Industry Group Manufacturing. Made in Holland. Accountants Belastingadviseurs Consultants Financieel Adviseurs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Industry Group Manufacturing. Made in Holland. Accountants Belastingadviseurs Consultants Financieel Adviseurs"

Transcriptie

1 Industry Group Manufacturing Made in Holland Accountants Belastingadviseurs Consultants Financieel Adviseurs

2

3 Inhoud Voorwoord 2 Introductie 3 Verantwoording 4 Macro-economisch 5 Productiecapaciteit 7 Research & Development 8 Overheid 9 Internationaal 11 Organisatie 12 HRM 13 Interpretaties 14 Visie 23 1

4 Voorwoord Nederland is een slapende reus Eerst denken, dan doen is een nog steeds actuele Nederlandse uitdrukking. De afgelopen jaren hebben we vooral nagedacht over de toekomst van onze industrie en onze economie. Nu is het echter tijd om onze gedachten om te zetten in daden. Nederland heeft in het verre en in het recente verleden bewezen dat een klein land op veel gebieden groot kan zijn. De laatste jaren is de ondernemerszin echter weggeëbt. Veel analisten concluderen dat het ons te goed is gegaan. We lijken te zijn ingeslapen op ons bed van welvaart. Het is tijd dat Nederland ontwaakt en inhoud geeft aan zijn kennis, kunde en jarenlange ervaring op het gebied van industriële ontwikkeling. Voor u ligt alweer het derde onderzoeksrapport Made in Holland. De gewoonte om ondernemers jaarlijks aan het woord te laten over de staat van de Nederlandse industrie laat een aantal duidelijke ontwikkelingen zien. Over het algemeen zijn die helaas minder positief. Maar er zijn zeker aanknopingspunten te vinden om het tij te keren. Neergaande spiraal Het is inmiddels geen nieuws meer dat de Nederlandse industrie bezig is zich naar het buitenland te verplaatsen. Dat blijkt zelfs nog sterker het geval te zijn dan uit eerdere onderzoeken naar voren kwam. De openvallende plaatsen dienen nog te worden opgevuld door nieuwe hoogwaardige industrie. Uit het onderzoek blijkt duidelijk dat een belangrijk deel van de industriële activiteiten en de research en development in Nederland zal blijven. De tijd is rijp voor gerichte stimuleringsmaatregelen ter versterking van een nieuw hoogwaardig industrieplatform. Wat het nalaten van die stimuleringsmaatregelen kan betekenen voor de samenleving als geheel laat zich raden. Het banenverlies springt nu al in het oog, en de werkloosheid staat inderdaad op het hoogste punt in jaren. Afgezien van de economische consequenties zal de samenleving dan ook rekening moeten houden met sociale onrust. Er is immers een groep Nederlanders die recht op arbeid hebben, maar die dat werk niet zullen kunnen vinden in de dienstverlenende sector. Zij zijn afhankelijk van de productiebedrijven. Industriebeleid zou niet alleen gericht moeten zijn op hoogwaardige industrie, maar ook gekoppeld moeten zijn aan de demografische bevolkingsopbouw. Positieve ontwikkelingen Ons onderzoek laat ook positieve tendensen zien. Zo verwachten ondernemers dat we het economisch dieptepunt hebben bereikt en dat zich een voorzichtig herstel aandient. Als de overheid verstandig is benut ze dat optimisme, door het bedrijfsleven te stimuleren om juist nu te investeren in Research & Development. Onder leiding van de overheid komen universiteiten bij elkaar om hun kennis te bundelen en beter toegankelijk te maken voor het bedrijfsleven. Er ontstaan clusters rondom Eindhoven, Wageningen, Utrecht, Enschede en Schiphol. Veelbelovende ontwikkelingen, die nog verder geconcretiseerd moeten worden. De overheid zal keuzes moeten maken voor de sectoren die het waard zijn om gestimuleerd te worden, zodat ondernemers weten waar ze hun geld op kunnen inzetten. Die sectoren zouden ondersteund moeten worden door hoogwaardig onderwijs, de juiste infrastructuur en een gunstig vestigingsklimaat. Kenniscentra en gerichte subsidies kunnen de ontwikkelingen in die sectoren aanzwengelen. Wakker worden De laatste decennia is onze wereld in rap tempo kleiner geworden. Eén van de resultaten daarvan is dat er slimmer, efficiënter en harder gewerkt moet worden voor het instandhouden van eenzelfde welvaartsniveau. We zijn een land met enorme potentie, maar we zijn ons daar te weinig van bewust. We zijn sterk in agricultuur, elektronica en halffabrikaten en beschikken over een schat aan kennis. Die kennis zouden we moeten exporteren. Als we de kloof tussen kenniscentra en het bedrijfsleven dichten en de arbeidsproductiviteit verhogen, dan kan de kennis van dit land ook buiten de grenzen renderen. De slapende reus die Nederland nu is, moet wakker worden en aan de slag gaan. Als we daar op korte termijn serieus werk van maken, dan zal Made in Holland in de toekomst nog steeds Made in Holland zijn. Kees van Dorp Industry Leader Industry Group Manufacturing Deloitte 2

5 Introductie De Nederlandse industrie wordt in toenemende mate geconfronteerd met (internationale) ontwikkelingen die als uniek in haar korte geschiedenis betiteld kunnen worden. De indrukwekkende opkomst van de Volksrepubliek China als internationale grootproducent, grootverbruiker en grootmacht, die de Nederlandse industrie zowel van schitterende kansen als bedreigingen voorziet. De opkomst van elementair nieuwe technieken als nanotechnologie, die ons bevattingsvermogen uitdagen. De toetreding van tien nieuwe lidstaten aan de Europese Unie. De voortdurende dreiging van een structureel tekort aan Bètaopgeleiden. De minieme groei van de economie in de afgelopen jaren. De in de beleving van velen weinig slagvaardige Nederlandse en Europese overheid aangaande industriële onderwerpen. Om maar een paar interessante factoren te noemen. In de afgelopen twee jaar heeft Deloitte onder de titel Made in Holland (II) evenzoveel rapportages uitgebracht met als focus actuele (middel)lange termijn issues binnen de Nederlandse industrie 1. Deloitte streeft ernaar structureel een belangrijke bijdrage te leveren in het verder inzichtelijk maken van strategische en tactische ontwikkelingen voor de Nederlandse industrie. Daarbij wil ze de discussie omtrent de Nederlandse concurrentiepositie faciliteren en stimuleren. Uitgangspunten te over derhalve om u Made in Holland te presenteren. Volumen III. Louis van Mierlo Marketing Information Services Deloitte Made in Holland II 2003 Made in Holland U kunt deze onderzoeken kosteloos bestellen door een te sturen aan Monique Wijgerse met vermelding van de titel(s). Er zijn zowel traditionele hardcopies als electronische (pdf) versies beschikbaar. De rapporten zijn behalve in het Nederlands, leverbaar in het Engels. 3

6 Verantwoording Het jaarlijkse onderzoek Made in Holland kent als primaire doelstelling het vergroten van het inzicht in actuele ontwikkelingen binnen de grotere productiebedrijven van de Nederlandse industrie. Alle actieve productiebedrijven in Nederland met tenminste 50 werkzame personen (2.503) zijn uitgenodigd om via een anonieme enquête op internet hun visie te geven op voornoemd onderwerp. In deze rapportage worden bedrijven uit deze populatie aangegeven met industriële ondernemingen. Ook dit jaar doneert de Industry Group Manufacturing van Deloitte per ingevulde vragenlijst een bedrag aan een goed doel als waardering van de respondent. Dit keer is gekozen voor de Stichting Innoveren met Zorg die per respondent een bedrag D 40,-- krijgt bijgeschreven. In totaal hebben 202 ondernemingen hun medewerking aan dit onderzoek verleend. Het veldwerk van Made in Holland III heeft plaatsgevonden tussen 9 februari 2004 en 16 maart Statistische analyses zijn uitgevoerd met een betrouwbaarheid van 95%. In het rapport representeert? de categorie weet niet / geen mening. Nederlandse productieondernemingen kunnen kosteloos specifieke informatie uit de database van het onderzoek aanvragen bij de Industry Group Manufacturing. De kwantitatieve informatie uit de survey is verrijkt met data van onder meer het CBS en Eurostat. Bovendien zijn de resultaten geïnterpreteerd c.q. becommentarieerd door: Luuk Blom lid Tweede Kamer PvdA Jan Willem Breukink president en CEO van Incotec International BV Harry Hendriks directievoorzitter Philips Electronics Nederland BV Jan ten Hoopen lid Tweede Kamer CDA Jörg Karch directeur Graf Holland BV Vincent Oomes partner Deloitte Cees Oudshoorn directeur Economische Zaken VNO-NCW Hans van der Spek directeur Nederlandse Vereniging Algemene Toelevering (NEVAT) Hans Verhoef senior manager Deloitte 4

7 Macro-economisch è Conjunctuur Groei Tijd 9 è Na de hoogconjunctuur van midden jaren 90 tot het begin van deze eeuw zakte de groei van de Nederlandse economie sterk in. Nu is 65% van de ondernemers uit de Nederlandse industrie 2 van mening dat we over het dieptepunt heen zijn. 34% meent dat we langs de curve nog verder zullen afdalen. Er zijn nauwelijks ondernemers die denken dat de daling volgens de curve nog lang zal voortzetten. In vergelijking met de resultaten van Made in Holland II (2003) is dit beeld veel positiever: toen dacht slechts 11% dat het dieptepunt was gepasseerd. Punt waar Nederlandse economie zich bevindt % industriële ondernemingen MIH II MIH III ? Strategie De ondernemers verschillen aanmerkelijk in hun visie op de meest gunstige strategie voor de Nederlandse industrie op macroeconomisch niveau. Focussen op een beperkt aantal sectoren om door concentratie van resources hierin een toppositie in te nemen of diversificeren en daardoor de industriesector minder afhankelijk maken van een beperkt aantal sectoren? Focussen vs diversificeren De termijn waarop het structurele herstel zal plaatsvinden wordt door 22% begroot op maximaal 6 maanden, 31% houdt het op 6-12 maanden en 34% is van mening dat er 1-2 jaar voor uitgetrokken moet worden. Nog altijd 11% is van mening dat het meer dan 2 jaar zal vergen. Wanneer deze resultaten in detail vergeleken worden met die van Made in Holland II ontvouwt zich een duidelijk positief beeld: Op welke termijn verwacht u dat er sprake zal zijn van een structureel herstel van (de groei van) de Nederlandse economie? MIH II MIH III daar is nu al sprake van 0% 7% binnen 3 maanden 0% 2% binnen 3-6 maanden 5% 13% binnen 6-12 maanden 24% 31% binnen 1-2 jaar 40% 34% binnen 2-3 jaar 25% 9% over meer dan 3 jaar 4% 2%? 0% 0% Totaal 100% 100% Significante verschillen in geel. % industriële ondernemingen focussen diversificeren Een meerderheid prefereert de strategie van het focussen. De ondernemers noemen een breed scala aan sectoren waarop gefocust zou moeten worden. Veelgenoemd zijn: chemie/biochemie, IT, electronica/ high-tech en in mindere mate food. 37% is daarentegen van mening dat er juist gediversificeerd dient te worden. 2 bedrijven vanaf 50 werkzame personen.? 5

8 Concurrentiepositie internationaal Maar liefst 86% meent dat Nederland zich internationaal qua concurrentiepositie op manufacturinggebied in de middenmoot of daaronder zal kwalificeren (over 5 jaar); 12% voorziet dat Nederland juist een vooraanstaande positie zal innemen. In het eerste Made in Holland onderzoek (2002) lagen deze percentages significant positiever met achtereenvolgens 75 en 22. Verwachte concurrentiepositie Nederland koploper! vooraanstaande positie in de middenmoot 0 1 Over 5 jaar Een schamele 1% ziet Nederland als koploper. onder gemiddelde minst competitief 6 9 MIH III? 1 3 MIH % industriële ondernemingen 6

9 Productiecapaciteit 31% heeft in de afgelopen 2 jaar substantiële 3 productiecapaciteit overgebracht naar het buitenland, een significante stijging ten opzichte van MIH II toen deze grootheid op 20% bleef steken! Favoriete landen zijn China, Polen en Tsjechië. Andere landen die zich in hun populariteit kunnen verheugen zijn met name Roemenië, India en (als enige niet lagelonenland) Duitsland. 2 jaar geleden gaf 20% van de industriële ondernemingen aan in de komende 2 jaar voornemens te zijn om substantiële productiecapaciteit over te brengen naar het buitenland; nu terugkijkend blijkt 31% deze actie te hebben uitgevoerd. Omgekeerd heeft circa 7% van de ondernemingen in de afgelopen 2 jaar substantiële productiecapaciteit van het buitenland naar Nederland verplaatst. De Verenigde Staten van Amerika en Tsjechië worden hier het meest genoemd, hoewel door de geringe aantallen hier slechts een indicatieve waarde aan kan worden toegekend. De opgegeven redenen variëren van logistiek, beschikbaarheid hoogwaardige kennis tot redenen van geografische aard. Op een termijn van 10 jaar verwachten de industriële ondernemingen dat 2 /3 van hun totale productie 4 in Nederland zal blijven. Ongeveer een derde van de ondernemers is voornemens om binnen 2 jaar substantiële productiecapaciteit over te hevelen naar het buitenland. De meestgenoemde landen komen overeen met die van de vorige alinea. 3 de term substantiële wordt gedefinieerd door het referentiekader van de respondent zelf. 4 in D. 7

10 Research & Development Productieondernemingen hebben een logische voorkeur voor een niet te grote geografische afstand tussen hun productiefaciliteiten en de onderdelen die zich bezighouden met proces- en productinnovatie. De hypothese dringt zich dan ook op dat na het verplaatsen van de productiecapaciteit ook deze ontwikkelingsafdelingen worden overgebracht. Het deel van de R&D-taken op het gebied van procesontwikkeling, dat na het verplaatsen van de productiecapaciteit op een termijn van 5 jaar eveneens naar het buitenland zal worden verplaatst bedraagt 22%. Dat beeld wordt echter sterk beïnvloed door 39% van de industriële ondernemingen dat een percentage van 0 aangeeft. Aangaande productontwikkeling is dit percentage gemiddeld 16%, waarbij 43% van de industriële ondernemingen op 0 blijft staan. Op een termijn van 10 jaar verwachten de industriële ondernemingen dat 80% van hun R&D-inspanningen 5 in Nederland zal blijven. Tegenover 68% die de stelling onderschrijft staat slechts 17% die deze verwerpt; 14% is neutraal. De verschillen met de eerdere metingen zijn niet significant. Uitgedrukt in een percentage van de omzet investeren de industriële ondernemingen het onderstaande in research & development. Er is daarbij een onderscheid gemaakt in de actuele situatie vs de begrote cijfers over 2 jaar, de procesinvesteringen vs de productinvesteringen en de interne vs de externe (zijnde out-of-pocket kosten). Gemiddeld % Intern Extern actuele procesinvesteringen 5,3 2,8 actuele productinvesteringen 5,5 2,7 over 2 jaar procesinvesteringen 5,4 3,1 over 2 jaar productinvesteringen 4,9 3,5 De stelling de lage lonen landen in Oost-Europa en Azië zullen na het overnemen van manufacturingcapaciteit van het Westen eveneens taken als research & development veroveren wordt als volgt onderschreven: Lagelonenlanden nemen R&D-taken over zeer mee eens mee eens neutraal mee oneens zeer mee oneens? MIH III MIH % industriële ondernemingen 5 in D. 8

11 Overheid De volgende grafiek laat zien welke overheidsstimulansen om de achterstand in innovatie ten opzichte van o.a. de VS te reduceren, het meest populair zijn bij industriële ondernemingen: Voorkeur stimulansen innovatie t.b.v. bedrijfsleven Onder aanvoering van minister-president Balkenende moet het Innovatieplatform ideeën aandragen om de ontwikkeling van kennis en de toepassing daarvan in het bedrijfsleven te bevorderen. De industriële ondernemingen zijn gevraagd waar het Innovatieplatform zich vooral op zou moeten richten. Daarbij zijn met name de volgende onderdelen genoemd: innovatiecampussen fiscale faciliteiten product/procesontw. beschikbaar stellen subsidie aanpassing wetgeving anders? % industriële ondernemingen - bevorderen samenwerking universiteiten en hogescholen met bedrijfsleven - aantrekkelijker maken van industrie/bèta-wetenschappen voor jongeren - buitenlanders met een goede opleiding voor Nederland trachten te behouden - de beschikbaarheid van kennis voor met name kleinere ondernemingen bevorderen - kiezen van kernsectoren. Frequent wordt naar voren gebracht dat de overheid zich niet te veel moet richten op de grote ondernemingen, maar met name op het MKB. De Nederlandse overheid speelt in de beleving van de industriële ondernemingen geen bijzonder positieve rol bij het stimuleren van R&D-activiteiten in de Nederlandse industrie. Gemiddeld komt ze niet verder dan het rapportcijfer 4,6 terwijl 69% haar een onvoldoende uitreikt. Vooral de beperkingen die ondernemers nu ondervinden, zoals de administratieve belasting, moeten het ontgelden (de overheid heeft inmiddels een plan gepresenteerd voor het reduceren van de administratieve handelingen). In Made in Holland II kreeg de overheid nagenoeg dezelfde dramatische cijfers. Rapportcijfer overheid voor stimulering R&D Een aantal letterlijke antwoorden: - Daden! - Laat iedere ambtenaar minimaal drie innovatieve ideeën uitwerken i.p.v. administratieve procedures. - Dat er geen versnippering ontstaat van aandacht en geld, maar dat er duidelijk kansrijke speerpunten gekozen worden. - Sorry hoor maar dit initiatief is gedoemd te mislukken! Het wordt zo knullig aangepakt. - Wat is de Focus voor een land als Nederland? (en dan weer specifiek voor de regio s van dit land) X= 4,6 % industriële ondernemingen

12 In het verlengde daarvan werd de ondernemers gevraagd wat ze zouden veranderen als ze in de regering zouden zitten. Daarbij werd met name genoemd: 1) vereenvoudiging regelgeving 2) bewustmaking van het feit dat Nederland niet zonder industriesector kan 3) creativiteit belonen in ontwikkelen en ondernemen; meer steun voor risicovolle projecten 4) oneerlijke concurrentie binnen Europa tegengaan 5) een bindende correlatie tussen ontwikkeling van kennis en het toepassen hiervan binnen hetzelfde land. Een aantal letterlijke antwoorden: - Het terugdringen van het aantal WAO-ers wordt door de overheid opgelost door het probleem bij het bedrijfsleven neer te leggen. In omringende landen is het ondenkbaar dat bedrijven zo lang zieke werknemers door moeten betalen. Dit vormt een bedreiging voor de concurrentiepositie. Het bedrijfsleven krijgt de kans het probleem op te lossen als ze ook de instrumenten krijgt: dus bijvoorbeeld het ontslagrecht sterkt vereenvoudigen en goedkoper maken. - Hogere milieu-eisen (innovatie verplichting door de randvoorwaarden te verscherpen) - Innovaties omtrent goedkopere productiemethoden in Nederland stimuleren. Import uit lagelonenlanden laten voorzien van keurmerken die waarborgen dat onder gelijke omstandigheden en kwaliteit is geproduceerd. - Probeer als overheid een methode te ontwikkelen om de eerste jaren van startende ondernemers de financiële risico`s over te nemen zodat nieuwe (innovatieve) bedrijven zich kunnen ontwikkelen zonder grote individuele risico`s, en na enige jaren zouden de startende ondernemers de bedrijfsvoering in eigen risico-sfeer weer moeten overnemen. 10

13 Internationaal Een cruciaal uitgangspunt in de hedendaagse internationale handel is de vrije markt concurrentie. Toch kan men vraagtekens bij dit concept plaatsen. Het vrije markt principe werkt immers alleen indien voor alle partijen dezelfde - dan wel tenminste vergelijkbare - regels gelden. Als er in bijvoorbeeld Aziatische landen veel minder stringente wetgeving op milieugebied of (kinder)arbeid van toepassing is, staat dat een eerlijke concurrentie in de weg. Een onderwerp met gigantische belangen waar echter relatief weinig aandacht naar uit schijnt te gaan. De industriële ondernemingen uit dit onderzoek reageren divers bij confrontatie met dit vraagstuk. Een beperkt deel is van mening dat een dergelijk wereldeconomisch fenomeen niet op te lossen is en dat de westerse industrie zich hierop zal moeten aanpassen. Een andere groep ziet veel in het dramatisch versoepelen van de regelgeving in het westen. Maar de meeste aanhangers kent de oplossing van het corrigeren van deze ongelijkheid door het instellen van importheffingen en importrestricties. Verder worden het maken van internationale afspraken veelvuldig genoemd. 11

14 Organisatie De industriële ondernemingen geven aan dat hun productiviteit in de meeste gevallen (62%) is toegenomen in de afgelopen 2 jaar. Voor een derde is deze met meer dan 5% gestegen. Daartegenover stelt 20% dat de productiviteit is gedaald en voor 15% is deze ongeveer gelijk gebleven. Ontwikkeling productiviteit afgelopen 2 jaar % industriële ondernemingen MIH II MIH III > 5% - 0 t/m 5% t/m 5% + > 5%? 7 3 De arbeidsproductiviteit van Nederland is aanmerkelijk hoger dan het gemiddelde in Europa. Gemeten in BBP (Bruto Binnenlands Product) per gewerkt uur is de Nederlander gemiddeld 14% productiever dan de gemiddelde Europeaan 6. Lijstaanvoerders zijn Frankrijk, België en Luxemburg. Nederland kwalificeert zich als 4 e en laat daarmee landen als bijvoorbeeld Duitsland en Italië ver achter zich. Alarmerend is de geringe stijging van de Nederlandse arbeidsproductiviteit: in de periode bedroeg deze gemiddeld slechts 0,5% per jaar, op Spanje na de absoluut minst begeerlijke positie binnen de EU. Een aanzienlijk aantal industriële ondernemingen heeft reguliere samenwerkingsverbanden met onder meer onderzoeksinstituten en universiteiten zoals de corresponderende grafiek laat zien. Reguliere samenwerkingpartner m.b.t. proces-/productinnovatie geen onderzoeksinstituut Verbetering van de productiviteit is volgens de industriële ondernemingen met name mogelijk door: - automatisering/robotisering/mechanisatie - effectievere productiemethoden - flexibilisering van arbeid - het terugbrengen van de ondernemingscultuur in het bedrijf - beter opleiden van medewerkers - supply chain management. universiteit consultants hogeschool overige? % industriële ondernemingen 6 bron: CBS, analyse over

15 HRM Driekwart van de industriële ondernemingen kan voldoende tot zeer goed adequaat gekwalificeerde medewerkers contracteren. 23% heeft hier echter problemen mee. Ten opzichte van MIH (2002) geeft dit een geheel ander beeld: in dat jaar scoorde slechts 66% voldoende tot zeer goed, een significant verschil met Made in Holland III. De industriële ondernemingen die melden moeite te hebben met het contracteren van geschikte medewerkers geven aan dat het probleem vooral speelt bij het universitair/hbo-niveau (42%) en MBOniveau (38%). Qua VMBO-ers of ongeschoolden is het vraagstuk van een geheel andere orde met achtereenvolgens 15 en 4 procent. Ten opzichte van 2002 is er sprake van een verschuiving van de problematiek naar hoger opgeleiden. Het percentage universitair/hbo-niveau (42) is significant hoger dan dat van 2002 (18). Het aantal afgestudeerden in Bèta-studies is in Nederland in vergelijking met onder meer andere Europese landen relatief laag. Koploper is Ierland met 22 Bèta-afgestudeerden per inwoners tussen jaar. En waar landen als Frankrijk circa 20/1.000 inw. [20-29] scoren, komt Nederland niet verder dan 6,5. Het Verenigd Koninkrijk en Finland reiken beide tot 17/1.000 inw. [20-29], Litouwen komt op 15/1.000 inw. [20-29], terwijl Zweden 13 en Denemarken 12/1.000 inw. [20-29] noteren. Nederland komt dus niet verder dan de achterhoede, in gezelschap van Italië, Tsjechië, Cyprus, Hongarije en Malta. 13

16 Interpretaties Harry Hendriks directievoorzitter Philips Electronics Nederland BV We zijn nu wel klaar met het verkopen van hypotheken aan elkaar. Nederland heeft in de tweede helft van de jaren negentig de productiviteit weten te verhogen door arbeid toe te voegen. Dat was een initiatief dat zichzelf opblies, want daarvoor is dit land te duur. Vervolgens hebben we een enorme belastingverlaging gehad. We hebben van alles en nog wat gedaan om de vraag te stimuleren: toegegeven dat heeft eventjes goed gewerkt. Maar er komt een tijd dat je de rekening krijgt gepresenteerd. Helaas is die tijd momenteel aangebroken. Alleen lijken er maar weinig mensen op de hoogte te zijn van, of te willen nadenken over de huidige situatie en problemen. Daarom heb ik al eerder in de openbaarheid gezegd: we zijn niet over het paard getild, maar over de manege gesmeten. We zijn niet over het paard getild, maar over de manege gesmeten. Recessie nog lang niet voorbij Ik ben van nature een optimistisch mens, maar ik zie de Nederlandse concurrentiekracht, de failliete ondernemingen, de opkomende markten die het beter kunnen dan Nederland. En ik voorzie dat het van kwaad tot erger gaat als wij in dit land niet snel maatregelen gaan treffen; dat geldt voor zowel overheid als bedrijfsleven. Helaas denkt men hier: Nou goed, we hebben net een beurskrachje achter de rug, de groei komt wel weer terug. Waar maak je je druk over? Terwijl ik denk dat de echte economische dip nog gaat komen. Ja, ik ben wat somberder dan de resultaten van Made in Holland III. We zijn in Nederland klaar met het verkopen van hypotheken aan elkaar. Dus wat gaan we nu doen? Duitsland trekt ons niet uit het moeras, dat is een ding dat zeker is. En als ik zie wat de jeugd vandaag de dag aan de universiteit studeert: communicatiewetenschappen, rechten, economie, business administration, wat gaan die mensen allemaal doen straks? Studies waar de industrie niet direct bij gebaat is. Investeren in kennis Maar ik heb het niet alleen over universiteiten, ik heb het ook over het HBO. En niet alleen over de multinationals, ook over het MKB. Voor Philips is een gezond MKB een levensvoorwaarde om goed te gedijen, anders zitten we op een eiland. Als je nu naar het Nederlandse bestel kijkt, zie je dat dat jarenlang heeft stilgestaan. Het zijn allemaal eilandjes, verkokerd, opgesloten in eigen regiootjes. De drang naar ondernemerszin zie je hier ook al niet. Nederlanders nemen alleen een risico als ze ervoor verzekerd zijn. Er wordt niet meer over de grenzen heen gekeken. Onder de universiteit van Leuven zit een interuniversitair micro-elektronicacentrum. Tien jaar geleden begonnen: inmiddels hebben de start ups die daaruit ontstonden een gezamenlijke omzet van 4,5 miljard euro. Omdat Vlaanderen op een gegeven moment heeft gezegd: we willen hier niet alleen buitenlandse assemblagebedrijven waarvan het intellect ergens anders zit. De overheid daar heeft geïnvesteerd in kennis. Bezie ons land op het vlak van toegepaste wetenschap en trek Philips daar vanaf: de uitkomst is verontrustend. Ik denk dat de Nederlandse economie zich meer moet richten op kennis. Van kennis naar kunde naar kassa, daar gaat het om. Rol van de overheid Met vier grote Nederlandse bedrijven zijn wij Jet-Net gestart: een initiatief om de jeugd te interesseren voor techniek. Interesse van alle kanten. Maar zodra het project van start is gegaan, schrapt minister Van der Hoeven weer doodleuk dergelijke vakken in het middelbaar onderwijs. Tsja, zo span je het paard achter de wagen. Philips spendeert zelf ongeveer een derde van het Research&Development-budget in Nederland. Wij roepen al heel lang: De overheid is ook een launching customer. Je eigen systematiek en de wijze waarop je werkt zijn ook impulsen voor je omgeving. Wat de overheid echter doet, is initiatieven trachten te ontwikkelen gericht op het toevoegen van arbeid. We weten nu hoe dat kan aflopen. Kijk naar het onderwijs, kijk naar de efficiency op universiteiten: we hebben echter een onderwijssysteem dat de middelmaat stimuleert en de beteren niet uitdaagt. We richten ons op een zes gemiddeld in plaats van een acht. We stimuleren gemakkelijke studies in plaats van bèta studies. Draai dat nou eens om en focus daarbij op technologie, biotechnologie, ict, katalyse. Stimuleer het MKB. Stop met die versnippering van overheidssubsidies en manifesteer je als een BV Nederland. Houd de hoogwaardige industrie in eigen land. Jammer genoeg moeten we vaststellen dat de Nederlander niet meer geïnteresseerd is in techniek. En als je de mensen niet hebt, dan trek je ook geen nieuwe industrieën meer aan: je hebt de kennis daarvoor immers niet in huis. Wanneer je geen industrie hebt, word je een afgeleide economie. Ik zie aan de kenniskant echter niet veel verbetering. We gaan blijkbaar voor een gemiddelde in plaats van de top. Nederland zal dan meespelen in de marge. Het is een keuze die de BV Nederland wil. Al onze verworvenheden, waar we zo trots op zijn, zullen dan al helemaal niet meer kunnen. Het wordt al moeilijk, maar als we geen fundamentele keuzes maken, wordt het alsmaar slechter. Misschien gaat het nog niet slecht genoeg. 14

17 Luuk Blom lid Tweede Kamer PvdA Laat ondernemers plannen maken, niet de ambtenaren. Uit de resultaten van Made in Holland III blijkt duidelijk dat van overheidswege bijzonder weinig wordt gedaan om tot economische stimulering te komen. Ik ben ervan overtuigd dat we aan het begin staan van het herstel van de conjunctuur, maar dat ligt niet aan de Nederlandse overheid. De huidige regering doet er alles aan om het herstel af te remmen. De huidige regering doet er alles aan om het herstel af te remmen. Laat begrotingstekort een jaartje oplopen Het is toch een vreemd verhaal: als het in de hele wereld beter gaat, nemen wij hier maatregelen die economisch remmend werken. Wat voor verborgen agenda zit daarachter? Ik denk dat het ideologische verhaal achter de boekhoudersmentaliteit van de huidige regering best eens het op de helling zetten van de verzorgingsstaat zou kunnen zijn. Ik vind juist dat we veel meer moeten inzetten op stimulering van werkgelegenheid. Laat het begrotingstekort maar een jaartje oplopen; in een tijd dat de economie weer aantrekt moet je investeren. De kosten gaan altijd voor de baten uit, maar dat schijnt onze regering niet te snappen. Dus ik begrijp het lage rapportcijfer uit het onderzoek wel. Zet in op de winners Er zullen natuurlijk een heleboel zaken die te maken hebben met maakindustrie verdwijnen naar lagelonenlanden. En dat kan ik me ook best voorstellen. Maar dan heb je het in mijn optiek over de wat simpelere soorten industrie op dit moment, omdat wij in R&D nog veel verder zijn dan in China. Wij moeten het toch hebben van technische innovaties, van zaken waar we beter in zijn dan andere landen en die hebben we genoeg. Kijk naar chemie, kijk naar elektronica, kijk naar de scheepsbouw: die zijn leading. Dat moet je versterken, daarom moet de overheid ook inzetten op de winners. Maar de overheid wil nu graag inzetten op nieuwe technieken en nieuwe markten, terwijl ik daar veel minder vertrouwen in heb. Zet eens in op kansen die al hebben bewezen kansen te zijn. doen. Je zou die kennis moeten ontsluiten voor met name het middenen kleinbedrijf. Grote bedrijven hebben middelen genoeg om hun eigen R&D op poten te zetten, het MKB over het algemeen niet. Wat is logischer dan de TU s daar een rol te geven? In Amerika doen ze niet anders. Het is een kwestie van zorgen dat de financiële stromen die richting kennisinstituten gaan, afhankelijk zijn van de waarde van onze totale economie. En dan ga ik echt niet voorbij aan de fundamentele onderzoekswetenschap, maar je kunt best eens 20 procent van de capaciteit van een TU besteden aan de toegepaste wetenschap. Schaf subsidies af Ik ben ook voor de manufacturing-industrie wel optimistisch. Je moet alleen de juiste maatregelen nemen. Ik vind dat subsidies volledig moeten worden afgeschaft en vervangen door fiscale faciliteiten. Daar is 35 procent van de ondernemers het ook mee eens. Je moet ondernemers laten innoveren en plannen laten maken; dat moet je vooral niet laten doen door ambtenaren. Leg de regierol maar neer bij de zeven grootste bedrijven in Nederland, die rol moet niet worden ingevuld door de overheid. Waar Economische Zaken op dit moment mee bezig is, is een heilloze weg. En dat innovatieplatform mag wat ons betreft ook wel opgeheven worden: dat zet geen zoden aan de dijk. We moeten een heel andere richting op. Je moet de ondernemersgeest op dat vlak stimuleren en als overheid moet je dat faciliteren, meer niet. Ook in een groter Europa moet je denken in kansen, niet in bedreigingen. In een land als Polen met 40 miljoen inwoners kunnen we best een paar centen verdienen. Dat ziet het Nederlandse bedrijfsleven heus wel. Ontsluit kennis voor MKB Je moet wel zorgen dat de R&D in Nederland blijft. Dat betekent dat je ook moet inzetten op kennisinstituten, op onze Technische Universiteiten die hoog aangeschreven staan over de hele wereld. Die zou je veel meer aan toegepaste wetenschap moeten laten 15

18 Vincent Oomes partner Deloitte Nederland moet nu echt keuzes maken. Nederland was tot in de jaren negentig een lagelonenland, maar die tijd ligt voorgoed achter ons. We kunnen niet langer op kosten concurreren. Daar verandert het bevriezen van de lonen voor één of twee jaar niets aan. We zullen moeten gaan investeren in kwaliteit. En dus in innovatie. Hoogwaardige producten zijn de levenslijn voor de Nederlandse industrie. Ik denk dat we daarbij op bepaalde clusters moeten mikken. Mondialisering Kenniswerk wordt internationaler. Dat komt doordat de vrijhandel is toegenomen. China was een gesloten wereld, en ook met India hadden we weinig te maken. Dat is veranderd door politieke ontwikkelingen en door technische vooruitgang. Je kunt nu gemakkelijk communiceren via breedbandverbindingen. Dat betekent dat je over veel grotere afstanden kunt samenwerken. En dus kunnen India, China en de Filippijnen ook een stuk van de R&D-koek meepikken. We moeten daarom echt op onze tellen passen. Wat je nu ziet is, naar mijn mening, pas het begin. Dat de simpele productie vertrekt, lijkt op het eerste gezicht geen ramp. Maar je ziet de laatste jaren ook dat kennisintensieve arbeid wordt ge-outsourced. Ook de R&D kan deels naar Azië vertrekken. Kiezen Nederland zal keuzes moeten maken. We moeten in beeld brengen waar we sterk in zijn en waar we nog marktgroei kunnen verwachten. Daar moeten we ons dan op richten. Rond die paar clusters moeten we bedrijven aantrekken. We zijn bijvoorbeeld redelijk succesvol met het aantrekken van Europese hoofdkantoren van multinationals. Dat zijn witteboordfuncties. Die zitten nu veelal rond Schiphol. Maar probeer die clusters ook te groeperen rond Eindhoven en Wageningen. Van massaproductie moeten we het niet hebben. Waar we sterk in zijn is hoogwaardige, kleinschalige productie, het ontwikkelen van marketing en sales en natuurlijk de distributie. Vestigingsklimaat Van oudsher is Nederland meer een handelsland. De rol van R&D is traditioneel niet zo sterk. We moeten dus extra aandacht besteden aan het vestigingsklimaat voor R&D. En nogmaals: daarbij zullen we moeten kiezen. Een beetje zoals Singapore dat in de jaren zestig deed. Politiek is het uiteraard vervelend om te zeggen dat je bijvoorbeeld scheepswerven niet meer ondersteunt. Maar het zal toch moeten gebeuren. Supply chain We bewegen ons vrij makkelijk in internationale kringen. We spreken Engels, we hebben een handelsverleden. Daar moeten we gebruik van maken in een wereld waar de supply chain uiteen wordt gerafeld. Straks heb je een stuk R&D in India, het productieproces in Tsjechië en de marketing en sales in Nederland. Voor zulke organisaties heb je enorme hoofdkantoren nodig die openstaan voor internationale culturen. En dat kunnen we. Specialiseren De uittocht naar Azië en Oost-Europa gaat door, ook wat R&D betreft. Loonmatiging alleen helpt daar niet meer tegen. We moeten ons dus richten op de punten waar we al een sterke uitgangspositie hebben want inhalen is wel erg moeilijk en gebruikmaken van het feit dat de supply chain versnipperd wordt. We moeten ons tijdig specialiseren op de onderdelen van die supply chain die we binnen kunnen halen. We zijn de gateway to Europe. Die sterkte moeten we maximaal uitbuiten, met name door clusters rond Eindhoven en Wageningen. We zijn de gateway to Europe. 16

19 Cees Oudshoorn directeur Economische Zaken VNO-NCW Als je wilt groeien, dan zul je moeten bewegen. Vanuit het bedrijfsleven hoor ik dat veel ondernemingen productiecapaciteit naar het buitenland verplaatsen. De enquête wijst uit dat zo n dertig procent dat van plan is. Dat is zelfs nog alarmerender dan we verwachtten. Het is natuurlijk geen nieuw verschijnsel. Bedrijven verplaatsen zich soms om dichter bij hun markt te zitten, soms omdat de productiekosten ergens anders lager zijn. Maar in dit geval gaat het om kennisintensieve factoren. Ook voor R&D zijn ondernemingen nu elders op de wereld goedkoper uit. Dat is wel reden om zeer alert te zijn. Innovatie Het onderstreept nog eens het belang van het Innovatieplatform. Dat moet immers antwoord geven op de vraag hoe we in Nederland een concurrerend klimaat kunnen creëren op kennisgebied. Momenteel bestaat er een grote kloof tussen de kennisinstellingen en het bedrijfsleven. Terwijl het bedrijfsleven toch ook vaak kennis ontwikkelt. Een betere samenwerking is essentieel om kennis toegankelijk te maken voor het bedrijfsleven. Momenteel kun je nog niet zeggen dat er fantastische plannen liggen om de kloof te overbruggen. Ik hoop dat de werkgroepen van het Innovatieplatform snel met voorstellen komen, zodat er perspectief ontstaat voor de bedrijven die nu overwegen om het land te verlaten. Actieve samenwerking Positief vind ik wel dat onze industrie voor 70% aangeeft regelmatig met anderen samen te werken aan innovatie. Het bedrijfsleven zoekt dus actief contact met hogescholen, universiteiten en onderzoeksinstituten. Juist door die samenwerking kom je tot nieuwe innovaties en haal je nieuwe kennis binnen. Ook het MKB moet van die samenwerking kunnen profiteren. Voor onderzoeksinstituten is een klein MKB-bedrijf meestal niet interessant genoeg. De overheid zou moeten stimuleren dat je vragen vanuit het MKB kunt bundelen. Dat zou je fiscaal kunnen stimuleren via de WBSO. Zo wordt collectieve research mogelijk, en dat is goed voor het kennisklimaat. het geld moet naar belangrijke, grote zaken gaan. Wat mij betreft naar technologische topinstituten, die ook internationaal aanzien hebben. Randvoorwaarden Daarmee zijn we er nog niet. Ondernemingen moeten zich snel kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden. Daarom moet de arbeidsmarkt flexibeler worden gemaakt. Gelukkig wordt daar al het nodige aan gedaan. We zijn bezig met de WAO, met het prepensioen en de WW. En het kabinet komt nog met beleid voor de ontslagbescherming. De ontslagkosten die ondernemingen hier moeten betalen zijn veel hoger dan in het buitenland. Dat betekent dat ze een enorme rekening krijgen als ze zich willen aanpassen. Verder hoop ik dat de regeldruk vermindert. Ook dat zal het ondernemersklimaat verbeteren. Waar het kabinet nog te weinig oog voor heeft is de fiscale facilitering. Het fiscale vestigingsklimaat ook voor bijvoorbeeld educatieve ondernemingen moet nog aantrekkelijker worden. En loonmatiging blijft belangrijk om onze producten tegen concurrerende prijzen te kunnen exporteren. We hebben sinds 1997 te maken met een snelle loonstijging, en daarmee prijzen we ons uit de markt. Loonmatiging is cruciaal om de industrie gewoon omzet te laten draaien. Gelukkig is er een grote consensus over de richting van het beleid. Het gaat er nu om dat dat ook met vaart wordt ingezet. Als je wilt groeien, dan zul je moeten bewegen. Positief vind ik wel dat onze industrie voor 70% aangeeft regelmatig met anderen samen te werken aan innovatie. Keuzes maken Je kunt je afvragen wat de rol van de overheid moet zijn bij het besteden van de onderzoeksgelden. Dat is tenslotte belastinggeld. Ik vind dat de overheid dat geld gericht moet inzetten, en niet versnipperd over het hele land. De vraag is vervolgens hoe je die keuzes maakt. Ik denk dat het bedrijfsleven daar een leidende rol bij moet spelen. De overheid moet die keuzes dus niet zelf maken, maar alleen zorgen dat er knopen worden doorgehakt. Het grootste deel van 17

20 Jan Willem Breukink president en CEO van Incotec International BV Nederlandse regelgeving slaat door en werkt remmend. Incotec is een bedrijf dat zich bezighoudt met het voorbehandelen van zaaizaden in de land- en tuinbouw, om onder meer de verzaaibaarheid van de zaden en de opkomst in het veld te verbeteren en te zorgen voor bescherming van de gewassen. In het agrarisch/groene high-tech bedrijf werken circa 200 mensen; naast het Nederlandse hoofdkantoor zijn er Incotec-vestigingen te vinden in de Verenigde Staten, Brazilië, India en Japan. Herstel zal langzaam op gang komen De resultaten van het Made in Holland -onderzoek zijn voor mij zeer herkenbaar. De meeste respondenten zijn gematigd positief over de conjunctuur: ik denk zelf ook dat we het dieptepunt nu bereikt hebben. Al blijven we wel kwetsbaar door het onstabiele politieke klimaat in de wereld. Veel ondernemers verwachten een structureel herstel over zes maanden tot twee jaar. Ik ben het er mee eens dat dat herstel langzaam op gang zal komen en dat wij geduld zullen moeten hebben. Investeren in kennis versterkt je positie Veel productie zal richting het Oosten vertrekken, waar de lonen goedkoper zijn. In manufacturing kan Nederland zich nog onderscheiden door hoogwaardige industrie, waar je een toegevoegde waarde kunt leveren terwijl een ander dat niet kan. Kenniseconomie speelt daar een grote rol in. Maar dat zal de overheid dan moeten gaan stimuleren. Nu is kennis toch nog een ondergeschoven kindje; er wordt op dit terrein flink bezuinigd. Ik mis het lange termijndenken bij de overheid. Er zou geïnvesteerd moeten worden in opleidingen en studies, bedrijven moeten worden gestimuleerd om te investeren in kennis. Wij zoeken samenwerkingsverbanden met kenniscentra over de hele wereld. Hier in Nederland draaien we bijvoorbeeld projecten met het agrarisch kenniscentrum van Wageningen. Ik geloof in het zorgen voor netwerken waarbinnen je je kennis kunt bundelen: dan ben je sterker concurrerend in de wereldeconomie. dan ook al meer naar onze buitenlandse vestigingen als het gaat om onderzoek. In landen als India en China gaan de ontwikkelingen in de landbouw heel snel. Je ziet R&D-afdelingen de industrie volgen naar het buitenland. Als je productontwikkeling daar dichter bij de markt plaatsvindt en ook goedkoper is, is dat logisch. Politiek mist ondernemerszin Helaas blijft het in de Nederlandse politiek vaak bij praten. Ik mis in Den Haag ondernemerschap, durf. Wij hebben een technologie ontwikkeld waarmee je fors op gebruik van bestrijdingsmiddelen per hectare kunt besparen. De overheid weet dit, maar durft er niks mee te doen. Het onderwerp ligt gevoelig, dus we praten er niet over. In het buitenland wordt deze techniek al veel gebruikt, telers zijn laaiend enthousiast; hier laten ze het liggen vanwege allerlei rare regels die elders niet bestaan en die vér van de praktijk liggen. Zo gooien ze zo n technologie als het kind met het badwater weg. De teneur is dat men meer denkt aan het winnen van het zieltjes dan aan de toekomst van het land. Overheid braafste jongetje van de klas In Nederland wordt het al moeilijker om goed opgeleide, jonge mensen te vinden in de agrarische sector. De land- en tuinbouw wordt hier negatief belicht. Dat komt ook omdat de Nederlandse overheid ervoor kiest om het braafste jongetje van de klas te zijn binnen Europa. De regelgeving slaat door. Dat werkt beklemmend; het werkt zelfs remmend in een kennissector als de onze. Wij kijken 18

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten. Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk

Onderzoeksresultaten. Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk Onderzoeksresultaten Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk Onderzoek naar vertrouwen (1/2) Van de respondenten is een ruime meerderheid er van overtuigd dat de eigen Titel onderneming

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

henk volberda 14 NR.4

henk volberda 14 NR.4 HET GESPREK MET henk volberda 14 NR.4 Henk Volberda is hoogleraar Strategisch Management en Ondernemingsbeleid aan de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Geen klassieke

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

5.1 Wie is er werkloos?

5.1 Wie is er werkloos? 5.1 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land.

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Interview door Sandra Heuts en Cees Jorissen Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Egbert ten Cate is op het moment van dit gesprek zowel directeur van Bank Ten Cate & Cie als commissaris

Nadere informatie

Kansen in de nieuwe EU-lidstaten

Kansen in de nieuwe EU-lidstaten M200402 Kansen in de nieuwe EU-lidstaten De betekenis van de uitbreiding van de Europese Unie voor het Nederlandse MKB Guido Brummelkamp Jolanda Hessels Zoetermeer, 29 april 2004 Kansen in de nieuwe EU-lidstaten

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting Hoe staat het Nederlandse

Nadere informatie

Conclusies enquête The Future Group. November 2015

Conclusies enquête The Future Group. November 2015 November 2015 Conclusies enquête Een zzp er kiest voor zelfstandigheid, vrijheid en ondernemerschap. Daar moet je hem/haar de ruimte voor geven. Verplichte collectieve zaken staan in tegenstelling tot

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

MKB ICT-onderzoek 2009

MKB ICT-onderzoek 2009 ICT: noodzakelijk kwaad of concurrentievoordeel? Voor 32% van het MKB vormt ICT een bijrol binnen de business, terwijl voor het overig deel ICT een sleutelfunctie heeft binnen de bedrijfsvoering: als de

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Uitbesteding ICT aan lagelonenlanden offshore ICT outsourcing. 3 mei 2007

Uitbesteding ICT aan lagelonenlanden offshore ICT outsourcing. 3 mei 2007 Uitbesteding ICT aan lagelonenlanden offshore ICT outsourcing 3 mei 2007 ! Disclaimer de kleine lettertjes! ICT Barometer De ICT Barometer, een onderzoek van Ernst & Young, is de gerenommeerde vinger aan

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

F reader. Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen!

F reader. Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen! F R I E N D S F reader Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen! Als we de berichtgeving van de laatste maanden mogen geloven staat de non food detailhandel voor een herstructureringsslag.

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Profiteer van veranderende technologieën

Profiteer van veranderende technologieën Profiteer van veranderende technologieën Lees hoe Managed Services Providers u kunnen helpen profiteren van de nieuwste ontwikkelingen Uitdagingen en kansen in veranderende technologieën Ontwikkelingen

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven De economische route voor de regio Stedendriehoek 1In de regio Stedendriehoek is het prima wonen, recreëren en werken. De regionale economie is veelzijdig van aard.

Nadere informatie

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst 4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst De arbeidsvoorwaarden van veel werknemers zijn vastgelegd in een collectieve arbeidsovereenkomst. Dit is een overeenkomst die per bedrijf of bedrijfstak wordt afgesloten

Nadere informatie

Rollenspel centraal akkoord (2x)

Rollenspel centraal akkoord (2x) Rollenspel centraal akkoord (2x) 1 Algemeen Een zestal leerlingen spelen tijdens dit rollenspel het onderhandelingsproces voor een centraal akkoord na. Zij moeten hierbij rekening houden met een gegeven

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

5.2 Wie is er werkloos?

5.2 Wie is er werkloos? 5.2 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1

1. Nederland. Figuur 1.1. Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 1. Nederland Figuur 1.1 Figuren bij Voorzichtig vooruit Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 1 2. Infrastructuur Figuur 2.1 Figuur 2.2 PA VS Eu 25 EU 15 ICT uitgaven 2004 (EC, 2006) 0 5 10 % van

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Op weg naar wendbaarheid

Op weg naar wendbaarheid Op weg naar wendbaarheid Thema: Talent 28 juni 2011 Management summary Krapper wordende arbeidsmarkt vraagt om actie Steeds meer positieve signalen zijn waarneembaar uit het Nederlandse bedrijfsleven dat

Nadere informatie

Concentratie op innovatie

Concentratie op innovatie 12 Coverinterview Tekst: Michiel Mastenbroek Fotografie: Jiri Büller Concentratie op innovatie Harry Hendriks, CEO Philips Benelux, is er duidelijk over: de Eindhovense High Tech Campus is het kloppende

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

26 november 2015 Rapportage & achtergronden

26 november 2015 Rapportage & achtergronden 26 november 2015 Rapportage & achtergronden Inhoud 1. Inleiding 1. Onderzoeksopdracht 2. Onderzoeksmethode 3. Respons en betrouwbaarheid 2. Steekproefsamenstelling 3. Resultaten 1. Eerder onderzoek 2.

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Rapport Marktmonitor 2015 18 September 2015 Colofon In opdracht van: Majka van Doorn Research Consultant 033 330 33

Nadere informatie

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER Wij geloven in techniek en technici, economische vooruitgang en maatschappelijke welvaart. Dat wij een positief beeld van de techniek en de technici hebben, is gezien

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland

Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland Kernpunten tweede kwartaal 2005 Stijging met 52% van de verwaterde winst per gewoon aandeel (WPA) in Q2 tot 0,47 (Q2 2004:

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011 PERSBERICHT EMBARGO TOT DINSDAG, 13 SEPTEMBER 2011, 00.01 UUR Contact: Irene Bieszke ManpowerGroup Nederland +31 (0) 6 41 05 96 62 irene.bieszke@manpower.nl Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Slimmer werken met mensen

Slimmer werken met mensen Slimmer werken met mensen Paul Breman Mijn Bedrijf 2.0 wordt mede gefinancierd met steun van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling van de Europese Commissie, de Provincie Utrecht en de Gemeente

Nadere informatie

Amsterdam-Noord en de recessie

Amsterdam-Noord en de recessie Amsterdam-Noord en de recessie Sinds november 2009 kunnen bewoners van Amsterdam-Noord lid worden van het digitale bewonerspanel. In deze rapportage worden de resultaten van de eerste meting gepresenteerd.

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN De bouw staat te boek als een weinig innovatieve, conservatieve

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Onderzoeksrapport Randstad WerkMonitor 2014 kwartaal 3 Impact van economisch herstel op de werkvloer. Randstad Nederland

Onderzoeksrapport Randstad WerkMonitor 2014 kwartaal 3 Impact van economisch herstel op de werkvloer. Randstad Nederland Onderzoeksrapport Randstad WerkMonitor 2014 kwartaal 3 Impact van economisch herstel op de werkvloer Randstad Nederland September 2014 INHOUDSOPGAVE Impact economische ontwikkelingen op de werkvloer 3

Nadere informatie