheden. Hoofdstuk 2 bevat de kern van de methode. De hoofdlijnen van de desistancebenadering worden toegelicht, gevolgd door een uiteenzetting over het competentiemodel en het werken met ontwikkelingstaken. Daarna worden enkele aspecten van de IRB naar voren gehaald; dit vanuit de gedachte dat, wanneer de cliënt verder komt in zijn traject, de externe sturing afneemt en zijn eigen wensen ten aanzien van de toekomst een steeds belangrijkere plaats in gaan nemen. Juist binnen de rehabilitatie is de wens van de cliënt 14

15 Inleiding immers het vertrekpunt voor ondersteunende activiteiten. Ten slotte gaat de aandacht uit naar het communicatiemodel, dat interventiemogelijkheden biedt bij de begeleiding van de cliënten in veelvoorkomende situaties. Hoofdstuk 3 loopt de verschillende fasen van het traject in de terugkeervoorziening door: van de oriëntatiefase tot de planning van het vervolgtraject en het moment van afscheid. Elke fase wordt ingekleurd met voorstellen voor de begeleiding. Vanaf hoofdstuk 4 is er een wijziging in de focus van dit boek. In dit en de navolgende hoofdstukken worden, naast de inhoudelijke informatie, concrete aanknopingspunten gegeven voor het handelen in de dagelijkse praktijk; vanaf dat moment wordt de begeleider dan ook direct aangesproken (met je ). Hoofdstuk 4 zet de elementen van een professionele relatie neer, gaat in op de kenmerken van situationeel leidinggeven en biedt een uitwerking van de verschillende begeleidersrollen: trainer, coach, pleitbezorger en bondgenoot. In hoofdstuk 5 gaat de aandacht uit naar het in hoofdstuk 2 al kort toegelichte communicatiemodel. De verschillende interventiemogelijkheden worden besproken en tot leven gebracht via de zogenoemde bouwstenen, met concrete voorbeelden uit de praktijk. Hoofdstuk 6 start met een inleiding op het onderwerp motivatie en op de fasen van gedragsverandering. Vervolgens wordt een aantal technieken uit de motiverende gespreksvoering besproken. De casussen zijn gebaseerd op gesprekken met cliënten (uiteraard geanonimiseerd) en begeleiders van De Sluis. Letterlijk uitgesproken woorden van geïnterviewden zijn cursief weergegeven. In de tekst zijn ook ervaringen verwerkt van SPH-studenten van de Academie voor Sociale Studies Breda van Avans Hogeschool die werkzaam zijn in de jeugdzorg. De bouwstenen in hoofdstuk 5 zijn verzameld door de begeleiders van De Sluis en besproken in casusoverleggen gedurende de ontwikkelingsperiode van de methode in Elk hoofdstuk sluit af met verwerkingsopdrachten die individueel of in groepsverband kunnen worden uitgevoerd. 15

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk? In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho.

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho. De essentie van administratieve organisatie Stappenplan offerte Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Dit stappenplan hoort bij De essentie van administratieve organisatie

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 12 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Word 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Word 2010 van Hannie van Osnabrugge en Marian

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in de wereld van internet Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in de wereld van internet van Hannie van

Nadere informatie

Sleutel bij hoofdstuk 1

Sleutel bij hoofdstuk 1 Sleutel bij hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke Jacobs u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Deze sleutel hoort bij

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 6 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

Extra les: Internetbankieren

Extra les: Internetbankieren Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Internetbankieren Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over internetbankieren hoort bij Zwart

Nadere informatie

Webmail met Windows Live Hotmail

Webmail met Windows Live Hotmail Wegwijs in internet Webmail met Windows Live Hotmail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Webmail met Windows Live Hotmail hoort bij Wegwijs in internet van

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Leerdoelen John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze leerdoelen horen bij de derde, herziene uitgave

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Excel 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Excel 2010 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in PowerPoint 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in PowerPoint 2010 van Hannie van

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Windows 8 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Windows 8 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van internet

Wegwijs in de wereld van internet Wegwijs in de wereld van internet Werkbladen les 5 voor Windows Vista (Windows Mail) Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze werkbladen horen bij Wegwijs in de wereld van internet

Nadere informatie

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Wegwijs in digitale foto's Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Hannie van Osnabrugge Tweede, herziene druk bussum 2012 Deze aanpassingen voor Picasa versie 3.9 horen bij de tweede, herziene druk van Wegwijs

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 10 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Extra les Muis en toetsenbord

Extra les Muis en toetsenbord Wegwijs in Windows 8.1 Extra les Muis en toetsenbord Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze extra les over het werken met de muis en het toetsenbord hoort bij Wegwijs

Nadere informatie

Extra les Werken met Windows Live Mail 2012

Extra les Werken met Windows Live Mail 2012 Wegwijs in Windows 8 Extra les Werken met Windows Live Mail 2012 Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze extra les over het werken met Windows Live Mail 2012 hoort bij

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Windows 8.1 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Windows 8.1 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Gesprekscommunicatie

Gesprekscommunicatie Gesprekscommunicatie Handboek voor leerkrachten in het primair onderwijs Extra hoofdstuk 5 Taalfuncties Adri van den Brand uitgeverij c o u t i n h o c bussum 2010 Extra hoofdstuk 5 Taalfuncties is extra

Nadere informatie

Vragen en opdrachten

Vragen en opdrachten Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Vragen en opdrachten John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze vragen en opdrachten horen bij de derde,

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Thuis in de Wereld van Word

Thuis in de Wereld van Word Thuis in de Wereld van Word Les 6 Enveloppen en etiketten Aangepaste les voor Word 2000 Hannie van Osnabrugge & Marian Ponsioen-van der Hulst u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2005 Deze aangepaste

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Samenwerken aan onderwijskwaliteit

Samenwerken aan onderwijskwaliteit Roel Huntink Samenwerken aan onderwijskwaliteit Van missie naar didactisch handelen Copyright: Uitgeverij Nelissen, 2010 Omslag: Boekhorst design, Culemborg ISBN: 978 90 244 18626 NUR: 840 1e druk: 2010

Nadere informatie

Vervangende opdrachten

Vervangende opdrachten Wegwijs in de wereld van websites bouwen Vervangende opdrahten Hannie van Osnabrugge o u t i n h o bussum 2005 Deze informatie hoort bij Wegwijs in de wereld van websites bouwen van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van internet

Wegwijs in de wereld van internet Wegwijs in de wereld van internet Werkbladen les 4 voor Windows Vista (Windows Mail) Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze werkbladen horen bij Wegwijs in de wereld van internet

Nadere informatie

Het delict als maatstaf

Het delict als maatstaf Het delict als maatstaf Methodiek voor werken in gedwongen kader Anneke Menger Lous Krechtig Hoofdstuk 1 Wat is methodiek? Begeleidingscommissie: Mw. A. Andreas Beleidsmedewerker, Reclassering Nederland

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Wegwijs in het Indonesische woordenboek

Wegwijs in het Indonesische woordenboek Indonesisch voor beginners Wegwijs in het Indonesische woordenboek Harmani Jeanne Ham uitgeverij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze aanwijzingen horen bij de zesde, herziene uitgave van Indonesisch voor

Nadere informatie

Oefentoets met antwoorden

Oefentoets met antwoorden Oefentoets met antwoorden bij Het event als strategisch marketinginstrument Dorothé Gerritsen Ronald van Olderen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Deze oefentoets met antwoorden hoort bij Het event

Nadere informatie

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Majone Steketee Sandra ter Woerds Marit Moll Hans Boutellier Een evaluatieonderzoek naar zes pilotprojecten Assen 2006 2006 WODC, Ministerie van Justitie.

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels

Woordenlijst Nederlands Engels Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 1 De cursus Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden 1 Hele getallen Peter Ale Martine van Schaik u i t g e v e r ij c o u t i

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode

Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode Zesde herziene druk Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Marinka van Beek en Ineke Tijmes, 2005, 2013 Omslag: Garage,

Nadere informatie

Agressie? Het doet mij (n)iets!

Agressie? Het doet mij (n)iets! Gerard de Bruin Agressie? Het doet mij (n)iets! Het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Gerard de Bruin 2011 Omslag: Bureau van den Tooren, Amsterdam

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching Cobi Brouwer Copyright: Uitgeverij boom/nelissen & Cobi Brouwer, 2011 Omslag: Marry van Baar Omslagfoto: Lex Olthof, Heeten

Nadere informatie

Open vragen. De bestuurlijke kaart van de Europese Unie

Open vragen. De bestuurlijke kaart van de Europese Unie Open vragen bij De bestuurlijke kaart van de Europese Unie Instellingen, besluitvorming en beleid Anna van der Vleuten (red.) bussum 2012 Deze open vragen horen bij het boek De bestuurlijke kaart van de

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s o p t e l l e n e n a f t r e k k e n Jaargroep instap Inleiding Het instapprogramma

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g h e t t a f e l m o d e l Jaargroep instap Inleiding Middels het instapprogramma maken de leerlingen kennis met

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 8 naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n a n t w o o r d e n Les 1 Seconden 1 Vul in. 1 uur = 60 1 minuut = 60 1 uur = 3600 maaltijd tijd

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Spaans

Woordenlijst Nederlands Spaans Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Spaans Hoofdstuk 1 De cursus Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Zorg voor de oudere cliënt

Zorg voor de oudere cliënt Zorg voor de oudere cliënt Het voeren van een probleemverkennend gesprek Eenzaamheid/Sociaal Isolement* Het bepalen van het risico op een valincident bij een oudere cliënt* Het voeren van een instructiegesprek

Nadere informatie

Steden vroeger en nu Vragen bij het boek

Steden vroeger en nu Vragen bij het boek Steden vroeger en nu Vragen bij het boek Marlite Halbertsma Patricia van Ulzen 8 Deze vragen horen bij de tweede, herziene uitgave van Steden vroeger en nu van Marlite Halbertsma en Patricia van Ulzen.

Nadere informatie

Het gezin centraal. Handboek voor ambulante hulpverleners. Arjan Bolt

Het gezin centraal. Handboek voor ambulante hulpverleners. Arjan Bolt Het gezin centraal Handboek voor ambulante hulpverleners Arjan Bolt Het gezin centraal Handboek voor ambulante hulpverleners Arjan Bolt ISBN-10: 90 6665 655 7 ISBN-13: 978 90 6665 655 0 NUR 847 2006 B.V.

Nadere informatie

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van!

Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! Opgedragen aan Julia, Floris en Maurits. Gezond eten: Daar heb je een leven lang lol van! EEN VROLIJK BOEK VOOR KINDEREN WAARMEE ZIJ HUN OUDERS KUNNEN LEREN

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Leven met assertiviteitsproblemen

Leven met assertiviteitsproblemen Leven met assertiviteitsproblemen Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Brunelleschi. De Dom van Florence

Brunelleschi. De Dom van Florence Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv, Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Start.nl deel 1. Sleutel

Start.nl deel 1. Sleutel Start.nl deel 1 Sleutel Katja Verbruggen Welmoed Hoogvorst bussum 2013 Deze sleutels horen bij Start.nl deel 1 van Katja Verbruggen en Welmoed Hoogvorst. 2013 Uitgeverij Coutinho bv Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Handboek voor trainers Redactie: Leony Coppens Carina van Kregten Houten 2012 2012 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media

Nadere informatie

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers

Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun mantelzorgers Maud Graff Margot van Melick Marjolein Thijssen Patricia Verstraten Jana Zajec Het EDOMAH-programma Ergotherapie bij ouderen met dementie en hun

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Studiehandleiding Methodische werkbegeleiding in de frontlinie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Studiehandleiding Methodische werkbegeleiding in de frontlinie In de frontlinie tussen hulp en recht Studiehandleiding Methodische werkbegeleiding in de frontlinie Deze studiehandleiding Methodische werkbegeleiding hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie